Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 4 4082 2085719 2085389 2026-08-17T05:05:44Z Kurê Acemî 105128 2085719 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Charlemagne]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Josef Stalin]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Peterê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galen]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Têsla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homer]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Euro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portugalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza numerîk]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmara kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Dibetî]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksîyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Bindeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya destkarî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojîya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamekirinê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Motorê kombustiyona navxweyî]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîks]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Wênekêşî]] ye [[:en:Photography|(en)]] # [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Merwaniyan|Dewleta Merwanîyan]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayîr]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bangladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japonya]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Tayland]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holanda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kinshasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Jakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Mekke]] # [[Mumbai]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Moskow]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Saint Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sydney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Qenala Panamayê]] # [[Kanala Suezê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} 3017fbp774wgzu9f7rzlb5qyhq2et4z 0 4824 2085680 2085622 2026-08-16T17:14:15Z Penaber49 39672 2085680 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û herêma bakurê rojava ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina Cîhanê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê Meksîk dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha Kanada jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. Arjentîn ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû. Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, Brezîl, Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Guatemala di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, Kolombiya, Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] ckrunov77lb94jcli40leyi0ezn9m2p 2085681 2085680 2026-08-16T17:23:11Z Penaber49 39672 2085681 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û herêma bakurê rojava ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina Cîhanê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê Meksîk dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha Kanada jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. Arjentîn ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû. Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, Brezîl, Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Guatemala di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, Kolombiya, Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê Cîhanê ye (28,3 milyar dolarê amerîkî). == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 1ud4m2rg96p0evmpp50mjaxh9b7xhbh 2085682 2085681 2026-08-16T17:24:13Z Penaber49 39672 2085682 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û herêma bakurê rojava ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina Cîhanê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê Meksîk dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha Kanada jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. Arjentîn ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû. Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, Brezîl, Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Guatemala di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, Kolombiya, Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] a0ag4yw2lwtjli4siquxyixq9if0m4w 2085683 2085682 2026-08-16T17:28:39Z Penaber49 39672 2085683 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û herêma bakurê rojava ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina Cîhanê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê Meksîk dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha Kanada jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. Arjentîn ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû. Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, Brezîl, Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Guatemala di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, Kolombiya, Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Di hilberîna petrolê de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), Venezuela (26em), Ekvador (27em) û Arjantîn (28em ê Cîhanê) hebûn. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] ku6m6iww2163xhu7i86z6sdiaxzxpfo 2085684 2085683 2026-08-16T17:33:12Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2085684 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û herêma bakurê rojava ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina Cîhanê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê Meksîk dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha Kanada jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. Arjentîn ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû. Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, Brezîl, Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Guatemala di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, Kolombiya, Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Di hilberîna petrolê de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), Venezuela (26em), Ekvador (27em) û Arjantîn (28em ê Cîhanê) hebûn. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] mqwuhqsqzpbhcfg09l440bk8q06yak0 2085685 2085684 2026-08-16T17:35:53Z Penaber49 39672 2085685 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û herêma bakurê rojava ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina Cîhanê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê Meksîk dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha Kanada jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. Arjentîn ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû. Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, Brezîl, Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Guatemala di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, Kolombiya, Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Di hilberîna petrolê de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), Venezuela (26em), Ekvador (27em) û Arjantîn (28em ê Cîhanê) hebûn. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] sp7ectkctoouubeu1hess0tyf3klysm 2085686 2085685 2026-08-16T17:39:36Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2085686 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û herêma bakurê rojava ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina Cîhanê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê Meksîk dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha Kanada jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. Arjentîn ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, Brezîl, Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Guatemala di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, Kolombiya, Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna petrolê de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), Venezuela (26em), Ekvador (27em) û Arjantîn (28em ê Cîhanê) hebûn. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] o6u6nqzrwi25r1gj5hpjovh4eb1g4ce 2085687 2085686 2026-08-16T17:41:53Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2085687 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û herêma bakurê rojava ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina Cîhanê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê Meksîk dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha Kanada jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. Arjentîn ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, Brezîl, Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Guatemala di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, Kolombiya, Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna petrolê de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), Venezuela (26em), Ekvador (27em) û Arjantîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] rvapnzt70i5a7hrn2gwu2wwriffydca 2085688 2085687 2026-08-16T17:45:04Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2085688 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û herêma bakurê rojava ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 1sorpuk7eeuwbkoyi4b51i6q29ig2x1 2085690 2085688 2026-08-16T17:52:28Z Penaber49 39672 /* Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de */ 2085690 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko]] ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û herêma bakurê rojava ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 7ti1zaj0maorknricax87x6tcfax30l 2085692 2085690 2026-08-16T17:57:32Z Penaber49 39672 /* Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de */ 2085692 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û herêma bakurê rojava ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] dwcje7yrhf4gxvp53udmwo90b5skq98 2085693 2085692 2026-08-16T17:58:10Z Penaber49 39672 /* Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de */ 2085693 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û herêma bakurê rojava ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] boh18g7uku3jnxi739q4o36gdqh3237 2085697 2085693 2026-08-16T18:10:15Z Penaber49 39672 /* Hîdrolojî */ 2085697 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] q4teplrxvv0ebxuelw4km37eq12pitn 2085699 2085697 2026-08-16T18:13:52Z Penaber49 39672 /* */ 2085699 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 80jlc6m98kn60gzqif4zheqxemhjqt2 2085717 2085699 2026-08-17T01:50:35Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085717 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] mcf9imbj5zrlfdv1yhcwxvgeayssgvm 2085724 2085717 2026-08-17T05:43:18Z Penaber49 39672 2085724 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê Amerîkaya Bakur, Amerîkaya Navîn û Amerîkaya Başûr hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] mzxctdqd20cd0n2kxw2o8ko7s7heouz 2085725 2085724 2026-08-17T05:46:37Z Penaber49 39672 /* Sinor û xalên parzemînê */ 2085725 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] r1yozkmr5b11hko4zp9e66tahs2lbu9 2085726 2085725 2026-08-17T05:47:33Z Penaber49 39672 /* Jeolojî */ 2085726 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 56mfgm4mlxoug2hq4xo4phcplqq7b71 2085728 2085726 2026-08-17T05:49:03Z Penaber49 39672 /* Sinor û xalên parzemînê */ 2085728 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 8m4084e6kqp3rdotp5kly18bf4zsbnb 2085730 2085728 2026-08-17T05:50:23Z Penaber49 39672 2085730 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] jb6as6puirmchtizf3s3i2lz4btxlyp 2085731 2085730 2026-08-17T05:58:03Z Penaber49 39672 /* Sinor û xalên parzemînê */ 2085731 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] dc8sla730rv0pdz72qk1lqlwwv5btao 2085732 2085731 2026-08-17T05:59:55Z Penaber49 39672 /* Sinor û xalên parzemînê */ 2085732 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] bvkneys16lvp49oiov90i2slba9h1bb 2085733 2085732 2026-08-17T06:02:34Z Penaber49 39672 /* Jeolojî */ 2085733 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] ral7ozqjoxfw04p4jfq6om8613uflnp 2085763 2085733 2026-08-17T08:51:19Z Penaber49 39672 /* Topografî */ 2085763 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] gygclmbt5t9xj4ta8krp4y534t0s5x9 2085764 2085763 2026-08-17T08:52:55Z Penaber49 39672 /* Avhewa */ 2085764 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] m9ljtil40r6gqpqmuyq3zaf8ghxe4ma 2085765 2085764 2026-08-17T09:03:23Z Penaber49 39672 2085765 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye. Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye. Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] l87g44btp7eaycrrhxcpxysx107cgax 2085766 2085765 2026-08-17T09:08:09Z Penaber49 39672 /* Hîdrolojî */ 2085766 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye. == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] bfsft1ewceo416hdjubu6wz4pss9g55 2085767 2085766 2026-08-17T09:09:11Z Penaber49 39672 /* Ekolojî */ 2085767 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 67qwkj48xya1nok1ag2yy6rqh5ibag5 0 6370 2085735 2083265 2026-08-17T06:17:53Z Kurdistanov 175167 2085735 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|di derbarê welatê Awistralya ye. Ji bo wateyên din a "Awistralya", li [[Awistralya (cudakirin)]] binihêre.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Awistralya'''{{Efn|An jî '''Ewistralya'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=368 }}</ref>}} ({{Ziman-en|Commonwealth of Australia}}) welatekî parzemînî ye ku ji parzemîna Awistralyayê, girava [[Tazmanya]]yê û ji gelek giravên din ên biçûktir pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turbidite sedimentation off the Antarctic continent |paşnav=Payne |pêşnav=Robert R. |weşanger=American Geophysical Union |tarîx=1972 |rr=349–364 |cih=Washington, D. C. |url=https://doi.org/10.1029/ar019p0349 |paşnav2=Conolly |pêşnav2=John R. }}</ref> Rûerda Awistralyayê bi tevahî 7.688.287 km² ye ku bi vê rûbarê şeşem welatê herî mezin ê cîhanêye û welatê herî mezin ê [[Okyanûsya]]yêye. Awistralya parzemîna herî bi deştî û parzemîna herî hişkesaliyê niştecihî ya cîhanê ye. Di warê biyopirrengiyê de welateke dewlemend ew û xwedî mezinahiya cûrbecûr deverên û avhewayê ye ku di nav de çolên li hundir û daristanên baranê yên tropîkal li perava welat hene. Bav û kalên awistralyayî yên aborjîn ji 50.000 heta 65.000 sal berê, di [[Serdema Dawîn a Qeşayê]] de, ji başûrê rojhilatê Asyayê dest bi koçberiya ber bi parzemînê ve kirine. Di dema ku brîtanî li parzemînê bicih bûne, awistralyayên aborjîn ji 250 zêdetir zimanan diaxivîn û yek ji kevintirîn çandên cîhanê bûn.<ref name="Flood2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Original Australians: The Story of the Aboriginal People |paşnav=Flood |pêşnav=Josephine |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-707-5 |çap=2 |cih=Sydney }}</ref> Dîroka nivîskî ya Awistralyayê bi keşifkirina piraniya peravê ku ji aliyê holendiyan ve di sedsala 17an de dest pê kiriye, hatiye nivîsandin. Koloniya Brîtanî di sala 1788an de bi damezrandina koloniya cezayî ya [[Wêlsa Başûr a Nû|Wales a Başûr a Nû]] dest pê kiriye. Heta nîvê sedsala 19an, [[Awistralya (parzemîn)|piraniya parzemînê]] ji aliyê koçberên ewropî ve hatibû keşifkirin û pênc koloniyên din ên brîtanî yên xweser li parzemînê hatibûn damezrandin ku her yek ji wan heta sala 1890an hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine. Kolonî di sala 1901ê de bi yekkirinên koloniyan re bûne federal û dewleta Awistralyayê ya îro ava kirine. Ev rewş berdewamiya pêvajoya zêdekirina xweseriyê ji [[Keyaniya Yekbûyî]] bû ku bi qanûna pejirandina Westminster a sala 1942an hatiye ronîkirin û bi qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an bi dawî bûye. Awistralya monarşiyeke destûrî ye ku xwedî demokrasiyeke parlemanî ye û federasyonek e ku ji şeş [[parêzgeh]] û ji deh herêman pêk tê. Tevahiya nifûsa welat nêzîkî 28 milyonan e ku pirraniya welatî li deverên bajarî dijîn û bi nifûsa welat bi giranî li perava rojhilat a Awistralyayê kom bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2021-22 financial year |malper=Australian Bureau of Statistics |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}</ref> Paytexta welat bajarê [[Kanberra]]yê ye ku di heman demê de bajarê herî qelebalix ê welat bajarên [[Sîdney]] û [[Melbourne]] ne ku her yek ji wan zêdetirî pênc milyon welatî lê dijîn. Awistralya xwedî aboriyeke pir pêşketî ye û welat xwedî yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Çavkaniyên Awistralyayê ya xwezayî yên pir zêde ne û têkiliyên Awistralyayê ya bazirganî yên navneteweyî baş pêşketiye ku ev têkilî ji bo aboriya welêt gelek girîng in. Awistralya di warê parastinê de xwedî hêzek navîn e û xwedî sêzdehem lêçûnên leşkerî yên herî zêde li cîhanê ye. Welat endamê komên navneteweyî yên wekî ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[G20]], [[OECD]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîk, [[Foruma Giravên Pasîfîk]], Civaka Pasîfîk û Hevbendiya Neteweyan e. Di heman demê de Awistralya beşdarî hevpeymaniyên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ANZUS, AUKUS û Five Eyes bûye. Welat hevalbendek sereke ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku endamê [[NATO]]yê nîne. == Etîmolojî == Navê Awistralyayê (bi îngilîziya Awistralyayê wekê /əˈstreɪliə/ tê bilêvkirin) ji peyva latînî Terra Australis Incognita ('erdê başûr ê nenas') hatiye wergirtin ku naveke ku ji demên kevnar ve ji bo parzemînek hîpotetîk li [[Nîvkada Başûr|nîvkada başûr]] hatiye bikar anîn. Çend kartografên sedsala 16an peyva Awistralya li ser nexşeyan bi kar anîn lê ji bo destnîşankirina Awistralyaya nûjen neanîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/putting-australia-on-the-map-29816 |sernav=Putting ‘Australia’ on the map |malper=The Conversation |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en-US |paşnav=Clarke |pêşnav=Jacqueline |paşnav2=Clarke |pêşnav2=Philip }}</ref> Dema ku holendiyan di sedsala 17an de dest bi serdana Awistralyayê û nexşekirina Awistralyayê kirin e wan ji parzemînê wekê Holendaya Nû binavkirine. Navê Awistralya ji aliyê keşifger Matthew Flinders ve hatiye populer bûye ku di sala 1803an de li dora parzemînê geriyaye. Lêbelê dema ku vegotina wî ya rêwîtiya wî di sala 1814an de hatiye weşandin, navê Terra Australis hatiye bikar anîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.library.gov.au/research/research-guides-0/where-name-australia-came |sernav=Where the name 'Australia' came from {{!}} National Library of Australia (NLA) |malper=www.library.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}</ref> Parêzgarê New South Wales Lachlan Macquarie di kanûna sala 1817an de bi fermî pêşniyar kiriye ku navê Awistralya li cihê New Holland (Holenda Nû) were bikar anîn. Amîraltiya brîtanî ev nav di sala 1824an de pejirandiye û parlamentoya brîtanî di sala 1828an de di qanûndanînê de bikar aniye. Ofîsa hîdrografiyê ya Keyaniya Yekbûyî navê nû di rêbernameya Avusturalya ya sala 1830an de bikar aniye. Navê "Commonwealth of Australya" ji bo federasyona nû ya şeş koloniyên berê di qanûna destûra bingehîn a ''Commonwealth of Australya'' ya sala 1900 (UK) de bi awayekî fermî hatiye naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Pêşdîrok === Gelên xwemaliyên Awistralyayê ji du komên mezin pêk hatine ku yek ji van koman awistralyayîyên aborjînin ku yek ji gelên xwemaliyên yên parzemîna Awistralyayê û tevî [[Tazmanya]]yê li gelek giravên Awistralyayê dijîn. Yek ji komên xwemaliyên Awistralyayê gelên [[giravên Torres Straitê]] ne ku gelekî [[melanezyayî]] yê cuda yê giravên Torres Strait in. [[Wêne:Bradshaw rock paintings.jpg|thumb|Hunerê kevirî yê Aborjîn li herêma Kîmberleya li Rojavayê Avusturalya]] Li gorî texmînan, jiyana mirovan li parzemîna Awistralyayê ji 50.000 heta 65.000 sal berê dest pê kiriye<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Port Melbourne, Vic. ; New York |paşnavê-edîtor=Bashford |pêşnavê-edîtor=Alison |paşnavê-edîtor2=Macintyre |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}</ref><ref name="Clarkson2017">{{Jêder-kovar |paşnav=Clarkson |pêşnav=Chris |paşnav2=Jacobs |pêşnav2=Zenobia |paşnav3=Marwick |pêşnav3=Ben |paşnav4=Fullagar |pêşnav4=Richard |paşnav5=Wallis |pêşnav5=Lynley |paşnav6=Smith |pêşnav6=Mike |paşnav7=Roberts |pêşnav7=Richard G. |paşnav8=Hayes |pêşnav8=Elspeth |paşnav9=Lowe |pêşnav9=Kelsey |paşnav10=Carah |pêşnav10=Xavier |paşnav11=Florin |pêşnav11=S. Anna |paşnav12=McNeil |pêşnav12=Jessica |paşnav13=Cox |pêşnav13=Delyth |paşnav14=Arnold |pêşnav14=Lee J. |paşnav15=Hua |pêşnav15=Quan |tarîx=2017 |sernav=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/nature22968 |kovar=Nature |ziman=en |cild=547 |hejmar=7663 |rr=306–310 |doi=10.1038/nature22968 |issn=1476-4687 }}</ref><ref name="Williams2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Martin A. J. |paşnav2=Spooner |pêşnav2=Nigel A. |paşnav3=McDonnell |pêşnav3=Kathryn |paşnav4=O'Connell |pêşnav4=James F. |tarîx=2021 |sernav=Identifying disturbance in archaeological sites in tropical northern Australia: Implications for previously proposed 65,000‐year continental occupation date |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.21822 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=92–108 |doi=10.1002/gea.21822 |issn=0883-6353 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Jim |paşnav2=O'Connell |pêşnav2=James F. |tarîx=2025 |sernav=Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/arco.70002 |kovar=Archaeology in Oceania |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=187–190 |doi=10.1002/arco.70002 |issn=0728-4896 }}</ref> ku bi koçberiya mirovên bi rêya pirên bejahî û derbasbûnên deryayî yên kurt, ji herêma ku niha wekê başûrê rojhilatê Asyayê tê zanîn koçê parzemînê bûne.<ref name=":1" /> Bi awayekî baş nayê zanîn ku bav û kalên awistralyayên aborjîn ên nûjen ka di çend pêlên koçberiyê de koçê parzemînê bûne.<ref name="Malaspinas2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Malaspinas |pêşnav=Anna-Sapfo |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael C. |paşnav3=Muller |pêşnav3=Craig |paşnav4=Sousa |pêşnav4=Vitor C. |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Alves |pêşnav6=Isabel |paşnav7=Bergström |pêşnav7=Anders |paşnav8=Athanasiadis |pêşnav8=Georgios |paşnav9=Cheng |pêşnav9=Jade Y. |paşnav10=Crawford |pêşnav10=Jacob E. |paşnav11=Heupink |pêşnav11=Tim H. |paşnav12=Macholdt |pêşnav12=Enrico |paşnav13=Peischl |pêşnav13=Stephan |paşnav14=Rasmussen |pêşnav14=Simon |paşnav15=Schiffels |pêşnav15=Stephan |tarîx=2016 |sernav=A genomic history of Aboriginal Australia |url=https://www.nature.com/articles/nature18299 |kovar=Nature |ziman=en |cild=538 |hejmar=7624 |rr=207–214 |doi=10.1038/nature18299 |issn=1476-4687 |pmc=7617037 |pmid=27654914 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/ |sernav=Australian Museum |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref> Stargeha kevirî ya Madjedbebe ku li Arnhem Landê ye dibe ku kevintirîn cihê hebûna mirovan ê li Awistralyayê nîşan dide.<ref name="Clarkson2017"/><ref name="Williams2021"/><ref name="Flood2019"/> Kevntirîn paşmayên mirovan ên hatine dîtin paşmayên Gola Mungo ne ku dîroka wan bi qasî 42.000 sal berê ye.<ref name="Flood2019"/> Çanda Awistralyayê ya [[Xwecihên Awistralyayê|Aborjîn]] yek ji kevintirîn çandên berdewam ên li cîhanê ye.<ref name="Flood2019"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/news/2011/09/dna-confirms-aboriginal-culture-one-of-earths-oldest/ |sernav=DNA confirms Aboriginal culture one of Earth's oldest |malper=Australian Geographic |tarîx=2011-09-23 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2016/09/22/asia/indigenous-australians-earths-oldest-civilization |sernav=Aboriginal Australians are Earth’s oldest civilization: DNA study |malper=CNN |tarîx=2016-09-22 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Jozuka |pêşnav=Emiko }}</ref><ref name="Malaspinas2016"/> Di dema têkiliya yekem bi ewropî re, awistralyayîyên aborjînî ji civakên cûrbecûr pêk dihatin ku sîstemên aboriyên cûrbecûr bûn û herî kêm li 250 komên zimanî yên cûda belav bibûn.<ref name="Williams1987">{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Elizabeth |tarîx=1987 |sernav=Complex hunter-gatherers: a view from Australia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/complex-huntergatherers-a-view-from-australia/91998B1AE66FF0117DEE1EC628FD96BE |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=61 |hejmar=232 |rr=310–321 |doi=10.1017/S0003598X00052182 |issn=0003-598X }}</ref><ref name="Williams1987"/><ref name="Flood2019"/> Texmînên nifûsa aborjînan berî niştecihbûna brîtanî, di navbera 300.000 û 3 milyon de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/the-first-australians-grew-to-a-population-of-millions-much-more-than-previous-estimates-142371 |sernav=The First Australians grew to a population of millions, much more than previous estimates |malper=The Conversation |tarîx=2021-04-29 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Alan N. |paşnav2=Bradshaw |pêşnav2=Corey J. A. |paşnav3=Saltré |pêşnav3=Frédérik |paşnav4=Norman |pêşnav4=Kasih |paşnav5=Ulm |pêşnav5=Sean }}</ref> Çandên awistralyayî yên aborjîn bi kûrahî bi erd û jîngehê ve girêdayî bûn (hê jî wiha ye) û bi çîrokên xewnên bi rêya kevneşopiya devkî, stran, reqs û bi tabloyan hatine parastin.<ref name="Mawson2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Mawson |pêşnav=Stephanie |tarîx=2021 |sernav=THE DEEP PAST OF PRE-COLONIAL AUSTRALIA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/deep-past-of-precolonial-australia/F128C60AE14F4F07045FA65AEC152CB2 |kovar=The Historical Journal |ziman=en |cild=64 |hejmar=5 |rr=1477–1499 |doi=10.1017/S0018246X20000369 |issn=0018-246X }}</ref> Hinek kom bi şewitandin a bi kontrol ê ji bo guhertina ji bo guhertina nebatan,<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-aboriginal-burning-changed-australias-climate-4454 |sernav=How Aboriginal burning changed Australia’s climate |malper=The Conversation |tarîx=2012-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Wyrwoll |pêşnav=Karl-Heinz }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/before-the-colonists-came-we-burned-small-and-burned-often-to-avoid-big-fires-its-time-to-relearn-cultural-burning-201475 |sernav=Before the colonists came, we burned small and burned often to avoid big fires. It’s time to relearn cultural burning |malper=The Conversation |tarîx=2023-06-21 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Robbie }}</ref> xwedîkirina masiyan<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/aboriginal-people-have-spent-centuries-building-in-the-darling-river-now-there-are-plans-to-demolish-these-important-structures-195966 |sernav=Aboriginal people have spent centuries building in the Darling River. Now there are plans to demolish these important structures |malper=The Conversation |tarîx=2022-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Bates |pêşnav=Badger |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael |paşnav3=Jackson |pêşnav3=Sue }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/friday-essay-traps-rites-and-kurrajong-twine-the-incredible-ingenuity-of-indigenous-fishing-knowledge-210467 |sernav=Friday essay: traps, rites and kurrajong twine – the incredible ingenuity of Indigenous fishing knowledge |malper=The Conversation |tarîx=2023-08-31 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Clark |pêşnav=Anna }}</ref> û stargehên nîvmayînde ava dikirin.<ref name="Flood2019"/> Ev pêkanîn bi awayên cûrbecûr wekê "nêçîrvan-berhevkar", "çandinî", "çandiniya xwezayî" û "zêdekirin" hatine wesifandin.<ref name="Mawson2021"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bender |pêşnav=Barbara |tarîx=1978 |sernav=Gatherer‐hunter to farmer: A social perspective |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1978.9979731 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=204–222 |doi=10.1080/00438243.1978.9979731 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/colonists-upended-aboriginal-farming-growing-grain-and-running-sheep-on-rich-yamfields-and-cattle-on-arid-grainlands-207118 |sernav=Colonists upended Aboriginal farming, growing grain and running sheep on rich yamfields, and cattle on arid grainlands |malper=The Conversation |tarîx=2023-09-19 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Gammage |pêşnav=Bill }}</ref><ref name="Flood2019"/> Xelkê [[giravên Torres Straitê]] cara yekem herî kêm 2.500 sal berê li giravên xwe bi cih bûne.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Torres Strait Islands {{!}} Indigenous Culture, History & Geography |url=https://www.britannica.com/place/Torres-Strait-Islands |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ji aliyê çandî û zimanî ve ji gelên aborjîn ên sereke cuda bûne ku ew deryavan bûn û debara xwe ji baxçevaniya demsalî û çavkaniyên resîfan û ji deryayên xwe digirtin.<ref name=":1"/> Çandinî jî li hinek girav û gundan pêş ketiye û di salên 1300î de derketiye holê. Heta nîvê sedsala 18an li bakurê Awistralyayê, di navbera komên aborjîn ên herêmî û trepangerên makassan ên ku ji [[Îndonezya]]ya îro hatine, têkilî, bazirganî û têkiliya çandî ya cuda ava bibû.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lryb.aiatsis.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306230858/http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hatina ewropiyan === [[Wêne:Landing of Lieutenant James Cook at Botany Bay, 29 April 1770 (painting by E Phillips Fox).jpg|thumb|çep|Di 29ê nîsana sala 1770an de, James Cook hatiye Kendava Botany]] Keştiya Duyfken a şirketa Holendî ya rojhilatê Hindistanê ku ji aliyê [[Willem Janszoon]] ve dihat ajotin, di sala 1606an de yekem daketina ewropî ya belgekirî ya li Awistralyayê pêk aniye.<ref name=":1"/> Di dawiya heman salê de, Luís Vaz de Torres bi rêya [[Tengava Torres]]ê ber bi bakurê Awistiralyayê ve, li kêleka perava başûr a [[Nû Gîne]]yê, seferan lidarxistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luis Vaez de Torres (?–?) |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/torres-luis-vaez-de-2741 }}</ref> Di rêwîtiya xwe ya duyem a sala 1644an de, wî nexşeya peravên bakurê Awistralyayê li başûrê Nû Gîneyê xêz kiriye. Piştî rêwîtiyên Tasman, holendî karibûn nexşeyên hema bêje temam ên peravên bakur û rojavayê Awistralyayê û piraniya peravên başûr û başûrê rojhilatê Tasmanyayê çêbikin. Wan navê parzemînê daniye [[Holendaya Nû]].<ref name=":1"/> Di sala 1770an de kaptan [[James Cook]] bi keştîyê re çûye û nexşeya perava rojhilat xêz kiriye ku bi navê "New South Wales" binav kiriye û îdîa kiriye ku ew axa [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] e.<ref name="Bashford2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |paşnav=Bashford |pêşnav=Alison |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Macintyre |pêşnav2=Stuart Forbes }}</ref> Di 26ê çileya 1788an de, Flota Yekem, di bin fermandariya kapîtan Arthur Phillip de, li Port Jackson gihîştiye Kendava Sîdneyê.<ref name=":1"/> Li wir wergeheke hatiye avakirin û ala yekîtiyê hatiye bilindkirin. Ev dîrok paşê di demên pêşerojê de bûye roja neteweyî ya Awistralyayê.<ref name="Macintyre2020">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap= |cih=Cambridge ; New York, NY |series=Cambridge Concise Histories }}</ref> Piraniya niştecihvanên pêşîn mehkûm bûn ku ji ber sûcên piçûk dihatin veguhastin û wekê karker an xizmetkar ji bo "niştecihên azad" (koçberên dilxwaz) dihatin erkdar kirin. Piştî azadbûnê, mehkûm di mêla entegrebûna xwe bi civaka kolonyal re dimînin. Berxwedana aborjînan, serhildanên mehkûman û bûyerên eşqiyayî yên ku ji aliyê mehkûman ve dihatin pêkanîn, carinan di bin qanûna leşkerî de dihatin tepeserkirin.<ref name="Bashford2013"/> Serhildana rûman a sala 1808an ku ji aliyê efserên Korporasyona New South Wales ve hatiye kirin, bûye sedema cûntayeke leşkerî ya demkî.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart Forbes |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap=5 |cih=Cambridge, United Kingdom |series=Cambridge concise histories }}</ref> Di du dehsalên pêş de, reformên civakî û aborî, digel damezrandina konseya qanûndanînê û dadgeha bilind, bûne sedema veguherîna koloniya cezayan a civaka sivîl.<ref name=":1"/> Piştî bicihbûna ewropiyan, nifûsa xwemalî di heyama 150 salan de kêm bûye ku bi piranî ji ber nexweşiyên vegirtî qewimiye.<ref name="Flood2019"/> Desthilatdarên kolonyalîst ên brîtanî bi komên aborjîn re ku gelê xwemaliyên parzemînê bû, ti peymanekî şanenav nekirine.<ref name="Flood2019"/> Her ku bicihbûn berfireh bûye, bi deh hezaran gelên xwemalî û bi hezaran niştecihvan di şerên li ser sinor de hatine kuştin ku gelek dîroknas dibêjin ku kiryarên qirkirinê ji aliyê niştecihvanan ve jî di nav xwe de digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ruleoflaw.org.au/education/australian-colonies/terra-nullius/ |sernav=Terra Nullius {{!}} Rule of Law Education Centre |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU }}</ref> Ewropiyan piraniya erdên xelkên xwemaliyên mayî ji wan bêpar hiştine.<ref name=":1"/> === Berfirehbûna ewropiyan === [[Wêne:PortArthurPenitentiary.jpg|thumb|Dîmenek ji girtîgeha Port Arthur a li Tazmanyayê ku yek ji yanzdeh cihên mehkûmên Awistralyayê bû ku di roja îro de di Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye]] Di sala 1803an de li Van Diemen's Land (Tazmanyaya îro)<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-19-553597-6 |çap=Reprinted |cih=Melbourne |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John B. |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}</ref> wargehekê hatiye damezrandin û di sala 1813an de, [[Gregory Blaxland]], [[William Lawson]] û [[William Wentworth]] ji çiyayên Şîn ên li rojavayê Sîdneyê derbas bûne û li deverên hundirîn rê ji bo koçberên ewropî vekirine.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Gregory Blaxland (1778–1853) |paşnav=Conway |pêşnav=Jill |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/blaxland-gregory-1795 }}</ref> Di sala 1827an de, dema ku Major Edmund Lockyer li ser King George Sound (Albanyaya îro) wargehek ava kiriye, daxwaza brîtanî ya ber bi tevahiya parzemîna Awistralyayê ve hatiye berfirehkirin.<ref name=":5"/> Koloniya çemê Swanê (Pertha îro) di sala 1829an de hatiye damezrandin û bûye koloniya herî mezin a Awistralyaya rojava.<ref name=":4"/> Li Wales a Başûr a Nû koloniyên nû hatine hatibûn damezrandin ku di nav de koloniyên wekê Tazmanya di sala 1825an de, Awistralyaya Başûr di sala 1836an de, Vîktorya di sala 1851ê de û koloniya Queensland di sala 1859an de, hebûn.<ref name=":4"/> Awistralyaya Başûr û Vîktorya wekê koloniyên azad hatin damezrandin û wan qet mehkûmên ku dihatin veguhastin qebûl nekirin.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-553597-6 |cih=Melbourne ; New York |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}</ref> Dijberiya zêde ya li dijî sîstema mehkûmkirinê bi rakirina wê ya li koloniyên rojhilat di salên 1850an de gihîştiye lûtkeyê. Di destpêkê de koloniyeke azad bû ku Awistralyaya Rojava ji sala 1850 heya sala 1868an mehkûman qebûl dikirin.<ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-08-03 |isbn=978-1-108-62891-4 |url=https://doi.org/10.1017/9781108628914 }}</ref> Dema ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî mabûn, şeş koloniyan di navbera salên 1855 û 1890an de bi awayekî tekane hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine ku piraniya karûbarên xwe bi xwe birêve birine.<ref name=":6"/> Ofîsa kolonyalîzmê ya li Londonê kontrola hinek mijaran, bi taybetî karûbarên derve yê kolonyalîzmê, parastiye.<ref name=":4"/> Parlamentoyên kolonyal ji sala 1856an pê ve mafên dengdanê gav bi gav ji bo mêran berfireh kirine û di navbera salên 1890 û 1900an de mafê dengdanê yê jinan bi şert û mercên wekhev hat dayîn. Hinek koloniyan ji sala 1885an pê ve in bo dengdanê sinorkirinên nijadî ferz kirine.<ref name="Bashford2013"/> Di nîvê sedsala 19an de keşifgerên wekê Burke û Wills nexşeyên hundirîn ên Awistralyayê çêkirine.<ref name="Macintyre2020"/> Komek ji çûyîna ji bo zêran ku di destpêka salên 1850an de dest pê kirine, bûye sedema herikîna koçberên nû yên ji Çînê, Amerîkaya Bakur û parzemîna Ewropayê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}</ref> û her wiha derketina zozanan û dema ku madenvanên Ballaratê Serhildana Eureka ya li dijî xercên lîsansa zêr dane destpêkirin, bêaramiyên sivîl ên ya paşîn di sala 1854an de gihîşt lûtkeyê.<ref name=":6"/> Di salên 1860î de mirovên giravên Deryaya Başûr bi darê zorê an jî bi revandinan ji bo karên bi peyman hatine birin ku bi piranî ji aliyê kolonîstên Queenslandê ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slq.qld.gov.au/discover/exhibitions/australian-south-sea-islanders |sernav=Australian South Sea Islanders |malper=State Library Of Queensland |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-09-16 |sernav=Blackbirding: Australia's history of kidnapping Pacific Islanders |url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-17/blackbirding-australias-history-of-kidnapping-pacific-islanders/8860754 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Bi hincetên parastina zarokan û polîtîkayên asîmîlasyona bi darê zorê, ji sala 1886an pê ve hikûmetên kolonyal ên Awistralyayê dest bi veqetîna gelek zarokên aborjîn ji malbat û civakên wan kirine.<ref name="Bashford2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/explainer-the-stolen-generations/5ust2jtjy |sernav=Explainer: the Stolen Generations |malper=NITV |tarîx=2016-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/first-nations/stolen-generation/ |sernav=The Stolen Generation |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Şerê Boerê ya Duyem (1899–1902) mezintirîn bicîhkirina derveyî welat a hêzên kolonyal ên Awistralyayê nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/boer |sernav=Australia and the Boer War, 1899–1902 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}</ref><ref name=":3"/> === Federasyona şerên cîhanê === [[Wêne:Opening of the first parliament.jpg|thumb|Tabloyek ku ji aliyê Tom Roberts ve hatiye çêkirin, vekirina Parlamentoya Avusturalya ya yekem di sala 1901ê de nîşan dide]] Di 1ê çileya sala 1901ê de, piştî deh salan ji plansazî, peymanên destûrî û referandûman, federasyona koloniyan hatiye bidestxistin ku di encamê de li gorî Destûra Bingehîn a nû ya Awistralyayê, dewleta Awistralyayê wekê dewleta neteweyekê hatiye damezrandin.<ref name=":4"/> Ji sala 1901ê pê ve Awistralya di nav Împeratoriya Brîtanî de herêmeke xweser bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/ |sernav=History of the Commonwealth |malper=Commonwealth of Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> Welat yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Neteweyan a di sala 1920an de bû û yek ji endam ên damezrînerên Neteweyên Yekbûyî ya di sala 1945an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ungeneva.org/en/about/league-of-nations/covenant |sernav=The Covenant of the League of Nations {{!}} The United Nations Office at Geneva |malper=The United Nations Office at Geneva |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership |sernav=Growth in United Nations membership |malper=United Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Nations |pêşnav=United }}</ref> Qanûna Westminster a sala 1931ê desthilata Keyaniya Yekbûyî ya ji bo Awistralyayê di asta federal de bêyî razîbûna Awistralyayê qanûnan derxîne, bi dawî kiriye. Awistralyayê vê qanûnê di sala 1942an de pejirandiye lê ew ji bo piştrastkirina derbasdariya qanûnên ku di dema Şerê Cîhanê ya Duyem de hatine derxistin, berê ku ev qanûn were pejirandin ji sala 1939an ve ketibû meriyetê.<ref name=":6"/> Herêma paytexta Awistralyayê di sala 1911ê de wekê cihê paytexta federal a pêşerojê ya Kanberra hatiye damezrandin. Dema ku ev herêm di bin avakirinê de bû, Melbourne ji 1901ê heta 1927an wekê paytexta demkî maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F722852&r=681172 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-13 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 }}</ref> Herêma Bakur di sala 1911an de ji kontrola Awistralyaya Başûr derbasê kontrola hevalbendiya welatan bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yan |pêşnav=Shu-chuan |tarîx=2019 |sernav="Kangaroo Politics, Kangaroo Ideas, and Kangaroo Society": The Early Years of Melbourne Punch in Colonial Australia |url=https://doi.org/10.1353/vpr.2019.0003 |kovar=Victorian Periodicals Review |cild=52 |hejmar=1 |rr=80–102 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 |issn=1712-526X }}</ref> Awistralyayê di sala 1905an de rêveberiya Herêma Papua (ku berê koloniyeke brîtanî bû) û di sala 1920an de jî rêveberiya Herêma Gîneya Nû (berê Gîneya Nû ya Alman) girtin ser xwe. Herdu di sala 1949an de wekê Herêma Papua û Gîneya Nû hatine yek kirin û di sala 1975an de ji Awistralyayê serxwebûn bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |sernav=McDermott, Peter M --- "Australian Citizenship and the Independence of Papua New Guinea" [2009] UNSWLawJl 3; (2009) 32(1) UNSW Law Journal 50 |malper=austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240208072215/https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Darwin 42.jpg|thumb|Bombebarana Darwinê di sala 1942an de, yek ji zêdetirî 100 êrîşên hewayî yên japonî ya li ser Awistralyayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hatiye]] Di sala 1914an de, Awistralya beşdarî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bû û beşdarî şerên li gelek çeperên şer bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/first-world-war |sernav=First World War 1914–18 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}</ref> Ji 324.000 leşkerên ku li derveyî welêt xizmet kirine, nêzîkî 60.000 ji wan leşkeran di şer de jiyana xwe jidest dane û 152.000ên din jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Great War and its aftermath, 1914–22 |paşnav=Garton |pêşnav=Stephen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-11-05 |rr=39–63 |isbn=978-1-107-44575-8 |url=https://doi.org/10.1017/cho9781107445758.033 |paşnav2=Stanley |pêşnav2=Peter }}</ref> Gelek awistralî têkçûna Milê Artêşa Awistralya û Zelanda Nû (ANZAC) li Gallipoli di sala 1915an de wekê "vaftîzma agir" dibînin ku nasnameya neteweya nû yê Awistralyayê ava kiriye.<ref name=":7"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://anzacportal.dva.gov.au/wars-and-missions/ww1/personnel/anzac-legend |sernav=The Anzac legend |malper=Anzac Portal |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Department of Veterans' Affairs; address=21 Genge St, Civic/Canberra City, ACT 2601; contact=+61 2 6289 1133; email=education@dva.gov.au }}</ref> Destpêka kampanyayê her sal di Roja Anzacê de tê bîranîn, dîrokeke ku bi Roja Awustralyayê re wekê roja herî girîng a neteweyî reqabetê dike.<ref name=":3"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian military history |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-551784-2 |çap=2 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Dennis |pêşnavê-edîtor=Peter |series=Oxford reference online premium }}</ref> Ji 1939 heta 1945an, Awistralya tevlî Şerê Cîhanî ya Duyem bûye. Hêzên çekdar ên Awistralyayê li qadên şer ên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]], [[Ewropa]], [[Deryaya Navîn]] û li Rojhilata Navîn şer kirine.<ref name=":7"/> Şoka têkçûna Brîtanyayê li Singapûrê di sala 1942an de û di demek kurt de bombebarana Darwin û êrîşên din ên Japonî li ser axa Avusturalyayê, bûye sedema baweriyeke berfireh li Awistralyayê ku dagirkirina japonî nêzîk e û veguherînek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ji bo [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] wekê hevalbend û hevkarê ewlehiyê yê sereke yê Awistralyayê ye.<ref name=":4"/> Ji sala 1951ê vir ve, Awistralya li gorî peymana ANZUSê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re hevalbend e.<ref name=":4"/> === Serdema hevdem === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|çep|Di sala 1954an de koçberên ku piştî şer ku ji Ewropayê gihîştin Awistralyayê]] Di sê dehsalên piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, Awistralyayê di asta jiyanê, di demên vala û di demên geşedanan de di warê standardiya jiyanê de pêkanîneke girîng dîtiye.<ref name=":7"/> Hikûmetan pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê teşwîq welat kirine û ev koçber wekê "awistralyayên nû" hatine binavkirin. Ev koçberiya zêde ji bo awistralyayan bi slogana "nifûs bibe an jî bimire" hatiye rewakirin.<ref name=":7"/><ref name=":7"/> Awistralya di dema [[Şerê Sar]] de endamek Bloka Rojava bû ku di salên 1950î de beşdarê Şerê Koreyê û Rewşa Awarte ya Malayayê û ji sala 1962 heta sala 1973an jî beşdarê [[Şerê Viyetnamê]] bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fighting Australia's cold war: the nexus of strategy and operations in a multipolar Asia, 1945-1965 / edited by Peter Dean and Tristan Moss |weşanger=Australian National University Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-76046-483-7 |cih=Acton ACT, Australia |paşnavê-edîtor=Dean |pêşnavê-edîtor=Peter J. |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=Tristan |paşnavê-edîtor3=Australian National University Press }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/vietnam |sernav=Vietnam War 1962–75 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Aloziyên ji metirsiya bandora komunîst li ser civakê bûye sedema hewldanên bêserketî yên hikûmeta Menzies ya ji bo qedexekirina [[Partiya Komunîst a Awistralyayê]] û di sala 1955an de bûye sedema parçebûnek dijwar ê di Partiya Kedê de.<ref name=":3"/> Di encama referandûmeke sala 1967an de hikûmeta federal desthilata derxistina qanûnan di derbarê awistraliyên aborjîn de bi dest xistiye û awistraliyên aborjîn bi tevahî di hêjmara nifûsê de cih girtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Australians: a history since 1788 |paşnav=Broome |pêşnav=Richard |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-821-8 |çap=5 |cih=Crows Nest }}</ref> Mafên erdê yên berê-kolonyal (ku li Awistralyayê wekê sernavê milkê xwemalî hatiye binavkirin) dema ku [[Dadgeha Bilind a Awistralyayê]] di Mabo v Queensland (Hejmar 2) de biryar daye ku Awistralya di dema niştecihbûna [[ewropî]] de terra nullius ('erd ne ya kesî') nebûye, cara yekem di qanûnê de hatine nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/australian-politics-explainer-the-mabo-decision-and-native-title-74147 |sernav=Australian politics explainer: the Mabo decision and native title |malper=The Conversation |tarîx=2017-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-US |paşnav=Galloway |pêşnav=Kate }}</ref><ref name=":6"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Radical Title and Unalienated Land Post-Mabo |weşanger=Hart Publishing |isbn=978-1-4742-0201-5 |url=https://doi.org/10.5040/9781474202015.ch-004 }}</ref> Piştî betalkirina bermahiyên dawî yên siyaseta Awistralyaya Spî ya di sala 1973an de<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.border.gov.au/about/corporate/information/fact-sheets/08abolition |sernav=Fact sheet – Abolition of the 'White Australia' Policy |malper=www.border.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU }}</ref> demografî û çanda Awistralyayê wekê encameke pêla mezin û berdewam a koçberiya ne-ewropî ku bi piranî ji Asyayê bûn, guheriye.<ref name=":6"/> Di dawiya sedsala 20an de, têkiliyên siyaseta derve bi welatên din ên Asya-Pasîfîkê re jî zêdetir bûne.<ref name=":1"/> Qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an têkiliyên destûrî yên mayî yên di navbera Awistralya û [[Keyaniya Yekbûyî]] de qut kirine ku di heman demê de monarşî di kapasîteya xwe ya serbixwe de wekê [[Şahbanûya Awistralyayê]] de maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-32.html |sernav=Documenting Democracy |malper=www.foundingdocs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |sernav=Anne Twomey† "The States, the Commonwealth and the Crown—the Battle for Sovereignty*" |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House, Canberra, ACT, 2600; contact=+61 2 6277 7111; |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909014023/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di referandûma destûrî ya sala 1999an de, ji %55ê hilbijêran hilweşandina monarşiyê û çêbûna komarparêziyê red kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://moadoph.gov.au/explore/democracy/1999-republic-referendum |sernav=1999: Republic Referendum - Australian Referendum Recap |malper=moadoph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Piştî êrîşên 11ê îlonê ya li hemberê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya ji sala 2001ê heta 2021ê beşdarê [[Şerê Afganistanê]] û ji sala 2003an heta 2009an jî beşdarê [[Şerê Iraqê]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/afghanistan |sernav=Post 9/11, Afghanistan and Iraq {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Têkiliyên bazirganî yên welêt di sedsala 21an de her ku çûye ber bi [[Asyaya Rojhilat|rojhilatê Asyayê]] ve çûye û Çîn bi rêjeyek mezin bûye hevkarê bazirganî yê herî mezin ê welat. Di bersiva pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] de, ji adara sala 2020an pê ve, hikûmetên Federal, eyalet û herêman qedexeyên derketina derve û qedexeyên din ên li ser kombûnên giştî û tevgerê li seranserê sinorên neteweyî û eyaletan hatiye bikar anîn. Piştî belavkirina derzîkirinên di sala 2021ê de, ev qedexe hêdî hêdî hatin sivikkirin. Di cotmeha sala 2023an de, Awistralyayê ragihandiye ku COVID-19 êdî bûyerek nexweşiyeke vegirtî ya bi girîngiya neteweyî nîne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2020 |sernav=The Commonwealth Pharmacists Association's global response to COVID-19 |url=https://doi.org/10.1211/pj.2020.20207983 |kovar=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2020.20207983 |issn=2053-6186 }}</ref> == Erdnîgarî == === Taybetmendiyên giştî === [[Wêne:Reliefmap of Australia.png|thumb|Nexşeya topografîk a Awistralyayê (keska tarî bilindahiya herî nizm û qehweyîya tarî jî bilindahiya herî bilind nîşan dide).]] Awistralya ji parzemîna sereke ya Awistralyayê, girava Tazmanya, gelek giravên piçûk ên deryayî û deverên dûr ên deryayî yên Giravên Ashmore û Cartier, Girava Noelê, Giravên Kokosê (Keeling), Giravên Deryaya Koralê, Giravên Heard û McDonaldê û Girava Norfolkê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |sernav="Remote Offshore Territories" |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Awistralya jî îdîa dike ku ji sedî 42ê Antarktîkayê wekê axa Antarktîk a Awistralyayê ye lê ev îdîa tenê ji aliyê çar welatên din ve hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Scott |pêşnav=Shirley V. |tarîx=2021 |sernav=THE IRRELEVANCE OF NON-RECOGNITION TO AUSTRALIA'S ANTARCTIC TERRITORY TITLE |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/irrelevance-of-nonrecognition-to-australias-antarctic-territory-title/395CC47418FA66136D0AF5F46DF4C9C2 |kovar=International & Comparative Law Quarterly |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=491–503 |doi=10.1017/S0020589321000051 |issn=0020-5893 }}</ref> Awistralyaya sereke di navbera hêlîpan 9° û 44° başûr û hêlîlar a 112° û 154° rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |sernav=Area of Australia - States and Territories |malper=Geoscience Australia |tarîx=2014-06-27 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Geoscience }}</ref> Awistralya ku bi Okyanûsên Hindî û Pasîfîk hatiye dorpêçkirin, bi deryayên Arafura û Tîmorê ve ji Asyayê veqetandiye, Deryaya Koralê li peravên Queenslandê ye û Deryaya Tazmanê jî di navbera Awistralya û Zelanda Nû de ye. Refê mezin ê astengdar ku mezintirîn refê mercanên cîhanê, bi dûriyek kurt li perava bakurê rojhilat e û zêdetirî 2.300 km dirêj dibe.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia }}</ref> Parzemîna sereke biçûktirîn parzemîna cîhanê ye û welat ji aliyê rûbera giştî ve şeşem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye.<ref name=":2"/> Awistralya carinan wekê girava herî mezin a cîhanê hatiye hesibandin û pir caran wekê "parzemîna giravê" hatiye binavkirin.<ref name="Henderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Port Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}</ref><ref name=":2"/> Welat xwediyê 35.877 km perava deryayî ye (ji xeynî hemî giravên deryayî) û di heman demê de Awistralya îdîaya herêmeke aborî ya taybet a 8.148.250 kîlometreçargoşe dike.<ref name=":2"/> Ev herêma aborî ya taybet axa Antarktîk a Awistralyayê nagire nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |sernav=Oceans and Seas - Geoscience Australia |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |paşnav=corporateName=Department of Industry, Tourism & Resources, Geoscience Australia;jurisdiction=Commonwealth of Australia; contact=Web Manager, GPO Box 378 Canberra ACT Australia 2601, +61 2 6249 9111; email=http@ga.gov.au }}</ref> Piraniya Awistralyayê xwedî avhewayeke hişk an nîv-hişk e.<ref name=":2"/> Di sala 2021ê de, ji %10ê çêrehgeh û zozanên mayînde yên cîhanê li Awistralyayê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> Qada daristanî ya welat nêzîkî ji %17ê rûbera erdê Awistralyayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |sernav=Wayback Machine |malper=openknowledge.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AUS/home/overview/ |sernav=FRA Platform {{!}} Global Forest Resources Data {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations |malper=fra-data.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref> Parzemîna Awistralyayê bi kêmanî jî be deşt e ku bilindahiya deştê ya navînî 325 metre bilind e û asta mayî ya bilindahî ya welat 870 metre ye.<ref name=":2"/> Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê li seranserê piraniya rojhilatê Awistralyayê dirêj dibe ku deştên navendî ji bilindahiyên rojhilat vediqetîne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au:80/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |sernav=Highest Mountains |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}</ref> Çiyayê Kosciuszko bi bilindahiya 2.228 m bilindtirîn çiyayê parzemînê ye. Bilindtirîn çiyayê derveyî parzemînê Mawson Peak in ku bi 2.745 m li Girava Heardê ye û li Herêma Antarktîk a Awistralyayê, çiyayên herî bilind ên din Çiyayê McClintock û Çiyayê Menziesê ye ku bi rêzê ve 3.492 m û 3.355 m bilind in.<ref name=":8" /> Murray-Darling sîstema çemê sereke yê Awistralyayê ye ku piraniya axa hundirîn a New South Wales û başûrê Queenslandê ber bi gola Alexandrina û deryaya Başûrê Awistralyayê ve diherike. Her wiha li navend û rojavayê Awistralyayê sîstemên çemên peravê yên biçûktir hene ku sîstemên avdana hundirîn ên wekê sîstema gola Eyre û sîstemên golên şor jî hene.<ref name="Henderson2016"/> Çemên Awistralyayê di nav hemî parzemînên din de xwedî rêjeya herî kêm a herîkîna avê ya deryayê ne. Profîla hişk û deşta sereke ya parzemînê dibe sedema ku çemên li parzemînê hêdî diherikin û di encamê de xwê li ser erdê kom dibin.<ref name=":2"/> Şorbûna avê bandorek neyînî li ser axa Awistralyayê çêdike ku bi navînî li gorî standardên cîhanê, ji aliyê berhemên xwarinê ve xizan e.<ref name=":2"/> Nifûsa Awistralyayê li peravên deryayê kom bûye. Nêzîkî ji %95ê nifûsê di nav 100 km yê ji peravê de dijî ku rêje li navînîya cîhanê ji %39 ye.<ref name=":2"/> Rêjeya belavbûna nifûsa Awistralyayê li ser yek km² 3,5 kes e ku ev rêjeya herî kêm a cîhanê ye.<ref name=":2"/> Lêbelê li bajarên li ser perava nerm a başûrê rojhilat kombûneke mezin a nifûsê heye û rêjeya belavbûna nifûsê li navenda Melbourne li ser yek km² 38 kes e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}</ref> === Jeolojî === [[Wêne:Ausgeolbasic.jpg|thumb|Li gorî temenan, herêmên jeolojîk ên bingehîn ên Awistralyayê.]] Awistralya ku berê beşek ji superparzemînên [[Rodînya]] û beşek ji [[Gondwana]] bû ku nêzîkî 35 milyon sal berê bi tevahî ji Antarktîkayê veqetiya û ber bi bakur ve çûye.<ref name="Henderson2016"/><ref name="Kennett2018"/> Dema ku [[Serdema Dawî ya Qeşayê]] bi dawî bûye, bilindbûna asta deryayê nêzîkî 8.000 sal berê parzemîna Awistralya ji [[Nû Gîne]] û nêzîkî 6.000 sal berê ji Tazmanyayê veqetandiye.<ref name="Kennett2018"/> Awistralya bi temamî di nav plakaya tektonîk a Awistralyayê de cih digire. Beşa sereke ji aliyê jeolojîk ve bi qismî aram e, çêbûna çiyayî yên mezin kêm in, volkanên çalak an jî şikestekên tektonîk kêm in.<ref name="Henderson2016"/> Lêbelê, plakaya Awistralyayê salane bi leza nêzîkî 6 heta 7 santîmetre ber bi bakurê rojhilat ve diçe û niha bi plakaya Ewrasyayê û plakaya Pasîfîkê re li hev dikeve.<ref name="Kennett2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian continent: a geophysical synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=Brian |weşanger=ANU Press and Geoscience Australia |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Acton, A.C.T |kesên-din=Australian National University Press, Geoscience Australia |paşnav2=Blewett |pêşnav2=Richard |paşnav3=Chopping |pêşnav3=Richard }}</ref> Zextên navtektonîk ên ku ji ber vê tevgerê çêdibin, ji bo girseyeke bejahî yê ku ji aliyê jeolojîkî ve sekan ew, dibin sedema çalakiyek sîsmîk a bi qismî ku ji bo vê girseya sekan zêde ye. Di navbera salên 1901 û 2017an de 18 erdhejên bi momenta ji 6 pileyî mezintir çêbûne.<ref name="Kennett2018" /> [[Erdheja Newcastle]] ya sala 1989an li Awistralyayê bûye sedema mirina 13 kesan ku ev jî erdheja herî mezin ê li Awistralyayê bû.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Melbourne Cambridge |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}</ref> Heta 4.600 sal berê li rojhilatê parzemînê volkanên çalak hebûn û ev yek di navên cihên aborjîn û çîrokên afirandinê de derbas dibe.<ref name=":12">{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Continent: A Geophysical Synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=B. L. N. |weşanger=ANU Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnav2=Chopping |pêşnav2=Richard |paşnav3=Blewett |pêşnav3=Richard }}</ref> Di roja îro de çalakiyên volkanî li [[Girava Heardê]] û [[Giravên McDonaldê]] ên dûr çêdibe.<ref name=":2"/> Qalikê parzemînî ya Awistralyayê di sê çerxan de ji kratonên arkeyayî yên herî kevin ên li rojava heta formasyonên orojenîk ên ciwantir ên li rojhilat (ku nêzîkî 541 milyon heta 252 milyon sal berê hatine avakirin) hatiye afirandin.<ref name=":12"/><ref name="Henderson2016"/> Kevirên li ser rûyê Awistralyayê ya herî kevin ji serdema arkeyan ne. Hinek ji wan keviran li rojavayê Awistralyayê ji 3,7 milyar salê kevintir in û kevirên din jî li başûrê Awistralyayê ji 3,1 milyar salê kevintir in. Krîstalên zîrkonê yên herî kevn ên li ser erdê ku dîroka wan vedigere 4,4 milyar sal berê ku li rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Lêbelê nêzîkî ji %80ê Awistralyayê bi kevirên rûniştî û regolît ve hatiye nixumandin ku temenê wan ji 250 milyon salê kêmtir in.<ref name="Kennett2018"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 AUS 1991–2020.svg|thumb|çep|Cûreya avhewaya ya Köppen a Awistralyayê]] Avhewaya Awistralyayê ji tropîkal a şil li bakurê rojhilat û bakurê rojava heta û heta avhewaya ziwa ya li navendê diguhere. Hewaya welat li başûrê peravê nerm û şil e, zivistanan cemidî ye û li çiyayên bilind ên başûrê rojhilat û Tazmaniyayê di mehên zivistanan de berf heye.<ref name=":11"/> Avhewa Awistralyayê ji "helîpana hespan" bi bandor dibe ku mêla avhewayê heye ku şert û mercên ziwa bi xwe re bîne. Bi tevahî parzemîna Awistralyayê parzemîna herî hişk a niştecîbûyî ye ku bi navînî barîna salane 470 mîlîmetre ye.<ref name=":2"/> Nêzîkî %70ê welat hişk an nîv-hişk e û nêzîkî ji %18 rûbera erdê jî çol e.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/deserts.html |sernav=Deserts |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}</ref> Her wiha avhewa ji aliyê sîstemên cûrbecûr ve wekê El Nino-Oscilasyona Başûr, Dîpola Okyanûsa Hindî û Moda Alîkî ya Başûr bi bandor dibe.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate/ |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref> Li Awistralyayê di nav salan de û di navbera salan de guherînek neasayî di baranê de heye ku pir caran dibe sedema ziwabûn û lehiyan. Bahoz û barana berfireh li Awistralyaya tropîkal zêde ne. Mûsona havînê baraneke girîng li bakurê Awistralyayê tîne û pergala zexta nizm dibe sedema barana zivistanê ya başûr. Herêmên herî germ li bakurş rojavayê welat û herêmên herî sar jî li başûrê rojhilat in. Di mehên havînan de rewşa şewata daristanan li başûrê Awistralyayê gelemper e.<ref name="Henderson2016"/> Guherîna avhewayê ji ber zêdebûna emîsyonên gazên serayê bûye sedema bilindbûna germahiya Awistralyayê ku ji sala 1910an vir ve 1.5&nbsp;°C germahî bilind bûye ku bûye sedema germahiya zêde û baranên giran. Ji salên 1970an vir ve li başûrê Awistralyayê baran ji meha nîsanê heta meha cotmehê kêm bûye û ji salên 1950î vir ve dansala şewata daristanan dirêj bûye. Ji salên 1970î vir ve li bakurê Awistralyayê baran zêde bûye. Ji sala 1982an vir ve hejmara bahozên tropîkal kêm bûye û ji dawiya salên 1950yan vir ve berfa çiyayî kêm bûye. Asta deryayê li dora Awistralyayê bilind dibe û asîda di okyanusên li derdora Awistralyayê zêde bûye.<ref name=":13"/> <gallery mode="packed-hover" caption="Dîmenên biyoklîmatîk ên Awistralyayê"> Wêne:Gunbarrel Hwy, Gibson Desert Nature Reserve, Western Australia, Australia.June2017.IMG1228.jpg|Çola Gibsonê Wêne:Rainforest Regenwald Australia (22865104000).jpg|Parka neteweyî ya Daintree Wêne:Charlotte Pass 2008.jpg|Alpên Awistralyayê Wêne:Yellow Waters (8602004999).jpg|Parka neteweyî ya Kakaduyê Wêne:Mount Ginini - Namadgi National Park - 2.jpg|Parka neteweyî ya Namadgiyê </gallery> === Pirrengiyabiyo === [[Wêne:Koala climbing tree.jpg|thumb|Koala ku ajalekî berbelavê li Awistralyayê ye]] Awistralya yek ji 17 welatên herî pirreng ên mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Megan C. |paşnav2=Watson |pêşnav2=James E. M. |paşnav3=Fuller |pêşnav3=Richard A. |paşnav4=Venter |pêşnav4=Oscar |paşnav5=Bennett |pêşnav5=Simon C. |paşnav6=Marsack |pêşnav6=Peter R. |paşnav7=Possingham |pêşnav7=Hugh P. |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Distribution of Threats to Species in Australia |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1525/bio.2011.61.4.8 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=61 |hejmar=4 |rr=281–289 |doi=10.1525/bio.2011.61.4.8 |issn=1525-3244 }}</ref> Ji ber îzoleya xwe ya erdnîgarî ya dirêj, piraniya biyotaya Awistralyayê bêhempa ye.<ref name=":10">{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Stow |pêşnavê-edîtor=Adam |paşnavê-edîtor2=Maclean |pêşnavê-edîtor2=Norman |paşnavê-edîtor3=Holwell |pêşnavê-edîtor3=Gregory I. }}</ref> Nêzîkî ji %94ê amfîbîyan, ji %93ê xezende û riwekên kulîlkdar, ji %69ê memikdaran û ji %46ê çûkên welatên endemîk in.<ref name=":10"/> Awistralya xwedî cûrbecûr ekosîsteman e ku ji wan 89 herêm û 419 jêrherêm di çarçoveya biyoherêmên Awistralyayê de hatine nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |sernav=Australia's bioregion framework - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên çileya sala 2025an de 168.386 cureyên bi navkirî di lîsteya cureyên neteweyî ya Awisturalyayê de hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |sernav=Statistics - Australian National Species List |malper=test-web.biodiversity.org.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250228050842/https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê hatiye texmînkirin ku ji %70ê cureyên Awistralyayê nehatine keşifkirin û dabeşkirin û dibe ku 600.000 cureyên xwemalî yên Awistralyayê hebin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Australia state of the environment 2021: biodiversity }}</ref> Bi gelemperî, zanîna li ser cureyên movikdar û riwekên kulîlkdar ji zanîna li cureyên nemovikdar û kiyarkan çêtir e. Hatiye texmînkirin ku ji %10 kêmtir ji kiyark û kêzikên Awistralyayê nav li wan hatine danîn.<ref name=":9" /> Nêzîkî ji %10ê cureyên nebatan ên ku li cîhanê têne zanîn li Awistralyayê hatine dîtin.<ref name=":9"/> Gelek ji van li gorî avhewaya hişk, barîna guherbar û axa kêm-berhem adapte bûne. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê yên naskirî hene. Çol û daristanên şivikî erdê ziwa nêzîkî ji %70ê parzemînê vedigirin. Darên wekê akasya, banksiya û okalîpt li piraniya Awistralyayê belav bûne. Gelek nebat pelên wan hişk û temendirêj in û di warê karbonê de dewlemend ew kêm xurdemenî ne û ji bo şewatên daristanan baş adapte ne.<ref name="Stow2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |paşnav=Stow |pêşnav=Adam |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge (GB) |paşnav2=Maclean |pêşnav2=Norman |paşnav3=Holwell |pêşnav3=Gregory L. }}</ref> Nêzîkî ji sêyan didu yê ji 330 cureyên ajalên bi kîsik ên cîhanê ajalên xwemaliyên Awistralyayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |sernav=What is a marsupial? |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-US }}</ref> Memikên plasentayî yên Awistralyayê (bi piranî Perçemk û Mişk) jî hema hema ji %47ê cureyên memikên bejayî yên cîhanê pêk tînin.<ref name=":10"/> Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê ya naskirî hene.<ref name=":9"/> Herwiha nêzîkî 320.500 cureyên bêmovik hene ku ji wan kêzik refa herî zêde ne û ji ji %75 zêdetir ji tevahiya cureyên ajalan pêk tînin.<ref name=":9"/> Li Awistralyayê zêdetirî 15.000 cureyên kiyarkên naskirî hene û dibe ku bi deh hezaran cureyên din jî hebin.<ref name=":9"/> Jiyana kovî ya Awistralyayê gelek adapteyî ku li gorî jîngehê dikare xwe abapte bike. Ji ber ku pelên piraniya nebatan ji aliyê xurdemeniyan ve kêm in, li Awistralyayê rêjeyek bilind ji çûk, kêzik û kîsikdarên wekê Kurebeşk heye ku bi hingiv û polenê xwedî dibin. Koala îstîsnayek e ku xwarina pelên okalîptusê xwe xwedî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |sernav=World-first mapping of complete Koala genome brings hope for the icon's future |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":10"/> Floraya kêmxurî û barîna guherbar a berfê di heman demê de ji bo ajalên ku hewcedariyên wan ên enerjiyê kêmtir in, guncaw e ku di nav wan de mar, gumgumok û kîsikdarên bazdanê ya wekê kanguru û wallaby heye. Lêbelê delîlên pêşketina hevgirtî ya kîsikdarên Awistralyayê û memikdarên plasentayê yên parzemînanên din ên ku di jîngehên wekhev de dijîn hene. Wek mînak pilingên Tazmanyayê (thylacine) ya nemabûyî bi gurê plasentayî, koremişkên kîsikdar bi koremişkên zêrîn ên Afrîkayê û mişkên bazdanê bi goştxwerên bazdanê yên herêmên din ên hişk re dişibiyan hev.<ref name="Stow2015"/> Nêzîkî 46 hezar sal berê li Awistralyayê, tevî megafaunaya wê, gelek cureyên movikdaran tune bûn û li ser rola çalakiyên mirovan û guherîna avhewayê di van tunebûnan de nîqaşeke zanistî ya berdewam heye. Kêmbûna rêjeya jidayikbûna piling û cinewirê tazmanî li vê giravê li dora 4.000 heta 5.000 sal berê de bi guhertinên li ser parzemînê re jî lihevhatî ye ku di nav de zêdebûna nifûsa mirovan, anîna dingoyan û bi karanîna zêdetir a agir û teknolojiyên nû û amûrên kevirî yên nû heye.<ref name=":10"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |sernav=Dingo |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}</ref> Di du sedsalên borî de Awistralyayê li gorî parzemînên din zêdetir cureyên xwe yên memikan winda kiriye. Bi tevahî, 100 cureyên Awistralyayê wekê nemabûyî an jî di xwezayê de nemabûyî hatine lîste kirin. Di hezîrana 2021ê de, ji aliyê hikûmetên Awistralyayê ve zêdetirî 1.000 cureyên ajal û nebatan wekê di bin xetereyê de an jî di bin xetereya krîtîk de hatine lîste kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Murphy & van Leeuwen 2021 }}</ref> Gefên sereke yên li ser cureyên di bin xetereyê de guhertina rûerdê, têkçûna ekosîstemê, cureyên hatine anîn ên wekê pisîka kovî û rovî yê sor û guherîna avhewayê ye.<ref name=":10"/> Qanûna parastina jîngehê û parastina cûrbecûrîya biyolojîk a federal a sala 1999an çarçoveya qanûnî ye ku ji bo parastina cureyên di bin gefê de hatiye derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |sernav=Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Sîstema rezervê ya neteweyî tora deverên parastî yên Awistralyayê ye. Di 30ê hezîrana 2022an de, ew zêdetirî ji %22 ji girseya bejahî ya Awistralyayê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |sernav=National Reserve System - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Stratejiya Awistralyayê ji bo xwezayê ya salên 2024–2030 plana neteweyî ya biyolojîkî ye ku armanc dike ku windabûna biyolojîkî li Awistralyayê heta sala 2030an berevajî bike û erkên wîlayetê yên di bin peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser cûrbecûrîya biyolojîkî û peymanên din ên navneteweyî de bicîh bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |sernav=Australia’s Strategy for Nature 2024–2030 - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |sernav=UN Convention on Biological Diversity - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî û siyaset == [[Wêne:Canberra (AU), Parliament House -- 2019 -- 1746.jpg|thumb|çep|Parlamentoya Avusturalyayê li Kanberra, ACT (herêma paytexta Awistralyayê)]] Awistralya monarşiyeke destûrî, demokrasiyeke parlemanî û federasyoneke.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |sernav=Australian system of government - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Welat ji federasyonê di sala 1901ê vir ve destûra xwe ya bingehîn a bi piranî neguhertiye û ligel pergaleke siyasî ya lîberal û demokratîk a stabîl parastiye. Ew yek ji kevintirîn federasyonên cîhanê ye ku tê de desthilat di navbera hikûmetên federal û parêzgehan de hatiye dabeş kirin. Sîstema hikûmetê ya Awistralyayê hêmanên ku ji sîstemên siyasî yên Keyaniya Yekbûyî (desthilatdariya yekgirtî, monarşiya destûrî û dîsîplîna partiyê ya bihêz) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (federalîzm, destûreke nivîskî û du-kameralîzmeke bihêz bi senatoyekê ku dewlet tê de nûnertiya wekhev hene) hatine wergirtin, vedihewîne û di encamê de hîbrîdeke cuda çêbûye.<ref name="Thompson1980">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=Elaine |tarîx=1980 |sernav=The ‘Washminster’ mutation |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00323268008401755 |kovar=Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=32–40 |doi=10.1080/00323268008401755 |issn=0032-3268 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=What is the Washminster system? - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Desthilata hikûmeta federal bi qismî di navbera sê koman ku hatiye dabeşkirin wiha ye:<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary |sernav=Separation of powers: Parliament, Executive and Judiciary - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> * Zagonsazî: Parlamentoya du odeyan e ku ji monarş, senato û ji meclîsa nûneran pêk tê. * Desteya birêveberinê: Hikûmeta Awistralyayê, bi serokatiya serokwezîr (serokê partî an koalîsyona ku di meclîsa nûneran de piraniya dengan digire), kabîneya wan a bijartî û wezîrên din; bi fermî ji aliyê parêzgarê giştî ve têne erkdar kirin.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |sernav=Australia - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Dadwerî: Dadgeha bilind û dadgehên din ên federal e. Piştî hilbijartina di 3ê gulana 2025an serokwezîr [[Anthony Albanese]] ji [[Partiya Karker]] a Awistralyayê hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-05-03 |sernav=Labor defies early polls to claim win as count continues |url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-03/federal-election-anthony-albanese-wins/105247712 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Charles III wekê qiralê Awistralyayê hikum dike û li Awistralyayê ji aliyê parêzgarê giştî ve li ser asta federal û ji aliyê parêzgarên li ser asta eyaletan ve nûnertiya wî tê kirin ku li gorî beşa 63 ya destûra bingehîn û peymanê li gorî şîreta wezîrên xwe tevdigerin.<ref name=":6"/><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |paşnav=Governor General of Australia }}</ref> Bi vî awayî di pratîkê de parêzgarê giştî wekê kesayetek qanûnî ji bo kiryarên serokwezîr û kabîneyê tevdigere. Di hinek rewşan de, parêzgarê giştî dikare hêzên cîgir bikar bîne: hêzên ku di nebûna şîreta wezîran de an jî berevajî wê têne bikar anîn. Dema ku ev hêz dikarin werin bikar anîn, ew bi peymanekê ve tê rêvebirin û çarçoveya wan a rast ne diyar e. Bikaranîna herî berbiçav a van hêzan, ji kar dûrxistina hikûmeta Whitlam di krîza destûrî ya 1975an de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |sernav=The Reserve Powers of the Governor-General (Research Note 25 1997-98) |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2010-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li senatoyê (meclisa jorîn) 76 senator hene ku her yek ji eyaletan diwanzdeh senator û her yek ji herêmên sereke (herêma paytexta Awistralyayê û herêma bakur) du senator hene.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-02-15 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU }}</ref> 150 endamên meclîsa nûneran (meclîsa jêrîn) hene ku ji herêmên hilbijartinê yên yek-endamî, ku bi gelemperî wekê "hilbijêr" an "kursî" têne zanîn, têne hilbijartin ku li gorî nifûsê li eyaletan têne dabeş kirin û her yek ji eyaletan herî kêm pênc kursî garantî dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Heyama herî zêde yê meclisa jêrîn sê sal e lê ev ne diyar e û hikûmet bi gelemperî di 6 mehên beriya dema herî zêde de ji bo hilbijartinê meclisê hinek zû belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/chapter7 |sernav=Chapter 7 Parliamentary terms |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Hilbijartinên her du meclîsan bi gelemperî di heman demê de têne lidarxistin, senatorên ku heyamên wan şeşsalî ne, ji xeynî ji herêman ku heyamên wan ne sekan in lê bi çerxa hilbijartinê ya meclîsa jêrîn ve girêdayî ne, li hev dicivin. Bi vî awayî, ji 76 kursiyên li senatoyê tenê 40 kursî heya ku çerx bi hilweşandineke ducarî neyê qutkirin, ji bo her hilbijartinê têne veqetandin.<ref name=":16"/> Sîstema hilbijartinê ya Awistralyayê ji bo meclîsa nûneran û hemî hilbijartinên meclîsa jêrîn a eyalet û herêman (ji xeynî Tazmanya û ACT ku sîstema Hare-Clark bikar tînin) dengdana tercîhî bikar tîne. Senato û piraniya meclîsên jorîn ên dewletan sîstema rêjeyî bi kar tînin ku dengdana tercîhî bi nûnertiya rêjeyî ji bo her dewletekê re dike yek. Dengdan ji bo hemî welatiyên ji 18 salî û mezintir li her herêmekê mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm#compulsory |sernav=Enrolment – frequently asked questions |malper=Australian Electoral Commission |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Australian Electoral Commission; address=10 Mort Street |pêşnav=Canberra ACT 2600; contact=13 23 26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From secret ballot to democracy sausage: how Australia got compulsory voting |paşnav=Brett |pêşnav=Judith |weşanger=Text Publishing |tarîx=2019 |isbn=978-1-925603-84-2 |cih=Melbourne, Australia }}</ref> Partiya ku piraniya dengan di meclîsa nûneran de bi dest xistiye hikûmetê ava dike û serokê vê partiyê jî dibe serokwezîrê welat. Parêzgerê giştî serokwezîr tayîn dike û dikare kesekî ku baweriya parlemanê winda kiriye an jî neqanûnî tevdigere ji kar dûr bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |sernav=Governor-General of Australia :: Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Governor-General of }}</ref> Ji ber ku Awistralya demokrasiyeke parlemanî ya Westminsterê ye ku xwedî odeyekê jorîn a bihêz û hilbijartî ye, carinan sîstema wê wekê "mutasyona Washminster" an nîv-parlemanî tê binavkirin.<ref name="Thompson1980"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ganghof |pêşnav=Steffen |tarîx=2018 |sernav=A new political system model: Semi‐parliamentary government |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-political-research/article/new-political-system-model-semiparliamentary-government/D9EFDEED7D0BC00BC835A2BAF1677962 |kovar=European Journal of Political Research |ziman=en |cild=57 |hejmar=2 |rr=261–281 |doi=10.1111/1475-6765.12224 |issn=0304-4130 }}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hikûmetek federal ava kirine ku Partiya Karker a Awistralyayê û koalîsyonek heye ku ji komek partiyên wekê Partiya Lîberal û [[Partiya Neteweyî ya Awistralyayê|Partiya Neteweyî]] ku hevkarekê biçûk ê [[Partiya Lîberal a Awistralyayê|Partiya Lîberal]] e.<ref name=":16"/><ref name=":16"/> Di asta hikûmeta eyaletan de têkiliya di navbera Partiya Neteweyî û Partiya Lîberal de ji hev cuda ye ku partî li [[Queensland]] û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] bûne yek (lêbelê parlamenterên federal di odeya partiya Lîberal an Neteweyî de rûdinin) ku li New South Wales, [[Vîktorya]] û [[Awistralyaya Rojava]] di koalîsyonê de ne û li [[Awistralyaya Başûr]] û [[Tanzanya|Tazmanya]] bi lîberalan re di nav dijberiyê de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=ABC elections analyst Antony |tarîx=2008-07-30 |sernav=The Liberal-National Party - a new model party? |url=https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, [[Partiya Karker a Awistralyayê|Partiya Karker]] wekê çep a navendî û koalîsyon jî wekî rast a navendî hatiye hesibandin. Endamên serbixwe û çend partiyên biçûk ên di parlamentoya Awistralyayê de, bi piranî li meclîsên jorîn nûnertî bi dest xistine. [[Partiya Keskan a Awistralyayê]] ji sala 2004an vir ve hem ji aliyê dengan û hem jî ji aliyê endametiyê ve sêyem partiya herî mezin ê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |sernav=Old Greens wounds reopen as members vote on directly electing leader |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2020-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Harris |pêşnav=Rob }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Greens: from activism to Australia's third party |url=https://archive.org/details/australiangreens0000jack |paşnav=Jackson |pêşnav=Stewart |weşanger=Melbourne Univ. Press |tarîx=2016 |isbn=978-0-522-86794-7 |cih=Carlton }}</ref> === Eyaletên îdarî === [[Wêne:Australia states and territories labelled.svg|thumb|Eyaletên îdarî yên Awistralyayê]] Awistralya ji şeş eyalet rêveberiyên wekê [[Wêlsa Başûr a Nû]] (NSW), [[Vîktorya]] (Vic), [[Queensland]] (Qld), [[Awistralyaya Rojava]] (WA), [[Awistralyaya Başûr]] (SA) û [[Tanzanya|Tazmanya]] (Tas) û ji du herêmên xweseriyên serekeyên [[Herêma Paytext a Awistralyayê]] (ACT) û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] (NT) pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=Your questions on notice - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî çend deverên ku destûr desthilatên taybet dide hevbendiya dewletan Commonwealth (asta federal a hikûmetê), dewlet xwedê desthilata giştî ne ku qanûnan çêbikin.<ref name="Pyke2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |paşnav=Pyke |pêşnav=John |weşanger=Lawbook Co |tarîx=2020 |isbn=978-0-455-24415-0 |çap= |cih=Pyrmont, NSW }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |sernav=Three levels of government: governing Australia - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Dewleteke hevbeş tenê dikare qanûnan li ser mijarên ku di destûrê de hatine rêzkirin derxîne lê qanûnên wê heta radeya her nakokiyekê li ser yên dewletan serdest in.<ref name="Pyke2020"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |sernav=COMMONWEALTH OF AUSTRALIA CONSTITUTION ACT - SECT 109 Inconsistency of laws. |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2024-07-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240723064908/http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji Federasyonê vir ve, hêza Hevbendiya dewletan li gorî dewletan ji ber şîrovekirina berfirehtir a ku ji hêzên Hevbendiya Dewletan ên navnîşkirî re tê dayîn û ji ber girêdayîbûna giran a darayî ya dewletan bi alîkariyên Hevbendiya Dewletan re, bi girîngî zêde bûye.<ref name="Pyke2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australian constitutional law: concepts and cases |paşnav=Beck |pêşnav=Luke |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-70103-7 |cih=Port Melbourne, VIC }}</ref> Her eyalet û xaka sereke ya sereke xwedî parlementoya xwe ye yek-meclîsî ne ku di nav de Herêma Bakur, Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Queensland heye û eyaletên din jî eyaletên du-meclîsî ne. Meclisên jêrîn wekê meclîsa qanûndanînê têne zanîn (meclisên li Avusturalya Başûr û Tazmanyayê) û meclisên jorîn jî wekê konseya qanûndanînê têne zanîn. Serokê hikûmetê li her eyaletekê serokwezîr û li her herêmê serokwezîr e. Li her eyaletekê parêzgarekî nûnertiya qiral dike. Li asta hevbendiyê, nûnerê qiral parêzgerê giştî ye.<ref name=":15"/> Hikûmeta Hevbendiyê rasterast Herêma Kendava Jervis a navxweyî û herêmên derveyî birêve dibe ku di nav de Giravên Ashmore û Cartier, Giravên Deryaya Koralê, Girava Heardê û Giravên McDonaldê, herêmên Okyanûsa Hindî (Girava Noelê<ref>{{Jêder-malper |url=http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_IslandAdministrator_of_Norfolk_Island |sernav=Administrator of Norfolk Island |malper=ag.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tan |pêşnav=Monica |paşnav2=Press |pêşnav2=Australian Associated |tarîx=2015-05-12 |sernav=Norfolk Island loses its parliament as Canberra takes control |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> û Giravên Kokosê (Keeling)), Girava Norfolkê û Herêma Antarktîk a Awistralyayê hene.<ref name=":14"/> Girava Macquarie ya dûr û Girava Lord Howe bi rêzê ve beşên eyaletên Tazmanya û New South Wales in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-13 |sernav=Macquarie Island research station to close in 2017 |url=https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |sernav=Which island should you visit - Lord Howe or Norfolk? A guide to both |malper=Traveller |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Southerden |pêşnav=Louise }}</ref> ==== Agahiyên di derbarê herêm û eyaletên îdarî de ==== {| class="wikitable" !Rêz !Nav !Cureyê yekîneya îdarî !Paytext !Nifûs (2021) !Rûber (km²) |- |1 | align="left" |[[Herêma Paytexta Awistralyayê]] |Herêm | align="left" |Kanberra | align="right" |454.499 | align="right" |2.358 |- |2 | align="left" |[[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] |Eyalet | align="left" |Melbourne | align="right" |6.503.491 | align="right" |227.444 |- |3 | align="left" |[[Awistralyaya Rojava]] |Eyalet | align="left" |Perth | align="right" |2.660.026 | align="right" |2.527.013 |- |4 | align="left" |[[Queensland]] |Eyalet | align="left" |Brisbane | align="right" |5.156.138 | align="right" |1.729.742 |- |5 | align="left" |[[Wêlsa Başûr a Nû]] |Eyalet | align="left" |Sîdney | align="right" |8.072.163 | align="right" |801.150 |- |6 | align="left" |[[Herêma Bakur, Awistralya|Herêma Bakur]] |Herêm | align="left" |Darwîn | align="right" |232.605 | align="right" |1.347.791 |- |7 | align="left" |[[Tasmanya]] |Eyalet | align="left" |Hobart | align="right" |557.571 | align="right" |68.401 |- |8 | align="left" |[[Awistralyaya Başûr]] |Eyalet | align="left" |Adelaide | align="right" |1.781.516 | align="right" |984.321 |- ! colspan="4" |Hemî !'''25.422.788''' !'''7.688.220''' |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic missions of Australia.png|thumb|çep|Nexşeya mîsyon a dîplomatîk ên Awistralyayê]] [[Wêne:P20220524AS-1533 (52245766080).jpg|thumb|çep|Di sala 2022an de serokwezîrê Awistralyayê Anthony Albanese bi Serokê Amerîkayê Joe Biden re]] Awistralya xwedî hêzek navîn e ku têkiliyên yên derve sê stûnên bingehîn ên du-alî hene ku di nav de pabendbûna bi hevpeymaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, têkiliya bi hind û pasîfîkê re û piştgiriya ji bo sazî, rêgez û hevkariya navneteweyî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |sernav=A new Australian foreign policy agenda under Albanese {{!}} East Asia Forum |tarîx=2022-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Gyngell |pêşnav=Allan }}</ref><ref name="Firth2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |paşnav=Firth |pêşnav=Stewart |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2011 |isbn=978-1-74237-263-1 |çap=3 |cih=Crows Nest, N.S.W }}</ref> Bi rêya peymana ANZUS û statuya welat wekê hevalbendek sereke yê li derveyê NATOyê ye ku Awistralya têkiliyek nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re diparêze ku têkiliyên bihêz ên parastin, ewlehî û bazirganiyê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |sernav=Major Non-NATO Ally Status |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Li Hindistan û Pasîfîkê, welat hewl dide ku bi rêya herikîna vekirî ya bazirganî û sermayeyê têkiliyên xwe yên bazirganî zêde bike, di heman demê de bi piştgiriya rêziknameya heyî ya li ser bingeha qaîdeyan, bilindbûna hêza Çînê kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Li herêmê, welat endamê foruma giravên pasîfîkê, civaka pasîfîkê, mekanîzmaya ASEAN+6 û lûtkeya Asyaya Rojhilat e. Di asta navneteweyî de, welat endamê Neteweyên Yekbûyî, (ku ew yek ji endamên damezrîner ên yekbûyî bû), Hevbendiya Neteweyan, OECD û G20 e. Ev yek pabendbûna bi gelemperî ya bihêz a welêt ji bo piralîzmiyê nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |sernav=Multilateralism matters again {{!}} Lowy Institute |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |sernav=Australia and the Quad: A Watering Can or a Hammer? {{!}} The National Bureau of Asian Research (NBR) |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Awistralya endamê çend komên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ye ku di nav wan de hevpeymaniya îstîxbaratê ya Pênc Çavan bi Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî, Kanada û Zelanda Nû re; hevpeymaniya ANZUS bi Dewletên Yekbûyî û Zelanda Nû re; peymana ewlehiyê ya AUKUS bi Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî re; Diyaloga Ewlehiyê ya Çaralî bi Dewletên Yekbûyî, Hindistan û Japon re; Rêkevtinên Parastinê yên Pênc Hêzan bi Zelanda Nû, Keyaniya Yekbûyî, Malezya û Sîngapûrê re û peymana parastin û endamê ewlehiyê ya Gihîştina Dualî bi Japonê re ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/australias-growing-defense-and-security-role-indo-pacific |sernav=Australia’s Growing Defense and Security Role in the Indo-Pacific {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2024-08-01 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Japan, Australia sign defence pact for closer cooperation |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-australia-sign-defence-cooperation-pact-2022-01-06/ |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=39e900b6-73cb-4a4e-a3fb-19c44fe3fff6 |sernav="The Five Power Defence Arrangement comes into force" |malper=www.nlb.gov.sg |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Awistralyayê doza lîberalîzekirina bazirganiya navneteweyî şopandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia and the global trade system: from Havana to Seattle |url=https://archive.org/details/australiaglobalt0000capl |paşnav=Capling |pêşnav=Ann |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-78054-4 |cih=Cambridge ; New York }}</ref> Welat pêşengiya damezrandina Koma Cairnsê û Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê kiriye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gallagher |pêşnav=Peter W. |tarîx=1988 |sernav=Setting the agenda for trade negotiations: Australia and the Cairns group |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10357718808444955 |kovar=Australian Outlook |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=3–8 |doi=10.1080/10357718808444955 |issn=0004-9913 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.apec2007.org/aa.htm |sernav=APEC Australia 2007 |malper=www.apec2007.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Taskforce |pêşnav=APEC 2007 |roja-arşîvê=2021-04-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210421170701/http://www.apec2007.org/aa.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û endamê Rêxistina [[Hevkariya Aborî û Geşepêdanê]] (OECD) û endamê [[Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê]] (WTO) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about.html |sernav=About |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |sernav=WTO {{!}} Australia - Member information |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Di destpêka salên 2000î de, Awistralyayê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]], [[Îndonezya|Endonezya]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û bi [[Zelendaya Nû]] re peymanên bazirganiya azad ên piralî yên Peymana Berfireh û Pêşverû ya Hevpariya Trans-Pasîfîk û Hevpariya Aborî ya Berfireh a Herêmî şanenav kiriye û her wiha peymanên bazirganiya azad ên dualî jî bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û Nû Zelandayê re şanenav kiriye û peymana herî dawî di sala 2023an de bi Keyaniya Yekbûyî re hatiye şanenav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |sernav=Australia's free trade agreements (FTAs) |malper=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Awistralya têkiliyeke kûr bi Nû Zelanda ya cîran re diparêze ku digel tevgera azad a welatiyan di navbera her du welatan de di bin peymana rêwîtiya Trans-Tazman de û bazirganiya azad di bin peymana têkiliyên aborî yên nêzîk de, têkiliyên xwe berdewam dike.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |sernav="2021 Lowy Institute Poll" |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319051732/https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Welatên ku di sala 2021ê de ji aliyê xelkê Avusturalyayê ve herî baş hatine dîtin ev in: Nû Zelanda, Keyaniya Yekbûyî, Japon, Almanya, Taywan, Tayland, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Koreya Başûr e.<ref name=":18"/> Her wiha bernameyeke alîkariya navneteweyî berdewam dike ku bi vê bernameyê nêzîkî 75 welat alîkarî werdigirin. Awistralya di Endeksa Pabendbûna Geşepêdanê ya sala 2021ê ya Navenda Geşepêdana Cîhanî de di rêza çarem de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mitchell |pêşnav=Ian |paşnav2=Robinson |pêşnav2=Lee |paşnav3=Cichocka |pêşnav3=Beata |paşnav4=Ritchie |pêşnav4=Euan |tarîx=2021-09-13 |sernav=The Commitment to Development Index 2021 |url=https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |kovar=cgdev.org |ziman=en }}</ref> Desthilatdariya li ser siyaseta derve di destê serokwezîr û komîteya ewlehiya neteweyî de ye û biryarên girîng ên wekê tevlîbûna Şerê Iraqê ya 2003an bêyî erêkirina pêşdem a kabîneyê hatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |sernav=Cabinet papers 2003: Howard government sends Australia into the Iraq war |malper=The Conversation |tarîx=2023-12-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US |paşnav=Lee |pêşnav=David }}</ref><ref name="Firth2011"/> Bi heman awayî, parlamento di siyaseta derve de roleke fermî nalîze û desthilata ragihandina şer tenê di destê hikûmeta cîbicîkar de ye. Wezareta karûbarên derve û bazirganiyê di biryarên siyaseta welat de, piştgiriyê dide hikûmeta cîbicîkar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apsc.gov.au/capability-review-department-foreign-affairs-and-trade |sernav=Capability review: Department of Foreign Affairs and Trade" }}</ref> === Hêz === [[Wêne:HMAS Arunta and Canberra sailing in formation with other warships.jpg|thumb|çep|HMAS Canberra (L02), keştiyeke helîkopterê ya modela Canberra û HMAS Arunta, firkateyek ji modela Anzacê ku awayeke bi rêk û pêk pêşve diçin.]] Du saziyên sereke yên ku di rêveberiya hêzên çekdar ên Awistralyayê de ne. Ev sazî Hêza Parastina Awistralyayê (ADF) û Wezareta Parastinê ne ku bi hev re wekê "Parastin" têne zanîn. Hêza Parastina Awistralyayê baskê leşkerî ye ku ji aliyê serokê hêza parastinê ve tê rêvebirin û ji sê şaxên wekê Hêzên Deryayî yên Qraliyeta Awistralyayê, Artêşa Awistralyayê û Hêzên Hewayî yên Qraliyeta Awistralyayê hene. Di sala 2021ê de 84.865 personelên artêşê ya xizmetê hebûn ku di nav wan de 60.286 şervanên birêkûpêk û 24.581 şervanên cigîr hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |sernav=Australian Defence Force service {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Wezareta Parastinê baskê sivîl e û ji aliyê wezîrê parastinê ve tê rêvebirin. Ev her du rêber bi hev re Parastinê wekê dualîstiyekê birêve dibin ku xwedî berpirsiyariyên hevpar û hevbeş in.<ref>{{Jêder |sernav=Defence Act |tarîx=1903 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/cth/consol_act/da190356/s9.html |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Rola sereke ya fermandariya giştî ji aliyê parêzgarê giştî ve tê girtin; Lêbelê fermandariya rastîn di destê serokê Hêzên Parastinê de ye. Şaxa cîbicîkar a hikûmeta ''Commonwealth'' (yekitîya civaka îngilîzî) bi rêya wezîrê parastinê ku bi biryarên kabîneyê û komîteya ewlekariya neteweyî ve girêdayî ye, kontrola giştî ya artêşê di destê xwe de digire. Ajansên îstîxbaratê ya sereke yên Awistralyayê ev in ku di nav de Servîsa Îstîxbarata Veşartî ya Awistralyayê (îstîxbarata biyanî), Rêveberiya Sînyalan a Awistralyayê (îstîxbarata sînyalan) û Rêxistina Îstîxbarata Ewlehiyê ya Awistralyayê (ewlehiya navxweyî) hene. Di sala 2022an de lêçûnên parastinê ji %1.9ê GDP ya welat bû ku ev jî 13em sermiyana parastinê ya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Di sala 2024an de, Hêza Parastina Awistralyayê li Rojhilata Navîn û Hindistan-Pasîfîkê beşdarê operasyonên çalak bûne (tevî dabînkirina ewlehî û alîkariyê); beşdarê hêzên Neteweyên Yekbûyî bûye ku di têkiliyên Sûdana Başûr, parastina aştiyê ya Sûriye-Îsraîlê û Koreya Bakur de û di navxweyî de alîkarîya ji bo karesatên xwezayî û alîkarîya pêşîgirtina derbasbûna penaberan ji bo welat kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |sernav=Operations |malper=Defence |tarîx=2025-07-24 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=scheme=AGLSTERMS.AglsAgent; corporateName=Commonwealth of Australia, Department of Defence; address=Russell Offices, Russell, ACT, 2600; contact=1300 333 362 }}</ref> === Mafê mirovan === Li Awistralyayê bi gelemperî ji bo mafên sivîl û siyasî parastinên bi hêz hene û welat rêzek berfireh ji peymanên mafên navneteweyî şanenav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia: Events of 2023 |paşnav=Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |ziman=en |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/australia }}</ref> Li Awistralyayê qanûnên girîng ên ku mafên mirovan diparêzin ev in: Destûra Bingehîn, Qanûna Cûdakariya Nijadî ya 1975an, Qanûna Cûdakariya Zayendî ya 1984an, Qanûna Cûdakariya Astengdaran a 1992an, û Qanûna Cûdakariya Temenî ya 2004an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/resource-hub/by-resource-type/guides/rights-and-freedoms/legislation |sernav=Legislation {{!}} Australian Human Rights Commission |malper=humanrights.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Berevajî demokrasiyên din ên rojavayî yên berawirdî, Awistralya di destûr an jî di bin qanûnê de yekane destûra mafên federal tune ye; Lêbelê ACT, Vîktorya û Queensland xwedî mafên eyaletî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/sites/default/files/free_equal_hra_2022_-_2_pager_rgb_0.pdf |sernav="A Human Rights Act for Australia" }}</ref> Rêxistinên navneteweyî yên wekê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] û [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] fikarên xwe di warên wekê siyaseta penaxwazan, mirinên xwemaliyên ya di binçavan de, nebûna parastina mafên bingehîn û qanûnên ku xwepêşandanan bi sinor dikin de anîne ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2024/01/11/australia-setbacks-inaction-key-rights-issues |sernav=Australia: Setbacks, Inaction on Key Rights Issues {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Sydney central business district skyline, August 2021.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Sîdneyê ku navenda darayî ya Awistralyayê ye.]] Aboriya bazara tevlihev a Awistralyayê gelek pêşketî ye û di warî çavkaniyên xwezayî de dewlemend e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Russell |pêşnav=Clyde |sernav=Column: Resource-rich Australia shows vagaries of any commodity supercycle |url=https://www.reuters.com/article/uk-column-russell-commodities-australia-idUKKBN2BM0WC |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Ji aliyê navînî ve, çardehem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve (PPP) jî 18em aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2021ê vir ve Awistralya piştî Lûksembûrgê xwediyê duyem rêjeya herî bilind a dewlemendiya serê kesane ye û sêzdehem herî bilind a sermayeyên darayî yên serê kesî û her wiha yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2024/october/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Hêza kar a welat nêzîkî 13,5 milyon kes e û li gorî daneyên hezîrana sala 2022an rêjeya bêkariyê ji %3,5 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/labour/employment-and-unemployment/labour-force-australia/latest-release |sernav=Labour Force, Australia, December 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-01-22 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Li gorî Konseya Xizmeta Civakî ya Awistralyayê, rêjeya hejariyê li Awistralyayê ji ji %13,6ê nifûsê derbas dibe ku zêdetirî 3,2 milyon kes digire nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.acoss.org.au/media_release/report-shows-three-million-people-in-poverty-in-australia-and-why-we-must-act-to-support-each-other/ |sernav=Report shows three million people in poverty in Australia and why we must act to support each other |malper=ACOSS |tarîx=2020-02-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> Her wiha hatiye texmîn kirin ku 774.000 (%17,7) zarokên di bin temenê 15 salî de di bin xizaniyê de dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://povertyandinequality.acoss.org.au/poverty/ |sernav=Poverty – Poverty and Inequality |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> Dolarê Awistralyayê diravê neteweyî ye ku ji aliyê sê dewletên giravî yên li Pasîfîkê ve jî tê bikar anîn ku di nav de Kîrîbatî, Nauru û Tuvalu hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30205/ado2013-small-island-economies.pdf |sernav="Small island economies" }}</ref> Deynê hikûmeta Awistralyayê ku di hezîrana sala 2022an de bi qasî 963 milyar dolar bû ku ji %45,1ê GDPya giştî ya welat derbas bûye û heştem deynê herî zêde yê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Awistralya di sala 2020an de, piştî Swîsreyê, xwediyê duyem asta herî bilind a deynê malbatan a li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/HH_LS@GDD/AUS/CHE |sernav="Household debt, loans and debt securities" |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Bihayên xanîyan di nav bihayên herî bilind de li cîhanê ne, nemaze li deverên mezin ên bajarî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2022/4/6/australians-home-ownership-dream-turns-soar-as-prices-soar |sernav=‘Ridiculous prices’: Australians’ home ownership dreams turn sour |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Neubauer |pêşnav=Ian }}</ref> Sektora xizmetguzariya mezin bi qasî ji %71,2ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre sektora pîşesaziyê (%25,3) tê ku di heman demê de sektora çandiniyê jî ji %3.6ê GDPya giştî pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Awistralya 21em mezintirîn hinardekar û 24em mezintirîn derhanîn a li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(43dxg0yufph5ob3ci3kgpg55))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of importing markets for the product exported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(lan5g145vidpni55hqqgzs45))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of supplying markets for the product imported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Çîn şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Awistralyayê ye ku bi qasî ji %40ê hinardekirina welêt û %17.6ê derhanîn a welat pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/29/trade-war-with-china-australias-economy-after-covid-19-pandemic.html |sernav=Australia’s growth may ‘never return’ to its pre-virus path after trade trouble with China, says economist |malper=CNBC |tarîx=2020-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Tan |pêşnav=Weizhen }}</ref> Bazarên din ên sereke yên hinardekirina Awistralyayê Japon, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paine |pêşnav=Joshua |tarîx=2020 |sernav=Submission to Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade Review of Australia’s Bilateral Investment Treaties |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.3711675 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.3711675 |issn=1556-5068 }}</ref> Awistralya xwedî astên bilind ên pêşbazî û azadiya aborî ye û di Endeksa Pêşveçûna Mirovan a sala 2022an de di rêza dehem de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2022-09-08 |sernav=Human Development Report 2021-22 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |kovar=undp.org |ziman=en }}</ref> Ji sala 2022an pê ve, di Endeksa Azadiya Aborî de di rêza diwanzdehê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/ranking |sernav=Country Rankings: World & Global Economy Rankings on Economic Freedom |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di sala 2019an de 9,5 milyon geştiyarên navneteweyî serlêdana Awistralyayê kiriye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hundirîn di nav welatên Asya-Pasîfîkê de di rêza sêzdehan de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/ |sernav=Data list {{!}} 日本の観光統計データ |malper=Japan Tourism Statistics {{!}} 日本の観光統計データ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-malper |url=https://www.e-unwto.org/action/cookieAbsent |sernav="Statistical Annex" |malper=World Tourism Organization (UNWTO) |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 }}</ref> Rapora reqabeta geştyarî û geştyariya sala 2021ê Awistralya di nav 117 welatan de di rêza heftem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahatên Awistralyayê ya geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîştiye 45,7 milyar dolarê.<ref name=":17" /> == Demografî == Li gorî daneyên sala sala 2026an nifûsa Awistralyayê 28.303.200 kes hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid |sernav=Population clock and pyramid {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya welatê 54em ê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/population-by-country.htm |sernav=From the World's most populated countries to the least populated nations - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-us |paşnav=nationsonline.org |pêşnav=klaus kästle- }}</ref> Nifûsa Awistralyayê li serê kîlometreçargoşekî 3,4 kes dikeve û bi vê yekê Awistralya bûye yek ji welatên herî kêm-nifûs ên cîhanê. Nifûs bi giranî li perava rojhilat bi taybetî li herêma başûrê rojhilat ê di navbera başûrê rojhilatê Queenslandê li bakurê rojhilat û li Adelaideyê li başûrê rojava kom bûye.<ref name=":19">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya welateke pir bajarî ye ku di sala 2018an de ji %67ê nifûsa welat li herêmên statîstîkî yên paytexta mezin (herêmên metropolîtan ên eyaletê û paytextên axa sereke) dijîn.<ref name=":19"/> Herêmên metropolîtan ên ku ji milyonekê zêdetir welatî lê dijîn deverên metropolî yên wekê Sîdney, Melbourne, Brisbane, Perth û Adelaide ne.<ref name=":19" /> Wekê gelek welatên pêşketî yên din, Awistralya jî guherînek demografîk ber bi nifûseke bi temen ve dijî ku bûye zêdebûna kesên teqawidbûyan û kêmbûna kesên di temenê xebatê de. Li gorî daneyên sala 2021ê, temenê navînî ya nifûsê 39 salî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-census/latest-release |sernav=Population: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> === Esl û koçberî === [[Wêne:Australian Residents by Country of Birth 2021 Census.svg|thumb|Rêjeya welatiyên Awistralyayê li gorî welatê jidayikbûnê (li gorî daneyên sala 2021ê)]] Her çiqas di sedsala 19an de koçberiyek girîng ji Çîn û Almanya li Awistralyayê hebe jî, di navbera sala 1788an û Şerê Cîhanê yê Duyem de, piraniya welatî û koçberan ji Giravên Brîtanî (bi giranî Îngilîstan, Îrlenda û Skotlendayê) hatine. Piştî federasyonê di sala 1901ê de, siyaseta spî ya Awistralyayê hatiye xurtkirin û koçberiya zêdetir ji van deveran hatine sinordar kirin. Lêbelê ev siyaset piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hatiye sistkirin û di dehsalên piştî şer de, Awistralyayê pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê wergirtiye û ji dehsalên berê gelek koçber ji başûr û rojhilatê Ewropayê hatine. Hemî cudakariya nijadî ya eşkere di sala 1973an de bi dawî bûye û pirçandîbûn bûye polîtîkayeke fermî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/facts/06evolution.htm |sernav=Australian Immigration Fact Sheet - The Evolution of Australia's Multicultural Policies |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Piştre pêlek mezin û berdewam a koçberiyê ji seranserê cîhanê çêbûye û Asya di sedsala 21an de çavkaniya herî mezin a koçberan ên li Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/report-migration-program-2018-19.pdf |sernav="2018–19 Migration Program Report" }}</ref> Îro, Awistralya xwedî heştem nifûsa koçberan a herî mezin ê cîhanê ye ku koçber ji %30ê nifûsa welat pêk tînin ku ev rêje di nav welatên mezin ên rojavayî de rêjeya herî bilind e.<ref name=":20">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/migration-australia/latest-release |sernav=Migration, Australia, 2019-20 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimatesmaps.shtml?1t1 |sernav=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=EN }}</ref> Di salên 2022-23an de 212.789 koçberên mayînde hatine qebûlkirin ku tevî koçberên demkî nifûsa koçberiyê ya Awistralyayê gihiştiye 518.000 kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/overseas-migration/latest-release |sernav=Overseas Migration, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-19 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/migration-trends-2022-23.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=www.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Piraniya penaberan bi vîzeyên pispor hatine Awistralyayê lêbelê bernameya koçberiyê ji bo endamên malbatê û penaberan jî vîzeyan pêşkêş dike.<ref name=":20"/> Buroya statîstîkî ya Awistralyayê ji her welatiyên Awistralyayê dixwaze ku di her hêjmara nifûsê de heta du bav û kalan destnîşan bike û ev bersiv li gorî komên bav û kalan ên berfireh têne dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/detailed-methodology-information/information-papers/understanding-and-using-ancestry-data |sernav=Understanding and using Ancestry data {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-06-28 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref name=":21">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/classifications/australian-standard-classification-cultural-and-ethnic-groups-ascceg/latest-release |sernav=Australian Standard Classification of Cultural and Ethnic Groups (ASCCEG), 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, komên bav û kalan ên herî zêde wekê rêjeyek ji tevahiya nifûsê hatine destnîşankirin ev bûn: ji %57,2 ewropî (di nav de %46 kesên ji bakurê rojavayê Ewropayê û ji %11.2 kesên ji başûr û rojhilatê Ewropayê hene), ji %33,8 okyanûsî, ji %17,4 asyayî (di nav de ji %6.5 kesên ji başûr û navînê Asyayê, ji %6.4 kesên ji bakurê rojhilatê Asyayê û ji %4,5 kesên ji başûrê rojhilatê Asyayê hene), ji %3,2 kesên ji bakurê Afrîkayê û ji Rojhilata Navîn, ji %1,4 kesên ji gelên Amerîkayê û ji %1.3 kesên Afrîkaya Jêr-Sahrayê hene. Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de bav û kalên takekesî yên herî gelemperî wekê rêjeyek ji nifûsa giştî hatine destnîşankirin wiha ye:<ref name=":26">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx |sernav="General Community Profile" }}</ref> Îngilîzî (%33), awistralyayî (%29,9), îrlendî (%9,5), skotlendî (%8,6), çînî (%5,5), îtalî (%4,4), almanî (%4), hindî (%3,1), aborjînî (%2,9), yewnanî (%1,7), fîlîpînî (%1,6), holendî (%1,5), vîetnamî (%1,3) û libnanî (%1) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument |sernav=Feature Article - Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article) |malper=www.abs.gov.au |tarîx=1995-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander teachers in the assimilation era |paşnav=Whitehead |pêşnav=Kay |weşanger=Routledge |tarîx=2025-08-04 |rr=122–151 |isbn=978-1-003-37047-5 |cih=London |url=https://doi.org/10.4324/9781003370475-6 }}</ref> Di heman demê de di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %3,8ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê kesên xwemaliyên aborjînî yên awistralyayî û kesên ji Giravên Torres Straitê destnîşan kirine.<ref name=":21"/> === Ziman === Îngilîzî li Awistralyayê statûyek qanûnî nine lê ji ber bikaranîna berbelav, zimanê îngilîzî zimanê fermî û neteweyî yê de fakto ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm |sernav=Australian Immigration - 1995 Global Cultural Diversity Conference - Mr Joseph Lo Bianco |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ward |pêşnav=Rowena |tarîx=2019-11-13 |sernav=‘National’ and ‘Official’ Languages Across the Independent Asia-Pacific |url=https://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/portal/article/view/6510 |kovar=PORTAL Journal of Multidisciplinary International Studies |ziman=en |cild=16 |hejmar=1-2 |rr=82–100 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |issn=1449-2490 }}</ref> Îngilîziya Awistralyayê cureyekî sereke yê ziman e ku xwedî zarava û ferhengek cihêreng e û di rêziman û rastnivîsê de ji cureyên din ên zimanê îngilîzî hinekî cuda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110320004658/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îngilîzî ya awistralyayî yê giştî wekê zimanê standard a welat tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nos-langues.canada.ca/en/blogue-blog/australian-english-eng |sernav=Australian English in a nutshell – The Our Languages blog – Resources of the Language Portal of Canada – Languages – Canadian identity and society – Culture, history and sport – Canada.ca |malper=nos-langues.canada.ca |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Public Services and Procurement Canada }}</ref> Zimanê îşaretan ê awistralyayî ku wekê auslan tê zanîn, di dema hêjmara nifûsê ya sala 2021an de ji aliyê 16.242 kesan ve li malê hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/latest-release |sernav=Cultural diversity: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, ji %72ê nifûsê tenê zimanê ku li malê dihat axaftin zimanê îngilîzî bû. Zimanên din ên herî zêde li malê dihatin axaftin mandarînî (%2,7), erebî (%1,4), viyetnamî (%1.3), kantonî (%1,2) û zimanê pencabî (%0,9) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS |sernav=2021 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Tê texmînkirin ku di dema têkiliya yekem a bi ewropiyan re de hatiye dîtin ku zêdetirî 250 zimanên aborjîn ên Awistralyayê hebûn. Her çiqas 70 ji zimanên ku dihatin bikaranîn di bin xetereyê de bûn, rapirsiya neteweyî ya zimanên xwemalî (NILS) ya salên 2018-19an nîşan daye ku zêdetirî 120 cureyên zimanên xwemalî dihatin bikaranîn an jî di bin vejandinê de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Ian |tarîx=2020-08-31 |sernav=Indigenous language policies in Canada in the wake of Bill C-91: Report on a national colloquium at Glendon College, December 2019 |url=https://doi.org/10.25071/75d88c10 |kovar=Canada Watch |doi=10.25071/75d88c10 |issn=1191-7733 }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021an de hatiye dîtin ku 167 zimanên xwemalî li malê ji aliyê 76.978 xwemaliyên awistralyayî ve têne axaftin zimanê yumplatok (Kreola Torres Strait), djambarrpuyngu (zimanek yolŋu) û zimanê pitjantjatjara (zimaneke çola rojava) bûn ku di nav zimanên herî berbelav de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/aboriginal-and-torres-strait-islander-people-census/latest-release |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander people: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> === Dîn === [[Wêne:St Mary's Cathedral as viewed from Hyde Park, Sydney b.jpg|thumb|Katedrala Ezîz Mary ya li Sîdneyê ku girêdayî Dêra Katolîk e ku mezintirîn mezheba dînî ya Awistralyayê ye]] Li Awistralyayê dîneke dewletê tune ye ku benda 116 a destûra bingehîn a Awistralyayê qanûnên federal avakirina dînekî, her rê û rêbazeke dînî ya bi zorê an rêgirtina azadiya dînî û qedexe kirina jîyana dînî, qedexe dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/religion.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}</ref> Lêbelê eyaletên Awistralyayê hê jî xwedî derxistina qanûnên cudakariya dînî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.austlii.edu.au/au/journals/FedLRev/1998/6.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %38,9ê nifûsê xwe wekê bê dîn nîşan dane ku ev rêje ji %15,5ê sala 2001ê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2001/0 |sernav=2001 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Dînê herî mezin ê welat baweriya xiristiyanî ye ku ji %43,9 ê ji nifûsa welat baweriya xwe bi vê dînê tîne.<ref name=":26"/> Mezhebên xiristiyan ên herî mezin ê Awistralyayê Dêra Katolîk (ji %20 ê ji nifûsê) û Dêra Anglîkan a Awistralyayê (ji %9,8 ê nifûsê) ne. Koçberiya nebrîtanî yên ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve bûye sedema mezinbûna dînên nexiristiyan ku bi rêzê ve îslam (%3,2), hindûîzm (%2,7), bûdîzm (%2,4%), sîxîzm (%0,8) û cihûtî (%0,4) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/religious-affiliation-australia |sernav=Religious affiliation in Australia {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di sala 2021an de nêzîkî 8.000 kesan girêdana xwe bi dînên kevneşopî yên aborjînî re diyar kirine. Di mîtolojiya aborjînî ya Awistralyayê û çarçoveya anîmîst a li aborjînî ya Awistralyayê pêşketiye de ku xeyalkirina serdemeke pîroz e ku tê de hebûnên ruhî yên totemîk ên bav û kalan û afirandin pêk anîne. Serdema xeyalan qanûn û avahiyên civakê saz kiriye û merasîmên ku ji bo misogerkirina berdewamiya jiyan û axê hatine lidarxistin, pêk aniye.<ref name="Flood2019"/> === Tenduristî === Temenê jiyana li Awistralyayê 83 sal e (81 sal ji bo mêran û 85 sal ji bo jinan) û ev temen pêncem temenê herî bilind ê cîhanê ye.<ref name=":23">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Welat xwedî rêjeya herî bilind a penceşêra çerm li cîhanê ye ku di heman demê de cixarekêşandin sedema herî mezin a mirin û nexweşiyan e ku dikare were pêşîgirtin û berpirsiyarê ji %7,8ê tevahî ya mirin û nexweşiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/skincancer/publishing.nsf/Content/fact-2 |sernav=Key statistics |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health }}</ref> Di nav sedemên pêşîlêgirtinê de tansiyona bilind (hîpertansiyon) bi rêjeya ji %7.6 di rêza duyem de ye û qelewbûn jî bi rêjeya ji %7,5an di rêza sêyem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110226105813/http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |sernav=quitnow - Smoking - A Leading Cause of Death |malper=quitnow.info.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110219073743/http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awistralya di sala 2012an de ji aliyê rêjeya jinên qelew ve di rêza 35em a cîhanê de bû û ji aliyê rêjeya kesên qelew ve di nav welatên pêşketî de di rêza yekem de bû ku ji %63ê nifûsa welat ya ji kesên mezin zêde bi kîlo ne an jî qelew e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iaso.org/site_media/uploads/Global_prevalence_of_adult_obesity_Ranking_by_country_2012.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iaso.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-hlthwt-obesity.htm |sernav=About Overweight and Obesity |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health and Ageing. Population Health Division }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au:80/overweight-and-obesity/ |sernav=Overweight and obesity (AIHW) |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya di sala 2021ê de nêzîkî ji %9,91 ji GDPya giştî ji bo lênihêrîna tenduristiyê xerc kiriye.<ref name=":23"/> Awistralyayê di sala 1975an de sîstemeke sîgortaya neteweyî xistiye meriyetê.<ref name=":24">{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |sernav=Medicare - Background Brief |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2010-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100414012007/http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî heyamekê ku gihîştina bernameyê sinordar bû ku ev bername di sala 1981an de bi navê Medicare careke din dîsa hatiye gerdûnî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/australia |sernav=Australia |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Bername bi awayekî navinî ji aliyê zêdebarê baca dahatiyê ve tê fînansekirin ku wekê baca Medicare tê zanîn ku niha ji %2 ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ato.gov.au/Individuals/Medicare-levy/ |sernav=Medicare levy |malper=www.ato.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=Office |pêşnav=Australian Taxation }}</ref> Nexweşxaneyan eyaletan û xizmetên derveyî nexweşxaneyê birêve dibin ku di heman demê de hikûmeta federal bernameya alikariya dermanan (ku lêçûnên dermanan subvansîyon dike) û birêvebirina giştî ya tibbê fînanse dike.<ref name=":24"/> === Perwerdehî === [[Wêne:Unimelb main entrance.jpg|thumb|çep|Dimenek ji Zanîngeha Melbourne ku yek ji zanîngehên herî kevn ên welat e]] Beşdarbûna dibistanê, an qeydkirina ji bo perwerdehiya malê, li seranserê Awistralyayê mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Briefing |pêşnav=Ian Townsend for Background |tarîx=2012-01-28 |sernav=Thousands of parents illegally home schooling |url=https://www.abc.net.au/news/2012-01-28/thousands-of-parents-illegally-home-schooling/3798008 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Perwerde di serî de di berpirsiyariya eyalet û herêmên takekesî de ye lêbelê Commonwealth (Dewleta Hevbendiyê) bi rêya peymanên fînansekirinê xwedî bandoreke girîng e. Ji sala 2014an vir ve, bernameyeke perwerdehiyê ya neteweyî ku ji aliyê Commonwealth ve hatiye pêşvexistin, ji aliyê eyalet û herêman ve hatiye bicîhanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/why-do-australian-states-need-a-national-curriculum-and-do-teachers-even-use-it-171745 |sernav=Why do Australian states need a national curriculum, and do teachers even use it? |malper=The Conversation |tarîx=2021-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Ross |pêşnav=Emily }}</ref> Rêbazên beşdarbûnê li gorî dewletan diguherin lê bi gelemperî zarok neçar in ku ji temenê 5 heta 16 saliya xwe biçin dibistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/settle-in-australia/everyday-life/education |sernav=Education |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=; c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Department of Immigration and Citizenship (DIAC) }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/education_in_australia.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}</ref> Li hinek eyaletan (Awistralyaya Rojava, Herêma Bakur û New South Wales), zarokên 16-17 salî mecbûr in ku biçin dibistanê an jî beşdarî perwerdehiya pîşeyî yên wekê stajyeriyê bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://det.wa.edu.au/schoolsandyou/detcms/navigation/parents-and-community/schooling/?oid=Category-id-3869597 |sernav=Schooling |malper=det.wa.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/nt/consol_act/ea104/s20.html |sernav=EDUCATION ACT - SECT 20 Procedures of advisory council |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Education Act |tarîx=1990 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/nsw/consol_act/ea1990104/s21b.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Minimum school leaving age jumps to 17 |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-national/minimum-school-leaving-age-jumps-to-17-20090128-7r4d.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The Age |ziman=en-au }}</ref> Li gorî nirxandinên PISA ya 2022an, xwendekarên 15 salî yên awstralyayî di OECDyê de ji bo xwendin û zanistê di rêza nehan û ji bo matematîkê jî di rêza dehem de ne. Lêbelê nêzîkî ji %60 xwendekarên Awistralyayê standarda jêhatîbûna neteweyî bi dest xistine ku ji %51 di matematîkê de, ji %58 di zanistê de û ji %57 jî di xwendinê de jêhatîbûnê bidest xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-12-05 |sernav=New data shows many Australian teens are falling behind at school. This teacher is not surprised |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/pisa-international-school-rankings-in-maths-science-reading/103185468 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/australia_e9346d47-en.html |sernav=Australia |malper=OECD |tarîx=2023-12-04 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=OECD }}</ref> Li Awistralya 37 zanîngehên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine fînansekirin û sê zanîngehên taybet hene û her wiha hejmarek saziyên din ên pispor hene ku qursên di asta xwendina bilind de pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |sernav=Australian Education {{!}} Australian Education System {{!}} Education {{!}} Study in Australia |malper=www.ausitaleem.com.pk |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Atta-ur-Rehman |roja-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119063252/http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> OECDyê Awistralyayê di nav welatên herî biha yê ji bo xwendina zanîngehê bi cih kiriye. Sîstemeke perwerdehiya pîşeyî heye ku wekê TAFE tê zanîn û gelek kes ji bo perwerdeya hunerî perwerdehiyê dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australianapprenticeships.gov.au/about/default.asp |sernav=Australian Apprenticeships |malper=www.australianapprenticeships.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Nêzîkî ji %58ê awistralyayîyên di navbera 25 û 64 salî de xwedî bawernameyên pîşeyî an jî pîşeyiyên bilind in û bi rêjeya xwendina bilind a ji %49 di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument |sernav=Contents - Contents |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2005-01-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}</ref> Ji %38ê nifûsa Awistralyayê xwedî bawernameyeke perwerdehiya bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Most Educated Countries in the World |url=https://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Yahoo Finance |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Grossman |pêşnav=Samantha |tarîx=2012-09-27 |sernav=And the World’s Most Educated Country Is… |url=https://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X |roja-arşîvê=2018-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180709210040/http://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |sernav=2016 Census QuickStats: Australia |malper=www.censusdata.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620052901/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awistralya xwedî rêjeya herî bilind a xwendekarên navneteweyî ya li gorî serê nifûsê li cîhanê ye ku 812.000 xwendekarên navneteweyî di sala 2019an de li zanîngeh û saziyên pîşeyî yên welat tomarkirî bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-10-16 |sernav=Student market a hot commodity |url=https://www.theaustralian.com.au/business/property/booming-student-market-a-valuable-property/news-story/6bb3823260aa3443f0c26909406d089b |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrobusiness.com.au/2019/11/australian-universities-double-down-on-international-students/ |sernav=Australian universities double down on international students |malper=MacroBusiness |tarîx=2019-10-31 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=November 2019 |pêşnav=Leith van OnselenFriday 1 }}</ref> Li gorî vê yekê di sala 2019an de, xwendekarên navneteweyî bi navînî ji %26,7ê xwendekarên zanîngehên li Awistralyayê pêk tînin. Ji ber vê yekê perwerdehiya navneteweyî bûye sedema nîfûsa kesên ji derveyî welat û bandorek berbiçav li ser demografiya welat dike ku rêjeyek girîng a xwendekarên navneteweyî piştî xwendina xwe bi vîzeyên cûrbecûr ên jêhatîbûn û kar li Awistralyayê dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-26 |sernav=Record number of international students sticking around on work visas |url=https://www.abc.net.au/news/2018-07-27/temporary-graduate-visa-485-boom/10035390 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Perwerde piştî hesin û komir, sêyem berhema herî mezin a hinardekirina Awistralyayê ye û di darayî ya salên 2016-17an de zêdetirî 28 milyar dolar beşdarî li aboriya Awistralyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://curious.science.org.au/policy-features/science-australia |sernav=Science in Australia |malper=Curious |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Berthold |pêşnav=Emma }}</ref> == Çand == [[Wêne:Sydney Australia. (21339175489).jpg|thumb|Xaniyê Operayê yê Sîdneyê ku di sala 1973an de hate temamkirin û di sala 2007an de wekê yek ji cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hate ragihandin ku avahiya herî ciwan ku ketiye nava vê lîsteyê]] Çanda hemdem a Awistralyayê cihêreng e û kevneşopiyên xwemalî yên welêt ku mîrata brîtanî û îrlendî û dîroka koçberiya pirçandî ya piştî 1945an nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |cih=Cambridge [England] ; New York |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural history in Australia |url=https://archive.org/details/culturalhistoryi0000unse |weşanger=UNSW Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-86840-589-6 |cih=Sydney |paşnavê-edîtor=Teo |pêşnavê-edîtor=Hsu-Ming |paşnavê-edîtor2=White |pêşnavê-edîtor2=Richard }}</ref> Di heman demê de çanda welat ji çanda Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/026327648300100309 }}</ref> Pêşveçûna çanda Awistralyayê ji dema kolonyalîzma brîtanî vir ve bûye çandeke cihêreng.<ref name=":6"/><ref name=":25"/> Gelek awistralî wekhevî, hevaltî, bêrêzî û nebûna fermîtiyê wekê beşek ji nasnameya xwe ya neteweyî destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Australia - Culture, Diversity, Indigenous {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Australia/Cultural-life |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://culturalatlas.sbs.com.au/australian-culture/australian-culture-core-concepts |sernav=Australian - Core Concepts |malper=Cultural Atlas |tarîx=2016-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/citizenship-subsite/files/our-common-bond-testable.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=immi.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Ev yek di jargonên awistralyayî de û her wiha di mîzahên awistralyayî de jî têne îfadekirin ku pir caran wekê hişk, bêrêz û îronîk têne binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/australians-obsessed-nicknaming/ |sernav=Small Poppy Syndrome: Why are Australians so Obsessed With Nicknaming Things? |malper=JSTOR Daily |tarîx=2018-02-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Luu |pêşnav=Chi }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/0022022116638175 }}</ref> Li Awistralyayê ji welatiyên nû û xwediyên vîzeyê tê xwestin ku pabendî "nirxên Awistralyayê" bibin ku ji aliyê wezareta karên navxweyî ve wiha hatiye destnîşankirin: rêzgirtin ji bo azadiya takekesî; naskirina serdestiya qanûnê; dijberiya li hember cudakariya nijadî, zayendî û dînî; û têgihîştina "mafê dadperwer" ku tê gotin wekheviya derfetan ji bo her kesî û dilovaniya li hemberê kesên hewcedar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/help-support/meeting-our-requirements/australian-values |sernav=Immigration and citizenship Website |malper=Immigration and citizenship Website |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> === Huner === Li Awistralyayê zêdetirî 100.000 cihên hunera kevirî ya aborjîn hene û sêwiran, şêwaz û çîrokên kevneşopî di hunera hemdem a Awistralyayê ya xwemalî de cih digirin ku li gorî rexnegir Robert Hughes, "tevgera hunerî ya mezin a dawî ya sedsala 20an" e ku di nav nûnerên wê de Emily Kame Kngwarreye heye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Henly |pêşnav=Susan Gough |tarîx=2005-11-06 |sernav=Powerful growth of Aboriginal art |url=https://www.nytimes.com/2005/11/06/arts/powerful-growth-of-aboriginal-art.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emily Kngwarreye paintings |paşnav=Kngwarreye |pêşnav=Emily Kame |weşanger=Craftsman House |tarîx=1998 |isbn=978-90-5703-681-1 |cih=North Ryde, NSW |paşnav2=Isaacs |pêşnav2=Jennifer }}</ref> Hunermendên kolonyal ên destpêkê ji bo axa nenas balkêşiyeke bêhempa nîşan dane. Berhemên empresyonîst ên Arthur Streeton, Tom Roberts û endamên din ên dibistana Heidelberg a sedsala 19an yekem tevgera "bi taybetî awistralyayî" di hunera rojavayî de, di pêşiya federasyonê de hestên neteweperwer rave kirine.<ref name=":22">{{Jêder-malper |url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/ |sernav=Collection {{!}} Art Gallery of NSW |malper=www.artgallery.nsw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Her çiqas dibistan heta salên 1900an bi bandor mabe jî, modernîstên wekê Margaret Preston û Clarice Beckett û paşê Sîdney Nolan, mêlên hunerî yên nû keşif kirine.<ref name=":22" /> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Australia}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Awistralya| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1901ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] 2eylc3huglthgbnt2k6o84z7cja73ry 2085737 2085735 2026-08-17T06:29:10Z Kurdistanov 175167 2085737 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|di derbarê welatê Awistralya ye. Ji bo wateyên din a "Awistralya", li [[Awistralya (cudakirin)]] binihêre.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | zimanên fermî = De jure: bê zimanê fermî De facto: [[Zimanê inglîzî]] }} '''Awistralya'''{{Efn|An jî '''Ewistralya'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=368 }}</ref>}} ({{Ziman-en|Commonwealth of Australia}}) welatekî parzemînî ye ku ji parzemîna Awistralyayê, girava [[Tazmanya]]yê û ji gelek giravên din ên biçûktir pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turbidite sedimentation off the Antarctic continent |paşnav=Payne |pêşnav=Robert R. |weşanger=American Geophysical Union |tarîx=1972 |rr=349–364 |cih=Washington, D. C. |url=https://doi.org/10.1029/ar019p0349 |paşnav2=Conolly |pêşnav2=John R. }}</ref> Rûerda Awistralyayê bi tevahî 7.688.287 km² ye ku bi vê rûbarê şeşem welatê herî mezin ê cîhanêye û welatê herî mezin ê [[Okyanûsya]]yêye. Awistralya parzemîna herî bi deştî û parzemîna herî hişkesaliyê niştecihî ya cîhanê ye. Di warê biyopirrengiyê de welateke dewlemend ew û xwedî mezinahiya cûrbecûr deverên û avhewayê ye ku di nav de çolên li hundir û daristanên baranê yên tropîkal li perava welat hene. Bav û kalên awistralyayî yên aborjîn ji 50.000 heta 65.000 sal berê, di [[Serdema Dawîn a Qeşayê]] de, ji başûrê rojhilatê Asyayê dest bi koçberiya ber bi parzemînê ve kirine. Di dema ku brîtanî li parzemînê bicih bûne, awistralyayên aborjîn ji 250 zêdetir zimanan diaxivîn û yek ji kevintirîn çandên cîhanê bûn.<ref name="Flood2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Original Australians: The Story of the Aboriginal People |paşnav=Flood |pêşnav=Josephine |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-707-5 |çap=2 |cih=Sydney }}</ref> Dîroka nivîskî ya Awistralyayê bi keşifkirina piraniya peravê ku ji aliyê holendiyan ve di sedsala 17an de dest pê kiriye, hatiye nivîsandin. Koloniya Brîtanî di sala 1788an de bi damezrandina koloniya cezayî ya [[Wêlsa Başûr a Nû|Wales a Başûr a Nû]] dest pê kiriye. Heta nîvê sedsala 19an, [[Awistralya (parzemîn)|piraniya parzemînê]] ji aliyê koçberên ewropî ve hatibû keşifkirin û pênc koloniyên din ên brîtanî yên xweser li parzemînê hatibûn damezrandin ku her yek ji wan heta sala 1890an hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine. Kolonî di sala 1901ê de bi yekkirinên koloniyan re bûne federal û dewleta Awistralyayê ya îro ava kirine. Ev rewş berdewamiya pêvajoya zêdekirina xweseriyê ji [[Keyaniya Yekbûyî]] bû ku bi qanûna pejirandina Westminster a sala 1942an hatiye ronîkirin û bi qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an bi dawî bûye. Awistralya monarşiyeke destûrî ye ku xwedî demokrasiyeke parlemanî ye û federasyonek e ku ji şeş [[parêzgeh]] û ji deh herêman pêk tê. Tevahiya nifûsa welat nêzîkî 28 milyonan e ku pirraniya welatî li deverên bajarî dijîn û bi nifûsa welat bi giranî li perava rojhilat a Awistralyayê kom bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2021-22 financial year |malper=Australian Bureau of Statistics |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}</ref> Paytexta welat bajarê [[Kanberra]]yê ye ku di heman demê de bajarê herî qelebalix ê welat bajarên [[Sîdney]] û [[Melbourne]] ne ku her yek ji wan zêdetirî pênc milyon welatî lê dijîn. Awistralya xwedî aboriyeke pir pêşketî ye û welat xwedî yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Çavkaniyên Awistralyayê ya xwezayî yên pir zêde ne û têkiliyên Awistralyayê ya bazirganî yên navneteweyî baş pêşketiye ku ev têkilî ji bo aboriya welêt gelek girîng in. Awistralya di warê parastinê de xwedî hêzek navîn e û xwedî sêzdehem lêçûnên leşkerî yên herî zêde li cîhanê ye. Welat endamê komên navneteweyî yên wekî ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[G20]], [[OECD]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîk, [[Foruma Giravên Pasîfîk]], Civaka Pasîfîk û Hevbendiya Neteweyan e. Di heman demê de Awistralya beşdarî hevpeymaniyên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ANZUS, AUKUS û Five Eyes bûye. Welat hevalbendek sereke ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku endamê [[NATO]]yê nîne. == Etîmolojî == Navê Awistralyayê (bi îngilîziya Awistralyayê wekê /əˈstreɪliə/ tê bilêvkirin) ji peyva latînî Terra Australis Incognita ('erdê başûr ê nenas') hatiye wergirtin ku naveke ku ji demên kevnar ve ji bo parzemînek hîpotetîk li [[Nîvkada Başûr|nîvkada başûr]] hatiye bikar anîn. Çend kartografên sedsala 16an peyva Awistralya li ser nexşeyan bi kar anîn lê ji bo destnîşankirina Awistralyaya nûjen neanîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/putting-australia-on-the-map-29816 |sernav=Putting ‘Australia’ on the map |malper=The Conversation |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en-US |paşnav=Clarke |pêşnav=Jacqueline |paşnav2=Clarke |pêşnav2=Philip }}</ref> Dema ku holendiyan di sedsala 17an de dest bi serdana Awistralyayê û nexşekirina Awistralyayê kirin e wan ji parzemînê wekê Holendaya Nû binavkirine. Navê Awistralya ji aliyê keşifger Matthew Flinders ve hatiye populer bûye ku di sala 1803an de li dora parzemînê geriyaye. Lêbelê dema ku vegotina wî ya rêwîtiya wî di sala 1814an de hatiye weşandin, navê Terra Australis hatiye bikar anîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.library.gov.au/research/research-guides-0/where-name-australia-came |sernav=Where the name 'Australia' came from {{!}} National Library of Australia (NLA) |malper=www.library.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}</ref> Parêzgarê New South Wales Lachlan Macquarie di kanûna sala 1817an de bi fermî pêşniyar kiriye ku navê Awistralya li cihê New Holland (Holenda Nû) were bikar anîn. Amîraltiya brîtanî ev nav di sala 1824an de pejirandiye û parlamentoya brîtanî di sala 1828an de di qanûndanînê de bikar aniye. Ofîsa hîdrografiyê ya Keyaniya Yekbûyî navê nû di rêbernameya Avusturalya ya sala 1830an de bikar aniye. Navê "Commonwealth of Australya" ji bo federasyona nû ya şeş koloniyên berê di qanûna destûra bingehîn a ''Commonwealth of Australya'' ya sala 1900 (UK) de bi awayekî fermî hatiye naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Pêşdîrok === Gelên xwemaliyên Awistralyayê ji du komên mezin pêk hatine ku yek ji van koman awistralyayîyên aborjînin ku yek ji gelên xwemaliyên yên parzemîna Awistralyayê û tevî [[Tazmanya]]yê li gelek giravên Awistralyayê dijîn. Yek ji komên xwemaliyên Awistralyayê gelên [[giravên Torres Straitê]] ne ku gelekî [[melanezyayî]] yê cuda yê giravên Torres Strait in. [[Wêne:Bradshaw rock paintings.jpg|thumb|Hunerê kevirî yê Aborjîn li herêma Kîmberleya li Rojavayê Avusturalya]] Li gorî texmînan, jiyana mirovan li parzemîna Awistralyayê ji 50.000 heta 65.000 sal berê dest pê kiriye<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Port Melbourne, Vic. ; New York |paşnavê-edîtor=Bashford |pêşnavê-edîtor=Alison |paşnavê-edîtor2=Macintyre |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}</ref><ref name="Clarkson2017">{{Jêder-kovar |paşnav=Clarkson |pêşnav=Chris |paşnav2=Jacobs |pêşnav2=Zenobia |paşnav3=Marwick |pêşnav3=Ben |paşnav4=Fullagar |pêşnav4=Richard |paşnav5=Wallis |pêşnav5=Lynley |paşnav6=Smith |pêşnav6=Mike |paşnav7=Roberts |pêşnav7=Richard G. |paşnav8=Hayes |pêşnav8=Elspeth |paşnav9=Lowe |pêşnav9=Kelsey |paşnav10=Carah |pêşnav10=Xavier |paşnav11=Florin |pêşnav11=S. Anna |paşnav12=McNeil |pêşnav12=Jessica |paşnav13=Cox |pêşnav13=Delyth |paşnav14=Arnold |pêşnav14=Lee J. |paşnav15=Hua |pêşnav15=Quan |tarîx=2017 |sernav=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/nature22968 |kovar=Nature |ziman=en |cild=547 |hejmar=7663 |rr=306–310 |doi=10.1038/nature22968 |issn=1476-4687 }}</ref><ref name="Williams2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Martin A. J. |paşnav2=Spooner |pêşnav2=Nigel A. |paşnav3=McDonnell |pêşnav3=Kathryn |paşnav4=O'Connell |pêşnav4=James F. |tarîx=2021 |sernav=Identifying disturbance in archaeological sites in tropical northern Australia: Implications for previously proposed 65,000‐year continental occupation date |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.21822 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=92–108 |doi=10.1002/gea.21822 |issn=0883-6353 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Jim |paşnav2=O'Connell |pêşnav2=James F. |tarîx=2025 |sernav=Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/arco.70002 |kovar=Archaeology in Oceania |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=187–190 |doi=10.1002/arco.70002 |issn=0728-4896 }}</ref> ku bi koçberiya mirovên bi rêya pirên bejahî û derbasbûnên deryayî yên kurt, ji herêma ku niha wekê başûrê rojhilatê Asyayê tê zanîn koçê parzemînê bûne.<ref name=":1" /> Bi awayekî baş nayê zanîn ku bav û kalên awistralyayên aborjîn ên nûjen ka di çend pêlên koçberiyê de koçê parzemînê bûne.<ref name="Malaspinas2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Malaspinas |pêşnav=Anna-Sapfo |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael C. |paşnav3=Muller |pêşnav3=Craig |paşnav4=Sousa |pêşnav4=Vitor C. |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Alves |pêşnav6=Isabel |paşnav7=Bergström |pêşnav7=Anders |paşnav8=Athanasiadis |pêşnav8=Georgios |paşnav9=Cheng |pêşnav9=Jade Y. |paşnav10=Crawford |pêşnav10=Jacob E. |paşnav11=Heupink |pêşnav11=Tim H. |paşnav12=Macholdt |pêşnav12=Enrico |paşnav13=Peischl |pêşnav13=Stephan |paşnav14=Rasmussen |pêşnav14=Simon |paşnav15=Schiffels |pêşnav15=Stephan |tarîx=2016 |sernav=A genomic history of Aboriginal Australia |url=https://www.nature.com/articles/nature18299 |kovar=Nature |ziman=en |cild=538 |hejmar=7624 |rr=207–214 |doi=10.1038/nature18299 |issn=1476-4687 |pmc=7617037 |pmid=27654914 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/ |sernav=Australian Museum |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref> Stargeha kevirî ya Madjedbebe ku li Arnhem Landê ye dibe ku kevintirîn cihê hebûna mirovan ê li Awistralyayê nîşan dide.<ref name="Clarkson2017"/><ref name="Williams2021"/><ref name="Flood2019"/> Kevntirîn paşmayên mirovan ên hatine dîtin paşmayên Gola Mungo ne ku dîroka wan bi qasî 42.000 sal berê ye.<ref name="Flood2019"/> Çanda Awistralyayê ya [[Xwecihên Awistralyayê|Aborjîn]] yek ji kevintirîn çandên berdewam ên li cîhanê ye.<ref name="Flood2019"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/news/2011/09/dna-confirms-aboriginal-culture-one-of-earths-oldest/ |sernav=DNA confirms Aboriginal culture one of Earth's oldest |malper=Australian Geographic |tarîx=2011-09-23 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2016/09/22/asia/indigenous-australians-earths-oldest-civilization |sernav=Aboriginal Australians are Earth’s oldest civilization: DNA study |malper=CNN |tarîx=2016-09-22 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Jozuka |pêşnav=Emiko }}</ref><ref name="Malaspinas2016"/> Di dema têkiliya yekem bi ewropî re, awistralyayîyên aborjînî ji civakên cûrbecûr pêk dihatin ku sîstemên aboriyên cûrbecûr bûn û herî kêm li 250 komên zimanî yên cûda belav bibûn.<ref name="Williams1987">{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Elizabeth |tarîx=1987 |sernav=Complex hunter-gatherers: a view from Australia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/complex-huntergatherers-a-view-from-australia/91998B1AE66FF0117DEE1EC628FD96BE |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=61 |hejmar=232 |rr=310–321 |doi=10.1017/S0003598X00052182 |issn=0003-598X }}</ref><ref name="Williams1987"/><ref name="Flood2019"/> Texmînên nifûsa aborjînan berî niştecihbûna brîtanî, di navbera 300.000 û 3 milyon de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/the-first-australians-grew-to-a-population-of-millions-much-more-than-previous-estimates-142371 |sernav=The First Australians grew to a population of millions, much more than previous estimates |malper=The Conversation |tarîx=2021-04-29 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Alan N. |paşnav2=Bradshaw |pêşnav2=Corey J. A. |paşnav3=Saltré |pêşnav3=Frédérik |paşnav4=Norman |pêşnav4=Kasih |paşnav5=Ulm |pêşnav5=Sean }}</ref> Çandên awistralyayî yên aborjîn bi kûrahî bi erd û jîngehê ve girêdayî bûn (hê jî wiha ye) û bi çîrokên xewnên bi rêya kevneşopiya devkî, stran, reqs û bi tabloyan hatine parastin.<ref name="Mawson2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Mawson |pêşnav=Stephanie |tarîx=2021 |sernav=THE DEEP PAST OF PRE-COLONIAL AUSTRALIA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/deep-past-of-precolonial-australia/F128C60AE14F4F07045FA65AEC152CB2 |kovar=The Historical Journal |ziman=en |cild=64 |hejmar=5 |rr=1477–1499 |doi=10.1017/S0018246X20000369 |issn=0018-246X }}</ref> Hinek kom bi şewitandin a bi kontrol ê ji bo guhertina ji bo guhertina nebatan,<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-aboriginal-burning-changed-australias-climate-4454 |sernav=How Aboriginal burning changed Australia’s climate |malper=The Conversation |tarîx=2012-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Wyrwoll |pêşnav=Karl-Heinz }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/before-the-colonists-came-we-burned-small-and-burned-often-to-avoid-big-fires-its-time-to-relearn-cultural-burning-201475 |sernav=Before the colonists came, we burned small and burned often to avoid big fires. It’s time to relearn cultural burning |malper=The Conversation |tarîx=2023-06-21 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Robbie }}</ref> xwedîkirina masiyan<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/aboriginal-people-have-spent-centuries-building-in-the-darling-river-now-there-are-plans-to-demolish-these-important-structures-195966 |sernav=Aboriginal people have spent centuries building in the Darling River. Now there are plans to demolish these important structures |malper=The Conversation |tarîx=2022-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Bates |pêşnav=Badger |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael |paşnav3=Jackson |pêşnav3=Sue }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/friday-essay-traps-rites-and-kurrajong-twine-the-incredible-ingenuity-of-indigenous-fishing-knowledge-210467 |sernav=Friday essay: traps, rites and kurrajong twine – the incredible ingenuity of Indigenous fishing knowledge |malper=The Conversation |tarîx=2023-08-31 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Clark |pêşnav=Anna }}</ref> û stargehên nîvmayînde ava dikirin.<ref name="Flood2019"/> Ev pêkanîn bi awayên cûrbecûr wekê "nêçîrvan-berhevkar", "çandinî", "çandiniya xwezayî" û "zêdekirin" hatine wesifandin.<ref name="Mawson2021"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bender |pêşnav=Barbara |tarîx=1978 |sernav=Gatherer‐hunter to farmer: A social perspective |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1978.9979731 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=204–222 |doi=10.1080/00438243.1978.9979731 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/colonists-upended-aboriginal-farming-growing-grain-and-running-sheep-on-rich-yamfields-and-cattle-on-arid-grainlands-207118 |sernav=Colonists upended Aboriginal farming, growing grain and running sheep on rich yamfields, and cattle on arid grainlands |malper=The Conversation |tarîx=2023-09-19 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Gammage |pêşnav=Bill }}</ref><ref name="Flood2019"/> Xelkê [[giravên Torres Straitê]] cara yekem herî kêm 2.500 sal berê li giravên xwe bi cih bûne.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Torres Strait Islands {{!}} Indigenous Culture, History & Geography |url=https://www.britannica.com/place/Torres-Strait-Islands |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ji aliyê çandî û zimanî ve ji gelên aborjîn ên sereke cuda bûne ku ew deryavan bûn û debara xwe ji baxçevaniya demsalî û çavkaniyên resîfan û ji deryayên xwe digirtin.<ref name=":1"/> Çandinî jî li hinek girav û gundan pêş ketiye û di salên 1300î de derketiye holê. Heta nîvê sedsala 18an li bakurê Awistralyayê, di navbera komên aborjîn ên herêmî û trepangerên makassan ên ku ji [[Îndonezya]]ya îro hatine, têkilî, bazirganî û têkiliya çandî ya cuda ava bibû.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lryb.aiatsis.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306230858/http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hatina ewropiyan === [[Wêne:Landing of Lieutenant James Cook at Botany Bay, 29 April 1770 (painting by E Phillips Fox).jpg|thumb|çep|Di 29ê nîsana sala 1770an de, James Cook hatiye Kendava Botany]] Keştiya Duyfken a şirketa Holendî ya rojhilatê Hindistanê ku ji aliyê [[Willem Janszoon]] ve dihat ajotin, di sala 1606an de yekem daketina ewropî ya belgekirî ya li Awistralyayê pêk aniye.<ref name=":1"/> Di dawiya heman salê de, Luís Vaz de Torres bi rêya [[Tengava Torres]]ê ber bi bakurê Awistiralyayê ve, li kêleka perava başûr a [[Nû Gîne]]yê, seferan lidarxistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luis Vaez de Torres (?–?) |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/torres-luis-vaez-de-2741 }}</ref> Di rêwîtiya xwe ya duyem a sala 1644an de, wî nexşeya peravên bakurê Awistralyayê li başûrê Nû Gîneyê xêz kiriye. Piştî rêwîtiyên Tasman, holendî karibûn nexşeyên hema bêje temam ên peravên bakur û rojavayê Awistralyayê û piraniya peravên başûr û başûrê rojhilatê Tasmanyayê çêbikin. Wan navê parzemînê daniye [[Holendaya Nû]].<ref name=":1"/> Di sala 1770an de kaptan [[James Cook]] bi keştîyê re çûye û nexşeya perava rojhilat xêz kiriye ku bi navê "New South Wales" binav kiriye û îdîa kiriye ku ew axa [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] e.<ref name="Bashford2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |paşnav=Bashford |pêşnav=Alison |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Macintyre |pêşnav2=Stuart Forbes }}</ref> Di 26ê çileya 1788an de, Flota Yekem, di bin fermandariya kapîtan Arthur Phillip de, li Port Jackson gihîştiye Kendava Sîdneyê.<ref name=":1"/> Li wir wergeheke hatiye avakirin û ala yekîtiyê hatiye bilindkirin. Ev dîrok paşê di demên pêşerojê de bûye roja neteweyî ya Awistralyayê.<ref name="Macintyre2020">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap= |cih=Cambridge ; New York, NY |series=Cambridge Concise Histories }}</ref> Piraniya niştecihvanên pêşîn mehkûm bûn ku ji ber sûcên piçûk dihatin veguhastin û wekê karker an xizmetkar ji bo "niştecihên azad" (koçberên dilxwaz) dihatin erkdar kirin. Piştî azadbûnê, mehkûm di mêla entegrebûna xwe bi civaka kolonyal re dimînin. Berxwedana aborjînan, serhildanên mehkûman û bûyerên eşqiyayî yên ku ji aliyê mehkûman ve dihatin pêkanîn, carinan di bin qanûna leşkerî de dihatin tepeserkirin.<ref name="Bashford2013"/> Serhildana rûman a sala 1808an ku ji aliyê efserên Korporasyona New South Wales ve hatiye kirin, bûye sedema cûntayeke leşkerî ya demkî.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart Forbes |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap=5 |cih=Cambridge, United Kingdom |series=Cambridge concise histories }}</ref> Di du dehsalên pêş de, reformên civakî û aborî, digel damezrandina konseya qanûndanînê û dadgeha bilind, bûne sedema veguherîna koloniya cezayan a civaka sivîl.<ref name=":1"/> Piştî bicihbûna ewropiyan, nifûsa xwemalî di heyama 150 salan de kêm bûye ku bi piranî ji ber nexweşiyên vegirtî qewimiye.<ref name="Flood2019"/> Desthilatdarên kolonyalîst ên brîtanî bi komên aborjîn re ku gelê xwemaliyên parzemînê bû, ti peymanekî şanenav nekirine.<ref name="Flood2019"/> Her ku bicihbûn berfireh bûye, bi deh hezaran gelên xwemalî û bi hezaran niştecihvan di şerên li ser sinor de hatine kuştin ku gelek dîroknas dibêjin ku kiryarên qirkirinê ji aliyê niştecihvanan ve jî di nav xwe de digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ruleoflaw.org.au/education/australian-colonies/terra-nullius/ |sernav=Terra Nullius {{!}} Rule of Law Education Centre |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU }}</ref> Ewropiyan piraniya erdên xelkên xwemaliyên mayî ji wan bêpar hiştine.<ref name=":1"/> === Berfirehbûna ewropiyan === [[Wêne:PortArthurPenitentiary.jpg|thumb|Dîmenek ji girtîgeha Port Arthur a li Tazmanyayê ku yek ji yanzdeh cihên mehkûmên Awistralyayê bû ku di roja îro de di Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye]] Di sala 1803an de li Van Diemen's Land (Tazmanyaya îro)<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-19-553597-6 |çap=Reprinted |cih=Melbourne |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John B. |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}</ref> wargehekê hatiye damezrandin û di sala 1813an de, [[Gregory Blaxland]], [[William Lawson]] û [[William Wentworth]] ji çiyayên Şîn ên li rojavayê Sîdneyê derbas bûne û li deverên hundirîn rê ji bo koçberên ewropî vekirine.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Gregory Blaxland (1778–1853) |paşnav=Conway |pêşnav=Jill |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/blaxland-gregory-1795 }}</ref> Di sala 1827an de, dema ku Major Edmund Lockyer li ser King George Sound (Albanyaya îro) wargehek ava kiriye, daxwaza brîtanî ya ber bi tevahiya parzemîna Awistralyayê ve hatiye berfirehkirin.<ref name=":5"/> Koloniya çemê Swanê (Pertha îro) di sala 1829an de hatiye damezrandin û bûye koloniya herî mezin a Awistralyaya rojava.<ref name=":4"/> Li Wales a Başûr a Nû koloniyên nû hatine hatibûn damezrandin ku di nav de koloniyên wekê Tazmanya di sala 1825an de, Awistralyaya Başûr di sala 1836an de, Vîktorya di sala 1851ê de û koloniya Queensland di sala 1859an de, hebûn.<ref name=":4"/> Awistralyaya Başûr û Vîktorya wekê koloniyên azad hatin damezrandin û wan qet mehkûmên ku dihatin veguhastin qebûl nekirin.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-553597-6 |cih=Melbourne ; New York |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}</ref> Dijberiya zêde ya li dijî sîstema mehkûmkirinê bi rakirina wê ya li koloniyên rojhilat di salên 1850an de gihîştiye lûtkeyê. Di destpêkê de koloniyeke azad bû ku Awistralyaya Rojava ji sala 1850 heya sala 1868an mehkûman qebûl dikirin.<ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-08-03 |isbn=978-1-108-62891-4 |url=https://doi.org/10.1017/9781108628914 }}</ref> Dema ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî mabûn, şeş koloniyan di navbera salên 1855 û 1890an de bi awayekî tekane hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine ku piraniya karûbarên xwe bi xwe birêve birine.<ref name=":6"/> Ofîsa kolonyalîzmê ya li Londonê kontrola hinek mijaran, bi taybetî karûbarên derve yê kolonyalîzmê, parastiye.<ref name=":4"/> Parlamentoyên kolonyal ji sala 1856an pê ve mafên dengdanê gav bi gav ji bo mêran berfireh kirine û di navbera salên 1890 û 1900an de mafê dengdanê yê jinan bi şert û mercên wekhev hat dayîn. Hinek koloniyan ji sala 1885an pê ve in bo dengdanê sinorkirinên nijadî ferz kirine.<ref name="Bashford2013"/> Di nîvê sedsala 19an de keşifgerên wekê Burke û Wills nexşeyên hundirîn ên Awistralyayê çêkirine.<ref name="Macintyre2020"/> Komek ji çûyîna ji bo zêran ku di destpêka salên 1850an de dest pê kirine, bûye sedema herikîna koçberên nû yên ji Çînê, Amerîkaya Bakur û parzemîna Ewropayê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}</ref> û her wiha derketina zozanan û dema ku madenvanên Ballaratê Serhildana Eureka ya li dijî xercên lîsansa zêr dane destpêkirin, bêaramiyên sivîl ên ya paşîn di sala 1854an de gihîşt lûtkeyê.<ref name=":6"/> Di salên 1860î de mirovên giravên Deryaya Başûr bi darê zorê an jî bi revandinan ji bo karên bi peyman hatine birin ku bi piranî ji aliyê kolonîstên Queenslandê ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slq.qld.gov.au/discover/exhibitions/australian-south-sea-islanders |sernav=Australian South Sea Islanders |malper=State Library Of Queensland |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-09-16 |sernav=Blackbirding: Australia's history of kidnapping Pacific Islanders |url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-17/blackbirding-australias-history-of-kidnapping-pacific-islanders/8860754 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Bi hincetên parastina zarokan û polîtîkayên asîmîlasyona bi darê zorê, ji sala 1886an pê ve hikûmetên kolonyal ên Awistralyayê dest bi veqetîna gelek zarokên aborjîn ji malbat û civakên wan kirine.<ref name="Bashford2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/explainer-the-stolen-generations/5ust2jtjy |sernav=Explainer: the Stolen Generations |malper=NITV |tarîx=2016-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/first-nations/stolen-generation/ |sernav=The Stolen Generation |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Şerê Boerê ya Duyem (1899–1902) mezintirîn bicîhkirina derveyî welat a hêzên kolonyal ên Awistralyayê nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/boer |sernav=Australia and the Boer War, 1899–1902 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}</ref><ref name=":3"/> === Federasyona şerên cîhanê === [[Wêne:Opening of the first parliament.jpg|thumb|Tabloyek ku ji aliyê Tom Roberts ve hatiye çêkirin, vekirina Parlamentoya Avusturalya ya yekem di sala 1901ê de nîşan dide]] Di 1ê çileya sala 1901ê de, piştî deh salan ji plansazî, peymanên destûrî û referandûman, federasyona koloniyan hatiye bidestxistin ku di encamê de li gorî Destûra Bingehîn a nû ya Awistralyayê, dewleta Awistralyayê wekê dewleta neteweyekê hatiye damezrandin.<ref name=":4"/> Ji sala 1901ê pê ve Awistralya di nav Împeratoriya Brîtanî de herêmeke xweser bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/ |sernav=History of the Commonwealth |malper=Commonwealth of Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> Welat yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Neteweyan a di sala 1920an de bû û yek ji endam ên damezrînerên Neteweyên Yekbûyî ya di sala 1945an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ungeneva.org/en/about/league-of-nations/covenant |sernav=The Covenant of the League of Nations {{!}} The United Nations Office at Geneva |malper=The United Nations Office at Geneva |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership |sernav=Growth in United Nations membership |malper=United Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Nations |pêşnav=United }}</ref> Qanûna Westminster a sala 1931ê desthilata Keyaniya Yekbûyî ya ji bo Awistralyayê di asta federal de bêyî razîbûna Awistralyayê qanûnan derxîne, bi dawî kiriye. Awistralyayê vê qanûnê di sala 1942an de pejirandiye lê ew ji bo piştrastkirina derbasdariya qanûnên ku di dema Şerê Cîhanê ya Duyem de hatine derxistin, berê ku ev qanûn were pejirandin ji sala 1939an ve ketibû meriyetê.<ref name=":6"/> Herêma paytexta Awistralyayê di sala 1911ê de wekê cihê paytexta federal a pêşerojê ya Kanberra hatiye damezrandin. Dema ku ev herêm di bin avakirinê de bû, Melbourne ji 1901ê heta 1927an wekê paytexta demkî maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F722852&r=681172 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-13 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 }}</ref> Herêma Bakur di sala 1911an de ji kontrola Awistralyaya Başûr derbasê kontrola hevalbendiya welatan bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yan |pêşnav=Shu-chuan |tarîx=2019 |sernav="Kangaroo Politics, Kangaroo Ideas, and Kangaroo Society": The Early Years of Melbourne Punch in Colonial Australia |url=https://doi.org/10.1353/vpr.2019.0003 |kovar=Victorian Periodicals Review |cild=52 |hejmar=1 |rr=80–102 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 |issn=1712-526X }}</ref> Awistralyayê di sala 1905an de rêveberiya Herêma Papua (ku berê koloniyeke brîtanî bû) û di sala 1920an de jî rêveberiya Herêma Gîneya Nû (berê Gîneya Nû ya Alman) girtin ser xwe. Herdu di sala 1949an de wekê Herêma Papua û Gîneya Nû hatine yek kirin û di sala 1975an de ji Awistralyayê serxwebûn bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |sernav=McDermott, Peter M --- "Australian Citizenship and the Independence of Papua New Guinea" [2009] UNSWLawJl 3; (2009) 32(1) UNSW Law Journal 50 |malper=austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240208072215/https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Darwin 42.jpg|thumb|Bombebarana Darwinê di sala 1942an de, yek ji zêdetirî 100 êrîşên hewayî yên japonî ya li ser Awistralyayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hatiye]] Di sala 1914an de, Awistralya beşdarî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bû û beşdarî şerên li gelek çeperên şer bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/first-world-war |sernav=First World War 1914–18 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}</ref> Ji 324.000 leşkerên ku li derveyî welêt xizmet kirine, nêzîkî 60.000 ji wan leşkeran di şer de jiyana xwe jidest dane û 152.000ên din jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Great War and its aftermath, 1914–22 |paşnav=Garton |pêşnav=Stephen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-11-05 |rr=39–63 |isbn=978-1-107-44575-8 |url=https://doi.org/10.1017/cho9781107445758.033 |paşnav2=Stanley |pêşnav2=Peter }}</ref> Gelek awistralî têkçûna Milê Artêşa Awistralya û Zelanda Nû (ANZAC) li Gallipoli di sala 1915an de wekê "vaftîzma agir" dibînin ku nasnameya neteweya nû yê Awistralyayê ava kiriye.<ref name=":7"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://anzacportal.dva.gov.au/wars-and-missions/ww1/personnel/anzac-legend |sernav=The Anzac legend |malper=Anzac Portal |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Department of Veterans' Affairs; address=21 Genge St, Civic/Canberra City, ACT 2601; contact=+61 2 6289 1133; email=education@dva.gov.au }}</ref> Destpêka kampanyayê her sal di Roja Anzacê de tê bîranîn, dîrokeke ku bi Roja Awustralyayê re wekê roja herî girîng a neteweyî reqabetê dike.<ref name=":3"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian military history |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-551784-2 |çap=2 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Dennis |pêşnavê-edîtor=Peter |series=Oxford reference online premium }}</ref> Ji 1939 heta 1945an, Awistralya tevlî Şerê Cîhanî ya Duyem bûye. Hêzên çekdar ên Awistralyayê li qadên şer ên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]], [[Ewropa]], [[Deryaya Navîn]] û li Rojhilata Navîn şer kirine.<ref name=":7"/> Şoka têkçûna Brîtanyayê li Singapûrê di sala 1942an de û di demek kurt de bombebarana Darwin û êrîşên din ên Japonî li ser axa Avusturalyayê, bûye sedema baweriyeke berfireh li Awistralyayê ku dagirkirina japonî nêzîk e û veguherînek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ji bo [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] wekê hevalbend û hevkarê ewlehiyê yê sereke yê Awistralyayê ye.<ref name=":4"/> Ji sala 1951ê vir ve, Awistralya li gorî peymana ANZUSê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re hevalbend e.<ref name=":4"/> === Serdema hevdem === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|çep|Di sala 1954an de koçberên ku piştî şer ku ji Ewropayê gihîştin Awistralyayê]] Di sê dehsalên piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, Awistralyayê di asta jiyanê, di demên vala û di demên geşedanan de di warê standardiya jiyanê de pêkanîneke girîng dîtiye.<ref name=":7"/> Hikûmetan pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê teşwîq welat kirine û ev koçber wekê "awistralyayên nû" hatine binavkirin. Ev koçberiya zêde ji bo awistralyayan bi slogana "nifûs bibe an jî bimire" hatiye rewakirin.<ref name=":7"/><ref name=":7"/> Awistralya di dema [[Şerê Sar]] de endamek Bloka Rojava bû ku di salên 1950î de beşdarê Şerê Koreyê û Rewşa Awarte ya Malayayê û ji sala 1962 heta sala 1973an jî beşdarê [[Şerê Viyetnamê]] bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fighting Australia's cold war: the nexus of strategy and operations in a multipolar Asia, 1945-1965 / edited by Peter Dean and Tristan Moss |weşanger=Australian National University Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-76046-483-7 |cih=Acton ACT, Australia |paşnavê-edîtor=Dean |pêşnavê-edîtor=Peter J. |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=Tristan |paşnavê-edîtor3=Australian National University Press }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/vietnam |sernav=Vietnam War 1962–75 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Aloziyên ji metirsiya bandora komunîst li ser civakê bûye sedema hewldanên bêserketî yên hikûmeta Menzies ya ji bo qedexekirina [[Partiya Komunîst a Awistralyayê]] û di sala 1955an de bûye sedema parçebûnek dijwar ê di Partiya Kedê de.<ref name=":3"/> Di encama referandûmeke sala 1967an de hikûmeta federal desthilata derxistina qanûnan di derbarê awistraliyên aborjîn de bi dest xistiye û awistraliyên aborjîn bi tevahî di hêjmara nifûsê de cih girtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Australians: a history since 1788 |paşnav=Broome |pêşnav=Richard |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-821-8 |çap=5 |cih=Crows Nest }}</ref> Mafên erdê yên berê-kolonyal (ku li Awistralyayê wekê sernavê milkê xwemalî hatiye binavkirin) dema ku [[Dadgeha Bilind a Awistralyayê]] di Mabo v Queensland (Hejmar 2) de biryar daye ku Awistralya di dema niştecihbûna [[ewropî]] de terra nullius ('erd ne ya kesî') nebûye, cara yekem di qanûnê de hatine nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/australian-politics-explainer-the-mabo-decision-and-native-title-74147 |sernav=Australian politics explainer: the Mabo decision and native title |malper=The Conversation |tarîx=2017-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-US |paşnav=Galloway |pêşnav=Kate }}</ref><ref name=":6"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Radical Title and Unalienated Land Post-Mabo |weşanger=Hart Publishing |isbn=978-1-4742-0201-5 |url=https://doi.org/10.5040/9781474202015.ch-004 }}</ref> Piştî betalkirina bermahiyên dawî yên siyaseta Awistralyaya Spî ya di sala 1973an de<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.border.gov.au/about/corporate/information/fact-sheets/08abolition |sernav=Fact sheet – Abolition of the 'White Australia' Policy |malper=www.border.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU }}</ref> demografî û çanda Awistralyayê wekê encameke pêla mezin û berdewam a koçberiya ne-ewropî ku bi piranî ji Asyayê bûn, guheriye.<ref name=":6"/> Di dawiya sedsala 20an de, têkiliyên siyaseta derve bi welatên din ên Asya-Pasîfîkê re jî zêdetir bûne.<ref name=":1"/> Qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an têkiliyên destûrî yên mayî yên di navbera Awistralya û [[Keyaniya Yekbûyî]] de qut kirine ku di heman demê de monarşî di kapasîteya xwe ya serbixwe de wekê [[Şahbanûya Awistralyayê]] de maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-32.html |sernav=Documenting Democracy |malper=www.foundingdocs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |sernav=Anne Twomey† "The States, the Commonwealth and the Crown—the Battle for Sovereignty*" |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House, Canberra, ACT, 2600; contact=+61 2 6277 7111; |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909014023/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di referandûma destûrî ya sala 1999an de, ji %55ê hilbijêran hilweşandina monarşiyê û çêbûna komarparêziyê red kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://moadoph.gov.au/explore/democracy/1999-republic-referendum |sernav=1999: Republic Referendum - Australian Referendum Recap |malper=moadoph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Piştî êrîşên 11ê îlonê ya li hemberê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya ji sala 2001ê heta 2021ê beşdarê [[Şerê Afganistanê]] û ji sala 2003an heta 2009an jî beşdarê [[Şerê Iraqê]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/afghanistan |sernav=Post 9/11, Afghanistan and Iraq {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Têkiliyên bazirganî yên welêt di sedsala 21an de her ku çûye ber bi [[Asyaya Rojhilat|rojhilatê Asyayê]] ve çûye û Çîn bi rêjeyek mezin bûye hevkarê bazirganî yê herî mezin ê welat. Di bersiva pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] de, ji adara sala 2020an pê ve, hikûmetên Federal, eyalet û herêman qedexeyên derketina derve û qedexeyên din ên li ser kombûnên giştî û tevgerê li seranserê sinorên neteweyî û eyaletan hatiye bikar anîn. Piştî belavkirina derzîkirinên di sala 2021ê de, ev qedexe hêdî hêdî hatin sivikkirin. Di cotmeha sala 2023an de, Awistralyayê ragihandiye ku COVID-19 êdî bûyerek nexweşiyeke vegirtî ya bi girîngiya neteweyî nîne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2020 |sernav=The Commonwealth Pharmacists Association's global response to COVID-19 |url=https://doi.org/10.1211/pj.2020.20207983 |kovar=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2020.20207983 |issn=2053-6186 }}</ref> == Erdnîgarî == === Taybetmendiyên giştî === [[Wêne:Reliefmap of Australia.png|thumb|Nexşeya topografîk a Awistralyayê (keska tarî bilindahiya herî nizm û qehweyîya tarî jî bilindahiya herî bilind nîşan dide).]] Awistralya ji parzemîna sereke ya Awistralyayê, girava Tazmanya, gelek giravên piçûk ên deryayî û deverên dûr ên deryayî yên Giravên Ashmore û Cartier, Girava Noelê, Giravên Kokosê (Keeling), Giravên Deryaya Koralê, Giravên Heard û McDonaldê û Girava Norfolkê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |sernav="Remote Offshore Territories" |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Awistralya jî îdîa dike ku ji sedî 42ê Antarktîkayê wekê axa Antarktîk a Awistralyayê ye lê ev îdîa tenê ji aliyê çar welatên din ve hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Scott |pêşnav=Shirley V. |tarîx=2021 |sernav=THE IRRELEVANCE OF NON-RECOGNITION TO AUSTRALIA'S ANTARCTIC TERRITORY TITLE |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/irrelevance-of-nonrecognition-to-australias-antarctic-territory-title/395CC47418FA66136D0AF5F46DF4C9C2 |kovar=International & Comparative Law Quarterly |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=491–503 |doi=10.1017/S0020589321000051 |issn=0020-5893 }}</ref> Awistralyaya sereke di navbera hêlîpan 9° û 44° başûr û hêlîlar a 112° û 154° rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |sernav=Area of Australia - States and Territories |malper=Geoscience Australia |tarîx=2014-06-27 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Geoscience }}</ref> Awistralya ku bi Okyanûsên Hindî û Pasîfîk hatiye dorpêçkirin, bi deryayên Arafura û Tîmorê ve ji Asyayê veqetandiye, Deryaya Koralê li peravên Queenslandê ye û Deryaya Tazmanê jî di navbera Awistralya û Zelanda Nû de ye. Refê mezin ê astengdar ku mezintirîn refê mercanên cîhanê, bi dûriyek kurt li perava bakurê rojhilat e û zêdetirî 2.300 km dirêj dibe.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia }}</ref> Parzemîna sereke biçûktirîn parzemîna cîhanê ye û welat ji aliyê rûbera giştî ve şeşem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye.<ref name=":2"/> Awistralya carinan wekê girava herî mezin a cîhanê hatiye hesibandin û pir caran wekê "parzemîna giravê" hatiye binavkirin.<ref name="Henderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Port Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}</ref><ref name=":2"/> Welat xwediyê 35.877 km perava deryayî ye (ji xeynî hemî giravên deryayî) û di heman demê de Awistralya îdîaya herêmeke aborî ya taybet a 8.148.250 kîlometreçargoşe dike.<ref name=":2"/> Ev herêma aborî ya taybet axa Antarktîk a Awistralyayê nagire nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |sernav=Oceans and Seas - Geoscience Australia |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |paşnav=corporateName=Department of Industry, Tourism & Resources, Geoscience Australia;jurisdiction=Commonwealth of Australia; contact=Web Manager, GPO Box 378 Canberra ACT Australia 2601, +61 2 6249 9111; email=http@ga.gov.au }}</ref> Piraniya Awistralyayê xwedî avhewayeke hişk an nîv-hişk e.<ref name=":2"/> Di sala 2021ê de, ji %10ê çêrehgeh û zozanên mayînde yên cîhanê li Awistralyayê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> Qada daristanî ya welat nêzîkî ji %17ê rûbera erdê Awistralyayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |sernav=Wayback Machine |malper=openknowledge.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AUS/home/overview/ |sernav=FRA Platform {{!}} Global Forest Resources Data {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations |malper=fra-data.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref> Parzemîna Awistralyayê bi kêmanî jî be deşt e ku bilindahiya deştê ya navînî 325 metre bilind e û asta mayî ya bilindahî ya welat 870 metre ye.<ref name=":2"/> Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê li seranserê piraniya rojhilatê Awistralyayê dirêj dibe ku deştên navendî ji bilindahiyên rojhilat vediqetîne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au:80/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |sernav=Highest Mountains |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}</ref> Çiyayê Kosciuszko bi bilindahiya 2.228 m bilindtirîn çiyayê parzemînê ye. Bilindtirîn çiyayê derveyî parzemînê Mawson Peak in ku bi 2.745 m li Girava Heardê ye û li Herêma Antarktîk a Awistralyayê, çiyayên herî bilind ên din Çiyayê McClintock û Çiyayê Menziesê ye ku bi rêzê ve 3.492 m û 3.355 m bilind in.<ref name=":8" /> Murray-Darling sîstema çemê sereke yê Awistralyayê ye ku piraniya axa hundirîn a New South Wales û başûrê Queenslandê ber bi gola Alexandrina û deryaya Başûrê Awistralyayê ve diherike. Her wiha li navend û rojavayê Awistralyayê sîstemên çemên peravê yên biçûktir hene ku sîstemên avdana hundirîn ên wekê sîstema gola Eyre û sîstemên golên şor jî hene.<ref name="Henderson2016"/> Çemên Awistralyayê di nav hemî parzemînên din de xwedî rêjeya herî kêm a herîkîna avê ya deryayê ne. Profîla hişk û deşta sereke ya parzemînê dibe sedema ku çemên li parzemînê hêdî diherikin û di encamê de xwê li ser erdê kom dibin.<ref name=":2"/> Şorbûna avê bandorek neyînî li ser axa Awistralyayê çêdike ku bi navînî li gorî standardên cîhanê, ji aliyê berhemên xwarinê ve xizan e.<ref name=":2"/> Nifûsa Awistralyayê li peravên deryayê kom bûye. Nêzîkî ji %95ê nifûsê di nav 100 km yê ji peravê de dijî ku rêje li navînîya cîhanê ji %39 ye.<ref name=":2"/> Rêjeya belavbûna nifûsa Awistralyayê li ser yek km² 3,5 kes e ku ev rêjeya herî kêm a cîhanê ye.<ref name=":2"/> Lêbelê li bajarên li ser perava nerm a başûrê rojhilat kombûneke mezin a nifûsê heye û rêjeya belavbûna nifûsê li navenda Melbourne li ser yek km² 38 kes e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}</ref> === Jeolojî === [[Wêne:Ausgeolbasic.jpg|thumb|Li gorî temenan, herêmên jeolojîk ên bingehîn ên Awistralyayê.]] Awistralya ku berê beşek ji superparzemînên [[Rodînya]] û beşek ji [[Gondwana]] bû ku nêzîkî 35 milyon sal berê bi tevahî ji Antarktîkayê veqetiya û ber bi bakur ve çûye.<ref name="Henderson2016"/><ref name="Kennett2018"/> Dema ku [[Serdema Dawî ya Qeşayê]] bi dawî bûye, bilindbûna asta deryayê nêzîkî 8.000 sal berê parzemîna Awistralya ji [[Nû Gîne]] û nêzîkî 6.000 sal berê ji Tazmanyayê veqetandiye.<ref name="Kennett2018"/> Awistralya bi temamî di nav plakaya tektonîk a Awistralyayê de cih digire. Beşa sereke ji aliyê jeolojîk ve bi qismî aram e, çêbûna çiyayî yên mezin kêm in, volkanên çalak an jî şikestekên tektonîk kêm in.<ref name="Henderson2016"/> Lêbelê, plakaya Awistralyayê salane bi leza nêzîkî 6 heta 7 santîmetre ber bi bakurê rojhilat ve diçe û niha bi plakaya Ewrasyayê û plakaya Pasîfîkê re li hev dikeve.<ref name="Kennett2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian continent: a geophysical synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=Brian |weşanger=ANU Press and Geoscience Australia |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Acton, A.C.T |kesên-din=Australian National University Press, Geoscience Australia |paşnav2=Blewett |pêşnav2=Richard |paşnav3=Chopping |pêşnav3=Richard }}</ref> Zextên navtektonîk ên ku ji ber vê tevgerê çêdibin, ji bo girseyeke bejahî yê ku ji aliyê jeolojîkî ve sekan ew, dibin sedema çalakiyek sîsmîk a bi qismî ku ji bo vê girseya sekan zêde ye. Di navbera salên 1901 û 2017an de 18 erdhejên bi momenta ji 6 pileyî mezintir çêbûne.<ref name="Kennett2018" /> [[Erdheja Newcastle]] ya sala 1989an li Awistralyayê bûye sedema mirina 13 kesan ku ev jî erdheja herî mezin ê li Awistralyayê bû.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Melbourne Cambridge |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}</ref> Heta 4.600 sal berê li rojhilatê parzemînê volkanên çalak hebûn û ev yek di navên cihên aborjîn û çîrokên afirandinê de derbas dibe.<ref name=":12">{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Continent: A Geophysical Synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=B. L. N. |weşanger=ANU Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnav2=Chopping |pêşnav2=Richard |paşnav3=Blewett |pêşnav3=Richard }}</ref> Di roja îro de çalakiyên volkanî li [[Girava Heardê]] û [[Giravên McDonaldê]] ên dûr çêdibe.<ref name=":2"/> Qalikê parzemînî ya Awistralyayê di sê çerxan de ji kratonên arkeyayî yên herî kevin ên li rojava heta formasyonên orojenîk ên ciwantir ên li rojhilat (ku nêzîkî 541 milyon heta 252 milyon sal berê hatine avakirin) hatiye afirandin.<ref name=":12"/><ref name="Henderson2016"/> Kevirên li ser rûyê Awistralyayê ya herî kevin ji serdema arkeyan ne. Hinek ji wan keviran li rojavayê Awistralyayê ji 3,7 milyar salê kevintir in û kevirên din jî li başûrê Awistralyayê ji 3,1 milyar salê kevintir in. Krîstalên zîrkonê yên herî kevn ên li ser erdê ku dîroka wan vedigere 4,4 milyar sal berê ku li rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Lêbelê nêzîkî ji %80ê Awistralyayê bi kevirên rûniştî û regolît ve hatiye nixumandin ku temenê wan ji 250 milyon salê kêmtir in.<ref name="Kennett2018"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 AUS 1991–2020.svg|thumb|çep|Cûreya avhewaya ya Köppen a Awistralyayê]] Avhewaya Awistralyayê ji tropîkal a şil li bakurê rojhilat û bakurê rojava heta û heta avhewaya ziwa ya li navendê diguhere. Hewaya welat li başûrê peravê nerm û şil e, zivistanan cemidî ye û li çiyayên bilind ên başûrê rojhilat û Tazmaniyayê di mehên zivistanan de berf heye.<ref name=":11"/> Avhewa Awistralyayê ji "helîpana hespan" bi bandor dibe ku mêla avhewayê heye ku şert û mercên ziwa bi xwe re bîne. Bi tevahî parzemîna Awistralyayê parzemîna herî hişk a niştecîbûyî ye ku bi navînî barîna salane 470 mîlîmetre ye.<ref name=":2"/> Nêzîkî %70ê welat hişk an nîv-hişk e û nêzîkî ji %18 rûbera erdê jî çol e.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/deserts.html |sernav=Deserts |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}</ref> Her wiha avhewa ji aliyê sîstemên cûrbecûr ve wekê El Nino-Oscilasyona Başûr, Dîpola Okyanûsa Hindî û Moda Alîkî ya Başûr bi bandor dibe.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate/ |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref> Li Awistralyayê di nav salan de û di navbera salan de guherînek neasayî di baranê de heye ku pir caran dibe sedema ziwabûn û lehiyan. Bahoz û barana berfireh li Awistralyaya tropîkal zêde ne. Mûsona havînê baraneke girîng li bakurê Awistralyayê tîne û pergala zexta nizm dibe sedema barana zivistanê ya başûr. Herêmên herî germ li bakurş rojavayê welat û herêmên herî sar jî li başûrê rojhilat in. Di mehên havînan de rewşa şewata daristanan li başûrê Awistralyayê gelemper e.<ref name="Henderson2016"/> Guherîna avhewayê ji ber zêdebûna emîsyonên gazên serayê bûye sedema bilindbûna germahiya Awistralyayê ku ji sala 1910an vir ve 1.5&nbsp;°C germahî bilind bûye ku bûye sedema germahiya zêde û baranên giran. Ji salên 1970an vir ve li başûrê Awistralyayê baran ji meha nîsanê heta meha cotmehê kêm bûye û ji salên 1950î vir ve dansala şewata daristanan dirêj bûye. Ji salên 1970î vir ve li bakurê Awistralyayê baran zêde bûye. Ji sala 1982an vir ve hejmara bahozên tropîkal kêm bûye û ji dawiya salên 1950yan vir ve berfa çiyayî kêm bûye. Asta deryayê li dora Awistralyayê bilind dibe û asîda di okyanusên li derdora Awistralyayê zêde bûye.<ref name=":13"/> <gallery mode="packed-hover" caption="Dîmenên biyoklîmatîk ên Awistralyayê"> Wêne:Gunbarrel Hwy, Gibson Desert Nature Reserve, Western Australia, Australia.June2017.IMG1228.jpg|Çola Gibsonê Wêne:Rainforest Regenwald Australia (22865104000).jpg|Parka neteweyî ya Daintree Wêne:Charlotte Pass 2008.jpg|Alpên Awistralyayê Wêne:Yellow Waters (8602004999).jpg|Parka neteweyî ya Kakaduyê Wêne:Mount Ginini - Namadgi National Park - 2.jpg|Parka neteweyî ya Namadgiyê </gallery> === Pirrengiyabiyo === [[Wêne:Koala climbing tree.jpg|thumb|Koala ku ajalekî berbelavê li Awistralyayê ye]] Awistralya yek ji 17 welatên herî pirreng ên mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Megan C. |paşnav2=Watson |pêşnav2=James E. M. |paşnav3=Fuller |pêşnav3=Richard A. |paşnav4=Venter |pêşnav4=Oscar |paşnav5=Bennett |pêşnav5=Simon C. |paşnav6=Marsack |pêşnav6=Peter R. |paşnav7=Possingham |pêşnav7=Hugh P. |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Distribution of Threats to Species in Australia |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1525/bio.2011.61.4.8 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=61 |hejmar=4 |rr=281–289 |doi=10.1525/bio.2011.61.4.8 |issn=1525-3244 }}</ref> Ji ber îzoleya xwe ya erdnîgarî ya dirêj, piraniya biyotaya Awistralyayê bêhempa ye.<ref name=":10">{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Stow |pêşnavê-edîtor=Adam |paşnavê-edîtor2=Maclean |pêşnavê-edîtor2=Norman |paşnavê-edîtor3=Holwell |pêşnavê-edîtor3=Gregory I. }}</ref> Nêzîkî ji %94ê amfîbîyan, ji %93ê xezende û riwekên kulîlkdar, ji %69ê memikdaran û ji %46ê çûkên welatên endemîk in.<ref name=":10"/> Awistralya xwedî cûrbecûr ekosîsteman e ku ji wan 89 herêm û 419 jêrherêm di çarçoveya biyoherêmên Awistralyayê de hatine nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |sernav=Australia's bioregion framework - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên çileya sala 2025an de 168.386 cureyên bi navkirî di lîsteya cureyên neteweyî ya Awisturalyayê de hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |sernav=Statistics - Australian National Species List |malper=test-web.biodiversity.org.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250228050842/https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê hatiye texmînkirin ku ji %70ê cureyên Awistralyayê nehatine keşifkirin û dabeşkirin û dibe ku 600.000 cureyên xwemalî yên Awistralyayê hebin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Australia state of the environment 2021: biodiversity }}</ref> Bi gelemperî, zanîna li ser cureyên movikdar û riwekên kulîlkdar ji zanîna li cureyên nemovikdar û kiyarkan çêtir e. Hatiye texmînkirin ku ji %10 kêmtir ji kiyark û kêzikên Awistralyayê nav li wan hatine danîn.<ref name=":9" /> Nêzîkî ji %10ê cureyên nebatan ên ku li cîhanê têne zanîn li Awistralyayê hatine dîtin.<ref name=":9"/> Gelek ji van li gorî avhewaya hişk, barîna guherbar û axa kêm-berhem adapte bûne. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê yên naskirî hene. Çol û daristanên şivikî erdê ziwa nêzîkî ji %70ê parzemînê vedigirin. Darên wekê akasya, banksiya û okalîpt li piraniya Awistralyayê belav bûne. Gelek nebat pelên wan hişk û temendirêj in û di warê karbonê de dewlemend ew kêm xurdemenî ne û ji bo şewatên daristanan baş adapte ne.<ref name="Stow2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |paşnav=Stow |pêşnav=Adam |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge (GB) |paşnav2=Maclean |pêşnav2=Norman |paşnav3=Holwell |pêşnav3=Gregory L. }}</ref> Nêzîkî ji sêyan didu yê ji 330 cureyên ajalên bi kîsik ên cîhanê ajalên xwemaliyên Awistralyayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |sernav=What is a marsupial? |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-US }}</ref> Memikên plasentayî yên Awistralyayê (bi piranî Perçemk û Mişk) jî hema hema ji %47ê cureyên memikên bejayî yên cîhanê pêk tînin.<ref name=":10"/> Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê ya naskirî hene.<ref name=":9"/> Herwiha nêzîkî 320.500 cureyên bêmovik hene ku ji wan kêzik refa herî zêde ne û ji ji %75 zêdetir ji tevahiya cureyên ajalan pêk tînin.<ref name=":9"/> Li Awistralyayê zêdetirî 15.000 cureyên kiyarkên naskirî hene û dibe ku bi deh hezaran cureyên din jî hebin.<ref name=":9"/> Jiyana kovî ya Awistralyayê gelek adapteyî ku li gorî jîngehê dikare xwe abapte bike. Ji ber ku pelên piraniya nebatan ji aliyê xurdemeniyan ve kêm in, li Awistralyayê rêjeyek bilind ji çûk, kêzik û kîsikdarên wekê Kurebeşk heye ku bi hingiv û polenê xwedî dibin. Koala îstîsnayek e ku xwarina pelên okalîptusê xwe xwedî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |sernav=World-first mapping of complete Koala genome brings hope for the icon's future |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":10"/> Floraya kêmxurî û barîna guherbar a berfê di heman demê de ji bo ajalên ku hewcedariyên wan ên enerjiyê kêmtir in, guncaw e ku di nav wan de mar, gumgumok û kîsikdarên bazdanê ya wekê kanguru û wallaby heye. Lêbelê delîlên pêşketina hevgirtî ya kîsikdarên Awistralyayê û memikdarên plasentayê yên parzemînanên din ên ku di jîngehên wekhev de dijîn hene. Wek mînak pilingên Tazmanyayê (thylacine) ya nemabûyî bi gurê plasentayî, koremişkên kîsikdar bi koremişkên zêrîn ên Afrîkayê û mişkên bazdanê bi goştxwerên bazdanê yên herêmên din ên hişk re dişibiyan hev.<ref name="Stow2015"/> Nêzîkî 46 hezar sal berê li Awistralyayê, tevî megafaunaya wê, gelek cureyên movikdaran tune bûn û li ser rola çalakiyên mirovan û guherîna avhewayê di van tunebûnan de nîqaşeke zanistî ya berdewam heye. Kêmbûna rêjeya jidayikbûna piling û cinewirê tazmanî li vê giravê li dora 4.000 heta 5.000 sal berê de bi guhertinên li ser parzemînê re jî lihevhatî ye ku di nav de zêdebûna nifûsa mirovan, anîna dingoyan û bi karanîna zêdetir a agir û teknolojiyên nû û amûrên kevirî yên nû heye.<ref name=":10"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |sernav=Dingo |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}</ref> Di du sedsalên borî de Awistralyayê li gorî parzemînên din zêdetir cureyên xwe yên memikan winda kiriye. Bi tevahî, 100 cureyên Awistralyayê wekê nemabûyî an jî di xwezayê de nemabûyî hatine lîste kirin. Di hezîrana 2021ê de, ji aliyê hikûmetên Awistralyayê ve zêdetirî 1.000 cureyên ajal û nebatan wekê di bin xetereyê de an jî di bin xetereya krîtîk de hatine lîste kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Murphy & van Leeuwen 2021 }}</ref> Gefên sereke yên li ser cureyên di bin xetereyê de guhertina rûerdê, têkçûna ekosîstemê, cureyên hatine anîn ên wekê pisîka kovî û rovî yê sor û guherîna avhewayê ye.<ref name=":10"/> Qanûna parastina jîngehê û parastina cûrbecûrîya biyolojîk a federal a sala 1999an çarçoveya qanûnî ye ku ji bo parastina cureyên di bin gefê de hatiye derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |sernav=Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Sîstema rezervê ya neteweyî tora deverên parastî yên Awistralyayê ye. Di 30ê hezîrana 2022an de, ew zêdetirî ji %22 ji girseya bejahî ya Awistralyayê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |sernav=National Reserve System - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Stratejiya Awistralyayê ji bo xwezayê ya salên 2024–2030 plana neteweyî ya biyolojîkî ye ku armanc dike ku windabûna biyolojîkî li Awistralyayê heta sala 2030an berevajî bike û erkên wîlayetê yên di bin peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser cûrbecûrîya biyolojîkî û peymanên din ên navneteweyî de bicîh bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |sernav=Australia’s Strategy for Nature 2024–2030 - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |sernav=UN Convention on Biological Diversity - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî û siyaset == [[Wêne:Canberra (AU), Parliament House -- 2019 -- 1746.jpg|thumb|çep|Parlamentoya Avusturalyayê li Kanberra, ACT (herêma paytexta Awistralyayê)]] Awistralya monarşiyeke destûrî, demokrasiyeke parlemanî û federasyoneke.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |sernav=Australian system of government - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Welat ji federasyonê di sala 1901ê vir ve destûra xwe ya bingehîn a bi piranî neguhertiye û ligel pergaleke siyasî ya lîberal û demokratîk a stabîl parastiye. Ew yek ji kevintirîn federasyonên cîhanê ye ku tê de desthilat di navbera hikûmetên federal û parêzgehan de hatiye dabeş kirin. Sîstema hikûmetê ya Awistralyayê hêmanên ku ji sîstemên siyasî yên Keyaniya Yekbûyî (desthilatdariya yekgirtî, monarşiya destûrî û dîsîplîna partiyê ya bihêz) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (federalîzm, destûreke nivîskî û du-kameralîzmeke bihêz bi senatoyekê ku dewlet tê de nûnertiya wekhev hene) hatine wergirtin, vedihewîne û di encamê de hîbrîdeke cuda çêbûye.<ref name="Thompson1980">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=Elaine |tarîx=1980 |sernav=The ‘Washminster’ mutation |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00323268008401755 |kovar=Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=32–40 |doi=10.1080/00323268008401755 |issn=0032-3268 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=What is the Washminster system? - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Desthilata hikûmeta federal bi qismî di navbera sê koman ku hatiye dabeşkirin wiha ye:<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary |sernav=Separation of powers: Parliament, Executive and Judiciary - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> * Zagonsazî: Parlamentoya du odeyan e ku ji monarş, senato û ji meclîsa nûneran pêk tê. * Desteya birêveberinê: Hikûmeta Awistralyayê, bi serokatiya serokwezîr (serokê partî an koalîsyona ku di meclîsa nûneran de piraniya dengan digire), kabîneya wan a bijartî û wezîrên din; bi fermî ji aliyê parêzgarê giştî ve têne erkdar kirin.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |sernav=Australia - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Dadwerî: Dadgeha bilind û dadgehên din ên federal e. Piştî hilbijartina di 3ê gulana 2025an serokwezîr [[Anthony Albanese]] ji [[Partiya Karker]] a Awistralyayê hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-05-03 |sernav=Labor defies early polls to claim win as count continues |url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-03/federal-election-anthony-albanese-wins/105247712 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Charles III wekê qiralê Awistralyayê hikum dike û li Awistralyayê ji aliyê parêzgarê giştî ve li ser asta federal û ji aliyê parêzgarên li ser asta eyaletan ve nûnertiya wî tê kirin ku li gorî beşa 63 ya destûra bingehîn û peymanê li gorî şîreta wezîrên xwe tevdigerin.<ref name=":6"/><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |paşnav=Governor General of Australia }}</ref> Bi vî awayî di pratîkê de parêzgarê giştî wekê kesayetek qanûnî ji bo kiryarên serokwezîr û kabîneyê tevdigere. Di hinek rewşan de, parêzgarê giştî dikare hêzên cîgir bikar bîne: hêzên ku di nebûna şîreta wezîran de an jî berevajî wê têne bikar anîn. Dema ku ev hêz dikarin werin bikar anîn, ew bi peymanekê ve tê rêvebirin û çarçoveya wan a rast ne diyar e. Bikaranîna herî berbiçav a van hêzan, ji kar dûrxistina hikûmeta Whitlam di krîza destûrî ya 1975an de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |sernav=The Reserve Powers of the Governor-General (Research Note 25 1997-98) |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2010-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li senatoyê (meclisa jorîn) 76 senator hene ku her yek ji eyaletan diwanzdeh senator û her yek ji herêmên sereke (herêma paytexta Awistralyayê û herêma bakur) du senator hene.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-02-15 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU }}</ref> 150 endamên meclîsa nûneran (meclîsa jêrîn) hene ku ji herêmên hilbijartinê yên yek-endamî, ku bi gelemperî wekê "hilbijêr" an "kursî" têne zanîn, têne hilbijartin ku li gorî nifûsê li eyaletan têne dabeş kirin û her yek ji eyaletan herî kêm pênc kursî garantî dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Heyama herî zêde yê meclisa jêrîn sê sal e lê ev ne diyar e û hikûmet bi gelemperî di 6 mehên beriya dema herî zêde de ji bo hilbijartinê meclisê hinek zû belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/chapter7 |sernav=Chapter 7 Parliamentary terms |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Hilbijartinên her du meclîsan bi gelemperî di heman demê de têne lidarxistin, senatorên ku heyamên wan şeşsalî ne, ji xeynî ji herêman ku heyamên wan ne sekan in lê bi çerxa hilbijartinê ya meclîsa jêrîn ve girêdayî ne, li hev dicivin. Bi vî awayî, ji 76 kursiyên li senatoyê tenê 40 kursî heya ku çerx bi hilweşandineke ducarî neyê qutkirin, ji bo her hilbijartinê têne veqetandin.<ref name=":16"/> Sîstema hilbijartinê ya Awistralyayê ji bo meclîsa nûneran û hemî hilbijartinên meclîsa jêrîn a eyalet û herêman (ji xeynî Tazmanya û ACT ku sîstema Hare-Clark bikar tînin) dengdana tercîhî bikar tîne. Senato û piraniya meclîsên jorîn ên dewletan sîstema rêjeyî bi kar tînin ku dengdana tercîhî bi nûnertiya rêjeyî ji bo her dewletekê re dike yek. Dengdan ji bo hemî welatiyên ji 18 salî û mezintir li her herêmekê mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm#compulsory |sernav=Enrolment – frequently asked questions |malper=Australian Electoral Commission |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Australian Electoral Commission; address=10 Mort Street |pêşnav=Canberra ACT 2600; contact=13 23 26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From secret ballot to democracy sausage: how Australia got compulsory voting |paşnav=Brett |pêşnav=Judith |weşanger=Text Publishing |tarîx=2019 |isbn=978-1-925603-84-2 |cih=Melbourne, Australia }}</ref> Partiya ku piraniya dengan di meclîsa nûneran de bi dest xistiye hikûmetê ava dike û serokê vê partiyê jî dibe serokwezîrê welat. Parêzgerê giştî serokwezîr tayîn dike û dikare kesekî ku baweriya parlemanê winda kiriye an jî neqanûnî tevdigere ji kar dûr bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |sernav=Governor-General of Australia :: Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Governor-General of }}</ref> Ji ber ku Awistralya demokrasiyeke parlemanî ya Westminsterê ye ku xwedî odeyekê jorîn a bihêz û hilbijartî ye, carinan sîstema wê wekê "mutasyona Washminster" an nîv-parlemanî tê binavkirin.<ref name="Thompson1980"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ganghof |pêşnav=Steffen |tarîx=2018 |sernav=A new political system model: Semi‐parliamentary government |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-political-research/article/new-political-system-model-semiparliamentary-government/D9EFDEED7D0BC00BC835A2BAF1677962 |kovar=European Journal of Political Research |ziman=en |cild=57 |hejmar=2 |rr=261–281 |doi=10.1111/1475-6765.12224 |issn=0304-4130 }}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hikûmetek federal ava kirine ku Partiya Karker a Awistralyayê û koalîsyonek heye ku ji komek partiyên wekê Partiya Lîberal û [[Partiya Neteweyî ya Awistralyayê|Partiya Neteweyî]] ku hevkarekê biçûk ê [[Partiya Lîberal a Awistralyayê|Partiya Lîberal]] e.<ref name=":16"/><ref name=":16"/> Di asta hikûmeta eyaletan de têkiliya di navbera Partiya Neteweyî û Partiya Lîberal de ji hev cuda ye ku partî li [[Queensland]] û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] bûne yek (lêbelê parlamenterên federal di odeya partiya Lîberal an Neteweyî de rûdinin) ku li New South Wales, [[Vîktorya]] û [[Awistralyaya Rojava]] di koalîsyonê de ne û li [[Awistralyaya Başûr]] û [[Tanzanya|Tazmanya]] bi lîberalan re di nav dijberiyê de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=ABC elections analyst Antony |tarîx=2008-07-30 |sernav=The Liberal-National Party - a new model party? |url=https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, [[Partiya Karker a Awistralyayê|Partiya Karker]] wekê çep a navendî û koalîsyon jî wekî rast a navendî hatiye hesibandin. Endamên serbixwe û çend partiyên biçûk ên di parlamentoya Awistralyayê de, bi piranî li meclîsên jorîn nûnertî bi dest xistine. [[Partiya Keskan a Awistralyayê]] ji sala 2004an vir ve hem ji aliyê dengan û hem jî ji aliyê endametiyê ve sêyem partiya herî mezin ê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |sernav=Old Greens wounds reopen as members vote on directly electing leader |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2020-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Harris |pêşnav=Rob }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Greens: from activism to Australia's third party |url=https://archive.org/details/australiangreens0000jack |paşnav=Jackson |pêşnav=Stewart |weşanger=Melbourne Univ. Press |tarîx=2016 |isbn=978-0-522-86794-7 |cih=Carlton }}</ref> === Eyaletên îdarî === [[Wêne:Australia states and territories labelled.svg|thumb|Eyaletên îdarî yên Awistralyayê]] Awistralya ji şeş eyalet rêveberiyên wekê [[Wêlsa Başûr a Nû]] (NSW), [[Vîktorya]] (Vic), [[Queensland]] (Qld), [[Awistralyaya Rojava]] (WA), [[Awistralyaya Başûr]] (SA) û [[Tanzanya|Tazmanya]] (Tas) û ji du herêmên xweseriyên serekeyên [[Herêma Paytext a Awistralyayê]] (ACT) û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] (NT) pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=Your questions on notice - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî çend deverên ku destûr desthilatên taybet dide hevbendiya dewletan Commonwealth (asta federal a hikûmetê), dewlet xwedê desthilata giştî ne ku qanûnan çêbikin.<ref name="Pyke2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |paşnav=Pyke |pêşnav=John |weşanger=Lawbook Co |tarîx=2020 |isbn=978-0-455-24415-0 |çap= |cih=Pyrmont, NSW }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |sernav=Three levels of government: governing Australia - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Dewleteke hevbeş tenê dikare qanûnan li ser mijarên ku di destûrê de hatine rêzkirin derxîne lê qanûnên wê heta radeya her nakokiyekê li ser yên dewletan serdest in.<ref name="Pyke2020"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |sernav=COMMONWEALTH OF AUSTRALIA CONSTITUTION ACT - SECT 109 Inconsistency of laws. |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2024-07-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240723064908/http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji Federasyonê vir ve, hêza Hevbendiya dewletan li gorî dewletan ji ber şîrovekirina berfirehtir a ku ji hêzên Hevbendiya Dewletan ên navnîşkirî re tê dayîn û ji ber girêdayîbûna giran a darayî ya dewletan bi alîkariyên Hevbendiya Dewletan re, bi girîngî zêde bûye.<ref name="Pyke2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australian constitutional law: concepts and cases |paşnav=Beck |pêşnav=Luke |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-70103-7 |cih=Port Melbourne, VIC }}</ref> Her eyalet û xaka sereke ya sereke xwedî parlementoya xwe ye yek-meclîsî ne ku di nav de Herêma Bakur, Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Queensland heye û eyaletên din jî eyaletên du-meclîsî ne. Meclisên jêrîn wekê meclîsa qanûndanînê têne zanîn (meclisên li Avusturalya Başûr û Tazmanyayê) û meclisên jorîn jî wekê konseya qanûndanînê têne zanîn. Serokê hikûmetê li her eyaletekê serokwezîr û li her herêmê serokwezîr e. Li her eyaletekê parêzgarekî nûnertiya qiral dike. Li asta hevbendiyê, nûnerê qiral parêzgerê giştî ye.<ref name=":15"/> Hikûmeta Hevbendiyê rasterast Herêma Kendava Jervis a navxweyî û herêmên derveyî birêve dibe ku di nav de Giravên Ashmore û Cartier, Giravên Deryaya Koralê, Girava Heardê û Giravên McDonaldê, herêmên Okyanûsa Hindî (Girava Noelê<ref>{{Jêder-malper |url=http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_IslandAdministrator_of_Norfolk_Island |sernav=Administrator of Norfolk Island |malper=ag.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tan |pêşnav=Monica |paşnav2=Press |pêşnav2=Australian Associated |tarîx=2015-05-12 |sernav=Norfolk Island loses its parliament as Canberra takes control |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> û Giravên Kokosê (Keeling)), Girava Norfolkê û Herêma Antarktîk a Awistralyayê hene.<ref name=":14"/> Girava Macquarie ya dûr û Girava Lord Howe bi rêzê ve beşên eyaletên Tazmanya û New South Wales in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-13 |sernav=Macquarie Island research station to close in 2017 |url=https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |sernav=Which island should you visit - Lord Howe or Norfolk? A guide to both |malper=Traveller |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Southerden |pêşnav=Louise }}</ref> ==== Agahiyên di derbarê herêm û eyaletên îdarî de ==== {| class="wikitable" !Rêz !Nav !Cureyê yekîneya îdarî !Paytext !Nifûs (2021) !Rûber (km²) |- |1 | align="left" |[[Herêma Paytexta Awistralyayê]] |Herêm | align="left" |Kanberra | align="right" |454.499 | align="right" |2.358 |- |2 | align="left" |[[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] |Eyalet | align="left" |Melbourne | align="right" |6.503.491 | align="right" |227.444 |- |3 | align="left" |[[Awistralyaya Rojava]] |Eyalet | align="left" |Perth | align="right" |2.660.026 | align="right" |2.527.013 |- |4 | align="left" |[[Queensland]] |Eyalet | align="left" |Brisbane | align="right" |5.156.138 | align="right" |1.729.742 |- |5 | align="left" |[[Wêlsa Başûr a Nû]] |Eyalet | align="left" |Sîdney | align="right" |8.072.163 | align="right" |801.150 |- |6 | align="left" |[[Herêma Bakur, Awistralya|Herêma Bakur]] |Herêm | align="left" |Darwîn | align="right" |232.605 | align="right" |1.347.791 |- |7 | align="left" |[[Tasmanya]] |Eyalet | align="left" |Hobart | align="right" |557.571 | align="right" |68.401 |- |8 | align="left" |[[Awistralyaya Başûr]] |Eyalet | align="left" |Adelaide | align="right" |1.781.516 | align="right" |984.321 |- ! colspan="4" |Hemî !'''25.422.788''' !'''7.688.220''' |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic missions of Australia.png|thumb|çep|Nexşeya mîsyon a dîplomatîk ên Awistralyayê]] [[Wêne:P20220524AS-1533 (52245766080).jpg|thumb|çep|Di sala 2022an de serokwezîrê Awistralyayê Anthony Albanese bi Serokê Amerîkayê Joe Biden re]] Awistralya xwedî hêzek navîn e ku têkiliyên yên derve sê stûnên bingehîn ên du-alî hene ku di nav de pabendbûna bi hevpeymaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, têkiliya bi hind û pasîfîkê re û piştgiriya ji bo sazî, rêgez û hevkariya navneteweyî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |sernav=A new Australian foreign policy agenda under Albanese {{!}} East Asia Forum |tarîx=2022-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Gyngell |pêşnav=Allan }}</ref><ref name="Firth2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |paşnav=Firth |pêşnav=Stewart |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2011 |isbn=978-1-74237-263-1 |çap=3 |cih=Crows Nest, N.S.W }}</ref> Bi rêya peymana ANZUS û statuya welat wekê hevalbendek sereke yê li derveyê NATOyê ye ku Awistralya têkiliyek nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re diparêze ku têkiliyên bihêz ên parastin, ewlehî û bazirganiyê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |sernav=Major Non-NATO Ally Status |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Li Hindistan û Pasîfîkê, welat hewl dide ku bi rêya herikîna vekirî ya bazirganî û sermayeyê têkiliyên xwe yên bazirganî zêde bike, di heman demê de bi piştgiriya rêziknameya heyî ya li ser bingeha qaîdeyan, bilindbûna hêza Çînê kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Li herêmê, welat endamê foruma giravên pasîfîkê, civaka pasîfîkê, mekanîzmaya ASEAN+6 û lûtkeya Asyaya Rojhilat e. Di asta navneteweyî de, welat endamê Neteweyên Yekbûyî, (ku ew yek ji endamên damezrîner ên yekbûyî bû), Hevbendiya Neteweyan, OECD û G20 e. Ev yek pabendbûna bi gelemperî ya bihêz a welêt ji bo piralîzmiyê nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |sernav=Multilateralism matters again {{!}} Lowy Institute |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |sernav=Australia and the Quad: A Watering Can or a Hammer? {{!}} The National Bureau of Asian Research (NBR) |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Awistralya endamê çend komên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ye ku di nav wan de hevpeymaniya îstîxbaratê ya Pênc Çavan bi Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî, Kanada û Zelanda Nû re; hevpeymaniya ANZUS bi Dewletên Yekbûyî û Zelanda Nû re; peymana ewlehiyê ya AUKUS bi Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî re; Diyaloga Ewlehiyê ya Çaralî bi Dewletên Yekbûyî, Hindistan û Japon re; Rêkevtinên Parastinê yên Pênc Hêzan bi Zelanda Nû, Keyaniya Yekbûyî, Malezya û Sîngapûrê re û peymana parastin û endamê ewlehiyê ya Gihîştina Dualî bi Japonê re ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/australias-growing-defense-and-security-role-indo-pacific |sernav=Australia’s Growing Defense and Security Role in the Indo-Pacific {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2024-08-01 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Japan, Australia sign defence pact for closer cooperation |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-australia-sign-defence-cooperation-pact-2022-01-06/ |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=39e900b6-73cb-4a4e-a3fb-19c44fe3fff6 |sernav="The Five Power Defence Arrangement comes into force" |malper=www.nlb.gov.sg |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Awistralyayê doza lîberalîzekirina bazirganiya navneteweyî şopandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia and the global trade system: from Havana to Seattle |url=https://archive.org/details/australiaglobalt0000capl |paşnav=Capling |pêşnav=Ann |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-78054-4 |cih=Cambridge ; New York }}</ref> Welat pêşengiya damezrandina Koma Cairnsê û Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê kiriye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gallagher |pêşnav=Peter W. |tarîx=1988 |sernav=Setting the agenda for trade negotiations: Australia and the Cairns group |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10357718808444955 |kovar=Australian Outlook |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=3–8 |doi=10.1080/10357718808444955 |issn=0004-9913 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.apec2007.org/aa.htm |sernav=APEC Australia 2007 |malper=www.apec2007.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Taskforce |pêşnav=APEC 2007 |roja-arşîvê=2021-04-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210421170701/http://www.apec2007.org/aa.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û endamê Rêxistina [[Hevkariya Aborî û Geşepêdanê]] (OECD) û endamê [[Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê]] (WTO) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about.html |sernav=About |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |sernav=WTO {{!}} Australia - Member information |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Di destpêka salên 2000î de, Awistralyayê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]], [[Îndonezya|Endonezya]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û bi [[Zelendaya Nû]] re peymanên bazirganiya azad ên piralî yên Peymana Berfireh û Pêşverû ya Hevpariya Trans-Pasîfîk û Hevpariya Aborî ya Berfireh a Herêmî şanenav kiriye û her wiha peymanên bazirganiya azad ên dualî jî bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û Nû Zelandayê re şanenav kiriye û peymana herî dawî di sala 2023an de bi Keyaniya Yekbûyî re hatiye şanenav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |sernav=Australia's free trade agreements (FTAs) |malper=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Awistralya têkiliyeke kûr bi Nû Zelanda ya cîran re diparêze ku digel tevgera azad a welatiyan di navbera her du welatan de di bin peymana rêwîtiya Trans-Tazman de û bazirganiya azad di bin peymana têkiliyên aborî yên nêzîk de, têkiliyên xwe berdewam dike.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |sernav="2021 Lowy Institute Poll" |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319051732/https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Welatên ku di sala 2021ê de ji aliyê xelkê Avusturalyayê ve herî baş hatine dîtin ev in: Nû Zelanda, Keyaniya Yekbûyî, Japon, Almanya, Taywan, Tayland, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Koreya Başûr e.<ref name=":18"/> Her wiha bernameyeke alîkariya navneteweyî berdewam dike ku bi vê bernameyê nêzîkî 75 welat alîkarî werdigirin. Awistralya di Endeksa Pabendbûna Geşepêdanê ya sala 2021ê ya Navenda Geşepêdana Cîhanî de di rêza çarem de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mitchell |pêşnav=Ian |paşnav2=Robinson |pêşnav2=Lee |paşnav3=Cichocka |pêşnav3=Beata |paşnav4=Ritchie |pêşnav4=Euan |tarîx=2021-09-13 |sernav=The Commitment to Development Index 2021 |url=https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |kovar=cgdev.org |ziman=en }}</ref> Desthilatdariya li ser siyaseta derve di destê serokwezîr û komîteya ewlehiya neteweyî de ye û biryarên girîng ên wekê tevlîbûna Şerê Iraqê ya 2003an bêyî erêkirina pêşdem a kabîneyê hatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |sernav=Cabinet papers 2003: Howard government sends Australia into the Iraq war |malper=The Conversation |tarîx=2023-12-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US |paşnav=Lee |pêşnav=David }}</ref><ref name="Firth2011"/> Bi heman awayî, parlamento di siyaseta derve de roleke fermî nalîze û desthilata ragihandina şer tenê di destê hikûmeta cîbicîkar de ye. Wezareta karûbarên derve û bazirganiyê di biryarên siyaseta welat de, piştgiriyê dide hikûmeta cîbicîkar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apsc.gov.au/capability-review-department-foreign-affairs-and-trade |sernav=Capability review: Department of Foreign Affairs and Trade" }}</ref> === Hêz === [[Wêne:HMAS Arunta and Canberra sailing in formation with other warships.jpg|thumb|çep|HMAS Canberra (L02), keştiyeke helîkopterê ya modela Canberra û HMAS Arunta, firkateyek ji modela Anzacê ku awayeke bi rêk û pêk pêşve diçin.]] Du saziyên sereke yên ku di rêveberiya hêzên çekdar ên Awistralyayê de ne. Ev sazî Hêza Parastina Awistralyayê (ADF) û Wezareta Parastinê ne ku bi hev re wekê "Parastin" têne zanîn. Hêza Parastina Awistralyayê baskê leşkerî ye ku ji aliyê serokê hêza parastinê ve tê rêvebirin û ji sê şaxên wekê Hêzên Deryayî yên Qraliyeta Awistralyayê, Artêşa Awistralyayê û Hêzên Hewayî yên Qraliyeta Awistralyayê hene. Di sala 2021ê de 84.865 personelên artêşê ya xizmetê hebûn ku di nav wan de 60.286 şervanên birêkûpêk û 24.581 şervanên cigîr hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |sernav=Australian Defence Force service {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Wezareta Parastinê baskê sivîl e û ji aliyê wezîrê parastinê ve tê rêvebirin. Ev her du rêber bi hev re Parastinê wekê dualîstiyekê birêve dibin ku xwedî berpirsiyariyên hevpar û hevbeş in.<ref>{{Jêder |sernav=Defence Act |tarîx=1903 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/cth/consol_act/da190356/s9.html |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Rola sereke ya fermandariya giştî ji aliyê parêzgarê giştî ve tê girtin; Lêbelê fermandariya rastîn di destê serokê Hêzên Parastinê de ye. Şaxa cîbicîkar a hikûmeta ''Commonwealth'' (yekitîya civaka îngilîzî) bi rêya wezîrê parastinê ku bi biryarên kabîneyê û komîteya ewlekariya neteweyî ve girêdayî ye, kontrola giştî ya artêşê di destê xwe de digire. Ajansên îstîxbaratê ya sereke yên Awistralyayê ev in ku di nav de Servîsa Îstîxbarata Veşartî ya Awistralyayê (îstîxbarata biyanî), Rêveberiya Sînyalan a Awistralyayê (îstîxbarata sînyalan) û Rêxistina Îstîxbarata Ewlehiyê ya Awistralyayê (ewlehiya navxweyî) hene. Di sala 2022an de lêçûnên parastinê ji %1.9ê GDP ya welat bû ku ev jî 13em sermiyana parastinê ya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Di sala 2024an de, Hêza Parastina Awistralyayê li Rojhilata Navîn û Hindistan-Pasîfîkê beşdarê operasyonên çalak bûne (tevî dabînkirina ewlehî û alîkariyê); beşdarê hêzên Neteweyên Yekbûyî bûye ku di têkiliyên Sûdana Başûr, parastina aştiyê ya Sûriye-Îsraîlê û Koreya Bakur de û di navxweyî de alîkarîya ji bo karesatên xwezayî û alîkarîya pêşîgirtina derbasbûna penaberan ji bo welat kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |sernav=Operations |malper=Defence |tarîx=2025-07-24 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=scheme=AGLSTERMS.AglsAgent; corporateName=Commonwealth of Australia, Department of Defence; address=Russell Offices, Russell, ACT, 2600; contact=1300 333 362 }}</ref> === Mafê mirovan === Li Awistralyayê bi gelemperî ji bo mafên sivîl û siyasî parastinên bi hêz hene û welat rêzek berfireh ji peymanên mafên navneteweyî şanenav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia: Events of 2023 |paşnav=Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |ziman=en |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/australia }}</ref> Li Awistralyayê qanûnên girîng ên ku mafên mirovan diparêzin ev in: Destûra Bingehîn, Qanûna Cûdakariya Nijadî ya 1975an, Qanûna Cûdakariya Zayendî ya 1984an, Qanûna Cûdakariya Astengdaran a 1992an, û Qanûna Cûdakariya Temenî ya 2004an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/resource-hub/by-resource-type/guides/rights-and-freedoms/legislation |sernav=Legislation {{!}} Australian Human Rights Commission |malper=humanrights.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Berevajî demokrasiyên din ên rojavayî yên berawirdî, Awistralya di destûr an jî di bin qanûnê de yekane destûra mafên federal tune ye; Lêbelê ACT, Vîktorya û Queensland xwedî mafên eyaletî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/sites/default/files/free_equal_hra_2022_-_2_pager_rgb_0.pdf |sernav="A Human Rights Act for Australia" }}</ref> Rêxistinên navneteweyî yên wekê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] û [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] fikarên xwe di warên wekê siyaseta penaxwazan, mirinên xwemaliyên ya di binçavan de, nebûna parastina mafên bingehîn û qanûnên ku xwepêşandanan bi sinor dikin de anîne ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2024/01/11/australia-setbacks-inaction-key-rights-issues |sernav=Australia: Setbacks, Inaction on Key Rights Issues {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Sydney central business district skyline, August 2021.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Sîdneyê ku navenda darayî ya Awistralyayê ye.]] Aboriya bazara tevlihev a Awistralyayê gelek pêşketî ye û di warî çavkaniyên xwezayî de dewlemend e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Russell |pêşnav=Clyde |sernav=Column: Resource-rich Australia shows vagaries of any commodity supercycle |url=https://www.reuters.com/article/uk-column-russell-commodities-australia-idUKKBN2BM0WC |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Ji aliyê navînî ve, çardehem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve (PPP) jî 18em aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2021ê vir ve Awistralya piştî Lûksembûrgê xwediyê duyem rêjeya herî bilind a dewlemendiya serê kesane ye û sêzdehem herî bilind a sermayeyên darayî yên serê kesî û her wiha yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2024/october/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Hêza kar a welat nêzîkî 13,5 milyon kes e û li gorî daneyên hezîrana sala 2022an rêjeya bêkariyê ji %3,5 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/labour/employment-and-unemployment/labour-force-australia/latest-release |sernav=Labour Force, Australia, December 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-01-22 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Li gorî Konseya Xizmeta Civakî ya Awistralyayê, rêjeya hejariyê li Awistralyayê ji ji %13,6ê nifûsê derbas dibe ku zêdetirî 3,2 milyon kes digire nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.acoss.org.au/media_release/report-shows-three-million-people-in-poverty-in-australia-and-why-we-must-act-to-support-each-other/ |sernav=Report shows three million people in poverty in Australia and why we must act to support each other |malper=ACOSS |tarîx=2020-02-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> Her wiha hatiye texmîn kirin ku 774.000 (%17,7) zarokên di bin temenê 15 salî de di bin xizaniyê de dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://povertyandinequality.acoss.org.au/poverty/ |sernav=Poverty – Poverty and Inequality |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> Dolarê Awistralyayê diravê neteweyî ye ku ji aliyê sê dewletên giravî yên li Pasîfîkê ve jî tê bikar anîn ku di nav de Kîrîbatî, Nauru û Tuvalu hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30205/ado2013-small-island-economies.pdf |sernav="Small island economies" }}</ref> Deynê hikûmeta Awistralyayê ku di hezîrana sala 2022an de bi qasî 963 milyar dolar bû ku ji %45,1ê GDPya giştî ya welat derbas bûye û heştem deynê herî zêde yê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Awistralya di sala 2020an de, piştî Swîsreyê, xwediyê duyem asta herî bilind a deynê malbatan a li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/HH_LS@GDD/AUS/CHE |sernav="Household debt, loans and debt securities" |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Bihayên xanîyan di nav bihayên herî bilind de li cîhanê ne, nemaze li deverên mezin ên bajarî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2022/4/6/australians-home-ownership-dream-turns-soar-as-prices-soar |sernav=‘Ridiculous prices’: Australians’ home ownership dreams turn sour |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Neubauer |pêşnav=Ian }}</ref> Sektora xizmetguzariya mezin bi qasî ji %71,2ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre sektora pîşesaziyê (%25,3) tê ku di heman demê de sektora çandiniyê jî ji %3.6ê GDPya giştî pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Awistralya 21em mezintirîn hinardekar û 24em mezintirîn derhanîn a li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(43dxg0yufph5ob3ci3kgpg55))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of importing markets for the product exported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(lan5g145vidpni55hqqgzs45))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of supplying markets for the product imported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Çîn şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Awistralyayê ye ku bi qasî ji %40ê hinardekirina welêt û %17.6ê derhanîn a welat pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/29/trade-war-with-china-australias-economy-after-covid-19-pandemic.html |sernav=Australia’s growth may ‘never return’ to its pre-virus path after trade trouble with China, says economist |malper=CNBC |tarîx=2020-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Tan |pêşnav=Weizhen }}</ref> Bazarên din ên sereke yên hinardekirina Awistralyayê Japon, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paine |pêşnav=Joshua |tarîx=2020 |sernav=Submission to Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade Review of Australia’s Bilateral Investment Treaties |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.3711675 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.3711675 |issn=1556-5068 }}</ref> Awistralya xwedî astên bilind ên pêşbazî û azadiya aborî ye û di Endeksa Pêşveçûna Mirovan a sala 2022an de di rêza dehem de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2022-09-08 |sernav=Human Development Report 2021-22 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |kovar=undp.org |ziman=en }}</ref> Ji sala 2022an pê ve, di Endeksa Azadiya Aborî de di rêza diwanzdehê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/ranking |sernav=Country Rankings: World & Global Economy Rankings on Economic Freedom |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di sala 2019an de 9,5 milyon geştiyarên navneteweyî serlêdana Awistralyayê kiriye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hundirîn di nav welatên Asya-Pasîfîkê de di rêza sêzdehan de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/ |sernav=Data list {{!}} 日本の観光統計データ |malper=Japan Tourism Statistics {{!}} 日本の観光統計データ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-malper |url=https://www.e-unwto.org/action/cookieAbsent |sernav="Statistical Annex" |malper=World Tourism Organization (UNWTO) |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 }}</ref> Rapora reqabeta geştyarî û geştyariya sala 2021ê Awistralya di nav 117 welatan de di rêza heftem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahatên Awistralyayê ya geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîştiye 45,7 milyar dolarê.<ref name=":17" /> == Demografî == Li gorî daneyên sala sala 2026an nifûsa Awistralyayê 28.303.200 kes hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid |sernav=Population clock and pyramid {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya welatê 54em ê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/population-by-country.htm |sernav=From the World's most populated countries to the least populated nations - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-us |paşnav=nationsonline.org |pêşnav=klaus kästle- }}</ref> Nifûsa Awistralyayê li serê kîlometreçargoşekî 3,4 kes dikeve û bi vê yekê Awistralya bûye yek ji welatên herî kêm-nifûs ên cîhanê. Nifûs bi giranî li perava rojhilat bi taybetî li herêma başûrê rojhilat ê di navbera başûrê rojhilatê Queenslandê li bakurê rojhilat û li Adelaideyê li başûrê rojava kom bûye.<ref name=":19">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya welateke pir bajarî ye ku di sala 2018an de ji %67ê nifûsa welat li herêmên statîstîkî yên paytexta mezin (herêmên metropolîtan ên eyaletê û paytextên axa sereke) dijîn.<ref name=":19"/> Herêmên metropolîtan ên ku ji milyonekê zêdetir welatî lê dijîn deverên metropolî yên wekê Sîdney, Melbourne, Brisbane, Perth û Adelaide ne.<ref name=":19" /> Wekê gelek welatên pêşketî yên din, Awistralya jî guherînek demografîk ber bi nifûseke bi temen ve dijî ku bûye zêdebûna kesên teqawidbûyan û kêmbûna kesên di temenê xebatê de. Li gorî daneyên sala 2021ê, temenê navînî ya nifûsê 39 salî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-census/latest-release |sernav=Population: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> === Esl û koçberî === [[Wêne:Australian Residents by Country of Birth 2021 Census.svg|thumb|Rêjeya welatiyên Awistralyayê li gorî welatê jidayikbûnê (li gorî daneyên sala 2021ê)]] Her çiqas di sedsala 19an de koçberiyek girîng ji Çîn û Almanya li Awistralyayê hebe jî, di navbera sala 1788an û Şerê Cîhanê yê Duyem de, piraniya welatî û koçberan ji Giravên Brîtanî (bi giranî Îngilîstan, Îrlenda û Skotlendayê) hatine. Piştî federasyonê di sala 1901ê de, siyaseta spî ya Awistralyayê hatiye xurtkirin û koçberiya zêdetir ji van deveran hatine sinordar kirin. Lêbelê ev siyaset piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hatiye sistkirin û di dehsalên piştî şer de, Awistralyayê pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê wergirtiye û ji dehsalên berê gelek koçber ji başûr û rojhilatê Ewropayê hatine. Hemî cudakariya nijadî ya eşkere di sala 1973an de bi dawî bûye û pirçandîbûn bûye polîtîkayeke fermî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/facts/06evolution.htm |sernav=Australian Immigration Fact Sheet - The Evolution of Australia's Multicultural Policies |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Piştre pêlek mezin û berdewam a koçberiyê ji seranserê cîhanê çêbûye û Asya di sedsala 21an de çavkaniya herî mezin a koçberan ên li Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/report-migration-program-2018-19.pdf |sernav="2018–19 Migration Program Report" }}</ref> Îro, Awistralya xwedî heştem nifûsa koçberan a herî mezin ê cîhanê ye ku koçber ji %30ê nifûsa welat pêk tînin ku ev rêje di nav welatên mezin ên rojavayî de rêjeya herî bilind e.<ref name=":20">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/migration-australia/latest-release |sernav=Migration, Australia, 2019-20 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimatesmaps.shtml?1t1 |sernav=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=EN }}</ref> Di salên 2022-23an de 212.789 koçberên mayînde hatine qebûlkirin ku tevî koçberên demkî nifûsa koçberiyê ya Awistralyayê gihiştiye 518.000 kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/overseas-migration/latest-release |sernav=Overseas Migration, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-19 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/migration-trends-2022-23.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=www.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Piraniya penaberan bi vîzeyên pispor hatine Awistralyayê lêbelê bernameya koçberiyê ji bo endamên malbatê û penaberan jî vîzeyan pêşkêş dike.<ref name=":20"/> Buroya statîstîkî ya Awistralyayê ji her welatiyên Awistralyayê dixwaze ku di her hêjmara nifûsê de heta du bav û kalan destnîşan bike û ev bersiv li gorî komên bav û kalan ên berfireh têne dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/detailed-methodology-information/information-papers/understanding-and-using-ancestry-data |sernav=Understanding and using Ancestry data {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-06-28 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref name=":21">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/classifications/australian-standard-classification-cultural-and-ethnic-groups-ascceg/latest-release |sernav=Australian Standard Classification of Cultural and Ethnic Groups (ASCCEG), 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, komên bav û kalan ên herî zêde wekê rêjeyek ji tevahiya nifûsê hatine destnîşankirin ev bûn: ji %57,2 ewropî (di nav de %46 kesên ji bakurê rojavayê Ewropayê û ji %11.2 kesên ji başûr û rojhilatê Ewropayê hene), ji %33,8 okyanûsî, ji %17,4 asyayî (di nav de ji %6.5 kesên ji başûr û navînê Asyayê, ji %6.4 kesên ji bakurê rojhilatê Asyayê û ji %4,5 kesên ji başûrê rojhilatê Asyayê hene), ji %3,2 kesên ji bakurê Afrîkayê û ji Rojhilata Navîn, ji %1,4 kesên ji gelên Amerîkayê û ji %1.3 kesên Afrîkaya Jêr-Sahrayê hene. Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de bav û kalên takekesî yên herî gelemperî wekê rêjeyek ji nifûsa giştî hatine destnîşankirin wiha ye:<ref name=":26">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx |sernav="General Community Profile" }}</ref> Îngilîzî (%33), awistralyayî (%29,9), îrlendî (%9,5), skotlendî (%8,6), çînî (%5,5), îtalî (%4,4), almanî (%4), hindî (%3,1), aborjînî (%2,9), yewnanî (%1,7), fîlîpînî (%1,6), holendî (%1,5), vîetnamî (%1,3) û libnanî (%1) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument |sernav=Feature Article - Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article) |malper=www.abs.gov.au |tarîx=1995-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander teachers in the assimilation era |paşnav=Whitehead |pêşnav=Kay |weşanger=Routledge |tarîx=2025-08-04 |rr=122–151 |isbn=978-1-003-37047-5 |cih=London |url=https://doi.org/10.4324/9781003370475-6 }}</ref> Di heman demê de di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %3,8ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê kesên xwemaliyên aborjînî yên awistralyayî û kesên ji Giravên Torres Straitê destnîşan kirine.<ref name=":21"/> === Ziman === Îngilîzî li Awistralyayê statûyek qanûnî nine lê ji ber bikaranîna berbelav, zimanê îngilîzî zimanê fermî û neteweyî yê de fakto ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm |sernav=Australian Immigration - 1995 Global Cultural Diversity Conference - Mr Joseph Lo Bianco |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ward |pêşnav=Rowena |tarîx=2019-11-13 |sernav=‘National’ and ‘Official’ Languages Across the Independent Asia-Pacific |url=https://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/portal/article/view/6510 |kovar=PORTAL Journal of Multidisciplinary International Studies |ziman=en |cild=16 |hejmar=1-2 |rr=82–100 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |issn=1449-2490 }}</ref> Îngilîziya Awistralyayê cureyekî sereke yê ziman e ku xwedî zarava û ferhengek cihêreng e û di rêziman û rastnivîsê de ji cureyên din ên zimanê îngilîzî hinekî cuda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110320004658/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îngilîzî ya awistralyayî yê giştî wekê zimanê standard a welat tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nos-langues.canada.ca/en/blogue-blog/australian-english-eng |sernav=Australian English in a nutshell – The Our Languages blog – Resources of the Language Portal of Canada – Languages – Canadian identity and society – Culture, history and sport – Canada.ca |malper=nos-langues.canada.ca |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Public Services and Procurement Canada }}</ref> Zimanê îşaretan ê awistralyayî ku wekê auslan tê zanîn, di dema hêjmara nifûsê ya sala 2021an de ji aliyê 16.242 kesan ve li malê hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/latest-release |sernav=Cultural diversity: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, ji %72ê nifûsê tenê zimanê ku li malê dihat axaftin zimanê îngilîzî bû. Zimanên din ên herî zêde li malê dihatin axaftin mandarînî (%2,7), erebî (%1,4), viyetnamî (%1.3), kantonî (%1,2) û zimanê pencabî (%0,9) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS |sernav=2021 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Tê texmînkirin ku di dema têkiliya yekem a bi ewropiyan re de hatiye dîtin ku zêdetirî 250 zimanên aborjîn ên Awistralyayê hebûn. Her çiqas 70 ji zimanên ku dihatin bikaranîn di bin xetereyê de bûn, rapirsiya neteweyî ya zimanên xwemalî (NILS) ya salên 2018-19an nîşan daye ku zêdetirî 120 cureyên zimanên xwemalî dihatin bikaranîn an jî di bin vejandinê de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Ian |tarîx=2020-08-31 |sernav=Indigenous language policies in Canada in the wake of Bill C-91: Report on a national colloquium at Glendon College, December 2019 |url=https://doi.org/10.25071/75d88c10 |kovar=Canada Watch |doi=10.25071/75d88c10 |issn=1191-7733 }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021an de hatiye dîtin ku 167 zimanên xwemalî li malê ji aliyê 76.978 xwemaliyên awistralyayî ve têne axaftin zimanê yumplatok (Kreola Torres Strait), djambarrpuyngu (zimanek yolŋu) û zimanê pitjantjatjara (zimaneke çola rojava) bûn ku di nav zimanên herî berbelav de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/aboriginal-and-torres-strait-islander-people-census/latest-release |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander people: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> === Dîn === [[Wêne:St Mary's Cathedral as viewed from Hyde Park, Sydney b.jpg|thumb|Katedrala Ezîz Mary ya li Sîdneyê ku girêdayî Dêra Katolîk e ku mezintirîn mezheba dînî ya Awistralyayê ye]] Li Awistralyayê dîneke dewletê tune ye ku benda 116 a destûra bingehîn a Awistralyayê qanûnên federal avakirina dînekî, her rê û rêbazeke dînî ya bi zorê an rêgirtina azadiya dînî û qedexe kirina jîyana dînî, qedexe dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/religion.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}</ref> Lêbelê eyaletên Awistralyayê hê jî xwedî derxistina qanûnên cudakariya dînî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.austlii.edu.au/au/journals/FedLRev/1998/6.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %38,9ê nifûsê xwe wekê bê dîn nîşan dane ku ev rêje ji %15,5ê sala 2001ê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2001/0 |sernav=2001 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Dînê herî mezin ê welat baweriya xiristiyanî ye ku ji %43,9 ê ji nifûsa welat baweriya xwe bi vê dînê tîne.<ref name=":26"/> Mezhebên xiristiyan ên herî mezin ê Awistralyayê Dêra Katolîk (ji %20 ê ji nifûsê) û Dêra Anglîkan a Awistralyayê (ji %9,8 ê nifûsê) ne. Koçberiya nebrîtanî yên ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve bûye sedema mezinbûna dînên nexiristiyan ku bi rêzê ve îslam (%3,2), hindûîzm (%2,7), bûdîzm (%2,4%), sîxîzm (%0,8) û cihûtî (%0,4) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/religious-affiliation-australia |sernav=Religious affiliation in Australia {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di sala 2021an de nêzîkî 8.000 kesan girêdana xwe bi dînên kevneşopî yên aborjînî re diyar kirine. Di mîtolojiya aborjînî ya Awistralyayê û çarçoveya anîmîst a li aborjînî ya Awistralyayê pêşketiye de ku xeyalkirina serdemeke pîroz e ku tê de hebûnên ruhî yên totemîk ên bav û kalan û afirandin pêk anîne. Serdema xeyalan qanûn û avahiyên civakê saz kiriye û merasîmên ku ji bo misogerkirina berdewamiya jiyan û axê hatine lidarxistin, pêk aniye.<ref name="Flood2019"/> === Tenduristî === Temenê jiyana li Awistralyayê 83 sal e (81 sal ji bo mêran û 85 sal ji bo jinan) û ev temen pêncem temenê herî bilind ê cîhanê ye.<ref name=":23">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Welat xwedî rêjeya herî bilind a penceşêra çerm li cîhanê ye ku di heman demê de cixarekêşandin sedema herî mezin a mirin û nexweşiyan e ku dikare were pêşîgirtin û berpirsiyarê ji %7,8ê tevahî ya mirin û nexweşiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/skincancer/publishing.nsf/Content/fact-2 |sernav=Key statistics |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health }}</ref> Di nav sedemên pêşîlêgirtinê de tansiyona bilind (hîpertansiyon) bi rêjeya ji %7.6 di rêza duyem de ye û qelewbûn jî bi rêjeya ji %7,5an di rêza sêyem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110226105813/http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |sernav=quitnow - Smoking - A Leading Cause of Death |malper=quitnow.info.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110219073743/http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awistralya di sala 2012an de ji aliyê rêjeya jinên qelew ve di rêza 35em a cîhanê de bû û ji aliyê rêjeya kesên qelew ve di nav welatên pêşketî de di rêza yekem de bû ku ji %63ê nifûsa welat ya ji kesên mezin zêde bi kîlo ne an jî qelew e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iaso.org/site_media/uploads/Global_prevalence_of_adult_obesity_Ranking_by_country_2012.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iaso.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-hlthwt-obesity.htm |sernav=About Overweight and Obesity |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health and Ageing. Population Health Division }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au:80/overweight-and-obesity/ |sernav=Overweight and obesity (AIHW) |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya di sala 2021ê de nêzîkî ji %9,91 ji GDPya giştî ji bo lênihêrîna tenduristiyê xerc kiriye.<ref name=":23"/> Awistralyayê di sala 1975an de sîstemeke sîgortaya neteweyî xistiye meriyetê.<ref name=":24">{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |sernav=Medicare - Background Brief |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2010-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100414012007/http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî heyamekê ku gihîştina bernameyê sinordar bû ku ev bername di sala 1981an de bi navê Medicare careke din dîsa hatiye gerdûnî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/australia |sernav=Australia |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Bername bi awayekî navinî ji aliyê zêdebarê baca dahatiyê ve tê fînansekirin ku wekê baca Medicare tê zanîn ku niha ji %2 ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ato.gov.au/Individuals/Medicare-levy/ |sernav=Medicare levy |malper=www.ato.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=Office |pêşnav=Australian Taxation }}</ref> Nexweşxaneyan eyaletan û xizmetên derveyî nexweşxaneyê birêve dibin ku di heman demê de hikûmeta federal bernameya alikariya dermanan (ku lêçûnên dermanan subvansîyon dike) û birêvebirina giştî ya tibbê fînanse dike.<ref name=":24"/> === Perwerdehî === [[Wêne:Unimelb main entrance.jpg|thumb|çep|Dimenek ji Zanîngeha Melbourne ku yek ji zanîngehên herî kevn ên welat e]] Beşdarbûna dibistanê, an qeydkirina ji bo perwerdehiya malê, li seranserê Awistralyayê mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Briefing |pêşnav=Ian Townsend for Background |tarîx=2012-01-28 |sernav=Thousands of parents illegally home schooling |url=https://www.abc.net.au/news/2012-01-28/thousands-of-parents-illegally-home-schooling/3798008 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Perwerde di serî de di berpirsiyariya eyalet û herêmên takekesî de ye lêbelê Commonwealth (Dewleta Hevbendiyê) bi rêya peymanên fînansekirinê xwedî bandoreke girîng e. Ji sala 2014an vir ve, bernameyeke perwerdehiyê ya neteweyî ku ji aliyê Commonwealth ve hatiye pêşvexistin, ji aliyê eyalet û herêman ve hatiye bicîhanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/why-do-australian-states-need-a-national-curriculum-and-do-teachers-even-use-it-171745 |sernav=Why do Australian states need a national curriculum, and do teachers even use it? |malper=The Conversation |tarîx=2021-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Ross |pêşnav=Emily }}</ref> Rêbazên beşdarbûnê li gorî dewletan diguherin lê bi gelemperî zarok neçar in ku ji temenê 5 heta 16 saliya xwe biçin dibistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/settle-in-australia/everyday-life/education |sernav=Education |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=; c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Department of Immigration and Citizenship (DIAC) }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/education_in_australia.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}</ref> Li hinek eyaletan (Awistralyaya Rojava, Herêma Bakur û New South Wales), zarokên 16-17 salî mecbûr in ku biçin dibistanê an jî beşdarî perwerdehiya pîşeyî yên wekê stajyeriyê bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://det.wa.edu.au/schoolsandyou/detcms/navigation/parents-and-community/schooling/?oid=Category-id-3869597 |sernav=Schooling |malper=det.wa.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/nt/consol_act/ea104/s20.html |sernav=EDUCATION ACT - SECT 20 Procedures of advisory council |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Education Act |tarîx=1990 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/nsw/consol_act/ea1990104/s21b.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Minimum school leaving age jumps to 17 |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-national/minimum-school-leaving-age-jumps-to-17-20090128-7r4d.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The Age |ziman=en-au }}</ref> Li gorî nirxandinên PISA ya 2022an, xwendekarên 15 salî yên awstralyayî di OECDyê de ji bo xwendin û zanistê di rêza nehan û ji bo matematîkê jî di rêza dehem de ne. Lêbelê nêzîkî ji %60 xwendekarên Awistralyayê standarda jêhatîbûna neteweyî bi dest xistine ku ji %51 di matematîkê de, ji %58 di zanistê de û ji %57 jî di xwendinê de jêhatîbûnê bidest xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-12-05 |sernav=New data shows many Australian teens are falling behind at school. This teacher is not surprised |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/pisa-international-school-rankings-in-maths-science-reading/103185468 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/australia_e9346d47-en.html |sernav=Australia |malper=OECD |tarîx=2023-12-04 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=OECD }}</ref> Li Awistralya 37 zanîngehên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine fînansekirin û sê zanîngehên taybet hene û her wiha hejmarek saziyên din ên pispor hene ku qursên di asta xwendina bilind de pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |sernav=Australian Education {{!}} Australian Education System {{!}} Education {{!}} Study in Australia |malper=www.ausitaleem.com.pk |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Atta-ur-Rehman |roja-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119063252/http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> OECDyê Awistralyayê di nav welatên herî biha yê ji bo xwendina zanîngehê bi cih kiriye. Sîstemeke perwerdehiya pîşeyî heye ku wekê TAFE tê zanîn û gelek kes ji bo perwerdeya hunerî perwerdehiyê dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australianapprenticeships.gov.au/about/default.asp |sernav=Australian Apprenticeships |malper=www.australianapprenticeships.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Nêzîkî ji %58ê awistralyayîyên di navbera 25 û 64 salî de xwedî bawernameyên pîşeyî an jî pîşeyiyên bilind in û bi rêjeya xwendina bilind a ji %49 di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument |sernav=Contents - Contents |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2005-01-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}</ref> Ji %38ê nifûsa Awistralyayê xwedî bawernameyeke perwerdehiya bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Most Educated Countries in the World |url=https://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Yahoo Finance |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Grossman |pêşnav=Samantha |tarîx=2012-09-27 |sernav=And the World’s Most Educated Country Is… |url=https://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X |roja-arşîvê=2018-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180709210040/http://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |sernav=2016 Census QuickStats: Australia |malper=www.censusdata.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620052901/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awistralya xwedî rêjeya herî bilind a xwendekarên navneteweyî ya li gorî serê nifûsê li cîhanê ye ku 812.000 xwendekarên navneteweyî di sala 2019an de li zanîngeh û saziyên pîşeyî yên welat tomarkirî bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-10-16 |sernav=Student market a hot commodity |url=https://www.theaustralian.com.au/business/property/booming-student-market-a-valuable-property/news-story/6bb3823260aa3443f0c26909406d089b |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrobusiness.com.au/2019/11/australian-universities-double-down-on-international-students/ |sernav=Australian universities double down on international students |malper=MacroBusiness |tarîx=2019-10-31 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=November 2019 |pêşnav=Leith van OnselenFriday 1 }}</ref> Li gorî vê yekê di sala 2019an de, xwendekarên navneteweyî bi navînî ji %26,7ê xwendekarên zanîngehên li Awistralyayê pêk tînin. Ji ber vê yekê perwerdehiya navneteweyî bûye sedema nîfûsa kesên ji derveyî welat û bandorek berbiçav li ser demografiya welat dike ku rêjeyek girîng a xwendekarên navneteweyî piştî xwendina xwe bi vîzeyên cûrbecûr ên jêhatîbûn û kar li Awistralyayê dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-26 |sernav=Record number of international students sticking around on work visas |url=https://www.abc.net.au/news/2018-07-27/temporary-graduate-visa-485-boom/10035390 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Perwerde piştî hesin û komir, sêyem berhema herî mezin a hinardekirina Awistralyayê ye û di darayî ya salên 2016-17an de zêdetirî 28 milyar dolar beşdarî li aboriya Awistralyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://curious.science.org.au/policy-features/science-australia |sernav=Science in Australia |malper=Curious |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Berthold |pêşnav=Emma }}</ref> == Çand == [[Wêne:Sydney Australia. (21339175489).jpg|thumb|Xaniyê Operayê yê Sîdneyê ku di sala 1973an de hate temamkirin û di sala 2007an de wekê yek ji cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hate ragihandin ku avahiya herî ciwan ku ketiye nava vê lîsteyê]] Çanda hemdem a Awistralyayê cihêreng e û kevneşopiyên xwemalî yên welêt ku mîrata brîtanî û îrlendî û dîroka koçberiya pirçandî ya piştî 1945an nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |cih=Cambridge [England] ; New York |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural history in Australia |url=https://archive.org/details/culturalhistoryi0000unse |weşanger=UNSW Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-86840-589-6 |cih=Sydney |paşnavê-edîtor=Teo |pêşnavê-edîtor=Hsu-Ming |paşnavê-edîtor2=White |pêşnavê-edîtor2=Richard }}</ref> Di heman demê de çanda welat ji çanda Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/026327648300100309 }}</ref> Pêşveçûna çanda Awistralyayê ji dema kolonyalîzma brîtanî vir ve bûye çandeke cihêreng.<ref name=":6"/><ref name=":25"/> Gelek awistralî wekhevî, hevaltî, bêrêzî û nebûna fermîtiyê wekê beşek ji nasnameya xwe ya neteweyî destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Australia - Culture, Diversity, Indigenous {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Australia/Cultural-life |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://culturalatlas.sbs.com.au/australian-culture/australian-culture-core-concepts |sernav=Australian - Core Concepts |malper=Cultural Atlas |tarîx=2016-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/citizenship-subsite/files/our-common-bond-testable.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=immi.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Ev yek di jargonên awistralyayî de û her wiha di mîzahên awistralyayî de jî têne îfadekirin ku pir caran wekê hişk, bêrêz û îronîk têne binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/australians-obsessed-nicknaming/ |sernav=Small Poppy Syndrome: Why are Australians so Obsessed With Nicknaming Things? |malper=JSTOR Daily |tarîx=2018-02-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Luu |pêşnav=Chi }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/0022022116638175 }}</ref> Li Awistralyayê ji welatiyên nû û xwediyên vîzeyê tê xwestin ku pabendî "nirxên Awistralyayê" bibin ku ji aliyê wezareta karên navxweyî ve wiha hatiye destnîşankirin: rêzgirtin ji bo azadiya takekesî; naskirina serdestiya qanûnê; dijberiya li hember cudakariya nijadî, zayendî û dînî; û têgihîştina "mafê dadperwer" ku tê gotin wekheviya derfetan ji bo her kesî û dilovaniya li hemberê kesên hewcedar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/help-support/meeting-our-requirements/australian-values |sernav=Immigration and citizenship Website |malper=Immigration and citizenship Website |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> === Huner === Li Awistralyayê zêdetirî 100.000 cihên hunera kevirî ya aborjîn hene û sêwiran, şêwaz û çîrokên kevneşopî di hunera hemdem a Awistralyayê ya xwemalî de cih digirin ku li gorî rexnegir Robert Hughes, "tevgera hunerî ya mezin a dawî ya sedsala 20an" e ku di nav nûnerên wê de Emily Kame Kngwarreye heye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Henly |pêşnav=Susan Gough |tarîx=2005-11-06 |sernav=Powerful growth of Aboriginal art |url=https://www.nytimes.com/2005/11/06/arts/powerful-growth-of-aboriginal-art.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emily Kngwarreye paintings |paşnav=Kngwarreye |pêşnav=Emily Kame |weşanger=Craftsman House |tarîx=1998 |isbn=978-90-5703-681-1 |cih=North Ryde, NSW |paşnav2=Isaacs |pêşnav2=Jennifer }}</ref> Hunermendên kolonyal ên destpêkê ji bo axa nenas balkêşiyeke bêhempa nîşan dane. Berhemên empresyonîst ên Arthur Streeton, Tom Roberts û endamên din ên dibistana Heidelberg a sedsala 19an yekem tevgera "bi taybetî awistralyayî" di hunera rojavayî de, di pêşiya federasyonê de hestên neteweperwer rave kirine.<ref name=":22">{{Jêder-malper |url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/ |sernav=Collection {{!}} Art Gallery of NSW |malper=www.artgallery.nsw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Her çiqas dibistan heta salên 1900an bi bandor mabe jî, modernîstên wekê Margaret Preston û Clarice Beckett û paşê Sîdney Nolan, mêlên hunerî yên nû keşif kirine.<ref name=":22" /> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Australia}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Awistralya| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1901ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] t25sgfjrmd566yvt51kbgpw64ihlum3 0 28818 2085736 1712616 2026-08-17T06:24:54Z ~2026-45029-47 176098 /* */ Removed images depicting practices prohibited in Islamic doctrine (religiously inappropriate forms of calligraphy). These forms are considered disrespectful to the Quran and mislead uninformed readers about normative Islamic beliefs and practices. 2085736 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Ayatul Kursi by AbdurRahman Al Sudais.wav|thumb|Ayetu'l-Kursî deng]] '''Ayet el-Kursî''', '''Ayetu'l-Kursî''', '''Ayetulkursî''', ayetê sureya [[Beqere]]yê ê 255an e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Ellah]] [[Kategorî:Quran]] [[Kategorî:Sûre]] a8egxncyn2b8yaxiacbpapzs8a4jkhc 2085739 2085736 2026-08-17T06:41:14Z Ghybu 9854 Guhartinên [[Special:Contributions/~2026-45029-47|~2026-45029-47]] ([[User talk:~2026-45029-47|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Balyozbot|Balyozbot]] 1712616 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Ayatul Kursi-6inchx300dpi.jpg|thumb|Ayetu'l-Kursî [[destxet]]eke bi awayê hespî, [[Bijapur]], [[Hindistan]] (sedsala 16an)]] [[Wêne:Ayatul Kursi by AbdurRahman Al Sudais.wav|thumb|Ayetu'l-Kursî deng]] '''Ayet el-Kursî''', '''Ayetu'l-Kursî''', '''Ayetulkursî''', ayetê sureya [[Beqere]]yê ê 255an e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Ellah]] [[Kategorî:Quran]] [[Kategorî:Sûre]] 8b31vcbhpw1bs4e9tidfqdp0ffwnowd 0 34886 2085716 2045016 2026-08-17T00:18:44Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085716 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Abdusamet Yigit | wêne = | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = [[13ê adarê]] [[1978]] | cihê_jidayikbûnê = [[Xirabê Sosina]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | hevwelatî = {{KUR}} | perwerde = | netewe = [[Kurd]] | bandorbar = [[Melayê Cizîrî]], [[Ehmedê Xanî]], [[Eliyê Herîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Îsmaîlê Cizîrî]], [[Zerdeşt]], [[Manî]], [[Mîtra]] | pîşe = [[Nivîskar]] | salên_çalak = | xebatên_navdar = {{Lîsteya sade| * ''Feqiyê Teyran'' * ''Destana Kawayê Hesinger'' (roman) * ''Şahmaran'' * ''Çîroka keçelok * ''Zerdeştê kal'' }} }} '''Abdusamet Yigit''' (jdb. [[13ê adarê]] 1978an de li gundê [[Xirabê Sosina]], [[Şirnex (parêzgeh)|parêzgeha Şirnexê]], [[Bakurê Kurdistanê]]) nivîskarekî kurd e. == Jiyan == Nivîskar biçûkatiya xwe li gundê [[Xirabê Sosina]] derbas dike. Haya ku tê 12-13 saliya xwe li gund mezin dibe. Piştre malbata wî barî [[Cizîr]]ê dike. Dûr ve ew li bajêr dest bi dibistanê dike. Lê hê ku zêde pêde neçûye tê girtin û ku hate girtin wê dişînin girtîgehê. Piştî ku ser deh salan re li girtîgehê dimîne, derdikeve û piştre, li derve dest bi karê nivîsandinê dike. Yigit, perwerdeya xwe ya bingehîn li malê li cem dê û bavê xwe digire. Yigit, di pirtûkên xwe de bi taybetî bi dîroka Kurdistanê re li ser pêşketina civakê disekine. Ji ber vê yekê, qedrekî mezin daye ziman û pêşxistina ziman jî. Yigit bixwe, di piçûkatiya xwe de heta ku tê 12-13 saliya xwe jî li gund mezin dibe. Piştî vê demê ku barî bajêr dike [[zimanê tirkî]] nas dike. Di dema piçûkatiya xwe de ji ber ku gelek meriv bo xwandinê diçin Cizirê û li wir li [[Medreseya Sor]] dixwînin, ew jî di wê demê de bi wan çûyîn û hatinan wî nas dike û di derbarê wî û dîroka wî de dibe xwediyê agahiyê. Ji ber ku ew jî ji wê herêmê ye, êdî zor nabe di nava wê de pêde here. Bavê wî bixwe jî yekî ku salên xwe dabûbûn xwendinê li wê Medreseya Sor. Ji ber vê, bandora [[alim]]ên kurd ên weke [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]] û hwd, bi vegotin û anîna wan ya li ser ziman re li ser wî jî xwe diyar dike. Piştî salên 84an ji gund bi mecbûrî barî bajêr dikin. Ji ber [[kurd]]bûna xwe, demekî tê zîndanîkirin jî. Ji 1994an heya 2004an di hepsê de dimîne. Li zindanên [[Erzîrom]]ê, [[Êlih]]ê û [[Giresun]]ê maye. == Mijarên kitêbên wî == Mijarên ku nivîskar di pirtûkên xwe de hildide dest mijarên wekê felsefe, dîrok, wêje, çand, civaknasî, dad û dîroka civakê ne. == Berhem == {{columns-list|colwidth=35em|1= * ''Feqiyê Teyran'', berg 1, roman, 2009, Han, berlin. ISBN 978-3-94040997-34-0 * ''Feqiyê Teyran 2'', berg 2, roman, han berlin, 2014,, ISBN 978-39816686.0-5 * ''feqiyê teyran 3'', berg 3, roman han, berlin, 2014, ISBN 978-3-9816686-9-8 * ''Feqiyê Teyran 4.'', berg 4, roman, han berlin, 2014, ISBN 978-39816686-9-7 * ''Feqiyê Teyran 5.'', berg 5, roman, weşanên soran, berlin, 21î tabaxa 2015, ISBN 978-3-945956-03-8 * ''Destana Kawayê Hesinger'', destan, 2009, Han, Berlin. ISBN 978-3-942735-01-8 * ''Şahmaran'', roman 2011, Han, Berlin. ISBN 978-3-942735-00-1 * ''Êlî Herîrî'', roman 2011, Han, Berlin. ISBN 978-3-942735-16-2 * ''Çîroka Keçelok'', berg 1, roman 2012, Han, Berlin, ISBN 978-3-942735-24-7'' * ''Çîroka Keçelok'', berg 1, roman 2013, Han, Berlin, ISBN 978-3-9816686-9-8'' * ''Çîroka Keçelok'', berg 1, roman 2013, Han, Berlin, ISBN 978-3-9816686-9-7'' * ''Destana Dewrêşê Ewdî, Roman 2012, Han, Berlin, ISBN 978-3-94273597-23-0 * ''Qiyakser, Dîrok, adara 2013, Han, Berlîn, ISBN 978-3-942735-35-3'' * ''Melayê Ciziri, dîrok, tirmeh-2013, Han, Berlîn, ISBN 978-3-940997-34-6'' * ''Di xeta dîroka kurdistanê de felsefe û pêşketina zimanê kurdî'', felsefe û ziman, 2013, ISBN 978-3-940997-38-4 * ''Zerdeştê kal'', Dîrok, 2013, ISBN 978-3-940997-09-8 * ''Li ser bûna jîra jîrê'', 2013, Felsefe, ISBN 978-3-942735-33-9 * ''Di sedsale 21'ê de şoreşa kurd: rojava'', 2013, dîrok, ISBN 978-3-940997-27-2 * ''Jîyan di bin roja Mîtra de dimeşê, 2014, dîrok, ISBN 978-3-942735-20-9'' * ''Kobanî, Stalîngrada kurdan-Berxwedana Kobanê ya dîrokî'' , Dîrok, 17´ê kewçêra 2014´an, ISBN 978-3-9816686-7-4'' * ''Li ser rastî û ´pêvajoya çareserîyê´ li Kurdistanê'', lêkolîn û dîrok, 2014, ISBN 978-3-9816686-8-1 * ''Li ser rastî, dîrok û felsefeya Yazdan'', felsefe, 2014, ISBN 978-3-9816686-9-8 * ''Li ser dîroka felsefeya Îdealîsmê'', felsefe, 2014, ISBN 978-3-9816686-9-8 * ''Li ser têgîna Estetîsmê'', felsefe, 2015, ISBN 978-3-9816686-2-9 * ''Destana Hemê Zerê'', roman, 2015, Soran, Berlin, ISBN 978-39816686-9-1 * ''Evîna dilên biçûk'', helbest, 2015, soran, ISBN 978-39816686-9-5 * ''Aqil, zêhn û ziman'', felsefe, 2015, soran,'' * ''Morfolojîya Kurdîya Hemdem'', Felsefe, Soran, ISBN 978-3-945056-01-4 * ''Ziman, Zanîna Wateyê û Pirsgirêka Vacê'', felsefe, ISBN 978-3-945956-01-4 * ''Newroz ronesansa Kurdistanê ye'', dîrok, ISBN 978-3-9816686-1-2 * ''Li ser jenosîda kurd; helebçê'', dîrok û lêkolîn, ISBN 978-3-945950-01-4 * ''Li ser têgîna çandê, Felsefe, ISBN 978-3-9816686-8-1'' * ''Li ser sehêta çapamenîyê, felsefe, ISBN 978-3-98166-86-8-7'' *Kevneşopîya hamawîyê, felsefe û civaknasî, *Ku mirov li kurdistanê jin bê, dîrok û civat, ISBN 978-3-98166-86-8-2 *Ji zend avesta heta zen bûdîsmê, felsefe, ISBN 978-3-9816686-7-4 * Li ser jenosîda kurd a ku di sedsale 21´min de ku hê didomê 1, Dîrok û rojane, 2016, ISBN 978-3-945956-01-7 * Li ser jenosîda kurd a ku di sedsale 21´min de ku hê didomê 2, dîrok û rojane, 2016, ISBN 978-3-945996-01-7 * Li ser jenosîda kurd a ku di sedsale 21´min de ku hê didomê 3, dîrok û rojane, 2016, ISBN 978-3-945956-02-7 * Dad, daraz û haqanîyet'' felsefeya dade, felsefe, 2016, ISBN 978-3-945956-00-7 * Li ser pêşketina civaknasîyê, felsefe û civak, 2016, ISBN 978-3-945956-03-8 * Dîroka felsefeyê li Kurdistanê, Felsefe, sale 2016, ISBN 978-3-940997-01-4 * Li ser pêşketin û pêşveçûna Zarokê, felsefe û zanist, 2016, ISBN 978-3-945956-03-8 * Li ser felsefeya jîyane civakê kurd li Kurdistanê, civak û felsefe, 2016, ISBN 978-3-940997-34-6 *''Li ser dîroka civake kurd a hemdem'', dîrok û civak, 2016, ISBN 978-3-940997-34-6 *''Hebûn, têgihiştin û Metafîzîk'', felsefe, ISBN 978-3-940997-34-6 *''Li ser dîroka û sedema hêrîşên desthilatdarîyên Anatolîayî yên li mesopotamya û ankû li kurdistanê'', dîrok, ISBN 978-3-940997-34-7 *''Li ser têgîna Dualîsmê'', felsefe ISBN 978-3-940997-34-1 *''Li ser têgîna mantiqê (logik)'', felsefe, ISBN 978-3-940997-34-0 *''Li ser felsefeya ramyarîyê'', felsefe û ramyarî, ISBN 978-3-940997-34-6 *''Li ser felsefeya pedegojiyê'', felsefe, ISBN 978-3-945956-01-4 *''Têgîna legopedîyê û ziman'', felsefe, ISBN 978-3-9816686-7-4 *''Li ser felsefeya dîrokê'', felsefe, *''Li ser felsefeya Rewîstê'', felsefe û civak, ISBN 978-3-945956-46-5 *''Zanist'', Felsefe û zanistî, ISBN 978-3-945956-50-2 *''Derûnî û fahmkirina wê'', felsefe û derûnî, *''Dîroka bûyîna mirov, dema neolîtîkê û demên destpêkê ên şariştanîyê'', dîrok û antrolopolojî,   *''Li ser dîroka aborîyê'', aborî, *''Li ser xwezaya mirov'', felsefe, dîrok û civak, *''Li ser aqil û felsefeya serokatîyê'', felsefe û civak,  *''Li ser pêvajoyên jenosîda kurdên êzîdî'', , civak û dîrok, *''Li ser çerçoveya şerê jenosîdê li kurdistanê'', civak û dîrok, *''Li ser wêjeya kurdî'', Lêkolîn, sale 2018, dîrok, civak û felsefe, *''Li ser çerçoveya aqilê kirinî'', felsefe *''Li kurdistanê pergale aborîya civakî û aborîya talanê'', aborî û civak *''Demokrasî, xalk, desthilatdarî û welat'', civak û dîrok, *''Li ser felsefeya kirdeyê'', , felsefe, *''Hemdemî û rastîya wê'', felsefe, 2018, *''Berxwedana afrînê a dîrokî 1'', rojev û civak, 2018, ISBN 978-3-9816686-7-4 *''Berxwedana afrine a dirokî 2'', 2018, *''Berxwedana afrine a dirokî 3'', 2018, *''Li ser rêya sêyemin'', felsefe dîrok û civak, çirî 2019 *''Şoreşa çandê li kurdistanê'', dîrok û civak Adar 2019 *''Selahadînê Eyûbî'', dîrok, gulane 2019, *''Ya ku li mirov zor dihat ku bijî'', roman, (ev pirtûka niviskarê kurd Abdusamet Yigit bi navê "Det som var vanskelig å leve med<ref>[https://www.bibsent.no/det-som-var-vanskelig-a-leve-med-en-kurders-beretning-om-krig-og-tortur-9788230020302 Ji pirtûkxaneya netewî a norwêcê ´biblioteksentralen´]</ref>" di zimane norwêci de jî hatîye weşandin) *''Jina bi tenaserê xwe şer sekinand'', roman, sale 2011, *''Hûnera kurd'', civak û dîrok û felsefeya hûnerê, *''Çand û demokrasî'', civak û felsefe, sale 2020, ISBN 978-3-97166-86-1 *''Bîrdozî û aqil'', 2020, felsefe, ISBN 978-3-97166-86-4 *''Li ser hebûna malbatê'', civak û dîrok, 2020, *''Dîroka felsefeyê'' *''Ziman û felsefe' *''Li ser felsefeya metalyalismê'', felsefe *''Biolojiya giştî'', bioloji *''Civaknasî, dîrok û felsefe'', felsefe û civaknasî, *''Hûnera empatîyê'', felsefe *''Mîtolojiya Sumer'', dîrok û mîtoloji *''Dîroka mesopotamya'', dîrok *''Derûniya civaknasiyê, 2019, zanist û civaknasî, ISBN 968-4-950996-30-7'' *''Zanista civakê, zanist, 2020, ISBN 968-4-944996-31-0'' *''Civaknasiya perwerdeyê, , zanist û civak, 2020, ISBN 905-4-941996-35-1'' *''Çand û civak, civak, dîrok û felsefe, ISBN 968-3-940996-31-2'' *''Teolojiya rasyonel'', felsefe, ISBN 978-1-940996-35-0 *''Felsefeya olê'', felsefe, ISBN 978-4-900996-21-0 *''Positiwism, epistemolojî û relatiwism'', Felsefe, ISBN 978-6-906996-31-0 *''Jîra çêker'', Zanist, ISBN 968-4-940995-34-9 *''Ferhenga felsefeyê'', felsefe, ISBN 968-3-940996-25-4 *''Realism û fahmkirina wê'', felsefe, sale 2021, ISBN 968-4-940985-31-2 *''Matematîk 1'', zanist, sale 2021, ISBN 966-4-930976-32-2 *''Dîroka matematikê'', zanist û felsefe, 2021, ISBN 967-5-940997-35-3 *''Felsefeya matematikê'', zanist û felsefe, ISBN 968-4-940997-36-0 *''Matematik û leyistik'' , zanist, 2021, ISBN 966-4-940997-34-0 *''Geometrî'', zanist, ISBN 967-4-940987-35-2 *''Teorîya Hijmaran'', zanist, ISBN 968-4-940997-23-0 *''Mantiqê Matematîkê'', zanist, ISBN 968-4-940956-15-2 *''Mantiqê Formel'', zanist, 2019, ISBN 968-4-940991-31-0 *''Felsefeya Mantiqê'', zanist, 2017, ISBN 968-4-940896-34-2 }} == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == * [https://biblioteket.stockholm.se/sok/author/Abdusamet%20Yigit Pirtûkên Abdusamet Yigit ên pirtûkxaneya netewî a swede ´Stockholms stadsbibliotek´ de] * [https://biblioteket.stockholm.se/titel/58819 pirtûkên Abdusamet Yigit ên di pirtûkxaneya netewî a stockholm´ê de] * [https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20140915104717115737&lng=22 Pirtûkên Abdusamet yigit ên di kurdipediya de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118001503/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20140915104717115737&lng=22 |date=2022-01-18 }} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=Abdusamet+yigit&sortOrderIndex=&cqlMode=true&hitnumber= Pirtûkên Abdusamet Yigit pirtûkxaneya netewî a almanya ´Deutschen Nationalbibliothek´ de] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1978]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Cizîrê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] 5i3xpny0trpth119f9mht2rp5ik1m50 0 68217 2085679 2081763 2026-08-16T16:50:33Z BipirseMetirseLê 175974 /* */ Navê rahênerê nû 2085679 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Amedspor | logo = Logoya Amed SK.png | logo_firehî = 100px | logo_binnivîs = Logoya Amedsporê | navê_tev = Falîyetên Sportîf ya Amedê | navê_pêşanî = | damezrandin = [[1972]] | reng = {{Reng box|#ff0000|Sor|White|border=grey}}{{Reng box|#298C00|Kesk|White|border=grey}}{{Reng box|#FFFFFF|Sipî|border=grey}} | yarîgeh = [[Stadyuma Amedê|Yarîgeha Amedê]],<br>[[Amed]] | zerengî = 33.000 | şampiyona = | darayîvan = | serok = [[Nahit Eren]] | rahêner = [[Besnik Hasi]] | malper = {{URL|Amedspor.com.tr}} | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = | pattern_la1 = _goldborder | pattern_b1 = _redstripes2 | pattern_ra1 = _goldborder | pattern_sh1 = _nikered | pattern_so1 = _nikewhite | leftarm1 = 008000 | body1 = 008000 | rightarm1 = 008000 | shorts1 = 008000 | socks1 = 008000 | pattern_la2 = _goldborder | pattern_b2 = _redwhitegreen | pattern_ra2 = _goldborder | pattern_sh2 = _nike_gold | pattern_so2 = _nikefootballgoldlogo | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff | pattern_la3 = _redborder | pattern_b3 = _nike_gold | pattern_ra3 = _greenborder | pattern_sh3 = _nike_gold | pattern_so3 = _nikefootballgoldlogo | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 | }} '''Amedspor''' an '''Amed SFK''' yaneyeke sporê ye ku navenda yaneyê li bajarê [[Amed]] a [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Yaneya Amedsporê ji dansala sala 2013-14an heya dansala sala 2024an di [[Lîga 2em a FFT]] de lîstiye. Amedspor di sala 2024an dibe şampiyonê lîga duyem û bilindê [[Lîga 1em a FFT]] bûye û di maça xwe yê dawî ya dansala 2025/26an a bi Iğdır FK yê re di dîroka xwe de yekem car derketiye [[Super Lîg|lîga superê.]] == Nav == Navê tîmê ji navê kurdî yê bajarê Amedê tê. Ji ber ku ev nav di nav [[kurd]]an de bi awayekî berfireh tê bikaranîn û wekî sembola nasnameyê tê dîtin, di sala 2014an de navê tîmê wekî "Amedspor" hat guhertin. == Dîrok == Yane yekemcar di sala [[1972]]an de bi sponsoriya [[Turan Gazozları]], bi rengê sor û spî, bi navê ''Melikahmet Turanspor'' hatiye avakirin û demeke dirêj di tîmên amator de têkoşîna xwe berdewam kiriye. Di sala [[1985]]an de Turan Gazozları sponsoriya xwe paşve kişand û navê tîmê ya nû dibe ''Melikahmetspor''. Di sala [[1990]]an de şaredarî yaneyê kirî û navê yaneyê wekê ''Diyabakır Belediyespor'', hatiye guhertin û rengê yaneyê jî bi rengên kesk-spî hatiye guhertin. Di sala [[1993]]an de de bi statûya metropolê ya Amedê re, navê klûbê cara sêyem guherî û dibe ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor''. Di sala [[1996]]an de bi îlhama ku şaredarê bajarê mezin ê [[Partiya Refahê]] [[Ahmet Bilgin]] û serokê klûbê [[Necattin Yığıt Bayrak]] piştgirên [[Yaneya Werzişê ya Galatasarayê|Galatasarayê]] bûn, rengên yaneyê yên kesk-spî wek zer-sor hatin guhertin. [[Feridun Çelik]] ê ku di hilbijartinên 1999an de ji [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|DEHAPê]] wekê şaredar hat hilbijartin, bi armanca ku ji [[DÎSKÎ]]yê dahatê bike navê klûbê wekê "Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi DİSKİspor" guhert.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |sernav=Melikahmetspor'dan Büyükşehir Belediyespor'a.. |tarîx=2013-05-22 |malper=www.haberyirmibir.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-12-23 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20141223183336/http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Klûb heta [[havîn]]a [[2001]]ê di beşa sêyem a herî bilind a [[Tirkiye]]yê de lîst. Di sezona 2006-2007an de yane bi [[Aksarayspor]]ê re di Lîga Sêyem de wekhev ma, du hefte beriya bidawîbûna lîgê bû şampiyon û derket Lîga Duyem. DÎSKÎspora ku bi salan piştî [[Diyarbakırspor]] duyemîn tîma mezin a Diyarbekirê bû, di dawiya sezona 2009-10an da daket Lîga Sêyem. Di encama kongreya ku di destpêka sezona [[2010]]-11an de hat lidarxistin de navê klûbê wek ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' hat guhertin. Di demsala 2010-[[2011]]an de, yane di Lîga Sêyem de wekî çarem di [[playoff]]ê de ma. Her çiqas di nîvfînalê de [[Sancaktepe Bld]]ê tasfiye kir jî di maça fînalê de di tûra duyem de ji aliyê [[Denizli Bld]] ve hat tasfiyekirin û şansê xwe yê derbasbûna Lîga Duyem ji dest da. Di demsala 2011-[[2012]]an de di Lîga Sêyem de wek sêyem derket playoffê, piştî ku di nîvfînalê ya playoffê de li hember [[Bayrampaşa]] têk çû û şansê çûyîna Lîga Duyem ji dest da. Di dawiya sezona 2012-[[2013]]an de, ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' di Lîga Sêyem a koma yekem de bû şampiyon û derket Lîga Duyem a [[TFF]]yê. Di kongreya ku di 19ê [[gulan]]a [[2013]]an de hat lidarxistin de, rengên zer û sor ên klûbê hatin guhertin û bûn rengên kesk-sor ku ew rengên yaneya dîrokî Diyarbakırsporê ne jî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |sernav=Rengê Amedsporê hate guhertin - Futbol - Ajansspor.com |tarîx=2014-10-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141029100813/http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi rengên klûbê, divê navê klûbê wek Diyarbakır Amedspor an jî tenê Amedspor bihata guhertin. Endamên klûbê ji bo guhertina rengê klûbê deng dan, lê piraniyê li dijî guhertina navê biryar da. Di sezona 2013-[[2014]]an de ji bo ku biçe Lîga Yekem, di Lîga Duyem de bi rêza pêncem derket pêşbirkê. Lêbelê, yane ji hêla [[Alanyaspor]]ê ve di çaryek fînala playoffê de hate tasfiyekirin û ev şansê ji dest da. Di civîna giştî ya 28ê [[çiriya pêşîn]] a 2014an de piraniya dengan biryar da ku navê yaneyê bibe ''Amedspor''. Piştî ku navê nû ji aliyê [[Yekitiya Futbolê ya Tirkiyê]] ve hat pejirandin, divê guhertina nav bi dawî bûba. Lêbelê, komeleyê serlêdana guhertina navê red kir, ji ber ku klûbek din jixwe di bin vî navî de qeydkirî hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/spor/futbol/diyarbakir-buyuksehir-belediyesporun-adi-amedspor-oldu |sernav=Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'un adı Amedspor oldu |malper=CNN TÜRK |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Yaneyê ji bo ku navê xwe wek ''Amed Sportif Faaliyetler Kulübü'', bi kurtasî ''Amed SK'' bê guhertin, serî li komeleya futbolê da. Komeleyê bersiv da ku ew ê di civîna lijneyê ya 12ê [[tebax]]a [[2015]]an de li ser vê tezkereyê nîqaş bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |sernav=Amed SK ismi için TFF kararı 12 Ağustosa kaldı 29 Temmuz 2015 Çarşamba 16:50 |tarîx=2015-08-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2015-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150813181602/http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di wê civînê de, serîlêdan hate pejirandin, û klûb ji sezona 2015/16-ê ve bi navê nû dest bi beşdarbûna pêşbirkan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/skorer/diyarbakir-amed-oldu-1961741 |sernav=Diyarbakır, Amed oldu |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Amedspor di sezona 2015-[[2016]]an da derket çaryek fînala [[Kûpaya Tirkiyeyê]] û di fînalê de ji aliyê [[Fenerbahçe]]yê ve hatiye tasfiyekirin. [[Wêne:Amedspor promotion to the Süper Lig celebrations featuring the Kurdistan flag.png|thumb| Pîrozbahiyên derbasbûna lîga superê bi alaya Kurdistanê û alayên Amedsporê]] Amedspor di lîga 1em a FFTya 2025–26an de, di rêza duyem de dansalê temam kiriye ku di dîroka de cara yekem klûb derketiye lîga superê ku asta herî bilind ê fitbolê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/amedspor-promoted-to-super-lig-319271 |sernav=Amedspor promoted to Süper Lig |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 |ziman=en }}</ref> Şahiyên serketina Amedsporê ji Amedê bigire li bajarên mezin ên Tirkiyeyê ku nifûseke girîng ê kurd lê dijîn ku di nav de Stembol, Enqere, Mêrsîn û Edeneyê hebûn hatiye pîrozkirin. Li seranserê bajarên Bakurê Kurdistanê jî ku di nav de bajarên wekê Wan, Şirnex, Êlih, Mêrdîn, Mûş, Bedlîs, Riha, Sêrt, Dêrsim, hebûn serketina yaneyê bi awayeke berfireh hatiye pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mezopotamyaajansi.com/GENCLIK/content/view/http://mezopotamyaajansi.com/GENCLIK/content/view/310949 |sernav=Li gelek bajaran pîrozbahiyên Amedsporê |malper=mezopotamyaajansi.com |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> Di heman rojê de de li gelek navçeyan mezin ên Bakurê Kurdistanê pîrozbahiyên serketina yaneyê hatiye lidarxistin. Amedspor niha di lîga superê de têkoşîn dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/amedspor-derket-super-lige-slav-super-lig-319272 |sernav=Amedspor derket Super Lîgê: “Slav Super Lig!” |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=ku }}</ref> == Nasname == Amedspor wekê yaneyeke Amedê xwedî sekneke polîtîk e ku wekê nasnameya herêmê hatiye naskirin. Di sala 2015an de serokê berê yê klûbê Îhsan Avcî diyar kiriye ku Amedspor xwe wekê "tîmek Kurdistanê" dibîne û destnîşan kiriye ku di wê demê bi qasî ji ardê 80 yane ji lîstikvanên kurd pêk dihat û bang li futbolîstên kurd ên ku di yaneyên cuda cuda de dilîstin kiribû ku tevlî Amedsporê bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://de.euronews.com/2016/02/17/amedspor-ein-kurdischer-fussballverein-schreibt-geschichte-in-schweren-zeiten |sernav=Amedspor: Ein kurdischer Fußballverein schreibt Geschichte in schweren Zeiten }}</ref> Şîrovekarê fûtbolê û nivîskarê werzîşê Alî Fîkrî Işık têkiliya di navbera Amedspor û alîgirên wê yên kurd de şibandiye têkiliya di navbera katalanan û FC Barcelonayê ya li Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turkeyrecap.com/p/more-than-a-football-club-amedspor |sernav=More than a football club: Amedspor becomes a ‘success story’ for Kurds |malper=www.turkeyrecap.com |roja-gihiştinê=2026-05-09 |ziman=en |paşnav=çetin |pêşnav=rabia }}</ref> Di heman demê de Işık diyar kiriye ku Amedspor nûnertiya neteweyekê dike "ji ber vê yekê, serketina Amedsporê wekê serketinek ji bo hemî kurdan deng vedide," di heman demê de şîrovekarên din Amedsporê wekê "tîmek neteweyî ya nefermî ya kurd" bi nav kirine.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=For love of game, Turkey’s top Kurdish football club resists hatred {{!}} {{!}} AW |url=https://thearabweekly.com/love-game-turkeys-top-kurdish-football-club-resists-hatred |roja-gihiştinê=2026-05-09 |xebat=AW |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sportsandgeopolitics.substack.com/p/amedspor-the-football-team-of-the |sernav=Amedspor: the football club of the Kurds in Türkiye |malper=Sports & Geopolitics |tarîx=2025-07-26 |roja-gihiştinê=2026-05-09 |paşnav=Qadraku |pêşnav=Gëzim }}</ref> === Nîşan û reng === [[Wêne:Amedspor jerseys 2025-2026 season.png|thumb|Formayên Amedsporê ku bi rengên çanda kurdî ji bo dansala 2025–2026 hatiye amadekirin]] Dema ku di sala 2014an de navê yaneyê hatiye guhertin di wê demê de alayek nû jî pejirand ku tê de eyloyekî du serî heye ku li ser sûrên bajarê kevnar ê Amedê tê de tê dîtin. Formayên klûbê bi gelemperî bi rengên neteweyî yên Kurd ve girêdayî ne ku di nav de rengên wekê sor, spî û kesk hene. Di heman demê de yaneyê hewl daye ku rengê kesk, sor, zer bikar bîne lê ji ber pirsgirêkên siyasî ev reng bi caran hatiye asteng kirin û hatiye qedexekirin. == Êrişên nîjadperestî yên li dijî Amedsporê == Lîstikên klûbê ji hêla dijberên xwe ve carinan bi zanebûn têne polîtîk kirin, lewma klûb çend caran bûye qurbaniya çalakiyên nîjadperest ji aliyê alîgirên dijber ve. Di dema maçên xwe yên li herêmên romî de slogan û sirûdên netewperest tên gotin û carna lîstikvan berî/di dema/piştî maçê de bi tiştan têne avêtin an jî êrişî wan tê kirin. === Provokasyonên alîgirên Bursasporê === Beriya maça [[Bursaspor]]ê ya ku di 5ê [[adar]]a [[2023]]an de hat lîstin, lîstikvanên Amedsporê rastî êrişê hatin. Hin alîgirên Bursasporê pankartên [[Mahmut Yıldırım]] ê bi kodnavê ''Yeşîl'' (bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] "Kesk") vekirin, [[ajan]]ê hov ê [[tirk]] yê ku berpirsyarê kuştinên nediyar e. Hin alîgirên din ên Bursasporê wêneyên otomobîla "[[Renault]] [[Toros]]" vekirin, ya ku sembola windakirinên bi zorê û kuştinên siyasî yên di salên 1990î de ye. Hin siyasetmedarên tirk û kurd van provokasyonan şermezar kirin. Partiya [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] di daxuyaniya xwe de wiha gotiye: <blockquote>“Em êrîşên nîjadperest ên li Bursayê li dijî Amedsporê şermezar dikin. Atmosfera ku ruhên kujerên salên 1990î û bermayiyên [[JİTEM|JÎTEMê]] tê de, dê pêşiya Amedsporê negire û ne jî hêviya aştiyê bi dawî bike. Divê berpirsyar li ber hiqûqê bipirsin. Em bi milyonan in ku li dijî [[faşîzm]]ê çok danaynin.”<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/hdp-90larin-katilleri-amedsporu-engelleyemeyecek-367794 |sernav=HDP: 90’ların katilleri Amedspor’u engelleyemeyecek |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> </blockquote> Baroya Amedê di serlêdana sûc a der barê bûyerên maçê de, diyar kir ku sûcên ku gel bi kîn û dijminatiyê tehrîk kirine, bi qestî ewlekariya giştî xistine xeteriyê û heqaret û îstîsmarkirina wezîfeyê hatiye kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/diyarbakir-barosundan-amedsporlu-futbolculara-saldiriya-suc-duyurusu-367793 |sernav=Diyarbakır Barosu'ndan Amedsporlu futbolculara saldırıya suç duyurusu |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> == Binêre == * [[Amedspor (tîma futbolê jinan)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.amedspor.com.tr/ Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718053517/http://www.amedspor.com.tr/ |date=2018-07-18 }} * {{Twitter|AmedsporSK}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Werziş li Diyarbekirê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] 04s6qdnu6cibtaesu6jslxh2p1l6b0q 0 95108 2085700 1983607 2026-08-16T21:05:56Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2085700 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Civaka berdar''' (bi almanî '''Die Fruchtbringende Gesellschaft''', lat. ''societas fructifera'') civakeke wêjeyî ya almanî bû ku di 1617 de li [[Weimar]]ê ji hêla zana û zadeganên alman ve hate damezrandin. Armanca wê standardkirina zimanê almanî ya gelêrî bû û pêşvexistina wê hem wekî zimanekî zanistî û wêjeyî, wek nimûneya [[Accademia della Crusca]] li [[Firenze]] û komên bi vî rengî ku berê li Îtalyayê geş bûn, piştî salên paşîn jî li Fransa (1635) û Brîtanya. Di heman demê de wekî '''Palmorden''' (" Rêhevaliya darqespê") jî dihat zanîn ji ber ku amblema wê civakê darqespa fêkîdar ya gûza hindî bû. Caspar von Teutleben (1576–1629), Hofmarschall li qesra Weimarê, bavê damezirînerê civakê bû. Di ciwaniya xwe de ew çûbû Îtalyayê û ji akademiyên zimanê Îtalî îlham girtibû. Di dema pîrozbahiyên cenazeyê Dûkbanû Dorothea Maria de di tebaxa 1617 de ku gelek mîrek beşdar bûn wî fersend dît ku damezrandina civakek bi mînaka Accademia della Crusca ya Îtalî pêşniyar dike. Bi taybetî Mîrê Anhalt-Köthenî [[Ludwig I. (Mîrê Anhalt-Köthen)|Ludwig I.]] ku berê beşdarî bû Accademia della Crusca di 1600an de raman girt û bû serokê yekem ê Civaka berdar. Civakê di nav endamên xwe de keyek, 153 mîrên alman, û zêdeyî 60 baron, zadegan, û zanyarên cihêreng hesiband. Ew di 1668 de belav bû. Yekem pirtûka derbarê Civaka berdar de, ''Der Teutsche Palmbaum'', ji hêla Carl Gustav von Hille ve hate nivîsandin û di 1647 de li Nürnbergê hate weşandin.<ref>Electronic edition at diglib.hab.de: ''Der Teutsche Palmbaum : Das ist, Lobschrift Von der Hochlöblichen/ Fruchtbringenden Gesellschaft Anfang/ Satzungen/ Vorhaben/ Namen/ Sprüchen/ Gemählen, Schriften und unverwelklichem Tugendruhm / Der Unverdrossene.'' </ref> == Endam == Civak bi 890 endam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.die-fruchtbringende-gesellschaft.de/index.php?article_id=15 |sernav=Fruchtbringende Gesellschaft - Die deutsche Akademie des 17. Jahrhunderts |paşnav=Wolfenbüttel |pêşnav=Herzog August Bibliothek |tarîx= |malper=die-fruchtbringende-gesellschaft.de |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Ji vana, navnîşa jêrîn tenê yên ku gotarên wan li ser Wîkîpediya Kurdî hene. Ji bo navnîşek bêkêmasî, navên wan ên berhemdar jî tê de, li vê [[:de:Liste der Mitglieder der Fruchtbringenden Gesellschaft|gotara almanî]] binêrin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1617an li Ewropayê]] [[Kategorî:Dîroka Weimarê]] [[Kategorî:Hilweşînên 1668an li Ewropayê]] [[Kategorî:Perwerde li Weimarê]] [[Kategorî:Saziyên nivîskaran ên almanî]] 1v40kqprikxgbq2pzkk9g87g2u62jk9 2085701 2085700 2026-08-16T21:09:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2085701 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Civaka berdar''' (bi almanî '''Die Fruchtbringende Gesellschaft''', lat. ''societas fructifera'') civakeke wêjeyî ya almanî bû ku di 1617 de li [[Weimar]]ê ji hêla zana û zadeganên alman ve hate damezrandin. Armanca wê standardkirina zimanê almanî ya gelêrî bû û pêşvexistina wê hem wekî zimanekî zanistî û wêjeyî, wek nimûneya [[Accademia della Crusca]] li [[Firenze]] û komên bi vî rengî ku berê li Îtalyayê geş bûn, piştî salên paşîn jî li Fransa (1635) û Brîtanya. Di heman demê de wekî '''Palmorden''' (" Rêhevaliya darqespê") jî dihat zanîn ji ber ku amblema wê civakê darqespa fêkîdar ya gûza hindî bû. Caspar von Teutleben (1576–1629), Hofmarschall li qesra Weimarê, bavê damezirînerê civakê bû. Di ciwaniya xwe de ew çûbû Îtalyayê û ji akademiyên zimanê Îtalî îlham girtibû. Di dema pîrozbahiyên cenazeyê Dûkbanû Dorothea Maria de di tebaxa 1617 de ku gelek mîrek beşdar bûn wî fersend dît ku damezrandina civakek bi mînaka Accademia della Crusca ya Îtalî pêşniyar dike. Bi taybetî Mîr [[Ludwig I yê Anhalt-Köthenê]] ku berê beşdarî bû Accademia della Crusca di 1600an de raman girt û bû serokê yekem ê Civaka berdar. Civakê di nav endamên xwe de keyek, 153 mîrên alman, û zêdeyî 60 baron, zadegan, û zanyarên cihêreng hesiband. Ew di 1668 de belav bû. Yekem pirtûka derbarê Civaka berdar de, ''Der Teutsche Palmbaum'', ji hêla Carl Gustav von Hille ve hate nivîsandin û di 1647 de li Nürnbergê hate weşandin.<ref>Electronic edition at diglib.hab.de: ''Der Teutsche Palmbaum : Das ist, Lobschrift Von der Hochlöblichen/ Fruchtbringenden Gesellschaft Anfang/ Satzungen/ Vorhaben/ Namen/ Sprüchen/ Gemählen, Schriften und unverwelklichem Tugendruhm / Der Unverdrossene.'' </ref> == Endam == Civak bi 890 endam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.die-fruchtbringende-gesellschaft.de/index.php?article_id=15 |sernav=Fruchtbringende Gesellschaft - Die deutsche Akademie des 17. Jahrhunderts |paşnav=Wolfenbüttel |pêşnav=Herzog August Bibliothek |tarîx= |malper=die-fruchtbringende-gesellschaft.de |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Ji vana, navnîşa jêrîn tenê yên ku gotarên wan li ser Wîkîpediya Kurdî hene. Ji bo navnîşek bêkêmasî, navên wan ên berhemdar jî tê de, li vê [[:de:Liste der Mitglieder der Fruchtbringenden Gesellschaft|gotara almanî]] binêrin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1617an li Ewropayê]] [[Kategorî:Dîroka Weimarê]] [[Kategorî:Hilweşînên 1668an li Ewropayê]] [[Kategorî:Perwerde li Weimarê]] [[Kategorî:Saziyên nivîskaran ên almanî]] 6stto2fa9n2l8ifrc39qe0f9qn7ygl3 0 180637 2085718 2063675 2026-08-17T02:20:15Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085718 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} '''Antropolojiya gelê kurd''', yan jî '''mirovnasiya gelê kurd''', lêkolîna zanistî ya derbarê mirovî de ye ku li ser pêkhateya wî, geşedana wî ya dîrokî, ciyawaziyên cureyê wî û rengvedanên civakî yên hebûna wî de xebatan dimeşîne; dibe ku ev xebat di qadeke teng de bê meşandin û tenê cureyek were vekolîn, her wiha dibe ku li ser asta cîhanê cureyên mirovan bên vekolîn û berawirdkirin. Bi kurtasî antropolojiya giştî ji nimûne, bermayî û belgeyên mirovan daneyan berhev dike; hem laşên cureyên mirovan disenifîne hem tevgera wan a li ser erdê dişopîne hem serpêhatî û dîroka wan eşkere dike hem jî çavdêriyê li ser pêvajoya pergalên wan ên zimanî, çandî, teknîkî, civakî, dînî û siyasî dike. Diyar e ku mebesta mirovnasiyê têgihiştina mirovan, li gorî jîngehên wan eşkerekirina cihêrengî û hevpariyên wan e.<ref>https://anthropology.ucdavis.edu/undergraduate/what-is-anthropology; dema gihiştinê: 03.12.2023; 11:19.</ref> == Peydabûna navê “kurd” == [[Wêne:Kurdish People Map.png|thumb|298x298px|Belavbûna kurd û kurdî li seranserê cîhanê]] Ji belgeyên nivîskî yên kevnare diyar e ku peydabûna navê kurdan vedigere serdemên berî zayînê; di serdema sumerî de (3000 BZ) şopa herî pêşîn a kurdan li ser gilnivîsekê hatiye dîtin ku navê [[Kurdistan]]ê wekî “welatê karda/qarda” derbas dibe û şûnwara wî welatî jî wekî başûrê [[gola Wanê]] hatiye destnîşankirin. Di serdema [[Suryanî|aşûrî]] de jî navê kurdan wekî “gordî/qurtî” derbas dibe ku wan li dijî [[Tiglath Pileserê duyem]] (bi akadî: Tukultî apil Eşerra, teşeguhêziya îroyîn: Dicle bin Aşûr II; desthilatdarî: 967–935 BZ) şer kiriye. Rojhilatnas [[G. R. Driver]] di xebata xwe ya bi sernavê “Navê kurd û pêwendiyên wî yên fîlolojîk” de diyar dike ku ji destpêka peydabûna vî navî heta demên nêzik peyva “kurd” bi zimanên biyanî hatiye bilêvkirin; lê belê hemû sernavên neteweyan ên ku ji dengdarên “k-r-d/t”, “g-r-d/t” û “q-r-d/t” pêk tên heman neteweyê nîşan didin û şûnwara wan jî deverên Kurdistanê yên îroyîn in.<ref>G. R. Driver (1923), The Name Kurd and its Philological Connexions, The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, h. 3, r. 393-403; ji bo guhertoya kurdî bnr. “Navê kurd û pêwendiyên wî yên fîlolojîk”, wergera Mehmet Yonat, Nûbihar Akademî, h. 15, r. 127-135; ji bo nusxeya kurdî bnr.: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1941025; dema gihiştinê: 03.12.2023; 21:57.</ref> Bêguman Driver [[aşûrînas]]ekî rojavayî ye û lêkolînên xwe hem dispêre belgeyên zimanên kevnare yên [[Rojhilata Navîn]] hem jî zanyariyên bi zimanên rojavayî yên wekî [[yûnanî]], [[latînî]], [[fransî]] û [[almanî]] bi kar tîne; nivîskar bikaranîna peyva “kurd” û hemû guhartoyên wî navî di nava xebatên rojavayî yên kevn û teze de dişopîne. Di çavkaniyên erebî yên nivîskî de hertim navê gelê kurd bi yekjimarî wekî “kurd” û bi pirjimarî wekî “ekrad” derbas dibe; hevalekî [[Muhemmed|Pêxemberê Îslamê]] (571-632) yî bi navê [[Caban Esardî Elkurdî]] (''Jaban al-Sardi al-Kurdi'') jî yek ji berateyên pêşîn ên vê bikaranînê ye û ev peyva “kurdî” ayidiyeta wî ya nijadî nîşan dide.<ref>Deham Brahîm Hesinyanî (2018), Sîret’us-Sahabiyyi Caban El-Kurdî we Ibnuh’ut-Tabi’iyyi Meymûn we Riwayetuhuma, Mekteb’ut-Tefsîr: Hewlêr.</ref> Ji aliyekî din ve nîşan dide ku di serdema belavbûna îslamê de kurd, [[pars]], [[hebeşî]] û [[romî]] bi awayekî eşkere ji hev cihê bûne yan jî her çar aliyan xwe neteweyên cihêreng hesibandine; ji ber ku her yek ji sehabiyên wekî Caban Esardî Elkurdî, [[Selmanê Farisî]], [[Bilalê Hebeşî]] û [[Suheybê Rûmî]] xwe aydî neteweyeke serbixwe dîtine, wisan hatine naskirin. Hêjayî gotinê ye ku bajarê [[Sard]]ê ([[Sardes]]) wê çaxê bajarekî kurdnişîn bûye ku welatê sehabî [[Gavanê Kurd]] e; divê bê zanîn ku di zimanê erebî de deng û tîpa /g/ û /v/yê tunene, lewre hemû peyvên ku van dengan dihewînin bi /c/ û /b/yê tên nivîsandin ku peyva “gavan” jî wekî “caban” tê bilêvkirin/nivîsandin. == Binaşe û şûnwara kurdan: Kurdistan wekî landika kurdan == [[Dîroknas]], [[zimannas]], [[Mirovnasî|mirovnas]] û [[Kurdnasî|kurdnasê]] navdar ê nemsayî (awistirî) [[Ferdinand Hennerbichler]] di lêkolîna xwe ya bi sernavê “Bineçeya kurdan” (''The Origin of Kurds'') de hinek çewtiyên zanistî sererast dike û balê dikêşe ser agehiyên zanistî yên herî pêşketî; li gorî wî hîpoteza berbelav a ku dibêje “kurd bi awayekî kevneşopî îranî (aryayî) ne, ji malbata [[hind-ewropî]] ne û ji aliyê bineçeyê ve jî [[îranînijad]] ([[aryayînijad]]) in; ji ber ku bi zimanekî îranî diaxivin” xwe naspêre çavkaniyên zanistî û ev pênasekirina şaş ji aliyê zimannasan ve li ser bingehekî hîç û pûç hatiye pêşxistin. Hennerbichler lêkolîna xwe dispêre zanyariyên [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADNyê]] (DNA) yên herî dawîn û di çarçoveya Mirovnasiya Pêşkeftî de bi zelalî nîşan dide ku encamên zanistî berevajî baweriyên heyî ne: “Bav û kalên kurdan di destpêka herî pêşîn de neviyên niştecihên xwecihî yên bakurê [[Heyva Berhemdar]] (Mezra Botan) a serdema neolîtîk bûn; ango li [[Rojhilata Nêzîk]] û [[Ewrasya]]yê dijiyan, ji aliyê erdnîgariyê ve li derveyî Îrana îroyîn diman û li bakurê rojavayê wê niştecih bûn. Li gor ji zanyariyên li ser [[kromozom]]a Y ve hatiye bidestxistin ([[haplogroup R1a1]]) bav û kalên kurdan ên herî pêşîn bi qasî hezar salî şun de ji [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] hatine û di bin serweriya çînên koçber ên rêxistinkirî yên leşkerî de pêl bi pêl ji aliyê ziman ve hatine îranîkirin. Ev zanyariyên çespandî yên nû me ber bi vê têgihiştina jêrîn ve dibin: ew kurdên xwemalî yên ku li Ewrasyayê (ango li bakurê [[Hîva Berhemdar]]) dijiyan û koçberên pêşîn ên îranîaxêv ên ku ji Asyayê hatibûn ne heman kes bûn; her wiha ew koçberên asyayî yên ku bi îraniya kevn diaxivîn kurdan temsîl nakin û binaşeya kurdan li ser wan çînên bijarte yên koçber ava nabe. A rast, ji pêvajoya dîrokî û geşedana civakê tê fêhmkirin ku: # Bav û kalên kurdan ji civakên bi tevahî cuda hatine # Her bavikek xwediyê genetîkeke taybet e # Ji aliyê etnîkî, zimanî û çandî ve nifş û çînên bavikan cihêreng in. Ev têgihîştina nû bi riya xebateke hevpar a gelek [[disîplîn]]an hatiye vedîtin; lêkolîna zanistî bi hevkariya [[îrannas]]ê amerîkî [[Gernot L. Windfuhr]] (Ann Arbor) û [[genetîknas]]ê DNAyan [[Anatole A. Klyosov]] (Boston) hatiye encamdan ku her yek ji wan di warê xwe de pisporekî navneteweyî yê pêşeng e.<ref>Ferdinand Hennerbichler (2012), “The Origin of Kurds”, Advances in Anthropology, c. 2, h. 2, r. 64-79; ji bo nusxeya înternetî ya orjînal bnr.: https://www.scirp.org/pdf/AA20120200003_79323951.pdf; dema gihiştinê:04.12.2023; 01:10. Ferdinand Hennerbichler (2016), “Kurtlerin Kokeni”, wergera bi tirkî: Mehmet Aslanogullari, Bingol Universitesi Yaşayan Diller Enstitusu, s. 2, c. 2, h. 3, r. 87-119; ji bo nusxeya înternetî bnr.: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/319040; dema gihiştinê: 04.12.2023; 01:05.</ref> Bi rastî berî van encamên zanistî, dîroknasên kurd [[Mihemed Emîn Zekî Beg]] di “[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]” de û [[Mihemed Salih Belûç]] di “[[Kurdgalname]]k”ê de diyar dikir ku Kurdistan hertim warê kurdan bûye; lê belê carinan pêlên koçberî û dagirkeriyan jî di nava gelheya kurd de heliyane yan jî beşeke kurdan pişaftine. Wekî mînak, Kurdgalnamek şecereya tevahiya kurdan li ser du beşên wekî “kurdên rojavayê” û “kurdên rojhilatê” leva dike: “Li gorî çavkanî û belgeyên dîrokî, kurd li du beşan pareve dibin. Beşa yekem ew kurd in ku ji aliyê [[Çiyayê Agirî|Araratê]] û zincîra Çiyayên [[Çiyayê Cûdî|Cûdî]] ve hatine; di dirêjahiya navçeyên [[Dîcle]]yê û [[Firat|Ferêt]] de, ji aliyê rojavayê ve heta [[Sûrî|Sûriyayê]] û qeraxên [[Deryaya Romayê]] û ji aliyê rojhilatê ve jî heta qeraxên Farsê û rexê [[Deryaya Umanê]] belav bûne. Tîreyên eslî yên vê beşê ji hozên [[Lolo]], [[Gûtî]], [[Kasû]] û [[Sûbarî]] pêk hatine. Ji bo ku ev tîreyên kurd ji aliyê rojavaya [[Deryaya Hezarê]] ve hatine, bi navê "Kurdên Rojavayê" tên nasîn. Beşa duyem ew kurd in ku ji naverasta Asyayê ve ber bi rojhilata Îrana wê serdemê ve hatine; ji wir ji rojhilata Deryaya Hezarê derbas bûne û di başûrê vê deryayê re li navçeya [[Etropan]]ê (“Adirabadagan” li gorî [[Şehnameya osmanî]] <ref>O.M.</ref>) belav bûne û bi cih bûne. Tîreyên eslî yên vê beşê jî ji hozên [[Mad]], [[Nahîrî]] û [[Kardoxî (cudakirin)|Kardoxiyan]] pêk hatine. Ev welatê mezin û fireh ê ku tê de bi cih bûne, ji ber navê Madê wekî [[Madayî]] yan [[Mêdya]] hate nasîn. Ev heft tîre, tîreyên eslî yên kurd in û di dawiyê de tîreyên şaxên din jê cihê bûne; her yek ji wan şaxan guherîne û bûne tîre yan jî hozeke serbixwe. Ji vê beşa duyem a kurdan re "Kurdên Rojhilatê" jî tê gotin. Kurdên [[biraxoyî]], [[edreganî]], [[mamilî]] û [[kirmanî]] ji hoza Madê cihê bûne.<ref>Axwend Mihemed Salih Zengene Belûç (2019), r111, Kurdgalnamek, Weşanên Azad: Mersîn.</ref> Wisan e, hingî ku Xwedê serê kurdan daye, li ser erdnîgariya xwe dijîn û ev xaka berfireh a bi tevahî nediyar bi hebûna wan tê naskirin ku navê wê yê dîrokî “Kurdistan” e; bi kurtasî kurd niştecihên xwecihî yên axa xwe ne, lewre ji bo dîrok û gelê kurd “destpêkek" tuneye. Kurd û dîroka wan berhema dawîn a hezaran salan e ku di ezmûna şerên navxweyî û derveyî yên berdewam re derbas bûye. Aşkera ye ku kurd di serdemên qelsiyê de ketine bin bandora hinek çand-zimanên biyanî û beşeke wan pişiviye, her wiha di serdemên xwe yên xurt de gel û ramanên nû pişaftine, serdestiya ziman û çanda xwe gihandine çîna hera rajêrîn a civakên xwe yên resen û dereke. Lewre ji aliyê genetîkî ve kurd neviyên hemû akincihên Kurdistanê ne; ango neviyên wan kesan in ku heta niha hatine nava kurdan û li Kurdistanê bi cih bûne, lê ne tenê yek ji wan in û ne mumkin e ku reh û rîşeyên kurdan li neteweyek ji wan gelên dîrokî jî bê spartin. Wekî nimûne: ne pêkan e ku gelên dîrokî yên wekî [[gûtî]], [[kurtî]], [[medî]], [[mardî]], [[kardûxî]], [[gordî]] ([[gordyene]]), [[hezbanî]] ([[adiabene]]), [[zîlî]] û [[xaldî]] bav û kalên kurdan ên yekane bin; mirov dikare bibêje ku tenê [[bavik]]ek, [[deste]]yek, [[berek]]ek, [[tîre]]yek an jî [[hoz]]eke wan in.<ref>Prof. Mehrdad A. Izady (2018), “Origin of The Kurds”, malpera Kurdistanicayê; bnr.:https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240102104734/https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |date=2024-01-02 }}; dema gihiştinê: 24.05.2023; 16:39</ref> Li gorî hinek zanyaran peyva “cûdî” heman peyva “gûtî” ye ku nêzikî [[devera goyiyan]] e; her wiha di çanda [[kurdên Aranê]] de peyva “[[kûtî]]” navdêr û rengdêreke neyînî ye ku nexweşî û nebaşiyê dinimîne. Dîsan dibe ku pêwendiyek di navbera “[[zeylan]]a" dîrokî, “[[zîlan]]a" îroyîn û li gorî Kurdgalnamekê “[[seylan]]ê" de jî hebe; lê divê mijar xwe bispêre delîlên beraqil. == Kurd û dîroknasî == Di bin ronahiya zanyariyên jorîn de mirov dikare bibêje ku “divê dîroka kurdan a têkuz ji aliyê dewleteke kurdî ve bê nivîsandin; di pêvajoya dîroknivîsînê de divê hemû derfetên pêwist ên dewletê û yên navdewletî bên bikaranîn, desteyên lêkolîner û nivîskar bikaribin bigihêjin arşîvên li seranserî cîhanê û pisporên neteweyî-navneteweyî di heyama nivîsandinê de beşdar bin. Jixwe dîroka zanistî ya her dewletê jî divê bi vî awayî bê nivîsandin, nîqaşkirin, şirovekirin û zelalkirin.” Berî çend salan di hevpeyvîneke digel kovara ''[[Fritillaria Kurdica]]yê'' de jî hatibû gotin ku ziman, dîrok, nasname û mîrateya çandî ya kurdî di bin gefeke neheq de ye, bangewaziyek li cîhanê berz kiribû ku pêşî li vê sitemê bê girtin: “Bi rastî ev karên ku dikim ne karên şexsan e; yên sazîyên gelemperî yên netewî ne. Lê çi bikim? Ji ber rewşa bêdewletbûnê ez didim destpêkirin û hêvî dikim ku bala nifşa xwe bikişînim ser van mijaran. Ez di mijarê da gihiştim serkeftinê jî, lêbelê pergala cîhanê ya “nemirovdost” û “nezanistî” astengîyan datîne pêşiya me. Di vê girêdanka jêrîn de <ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/706045; dema gihiştinê: 16.12.2023; 22:54.</ref> lîstikeka kurdan a bi navê “[[Topa Dara]]” yan jî “[[Topa Garanê]]” heye. Ji navê wê xuya ye ku ev lîstikeka kurdan e, lê di kovara zanistî ya [[Zanîngeha Agirîyê]] da wekî lîstikeka tirkan hatîye pêşkêşkirin. Nivîskarên vê derewê dê herin [[Erasmus]]ê, li welatekî [[Ewropa]]yê, bixwin û vexwin, derewa xwe mor bikin û werin, bibin doktor û profesor. Ev tenê derewek e ku ez pê hesîyame. Îcar bi hezaran derewên weha û qaçaxçîtî û dizîya çandî pêk tên. Mirovek an jî komeleyek nikare bersiva van derewan bide, divê sazîyên navdewletî jî bawernameyên van zanîngehan rakin û wan rexne bikin. Êdî em ji xweparastinê nikarin tiştekî ji gelê xwe ra bikin. Îcar em ê başîyên xwe derxin holê yan xirabîyên cînaran paqij bikin? Mixabin cîhana zanistî gelekî bêînsaf e. Ji ber ku dewletên wan hene, qaçaxçî û dizên çandî her derewê vedigerînin meqaman û kurd jî ji tirsa polîsan, girtin û kuştinê nikarin çanda xwe biparêzin. Cîhana zanîngehan hevparê vê zilmê ye. Ji ber ku gava kredîyê nedin vê zilmê, ew dê nikaribin bidizin. Ew diz erebeya me didizin, parçe bi parçe difiroşin cîhanê û kesek nabêje te ev ji ku anîye?”<ref>http://kurdishstudies.pl/files/Fritillaria_Kurdica_2022_21-2[2].pdf; dema gihiştinê: 16.12.2023; 22:58.</ref> Cihê daxê ye ku ji aliyê kurdan ve bi kurdî nivîsandina dîroka kurdan û Kurdistanê xebateke gelekî dijwar e; ji ber ku dîroka kurdan hertim di nava çavkaniyên curecureyî de veşartî maye ku piraniya wan ne ji bo kurdan ne li ser kurdan ne jî bi kurdî hatine nivîsandin. Lewre divê zanyariyên derheqê kurdan de ji nava van çavkaniyên belawela bên berhevkirin û ji nû ve bên nirxandin ku encameka nêzikî rastiyê derkeve holê. Ji aliyekî din ve sererastkirina şaşiyên dîrokî yên li ser kurdan dijwartir e; ji ber ku dîroka Rojhilata Navîn -ji bilî hin awarteyan- hertim ji aliyê serdestan ve hatiye nivîsandin û di van demên dawîn de jî ji hêla neteweyên desthilatdar ve hatîye dariştin. Mixabin ji 800 salî zêdetir e ku kurdan serdestî û desthilatdariya neteweyî bi dest nexistîye; her çiqas di nava sedsala 20an da çend dewletên kurdan damezirîbin jî ([[Keyaniya Kurdistanê]], [[Komara Agiriyê|Komara Agirîyê]], Komara Mehavayê) temendirêjê wan ji sê salan nebihuriye. Lewra dûrbûna kurdan a ji serdestî û desthilatdariyê derfet daye serdest û neteweyên din ku dîroka xwe ya desthûnayî ferz bikin, zanyariyên kurdan paşguh û winda bikin, bi piştgiriya dezgehên navneteweyî fezlekeyên xwe yên derewîn bidin pejirandin. Îcar ji bo venivîsandina dîroka kurdan, hemû hewildanên pêşeng dê pirsiyaran derxin holê û gengeşiyan çêkin; ev lêkolîn çiqasî xurt û kûr bin jî, zanyariyên ku ji mêj ve hatine veşartin û paşguhkirin dê bi hêsanî neyên pejirandin. Ne tenê ji aliyê dorhêlên pispor ve, di nava dîrokhez û heweskarên dîroka kurdan de jî lec û nîqaş dê derkevin; lê belê ev encama teqez pêwistiyeke neteweyî û zanistî ye ku divê çîka pêşîn a lêkolînê vêxin, ji bo xebatên berfirehtir û piştrastkirî rêyekê vekin, rêbazeke lêgerînê darêjin. Bêguman dîroka kurdan a bi zimanê kurdî (bi zaravayê kurmancî) cara pêşîn di sedsala 19an de hatiye nivîsandin; Mele Mehmûdê Bazîdî (1797-1867?) “Şerefname”ya Mîr Şerefxanê Bedlîsiyî (1543-1603?) ya ku sedsala 16an de bi farsî nivîsandî bi sernavê “Tewarîxê Qedîmê Kurdistan”ê wergerandiye kurdiya kurmancî.<ref>Şerefxan (2022), Şerefname: Tewarîxê Qedîmê Kurdistan, wergêr: Mela Mehmûdê Bazîdî, weşanên Nûbihar: Stenbol.</ref> Lê di van demên dawîn da gelek berhemên lêkolînî -çi kurmancî çi jî soranî- hatine weşandin û mirov dikare bibêje ku pêşveçûneka berbiçav di vî warî da heye. Îcar dimîne ku kurd lêkolînên xwe yên zanistî bi çend ezmûnan ra derbas bikin; wan wergerînin zimanên biyanî yên cîhanî û encamên xebatên xwe bidin nîqaşkirin. Bêguman pêwist e beşên dîrokê yên zanîngehên kurdan li ser pûçkirina zanyarîyên şaş bixebitin, rastîyê derxin hola zanistî û şaşîyan daxînin asta îftirayên dîrokî; wihareng e divê kurdên pispor û berpirsîyar bi ser navê sazî, pirtûkxane û mûzeyên neteweyî doza berhemên xwe yên li biyanistanan jî bikin, wan vegerînin welatê xwe. === Peyvsaziya dîrokê === Peyva “dîrok”ê bi devoka Behdînanê ye û di devokên din ên kurmancî de wekî “dûrok” tê bilêvkirin; lê şêwazê wê yê behdînî êdî bûye peyveke hevpar a kurmanc, zaza û şêxbiziniyên bakurê Kurdistanê. Li aliyekî din di zaravayên soranî, feylî, hewramî û kelhurî de heman wate li peyva “mêjû”yê hatiye barkirin ku reh û rêşeyên wê peyvê jî di daçeka “ji mêj ve”yê ya kurmancî de xuya dibin. Rayeka peyva “dîrok/dûrok”ê “dîr/dûr” e û hemû wateyên barkirî “tiştên/mesafeyên ne li vir û berdest” destnîşan dikin; her wiha ligel hinek peyvên din çend biwêj û lêkerên pêkhatî/hevedudanî jî (“dûr û dirêj”, “dûr û nêzik”, “dûr û kûr çûn/lêxistin”...) pêk anîne. Îcar her çiqas peyva “dûr”ê “tiştê/mesafeyê derbasbûyî û pêknehatî” nîşan bide jî, peyva “mêj”ê hertim wateya “heyamên bihurî” dinimîne. Di çavkaniyên ewropî de rayeka peyva “istoria/historia”yê ya ku tê wateya “dîrok”ê dispêrin reh û rîşeyên grekoromayî; hêjayî gotinê ye ku di zimanê kurdî de jî peyva “sitêr”ê heye ku ji bo nivînên îstîfkirî tê gotin(“Kebaniya malê ji bo mêvanan desteyeke nivînan ji sitêr daxistin.”); heta roja îroyîn jî li gundên kurdan cil-nivînên nivistinê li gorî giranî-siviktî û giringiya bikaranînê li kuncekî malê tên jenandin. === Mirov û dîrok === Fehmdarî ye ku pêvajoya çêbûna mirovekî, jiyan û mirina wî, rêza bûyerên vê pêvajoyê “dîroka mirovî” ne. Her çiqas tevahiya pêvajoyên çêbûn, jiyan, mirin û bûyerên piştî mirinê yên her mirovî nehatibin tomarkirin, rêzkirin û şirovekirin jî ev nayê wê wateyê ku mirov “bêdîrok” e. Lewre serdema bûyerên ku bi pergaleke nivîskî nehatine tomarkirin wekî “pêşdîrok” tê hesibandin. Wisan e “dîrok” têgihîneke sîwan e ku bûyerên rabihurtî vedibêje, wan berhev dike, li gorî rêza pêkhatinê pêşkêş dike û serpêhatiyan li gorî serdema pêkhatinê şirove dike. Kesê ku li ser mijarên dîrokê xebatên zanistî dimeşîne wekî “dîroknas” tê binavkirin; dîroknas bi riya çavkaniyên dîrokî yên wekî belgeyên nivîskî, vegotinên devkî, berhemên hunerî û nîşaneyên xwezayî rastiya bûyerên rabihurtî derdixin ber ronahiya zanistê.<ref>John H. Arnold (2000), History: A Very Short Introduction, New York: Oxford University Press.</ref> Her çi ku peyva “dîrokzan”ê ye, ew jî tê wateya “pisporê dîroka devkî ku bi bihîstinên xwe û bêyî perwerdehiyeke zanistî hînî hûrgiliyên bûyerekê bûye”. Divê bê gotin ku dîrokeke kemilî ya birêkûpêk tuneye; hertim sir û razên hinek pêvajoyan di tarîtiyê de dimînin û mijarên nîqaşbar li benda delîlên vedîtî disekinin. === Dîroknasî, mêjûnasî, erdnîgarî û sernavnasî === Di çapemeniya kurmancî ya hevçerx de têgihîna “dîrok”ê êdî ji bo “historia”ya greko-latînî û têgihîna “mêjû/mêjûnasî”yê jî bi wateya “cronology”ê tê bikaranîn. Bêguman di navbera her du têgihînan de cudahiyeke berbiçav heye; êdî “dîrok/historia” tê wateya “lêkolîna rêkxistî û belgekirina çalakiyên mirovan”<ref>Brian Joseph & Richard Janda (2008), The Handbook of Historical Linguistics, Blackwell Publishing, r. 163.</ref>, lê “mêjûnasî/cronology” “zanista rêzkirina bûyeran li gorî cih û dema pêkhatinê”<ref name=":0">Ji bo agehiyên berfirehtir bnr.: https://www.britannica.com/topic/chronology; dema gihiştinê: 16.04.2023; 22:52.</ref>ye. Dîroknasî tevahiya lêkolîn û rêbazên dîroknasan e ku wekî dîsîplîneke akademîk derketiye holê; dema ku ev zanist li ser mijareke taybet xebatan dimeşîne, hewl dide ku çavkanî, rêbaz û hizirên dîrokzanan ên derbarê wê bûyerê de bigihêjîne encameke peyitandî û çespandî. Wisan e dîrok di heman demê de ew dîsîplîna akademîk e ku ji bo ravekirin, vekolîn, rapirsîn û nirxandina bûyerên bihurî vegotinê bi kar tîne; her wiha li ser şêwazên sedeman û encamên wan lêkolînan dike. Hêjayî gotinê ye ku dîroknas li gorî mijaran dîrokê nîqaş dikin; lewre bersivê didin pirsa “kîjan vegotin bûyereke taybet bi awayekî çêtir rave dike, sedemên herî girîng diyar dike û her wiha di çarçoveya bandor-encamê de mijarê şirove dike?” Wekî mînak: heke dîroknas li ser dîroka merwaniyan bixebitin, di destpêkê de bi riya çavkaniyên berdest serdema wê mîrgehê û bûyerên wê yên qewimî diyar dikin û piştre derbasî hûrgiliyên din ên wekî dîroka siyasî û civakî dibin. Dîroknas di heman demê de wekî armanceke serbixwe li xwezaya dîrokê dinihêrin; delîlên berdest û ramanên kêrhatî dinirxînin û pirsgirêkên eşkerekirina qewareya “bûyera dîrokî” nîqaş dikin.<ref>Peter Stearns, Peter Seixas & Samuel Wineburg (2000), Knowing, teaching, and learning history: national and international perspectives, New York University Press, r. 6.</ref> Li hêla din, gava çîrokên çandeke taybet bi çavkanî û delîlan neyên piştrastkirin (wekî çîrokên “Mîrze Mihemed”, “Kerr û Kulik”) bi gelemperî wekî mîrateya çandî yan jî efsaneyan tên dabeşkirin. Her çiqas dîrok ji çîrok û efsaneyê cudatir be û bi delîlên piştrastkirî hatibe peyitandin jî, hûrgiliyên vê çanda kevnare bandorê li ser şirovekirina xwezaya dîrokê dikin; wekî mînak: hûnaka Şahnameya Firdewsiyî ya ku di sedsala 15an de bi pexşankî li tirkiya osmanî hatiye wergerandin rê li ber dîroknasan vedike ku di teksta heyî ya Şahnameya farisî de bikevin şikê û carekê jî bi çavê wergera osmanî li bûyeran temaşe bikin.<ref>Li gorî agehiyên ku amadekarê tezê Dr. Mustafa Kugu dide, ev Şahname di sedsala 15an de (854 k./1450 z.) ji farsiyê bo tirkiya osmanî bi pexşankî hatiye wergerandin; wergêrê wê ne diyar e, lê ji bo siltanê osmanî Muradê Duyem (1421-1451) ê bavê Fatihî hatiye xelatkirin. Li pirtûkxaneyên Tirkiyayê 3 nusxeyên wê yên wênedar hene û li Pirtûkxaneya Muzeya Seraya Topkapiyê ne (TSMK, H. 1116, H. 1518, B. 248); her wiha nusxeyeke wê jî li Pirtûkxaneya Neteweyî ya Awistiryayê ye (Cod. Mixt. 709 Han). Hêjayî gotinê ye ku hevoka pêşîn (r. 14) û paşîn (r.853) ên Şahnameyê gelekî balkêş in. Di hevoka pêşîn de nirxê dîroknasî û sexbêriya zanyariyan wiha hatiye vegotin: “Wî hişmendî wiha got: Merivê dîroknenas û nepijî kaşî refa pêşîn neke û tu carî pê ewle mebe, jê bawer meke; her wiha tu car ji dijminê kevn hêvîdar mebî.” Îcar hevoka ku dibêje “ev Şahname ji aliyê Firedewsiyê Tûsî ve sala 400î ya koçî bo Siltan Mehmûdê Xeznewî hatiye nivîsandin û sala 854an a koçî jî bi fermana Siltan Muradî li zimanê tirkî hatiye wergerandin”, şoreşeke zanyariyan e; ji ber ku şik û gumanê datîne ser hemû nusxeyên Şahnameyê yên farsî û bi zimanên din ku “gelo guhartin û destwerdanek di metnê Şahnameyê de hatiye kirin ku navê kurdan wekî desthilatdar û damezirînerên Aryayê/Îranê derbas nabe?”</ref> Di kevneşopiya rojavayî de dîrokzan Herodotê yûnanî (sedsala 5an a BZ) bi awayekî giştî wekî “bav û damezirînerê dîrokê” tê hesibandin; lê belê her wekî “zirbavê derewan” jî hatiye rexnekirin. Wekî mînak: dîroknas Juan Luis Vives (1492-1540) “Dîroka Herodotî” bi “gendeliyên dîrokî” ve tawanbar dike û dibêje ku “dê rasttir be ku meriv wekî <hebana derewan> gazî Herodotî bike, ne ku wekî <bavê dîrokê>”. Vives dixwaze ku di navbera dîrok û efsaneyê de veqetîneke paqij û eşkere hebe; her wiha balê dikêşe ser xetereyên şêwaza vegotinê û hişyariyan dide ku rastiyên dîrokî nebin qurbaniyên teksta helbestî-wêjeyî û lewre kronolojiyeke rasttir ji Herodotî dixwaze.<ref>Foster Watson (1913), Vives on education: a translation of the De tradendis disciplinis of Juan Luis Vives, Cambridge University Press, r. cxlvi; ji bo nusxeya înternetî bnr.:https://archive.org/details/vivesoneducation00viveuoft/page/n151/mode/2up?q=Herodotus; dema gihiştinê: 16.04.2023;20:26.</ref> Li vir xuya dibe ku rexnegirê dîroknasiyê Vives -wekî rêbaza lêkolîna dîrokî- giringiyê dide pêwendiya di navbera dîroknasî, mêjûnasî û erdnîgariya bûyeran de; wisan e, divê ev pêwendî bi kurtî bê ravekirin ku heman şaşî dubare nebin. Her wekî berê jî hate gotin, mêjûnasî (ango kronolojî) ew rêbaza lêkolînên dîrokî ye ku cedwelê demê destnîşan dike, bûyeran li gorî rêza pêkhatinê datîne cihê ku lê qewimîne. Pergala mêjûnasiyê ya ku ji bo tomarkirina dîroka mirovahiyê tê bikaranîn, xwe dispêre salname û erdnîgariyê; lewre mêjûnasiya zanistî hewl dide ku hemû bûyeran li gorî pêngavên rûdanê û di heyamên wan ên rast de li ser pîvaneke sabit bi cih bike ku hem wêneyê wan hem jî serdem û cihê wan eşkere bibin.<ref name=":0"/> Bi kurtasî mirov dikare bibêje ku bûyer (hûrgiliyên vegotî, nivîsandî û belgekirî yên mijarê), cihê bûyerê (erdnîgariya ku bûyera behskirî lê qewimiye) û dema pêkhatina bûyerê (li gorî dema pêkhatinê gav bi gav vegotina bûyerê) sê hêmanên bingehîn ên dîroknivîsînê ne. Sernavnasî rişteyeke zanistî ye ku sala 1716an ji peyva yûnanî ya “'''onoma'''” (''ὄνομα'', “nav”) û paşgira /-(t)îkos/ê (''τικός'': “-bend/wend, pêwendîdar”) hatiye dariştin; bi vî awayî têgeha “'''onomastikos'''”ê (''ὀνομαστικός'': bi ing. “''onomastics''”, bi frans. “''onomastique''”) wekî beşeke zanistê hêdî hêdî ketiye rojevê. “Sernav” navê taybet ê her tiştî ye û piştî wergirtina paşgira /-nasî/yê vegeriyaye navê zanistekê; îcar sernavnasî/onomastics (di nivîsarên kevn de: onomatolojî) lêkolîna rîşenasî/etîmolojî, dîrok û bikaranîna sernavan e.<ref> https://www.dictionary.com/browse/onomastics; https://www.thesaurus.com/browse/onomastics; dema gihiştinê:28.07.2023; 21:05.</ref> Sernavnasî li ser çar beşên sereke leva dibe: sernavnasiya cihan (“''toponymy/toponomastics'': lêkolîna sernavên cih û waran”), sernavnasiya kesan (“''anthroponomastics'': lêkolîna sernavên kesane”), sernavnasiya wêjeyî (“''literary onomastics'': lêkolîna sernavên wêjeyî, nîgaşî û çîrokî”), sernavnasiya civakî-çandî (“''socio-onomastics'' an jî ''re-onomastics'': lêkolîna sernavan di nava civak û rayîşa çandî de”). Her wekî diyar e, sernavnasî (onomastîk) bi kêrî naskirin û nirxandina reh û rîşeyên sernavan tê û di lêkolînên dîrokî de ji bo naskirina jîngeha “komikên nijadî yên li nav nifûsên berfireh” tê bikaranîn.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Onomastics; dema gihiştinê: 28.07.2023; 21:56.</ref> Wihareng e, sernavnasî alîkariyê dide “prosopography”ê jî; îcar jînenîgarînasî/prosopografî jî li ser “taybetmendiyên hevpar ên komeke mirovan” lêkolînan dimeşîne, jînenîgarî/biyografiyên wan ên kesane dişopîne, ji çend aliyan ve kesên pêwendîdar raçav dike.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Prosopography; dema gihiştinê: 28.07.2023; 21:57.</ref> Bêguman sernavnasiya gelên misilman û kurdan gelekî beriya ewropiyan dest pê kiriye; lê belê hinekî belawela ye. Wekî mînak: xebatên pêşîn li ser sernavnasiya kesan dest pê kiriye û di zanistên hedîs, siyer û dîrokê de hatiye bikaranîn; ji bo naskirina sehabiyan û salixên wan wekî pêwistiyeke zanistî derketiye holê ku ansîklopediya Ibn Xelikan ê kurd “Wefeyat’ul-E’yan” yek ji wan xebatên li ser sernavnasiya kesan e. Piştre ji bo nasandina erdnîgariyê, ango sernavnasiya cihan hinek ansîklopediyên hêja hatine berhevkirin ku “Mu’cem’ul-Buldan”a Yaqûtê Hemawî xebata herî navdar a vî warî ye. Di serdema osmaniyan de jî xebatine ku dişibihin ferhengên sernavnasiyê yên hevçerx hatine nivîsandin ku “El-Letaifu fî’l-Luxah”a Ehmed b. Mustafa El-Lebabîdî, “Keşf’uz-Zunûn”a Katib Çelebî û “Qamûs’ul-E’lam”a Şemsedînê Samî çendek ji nimûneyên wan ên naskirî ne. === Dîroka dîroknasiyê === Wisan dixuye ku daxwaza têgihiştina bûyerên qewimî pêwistiyeke mirovî ya hevpar e; lê belê di şaristaniyên cihê yên li çaraliya cîhanê de “vegotina çîroka bûyeran”, ango “veguhastina dîrokê” naşibihin hev. Tiştê ku jê re “dîrok” tê gotin, -di bingehê xwe de- pirseke felsefî ye. Ji ber ku nivîsarên mêjûnasiyê yên herî pêşîn vedigerin şaristaniyên Mezopotamya û Misirê yên kevnare; her wiha ev nivîsar bi şêwazê tomare (sicil) û salnameyan in ku wan serdemên dîrokî vedibêjin û nivîskarên dîrokzan ên van şaristaniyên pêşîn bi navên xwe nayên zanîn. Her çiqas maweya dîroka tomarkirî û nivîsandî ya mirovahiyê wekî “Dîroka Serdema Kevnare” were binavkirin; hemû zanyariyên vê serdemê xwe dispêrin xebat, lêkolîn, lêgerîn û vedîtinên arkeolojiyê. Temenê wê bi qasî 5000 salî ye; ji nivîsên bizmarî yên sumeriyan dest pê dike û berepaş heta serdemên herî dêrîn diçe.<ref>Barbara Ann Kipfer (2000), Encyclopedic Dictionary of Archaeology, New York: Springer Science & Business Media, r. 564.</ref> Rojhilata Nêzik a Kevnare (ji Balkanê heta Yemenê bi dirêjahî û ji Hindistanê heta Misirê bi berahî) ji aliyê dîroknasan ve wekî landika mirovahiyê tê pejirandin<ref name=":1">Adam Hart-Davis (2012), History: The Definitive Visual Guide, New York: DK Publishing, r. 54-55.</ref> ku li vê devera berfireh tevahiya salê çalakiyên çandiyarî hatine meşandin; cara yekem pergala nivîsandinê lê hatiye afirandin<ref name=":2">Philip Parker (2017), World History: From the Ancient World to the Information Age, New York: DK Publishing, r.60-61.</ref>, ji kaxetîtê çerx hatine hilberandin û piştre wekî tekereka erebeyan a darîn û hesinî hatiye pêşxistin.<ref name=":3">Merry E. Wiesner-Hanks (2015), Concise History of the World, Cambridge: Cambridge University Press, r. 55-56.</ref> Her wisa li vê deverê sazûmanên dewleta navendî hatine damezrandin<ref name=":4">Parker 2017, r. 54–55.</ref> û bendên qanûnî yên pêşîn hatine nivîsandin<ref name=":5">Wiesner-Hanks 2015, r. 74.</ref>; dîsan artêşên rêkxistî<ref>Wiesner-Hanks 2015, r. 73.</ref>, çînên civakî<ref name=":5"/>, pergala koledariyê<ref name=":6">Hart-Davis 2012, r. 54–55</ref> û împeratorî<ref name=":7">Parker 2017, r. 55–56.</ref> hatine avakirin. Ji aliyê zanistî ve jî xebatên bingehîn ên stêrnasî û bîrkariyê hatine destpêkirin.<ref name=":8">J. M. Roberts & Odd Arne Westad (2013), The Penguin History of the World, New York: Penguin Books, r. 65.</ref> Hêjayî gotinê ye ku, -her wekî ku berê jî hate şirovekirin- têgihîna “dîrok”ê ji bo wan nivîsaran tê gotin ku roj û bûyerên wan ên bihurtî hem bi awayê vegotinê hatine nivîsandin û tomarkirin hem jî zanyarî bi mebesta agehdarkirina nifşên paşerojê li pey hev hatine rêzkirin. Li gorî vê wateya teng, “dîroka kevnare” ji “dîroka kevnare ya klasîk”, ango ji sedsala pêncan a berî zayînê dest pê dike ku damezirînerê wê Herodotê yûnanî ye û xebatên wî wekî pêngava yekem a dîsîplîna dîroknasiyê tên pejirandin. Di pêngava duyem de xebatên rayedarê romayî Katoyê Pîr (Marcus Porcius Cato [234-149 BZ])<ref>Encyclopædia Britannica Online (2012), “Marcus Porcius Cato”, Encyclopædia Britannica Inc; https://www.britannica.com/biography/Marcus-Porcius-Cato-Roman-statesman-234-149-BCE; dema gihiştinê: 08.05.2023; 22:46</ref> tên; berhema wî ya bi sernavê “Origines” (a derbarê reh û rîşeyên Roma û romayiyan de) xebateke dabeşkirî ya li ser dîroka Romayê ye û pirtûka dîrokî ya yekem e ku bi zimanê latînî hatiye nivîsandin. Hevdemên wî yên nêzik Sîma Tan û Sîma Qian jî di serdema Împaratoriya Han a Çînê de dîroknivîsiya çînî ava kiriye ku berhema wan a bi sernavê “Şîjî” (Qeydên Dîroknasê Mezin) encameke xebatên wan e. Di Serdema Navîn de li Ewropa, cîhana misilman û Asyaya Dûr (nivîsên dîrokî yên koreyî û japonî yên li ser modela çînî ya heyî) gelek xebatên dîroknasiyê hatine amadekirin; lê di Serdema Ronahiyê/Rewşenbîriyê ya sedsala 18an de hem dîroknasiya cîhana rojavayî teşeyekî nû girtiye hem jî dîroknasên wekî Voltaire, David Hume û Edward Gibbon bingehên dîsîplîna dîroknasiyê ya nûjen danîne. Roja îroyîn lêkolînên nûjen ên dîrokê li qadeke berfireh belav dibin; wekî mînak: hinek lêkolîn tenê devereke taybet didin ber xwe (“sînorên Mezra Botan di serdema bedirxaniyan de”, “Aran wekî landika aryayiyên pêşîn”, “di serdema sasaniyan de Xoresan”, “mîrgehên devera Behdînan”, “di sedsala 20an de bajarê Amedê”, “di gernameyên biyaniyan de Ararat”...), hinek jî tenê mijarekê vedikolin (“rojnamegeriya kurdî ya sedsala 19an”,“analîzeke medyayî li ser bûyerên Newroza 2023an”, “rewşa perwerdehiyê li medreseyên serdema Ehmedê Xaniyî”, “jînenîgariya Silhedînê Eyûbiyî li gorî çavkaniyên xaçperestan”...).Êdî dersa “Dîrok”ê bi gelemperî wekî beşeke perwerdehiya seretayî û navîn tê hînkirin; her wiha di asta zanîngeh û enstîtuyan de jî wekî dîsîplîneke serbixwe tê fêrkirin. === Felsefeya dîrokê === Felsefeya dîrokê beşek ji mijarên felsefeyê ye û bi wî çavî li lêkolînên dîrokî dinihêre; lewre tevger, sepan û guhertinên civakî yên ku di dîrokê de qewimîne ji aliyê felsefî ve dinirxîne. Wisan e, felsefeya dîrokê jî mînanî felsefeya zanistê û perwerdehiyê dîsîplîneke felsefî ye ku rêbaza lêkolînên dîrokî di bin sernavên “felsefeya rexneyî ya dîrokê” û “felsefeya nîgaşî/xeyalî ya dîrokê” de şirove dike. Di “felsefeya rexneyî ya dîrokê” de balê dikêşe ser lêkolînên zanistî yên dîrokê; lewre bi gelemperî li ser xwezaya çavkaniyên dîrokî, rastiya belgeyên berdest û duristiya encamên derxistî radiweste. Lê “felsefeya nîgaşî/xeyalî ya dîrokê” piranî bi dîroka mirovahiyê re mijûl dibe; bûyerên dîrokî li gorî giringiya wan rêz dike.<ref> William Henry Walsh (1960), Philosophy of History: An Introduction, Harper Torchbooks, r. 9-29; ji bo nusxeya înternetî bnr.: https://archive.org/details/philosophyofhist027581mbp/page/n9/mode/2up; dema gihiştinê: 16.04.2023;22:30.</ref> Felsefeya dîrokê bi sê pirsan mijarên sereke vedikole: “Gelo wateya tiştên ku bi domana demê re çêbûne heye?”, “Ma qanûnên ku serweriyê li bûyerên dîrokê dikin hene?”, “Gelo rûgeheke/istiqameteke diyarkirî ya dîrokê heye?”<ref>Ebdurrehman Bedewî (1980), Mewsû’et’ul-Felsefeh, Beyrût: El-Muesset’ul-Erebiyyetu li’d-Dirasati we’n-Neşr, c. 2,r. 157.</ref> === Rêbazên lêkolîna dîrokî === Rêbaza dîrokî komkirina çendek teknîk û rênîşandêran e ku dîroknas ji bo lêkolîn û nivîsandina dîrokên heyamên rabihurtî tînin. Li gorî vê pênasekirinê, pisporên dîrokê (dîroknas) keresteyên derbarê heyamên rabihurtî (çavkaniyên dîrokî) de ji hinek ezmûnan (rêbazên lêkolîna dîrokî) re derbas dikin û digihêjin encamekê (dîroknivîsî). Wisan e, dîroknasê ku li ser nirxandina zanistên bûye pispor (asta yekem) çavkaniyên xwe li gorî heyam û giringiyê kom dike (asta duyem); van keresteyên berdest wekî “çavkaniyên bingehîn”, “çavkaniyên duyemîn” û “delîlên maddî yên arkeolojiyê” rêz dike (asta sêyem) û di dawiyê de bi şahidiya van delîlan wêneyekî rast û pêbawer ê bûyereke rabihurtî derdixe holê (asta çarem). Diyar e ku divê em van astan yeko yeko şirove bikin. Bi kurtasî “dîroknas” ew zanyarê pispor e ku li ser dîrokê lêkolînan dike û encama lêkolînên xwe bi awayekî nivîskî radigihîne.<ref>Ji bo pênaseya peyva “dîroknas” bnr.: http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=Historian; dema gihiştinê: 21.06.2023; 04:29.</ref> Li vê derê, divê cudahiya di navbera peyvên “dîroknas” û “dîrokzan”ê de were aşkerakirin. Wekî pêwistiyeke perwerdehiya hevçerx, peyva “dîroknas”ê ji bo wan zanyarên akademisyen tê bikaranîn ku li dezgehekî perwerdehiyê xwendiye û pisporiya xwe bi bawernameyeke fermî pesend kiriye. Her çi ku peyva “dîrokzan”ê ye, ew jî ji bo wan pisporên dîrokê tê bikaranîn ku bi riya bihîstin, şopandin û lêkolînên xwe yên takekesî hînî dîrokê bûne. Wisan e çi dîroknas û çi jî dîrokzan pisporiya xwe li ser lêkolîna bûyerên rabihurtî yên sereke ava dikin. Di roja îroyîn de dîroknas derbarê pevçûnên leşkerî, qonaxên siyasî û tevgerên civakî de li zanîngeh û dem-dezgehên perwerdehiyê yên din xebatan dimeşînin; xebatên xwe li gorî rê û rêbazên zanistî bi pêş dixin, xebatên beriya xwe rexne dikin û ji bo hîndekariya dîrokê kevneşopiyeke zanistî ava dikin. Lê belê dîrokzan ji bo rêxistinên cihêreng ên gelemperî, taybet û rêxistinên civaka sivîl dîroka hinek bûyeran dişopînin û encama xebatên xwe yan pêşêkêşî van rêxistinan dikin an jî bi raya giştî û çapemeniyê re pareve dikin.<ref>Alexis M. Herman, (1998-99), Occupational Outlook Handbook, Indianapolis: JIST Works, r. 525.</ref> Wisan e, dîroknas (herwiha dîrokzan jî) bi dîrokê û bûyerên rabihurtî re mijûl dibe, cih û dema bûyeran li gorî pêwendiyên sedem û encamê dinirxîne û wêneyekî rasteqîn ê heyamekê derdixe holê. Gava dîroknas û dîrokzan mijareke lêkolînê hildibijêrin, dest bi berhevkirina çavkaniyan dikin; di vê astê de tevahiya çavkaniyên eleqedar û alîkar tên berhevkirin. Wekî mînak: heke dîroknasek li ser dîroka Komara Agiriyê (1926-31) xebateke zanistî bimeşîne, di pêngava yekem de divê ji bo dîroka kevnare ya deverê heta heyama bûyerê kurtenêrîneke regezî-dîrokî û erdnîgariyê çavkaniyan berhev bike; di pêngava duyem de çavkaniyên heyama diyarkirî kom bike û di pêngava sêyem de jî ji bo dengvedanên piştî bûyerê nimûneyan bide hev. Lê belê divê tevahiya çavkaniyên rast û durist, şaş û derew, nirxandinên zanistî û nezanistî bên komkirin ku dîmeneke giştî ya cih û bûyerê, sedem û encamên wê derkevin ber ronahiyê. Îcar piştî komkirina çavkaniyan asta nirxandina zanyariyên berdest dest pê dike. Asta rexnekirina çavkaniyan (an jî nirxandina agehiyan) pêvajoya kontrolkirinê ye; lewre kalîteya çavkanî û zanyariyan li gorî rastbûn, pêbawerî û têkildariya wê ya bi mijara lêkolînê re tê ezmûnkirin. Gilbert J. Garraghan û Jean Delanglez ji bo rexnekirina çavkaniyan şeş lêpirsînan diyar dikin: 1. Çavkanî -çi nivîskî çi jî devkî û nenivîsandî- kengê hatiye çêkirin (dîroka hilberandina çavkaniyê)? 2. Çavkanî li ku derê hatiye hilberandin (diyarkirina cihê hilberandinê)? 3. Çavkanî ji aliyê kê ve hatiye hilberandin/çêkirin (nivîskar an jî xwediyê berhemê)? 4. Çavkanî ji kîjan materyala berî xwe hatiye hilberandin; li ser çi bingehê hatiye avakirin (nirxandina qewareyê)? 5. Çavkanî bi kîjan şêwazê resen hatiye hilberandin (duristî û saxlemiya çavkaniyê)? 6. Nirx û erzişa naveroka çavkaniyê çi ye (pêbaweriya naverokê)?<ref>Gilbert J. Garraghan & Jean Delanglez (1946), A Guide to Historical Method, Fordham University Press: New York,r. 168.</ref> Di asta dawîn de jî bi şahidiya delîl, çavkanî û zanyariyên heyî bûyereke dîrokî tê nirxandin; dîmena giştî tê nîgarkirin, şaşiyên heyî tên bersivandin û rakirin, rastiyên diyarbûyî dîsan tên nîqaşkirin û wêneyê herî guncayî yê bûyerê wekî rastiyekê tê pêşkêşkirin. Ernst Bernheim, Charles-Victor Langlois û Charles Seignobos ji bo rexnekirina çavkaniyên dîrokî û zelalkirina encamê pêvajoyeke heftgavî pêşniyaz dikin: 1.Heke hemû çavkanî derbarê bûyerekê de li hev bikin, dîroknas dikarin vê bûyerê peyitandî û îsbatkirî bihesibînin. 2. Her çend piraniya çavkaniyan bi heman awayî bûyeran vebêjin jî, heta ku metna nirxandî ji ezmûna rexneyî derbas nebe, guhertoya berdest nayê pejirandin û pirbûna vegotinan venagerin rastiyan. 3. Heke tevahiya çavkaniyekê nehatibe pesendkirin û tenê beşeke wê ji aliyê pisporan ve hatibe hatibe piştrastkirin, cihê baweriyê ye. 4. Gava du çavkanî li ser mijareke taybet li hev nekin, divê dîroknas çavkaniya herî pisporane ya guncayî hilbijêre; ango ew dê çavkaniya ji hêla pispor an jî şahidê bûyerê ve amadekirî bipejirîne. 5. Gava şahidên serdemekê bi awayekî asayî çavdêriyên xwe yên derbarê bûyereke qewimî de tomar kiribin û rastiyên vê bûyerê ji aliyê piraniya hevçerxên wî ve jî hatibe zanîn û kêm-hindik hatibe behskirin, ev çavkanî cihê baweriyê ne û bi gelemperî tên pejirandin. 6. Gava li ser bûyerekê du çavkaniyên serbixwe hatibin amadekirin û li ser mijarekê li hev bikin, pêbaweriya her yekê zêde dibe û ev lihevkirin vedigere pîvaneyeke rastiya hevpar. 7. Gava du çavkanî nakokbar bin û rêgezeke din a nirxandinê tunebe, wê hingê dîroknas çavkaniyeke wisan hildibijêrin ku herî baş bi hişmendiya hevpar re digunce.<ref>Martha Howell & Walter Prevenier (2001), From Reliable Sources: An Introduction to Historical Methods. Ithaca: Cornell University Press.</ref> === Rênimaya dîroknasê kurd: [[Ehmedê Xanî]] û rotaya netewesaziyê li ser bingehê mîrateya îslamî === Gava mirov bi çavên îroyîn li têkoşîna zindî ya mirovahiyê dinihêre, pê dihese ku xulexula tevgerên azadîxwaziyê ye û derfetên berxwedanê ne dûredest in; neteweyên ku demeke dirêj di bin nîrê sitemkariyan de mane û bêhnvedanek dane xebatên neteweperweriyê jî, ne çavgirtî û çivîsist in. Lê belê ew dagirkeriyên ku reh û rîşeyên bindestan ji hev qetandine, tov û berên wan ji hev cihê kirine, hilm û neksa wan çikandine jî zû bi zû ji cendekê rebenan dernakevin. Wisan e, divê bindest û hejar -berevajî korahî û teraliyê- di nava ariya şewatê de li koziyekî xwe bigerin; da ku pûş û pelaşê ziwa dayînin ser çîkekê, piçek agirê “xîreta mêrê berê” bi dest bixînin, li dorê kom bibin û di vê hewaya xemsariyê de xwe li ber germ bikin. Divê hejar û reben vî agirî teqez û demildest geş bikin, nobedar û pasevanan bidin ber êtûna xwe ku careke din danemire; her wiha piştî ew qas salên razan û zikmizdanê, serdemên lawazî û belengaziyê, divê dersê ji dîroka xwe wergirin ku çîroka wan a rebeniyê dubare û çendbare nebe. Gava mirov li mirovahiyê dinihêre, divê wekî awêneya xwe lê binihêre; li ber wê awêneyê ser û sîçeyê xwe, cil û bergên xwe, xeml û xişrên xwe sererast bike, xwe arasteyî jiyanê bike û li gorî rayîşa neteweyî-navneteweyî bi keresteyên pêwist bixemlîne. Her wiha gava mirov nûçeyên xelqê dibihîze, -berî ku bibeze hawariya wan û xwe gorî bike- divê bibe berpirsiyar û berdevkê xwe; ji xelqê re masîgir û ji xwe re kûsîgir nebe, derfet û sermiyana xwe di ber xelqê de nemezêxe û xerc neke. Heke “mirin” qedera neteweya kurd bûya û li eniya kurdan hatiba nivîsandin, wê di wan sedsalên dirêj ên bihurtî de biqewimiya; ji ber ku gelê kurd di van her du sedsalên dawîn de hema hema bi qeyd û zincîran ve girêdayî ye, di rewşeke westiyayî de ye û wihareng e, ev demeke dirêj e ku bi barê şaristaniya mirovahiyê piştşkestî ye jî. Wisan e, gelê kurd ê westiyayî, ji ber tajanan bêdeng mayî, mîna marê nîvkuştî kovelan dayî û serê xwe dirêjkirî hê hê jî zindî ye; lê di “xewa xefletê” de digevize, pişta xwe bi peynê dîrokê dixwirîne, xaneyên xwe bi dermanên hînbûnê vedijîne û di rewşa xwe ya veleziyayî de dagirkerên xwe li piyan û ji xwe mezintir, bilindtir û xurttir dibîne. Divê bê pejirandin ku di vê heyama 200 salî ya paşîn de dagirkerên kurdan jî xort, xurt û dilodîn bûne; lewre derfetên dijxwedayî, dijmirovî û dijxwezayî bi dest xistine. Dîsan wan dagirkeran bi pêlîstokên xwe yên birqonek hevalbendiya tevahiya gelan peyda kiriye û li dijî kurdan pergaleke dêwasa û hûtesa ava kiriye. Her çiqas ji aliyê dagirker û hevpeymanên wan ve neyê pejirandin jî, xîmê vê pergalê li ser dabeşkirina erdnîgariya Kurdistanê, hincirandina sîngê gelê kurd û tunekirina ferhenga kurdî hatiye avêtin, çikilandin û bilindkirin. Heke ev neteweya kurd bimira û bê ser û şûn totalî kendalekî nenas bibûya, ew ê di serdemên bêhnvedan û westanê de bimira; ew dê bê gor û kêl winda bibûya, ew dê di serdemên dagirkeriyên demdirêj û desthilatdariyên wan ên nerewa de bibihujiya, biheliya, bibûya felqedestek xwelî yan jî hilm û hewayeke bêveger. Lê neteweya kurd nemir; li berevajî mirinê, wekî dêwê nivistî bi jîndariya Newrozê veciniqî, ji xewa kûr hişyar bû, li çep û rasta xwe nihêrî, wekî lehengekî dîrokî yê hêzdar rabû ser xwe, bend û kemendên xwe şikandin, kelemên li ser riya xwe vebijartin, giraniyên li ser sîngê xwe rakirin, li hemberî dagirkeriya pîr û cadûbaz bi ser ket. Çima bi ser ket? Ji ber ku tar û bingehekî neteweya kurd hebû; heta serdema Ehmedê Xaniyî gelek helbestvan, nivîskar û wêjenasan kevirên xîmê avahiya kurdan kom kiribûn. Dema ku [[Ehmedê Xanî|Ehmedê Xaniyî]] çavên xwe li ziman, çand, wêje û dîroka kurdan vekirin gelek berhemên giranbiha êdî li ber destan bûn: [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahir]], [[Eliyê Herîrî|Eliyê Herîrî,]] Cizîriyî û [[Feqiyê Teyran]] kevirên gewherî yên avahîsaziyê li qada erdnîgariya Kurdistanê kom kiribûn, êdî zimanekî têkûz î nivîskî amade bû. Destana rastîn [[Mem û Zîn]]ê û çîrokî ya [[Memê Alan (destan)|Memê Alan]] hêma û nîşaneyên şaristaniya kurdan diparastin; dengbêjan bi dengên xwe yên bilbilî û şalûlî sermiyana devkî ya çanda kurdan ji nifşekê derbasî nifşeke dîtir dikir. Şerefxanî jî beşeke girîng a dîroka kurdan tomar kiribû; rê û rêçikên dîroknivîsînê li neteweya kurd nîşan dabû ku li ser dîroksazî û dewletsaziya xwe bixebitin. Bi ihtimaleke mezin wî nav û naveroka Kurdgalnamekê û wergera osmanî ya Şahnameyê (sedsala 15an) nebihîstibû; heke bibihîsta dê xwe nesiparta çîrok û çanda gelêrî, dê rasterast qala dîroka rastîn a kurdan bikira. Lewre Ehmedê Xaniyî xwe sparte çîrokeke jiyayî û dîrokeke zindî ya gelêrî; bi vî awayî sazûmana kesane, civakî, pergalî û navneteweyî ya kurdan bi hunereke bêhevta guhaste zimanê helbestî yê ku nîşaneya hêza pênûsa kurdan bû. Bêguman Ehmedê Xaniyî hema di xortaniya xwe de dest bi nivîsandina vê berhemê nekir; pêşiyê “Eqîdeya Îmanê” ya kurdî nivîsiye û li gorî zanîna xwe baweriyek ji kurdan re diyar kiriye. Li gorî wî, -berî herî tiştî- divê baweriyeke kurdan a xurt hebûya ku wan bikaribûya li hemberî her dijminî di ber wê baweriyê de têkoşînek bida. Bêguman dijminên ku pêşengên kurdan kuştibûn, an jî kiribûn bin xizmeta xwe dê destevala nesekinayana; wan dê êrişên xwe yên rewşenbîrî, ruhî, civakî û siyasî çi bi dizîka û çi jî bi eşkereyî bimeşandana û berdewam bikirana. Piştî vê berhema destpêkî dor hate xîmavêtina li ser vê baweriyê; lewre Xaniyî “Ruknên Îslamê”, ango stûnên ayîna îslamê çikilandin. Ev biryareke pragmatîk bû; kurd di nava du şaxên îslamê de hatibûn parevekirin, li aliyekî wan pêşengê “ehlê sunetê” Mala Ozmên hebû û li aliyê din pêşengê “ehlê beytê” Xanedana Sefewî disekinî. Di nava erkanên her du dewletan de giregirekên kurdan kar û barên neteweya kurd dimeşandin; lewre Xaniyî biryar da ku berhemeke li ser keşfên erdnîgariyê û stêrnasiyê binivîse û pirtûkek li ser “Erdê Xwedê” amade kir. Mirov nizane gelo haya ewropiyan ji vê ramana wî hebû yan na, lê belê wî berê kurdan dida “keşfên coxrafî û stêrnasiyê” ku ji bend û kemendên dagirkeran rizgar bibin; rast e, kurdan guh neda pêşniyazên wî, lê ewropiyan bi sayeya van keşfan cîhan zeft kir. Piştî vê pêngavê û xemsariya kurdan, Xaniyî hêviya bi zarokên kurdan ve girêda û biryar da ku siyasetmedarên paşerojê yên kurdan bi riya “Nûbihara Biçûkan” hînî zimanê erebî bike û amûra pêwendiyên navmisilmanî bide destê wan. Êdî dor hatibû asta paşîn a projeya wî ya neteweyî; Xaniyî ji bo vê mebestê jî destaneke çîrokî û rastîn a kurdan kir bihane, kurd gazî şanaziya kurdmayînê û quretiya neteweyî kirin. Di dawiya çîroka Mem û Zînê de, li ser navê lehengê destanê Memê Alan digot ku “ez nas nakim çu mîran” û kurd vedixwendin damezrandina dewleteke yekpare ya serbixwe. Dibe ku ji ber xemsariya kurdan û rewşa bêhêvîtiyê be ku di temenekî ciwan de xatir ji gelê xwe xwest û navê xwe di deftera nemiran de tomar kir. Wî şahkara xwe ya dawîn, li ser naskirin û rêzgirtina Xwedê, pêxemberê wî û mersûmên îslamî ava kiribû; lê belê hertim qala mersûmê qedîm ê kurdistanî, rezmê ristemî, hêma û nîşaneyên kurdî yên curecureyî dikir, kurd gazî xîret û yekrêziyê dikirin. Her wiha wî hertim bang li kurdan dikir ku xwedî li mersûmê qedîm ê kurdistanî derkevin, bi vê mersûmê paşxaneya xwe ya dîrokî dagirin, bigihêjin şanaziya kurdmayînê û quretiya neteweyî, ji bo bilindkirina nirxên neteweyî berxwedan û têkoşînê bimeşînin, ji hêza xelqê ya madî re serî netewînin; ji ber ku hêza madî bawermendên Xwedê natirsîne. Madem ku hêza erd û esmanan di destê Xwedê de ye, wisan e, divê kurd pişta xwe bi erdnîgariya ku Xwedê daye wan ve girêdin, tenê bibin xizmetkarên ayîna wî û ji tu kes û kûsî re bendetiyê nekin. Ev bawerî bi serê xwe rastiyeke mezin bû û hêjayî baldariyê bû; lewre divê kurdan nirxê vê baweriyê yê di tekoşîna xwe de bizanibûya. Her wiha gotî wan bawer bikira ku dagirkeriyê badilhewa dest nediavêt jinavbirina vê baweriyê û hejarkirina parêzvanên wê li seranserî cîhanê; ji ber ku haya dagirkeran ji xetereya vê baweriyê hebû, hebûna wê baweriyê li dijî hebûna xwe dihesiband, giringiyeke bêhevta dida wê baweriyê, her qêrînek li dijî pergala xwe tomar dikir û dizanibû ku bawermendên vê armancê dikarin an jî dixwazin pêşengiya refên têkoşîna li dijî dagikeriyê bikin. Hêjayî bibîrxistinê ye ku wergera osmanî ya pêşîn jî bêyî “Dîbace”yê hatibû weşandin; ji ber ku destpêka Mem û Zînê manîfestoya neteweyî ya kurdan bû û wergêrê wê newêribû rastiya wê ya bingehîn eşkere bike yan jî raza neteweyî ji dagirkeran vedişart û ew bi çîrokê ve mijûl dikirin ku kurd tedbîrên xwe yên pêwist wergirin. === Dîroknasiya kurdan li dijî tezên dîroknivîsandinê yên tirkan === Teza dîroknivîsandinê ya tirkan di bin bandora sê cureyên xweperestiyê de ye: xweperestiya îslama henefî, xweperestiya nijadî û xweperestiya dîrokî. Di dîroknivîsiya tirkan de nîşaneya herî baş a xweperestiyê peyvên “kurd”, “kurdî” û “Kurdistan”ê ne. Bi gotineke zelaltir, dema ku perde ji ser agehiyên nenas tê rakirin û nîşaneyeke “kurd”, “kurdî” û “Kurdistan”ê dixuye, demildest zanyariyên derbarê mijarê de tên reşkirin, nixamtin, berevajîkirin; her wiha çanda îslama henefî, nijadperest û dîroksaz a “tirkê kevn-teze” derdikeve ser dikê û şerekî neexlaqî û nezanistî dimeşe. Gelek î seyr e ku mirov rastî dîroknasekî tirk î rastîparêz were; ji ber ku di sedsaliya komara wan a nijadperest de ferhenga wan ji peyvên kurdîşan hatiye valakirin, di hebana wan a zanyariyan de hebûna kurdan wekî jehr û ziqûmekê hatiye pênasekirin û ji bo veşartin û binevatkirina peyvên “kurd”, “kurdî” û “Kurdistan”ê rastiyên gerdûnî hatine pêpestkirin. Li gorî tirkan, nijada tirk leheng û efendiyê dîrokê ye; lewre divê kurdê ji perwerdehiya kurdî bêparhiştî li derveyî pîvanên zanistê bimîne û dîroknasê tirk (her wiha her tirkek) dikare bi dilê xwe behsa peyvên “kurd”, “kurdî” û “Kurdistan”ê bike. Gava mirov li pey reh û rîşeyên vê xweperestiyê dikeve, wisan dixuye ku bingehê vê tevgerê xwe dispêra çanda osmanî ya sedsala 17an, ango çanda xweperestiya henefî; wekî mînak, gava tefsîrzan Îsmayîl Heqiyê Bûrsewî (yê ku ji ber vê nijadperestiyê di nava kurdan de bi navê Şêx Şeftalî jî tê naskirin) di tefsîra xwe ya 12 cildî de kurdan wiha pênase dike ku bingeh û kurtasiya nijadperestiya tirkan a dîrokî ye: “Ez li ser temenê xwe sond dixwim ku kurd fesadkarî, cefakarî, zêdegavî û îşkencekariya mirovan ji serdema Ibrahîmî heta îro berdewam dikin, vî exlaqî bi pêş ve dibin û dev jê bernadin. Nîşaneya tu kar û exlaqekî wan ê li gorî îslamê tuneye ku ev dînê han ayîna Birahîmî bi xwe ye jî. Tevgera wan li ser talankirina mal û milkê misilmanan e. Pisporiya wan zilm, dizî, kuştin û rêbirrîn e. Bi Xwedê, ev milet ne pêkhateyeke vê ummeta paqij e. Xwedê di nav mirovan de hejmara kesên mîna wan zêde neke. Nabe ku bi herî qencê wan re jî hevaltiyê bikî û ji devera wan re derbas bibî.” (Îsmayîl Heqiyê Bûrsewî [1652-1725], Rûh’ul-Beyani fî Tefsîr’il-Quran, c. 5, r. 497, şiroveya ayeta 68an a Sûreta Enbiyayê) === Vedîtinên arkeolojîk û belgeyên nû dîroka heta niha nivîsandî serobino dikin === Mixabin Mîr Şerefxanî nivîskarekî dîroka kurdan ê din hevçerxê xwe Axwend Mihemed Salih Zengene Belûç û berhema wî “Kurdgalnamek” nas nekirine; her wiha -ji berhema wî diyar e ku- haya wî ji wergera “[[Şahname]]”yê ya bi tirkiya osmanî (ya sedsala 15an) jî tunebûye. Hêjayî gotinê ye ku dîroknasên kurdan ên sedsala 20 û 21ê jî ev her du çavkanî nedîtine û bêyî wan naveroka berhemên xwe bi zanyariyên şaş dagirtine; cihê daxê ye ku dîroknasê kurd ê pispor û navneteweyî Mehrdad Izady (1963-...) jî bêyî van berheman dîroka kurdan nivîsandiye. Her çiqas berhema wî ya bi sernavê “''The'' ''Kurds: A Concise Handbook''”<ref>Mehrdad R. Izady (1992), The Kurds: A Concise Handbook, Taylor & Francis Publishers.</ref> pirtûkeke pisporane ya zanistî be jî, berî weşandina “'''Şahname'''”ya osmanî, “'''Kurdgalnamek'''” û vedîtina arkeolojîk a “'''Girê Mirazan'''” (Xirabreşkê) hatiye amadekirin. Her çawan hebe, li Kurdistanê vekolan û vedîtinên arkeolojîk berdewam dikin û hin gavên pêşîn ên mirovahiyê yên ber bi pêşkeftina çandiniyê ve belge dikin; kedîkirina gelek ajelên çandiniyê yên hevpar (pez, bizin, beraz û kûçik), tomarkirina zanyariyan (bi pergala jimartin û nimandinê), pêşvebirina teknolojiyên navmalî (hûnan û tevnkarî, bi êgir pijandina kaxetîtkan-feraqan û şûşesazî), şopandina kêş û hewayê, bajarvanî li Kurdistanê pêk hatiye ku dîroka wê digihêje 12 hezar sal berî niha û heta 8 hezar sal berê domiyaye.<ref>Îzadî, heman çavkaniya navbihurtî. 101 Adam Hart-Davis (2012), History: The Definitive Visual Guide, New York: DK Publishing, r. 54-55.</ref> Bêguman Rojhilata Nêzik a Kevnare (ji Balkanê heta Yemenê bi dirêjahî û ji Hindistanê heta Misirê bi berahî) ji aliyê dîroknasan ve wekî “landika mirovahiyê” tê pejirandin<ref name=":1"/> ku navenda wê Kurdistan e û li vê devera berfireh tevahiya salê çalakiyên çandiyarî hatine meşandin; cara yekem pergala nivîsandinê lê hatiye afirandin,<ref name=":2"/> ji kaxetîtê çerx hatine hilberandin û piştre wekî tekereka erebeyan a darîn û hesinî hatiye pêşxistin.<ref name=":3"/> Her wisa li vê deverê sazûmanên dewleta navendî hatine damezrandin<ref name=":4"/> û bendên qanûnî yên pêşîn hatine nivîsandin; dîsan artêşên rêkxistî, çînên civakî<ref name=":5"/>, pergala koledariyê<ref name=":6"/> û împeratorî<ref name=":7"/> hatine avakirin. Ji aliyê zanistî ve jî xebatên bingehîn ên stêrnasî û bîrkariyê hatine destpêkirin.<ref name=":8"/> Çanda Xelefê ya 8000-7400 sal berî niha ji hêla akincihên çiyayên kurdan ve hatiye pêşxistin, lê piştî vê serdemê çanda Ubeydî ya biyanî li devera Mezra Botan (Navçemk/[[Mezopotamya|Mesopotamya]]) belav bûye û nêzikî hezar salî berdewam kiriye. Rabûna Huriyan (ji 6300 salî heta 2600 sal berî niha) serdestiya wê çandê têk biriye; wisan dixuye ku niştecihên çiyayên kurdan dîsan vegeriyane ser çanda Xelefê û serweriya xwe ya li ser welatê xwe yê çiyayî dubare kiriye.<ref>Prof. Mehrdad A. Izady (2018), Origin of The Kurds, malpera Kurdistanicayê; bnr.: https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}; dema gihiştinê: 24.05.2023; 16:39.</ref> Lê belê li vir pirsgirêkeke nirxandinê ya dîroknasan heye ku em nizanin çima pêwendiyeke beraqil ji bo navên Xelef, Heleb û Arraphayê pêşkêş nakin ku di rastiyê de ji aliyê zimannasiya kurdî de şêwazên heman peyvê ne; ji ber ku di kurdî de gelek caran dengên /e/ û /l/yê vediguherin /a/ û /r/yê ku di nimûneyên “nûbar” (mêwe û berê nû) û “bila” (bira), “pergal” (pergar) de aşkera ye. Bi me peyvên “hur”, “xor, xur, xawer” û “gor” jî pêwendîdar in û divê şaristaniyên hurî, xurî/xuristanî/xoresanî û gorî di heman çarçoveyê de bên hilsengandin û şirovekirin. Heke em dîsan vegerin ser danasîna van çand û şaristaniyan (Girê Fila, Girê Miraza, Xelef, Ubeydî, Hurî), dê xuya bibe ku berdewamiya hev in. Divê bê gotin ku navandina vê serdemê xwe dispêre xebatên vekolanê yên Max von Oppenheim ku di navbera salên 1911 û 1927 de li Til Xelefê hatine pêkanîn; lê belê destkeftiyên herî pêşîn ên serdema Xelefê ji hêla John Garstang ve di sala 1908 de li devera Keferdizê (gundekî çiyayê Nûrheqê ye) hatine vedîtin.<ref>Gabriela Castro Gessner (2011), “A Brief Overview of the Halaf Tradition”; ji bo vê gotarê bnr.: S. Steadman & G.McMahon, The Oxford Handbook of Ancient Anatolia, Oxford: Oxford University Press, r. 780</ref> Her çiqas Leonard Woolleyî di sala 1913an de li Qarqamîşê çend parçeyên biçûk ên kevneşopiya Xelefê bi dest xistibin jî, devera hera giring a vê çandê li Til Arpaçiya ya Mûsilê derketine ber ronahiyê.<ref>Stuart Campbell (2000), The Burnt House at Arpachiyah: A Reexamination, Bulletin of the American Schools of Oriental Research, h. 318, r. 1–4</ref> Di rastiyê de peyvên “Til Xelef”ê ya aşûrî (til: çiya) û “Arpaçiya”ya kurdî (çiyayê Arapayê) heman çanda hevpar in ku berê mirovî didin hevpariya regezî/etnîkî ya Xelef, Arrapa/Urfa (Ûrpa) û Helebê; lê aşkera ye ku dilnexwaziya serdestan û bêgaviya lêkolîneran a ji aliyê aborî û destûra vekolanê ve nehiştiye ku destkeftî û navandina rast li kurdan bên spartin. Dîsan divê neyê jibîrkirin ku serdema veguhastina çanda Xelefê ber bi çanda Ubeydê ve bi qasî 400 salî (5400–5000) kêşaye ku maweyeke pişaftinê yan jî guhastinê ya kevneşopiyekê ye û gelekî beraqil e. Ji aliyekî din ve navandina serdema ubeydî xwe dispêre vekolanên li Til Ubeyd/Uweylê ku dikeve başûrê rajêrîn ê çemên Ferat û Dijleyê; ev dever heta serdema belavbûna îslamê milkê medoparsiyan bû, lê carinan ji ber aloziyên navxweyî yên li nava serdestên medoparsiyan erebên penaber hildikişiyan jora erdê xwe yê ku dikete başûrê rojavaya her du çemên navbihurtî. Her çi ku Hurî (bi zimanê hurî: Xu-ur-rî) ne, ew bi zimanê xwe yê neteweyî bi hurîkî diaxivîn û li seranserê bakurê Sûriyaya îroyîn, Mezopotamyaya jorîn û başûrê rojhilata Anatolyayê dijiyan. Navê huriyan cara yekem li bajarê Ûrkêşê hatiye tomarkirin ku wan li wir mîrgeha xwe ya yekem ava kiriye. Padîşahiya huriyan a herî gewre û xwedîbandor Keyaniya Mîtanî bûye; lê gelheyeke mezin a huriyan jî di bin serweriya Hîtiyên (Hitit) Anatolyayê de jiyaye û bandoreke giring li efsaneyên hîtiyan kiriye.<ref>Ignace J. Gelb (1944), “Hurrians and Subarians”, Studies in Ancient Oriental Civilization, h. 22, Chicago:University of Chicago Press</ref> Li gorî zanyariyan derbarê Serdema Hesinkariyê ya Pêşîn de, hurî belavî nava gelên din bûne û bi domana demê re pişivîne; lê dewleta Ûrartûyê -ya ku li gorî me çavkaniya regezî ya huriyan bû- li ser beşeke axa niştimanî ya huriyan rabûye û hinek deverên hurînişîn bi dest xistine. === Di Şahnameya sedsala 15an de dîroka kevneşopî ya şahên kurdan === Li gorî agehiyên ku amadekarê tezê Dr. Mustafa Kugu dide, ev Şahname di sedsala 15an de (854 k./1450 z.) ji farsiyê bo tirkiya osmanî bi pexşankî hatiye wergerandin; wergêrê wê ne diyar e, lê ji bo siltanê osmanî Muradê Duyem (1421-1451) ê bavê Fatihî hatiye xelatkirin. Li pirtûkxaneyên Tirkiyayê 3 nusxeyên wê yên wênedar hene û li Pirtûkxaneya Muzeya Seraya Topkapiyê ne (TSMK, H. 1116, H. 1518, B. 248); her wiha nusxeyeke wê jî li Pirtûkxaneya Neteweyî ya Awistiryayê ye (Cod. Mixt. 709 Han). Hevoka pêşîn (r. 14) û paşîn (r. 853) ên Şahnameyê gelekî balkêş in. Di hevoka pêşîn de nirxê dîroknasî û sexbêriya zanyariyan wiha hatiye vegotin: “Wî hişmendî wiha got: Merivê dîroknenas û nepijî kaşî refa pêşîn neke û tu carî pê ewle mebe, jê bawer meke; her wiha tu car ji dijminê kevn hêvîdar mebî.” Îcar hevoka ku dibêje “ev Şahname ji aliyê Firedewsiyê Tûsî ve sala 400î ya koçî bo Siltan Mehmûdê Xeznewî hatiye nivîsandin û sala 854an a koçî jî bi fermana Siltan Muradî li zimanê tirkî hatiye wergerandin”, şoreşeke zanyariyan e; ji ber ku şik û gumanê datîne ser hemû nusxeyên Şahnameyê yên farsî û bi zimanên din ku “gelo guhartin û destwerdanek di metnê Şahnameyê de hatiye kirin ku navê kurdan wekî desthilatdar û damezirîner derbas nabe?”<ref>Dr. Mustafa Kugu (2017), 15 Yuzyila Ait Şehname Çevirisi (giriş-metin-sozluk), şêwirmendê tezê: Dr. M. Levent Yener, Zanîngeha Çanakkaleyê, Enstîtuya Zanistên Civakî, Beşa Ziman û Wêjeya Tirkî, hejmara tezê: 10149637; r. 1-6.</ref> Ev nusxeya Şahnameyê dîroka şahaniyên Aryayê wekî dîroka xanedanên kurd nîşan dide, ne ku dîroka şahên parsînijad; li gorî naveroka wê ya dirêj, ji destpêka Xanedana Pîşdadî heta şahê dawîn ê Xanedana Sasanî hemû desthilatdarên aryayînijad (pîşdadî, keyanî, eşkanî, sasanî) ji heman nifş û nijadê ne, gişt jî kurd in û ji zuriyeta Ferîdûnê Kurd in. Bi rastî ev nusxeya Şahnameyê şik û pirsnîşanê datîne ser hemû nusxeyên din ên ku qala nijada şahên îranî nakin; ji aliyekî din ve pirtûka pîroz a mazdekiyan “Bûndahîşn/Bunyadê Hişîn” jî amaje bi navê Cemşîdî dike, wî wekî damezrînerê bajarê Parsê bi nav dike û nasnavê wî yê li nava farsan wekî wekî “Cemkerd” tomar dike.<ref>Zand-Akasih: Iranian or Greater Bundahishn (1956), transliteration and translation in English: Behramgore Tehmuras Anklesaria, M. A., beşa 32an, gotara 7an; ji bo nusxeya înternetî bnr.: http://www.avesta.org/mp/grb27.htm#chap31;</ref> Bêguman li gorî teoriya G. R. Driverî ya ku digot “hemû navên dîrokî yên ku li ser dengdêrên /k-r-t(d)/, /g-r-d(t)/ û /q-r-d(t)/ avakirî kurdan nîşan didin” Cemkerd û Cemê Kurd heman kes in. Taybetmendiyeke vê Şahnameyê jî ev e ku gotinên dîroknasê sedsala 9an Ebû Henîfeyê Dînewerî piştrast dike û Skenderê Makedonî wekî kurê Darayê Mezin dihesibîne (Şahname, 299-300); heke ev gotin rast be, divê ne tenê dîroka kurdan, lê dîroka rojavayî û îranî jî ji nû ve bên nivîsandin. Li vê derê divê bê gotin ku Dînewerî derbarê şerê di navbera Darayê aryayî û Skenderê makedonî de zanyariyeke hêjayî lêkolînê tomar dike; li gorî zanyariyên wî Skender kurê Darayî ye û bi xwe jî dibêje ku “romayî vê yekê nepejirînin jî, lê belê rastî wisan e”. Dînewerî çîrok an jî dîroka vê birakujiyê wiha vediguhêze: “Gava ku Darayê kurê Behmenî bû şah, ji bo dagirkirina welatê romiyan êrişek amade kir; artêşa xwe meşande nava xaka romiyan û qeyserê Romayê Fîlîpos jî bi artêşa xwe derkete pêşberî wî. Her du alî gihiştin hev û bi hev re şer kirin; Dara di vî şerî de bi ser ket û bac li ser romayiyan sepand. Li gorî peymanê divê qeyserê Romayê salane bi qasî sed hezar hêkên zêrîn bac bidaya Aryayê û giraniya her hekekê bi qasî 40 misqalî bûya. Her wiha Darayî keça Fîlîposî jî li xwe kebîn kiriye û digel jina xwe ya nû vegeriyaye Aryayê. [[Gelên îranî|Gelê Arî]] îdia dike ku Skender ne kurê Fîlîpos, lê kurê keça wî ye; bavê wî Darayê kurê Behmenî ye û bûyerê wiha vedibêjin: Darayê kurê Behmenî êrişî welatê Romayê kir, romayî têk birin û bi mercê bacdayînê peyman bi Fîlîposî re girêda; her wiha keça wî li xwe mar kir, digel jina xwe vegeriya Aryayê, lê bêhneke pir kirêt ji keça Fîlîposî dihat ku Darayî hez nekir pê re binive. Lewre ferman da dadika jinên xwe ku vê bêhna kirêt çareser bike. Dadika jinên wî bi rehekeke ku navê wê <sender> e bûka nû derman kir, piştî ku bêhna wê bi wî giyayî hinekî xweş bû ew şande paşila Darayî. Dara di wê şeva hevşabûnê de bi bêhna senderê ya giran hesiya û got <ales sender> ku di zimanê aryayî de tê wateya <bêhna senderê çiqasî tûj e>; her çiqas bi jina xwe re nivistibe û wê şevê ew ducanî kiribe jî, ji ber wê bêhnê careke din neketiye paşila jinê û ew li bavê wî Fîlîposî vegerandiye. Îcar jina wî ya ducanî li cem bavê xwe Fîlîposî welidiye zarokekî kurîn; diya kurikî ew peyva yekane ya ku wê şevê ji devê mêrê xwe bihîstibû, li kurê xwe kiriye û navê wî bûye Alesender ku ji wî giyadermanî wergirtibû. Skender kurekî hişmend û mirovekî jîr bû; di bin parastina Fîlîposî de mezin bû û bi cidiyet û kargêriya xwe bala kalikê xwe Fîlîposî kişande ser xwe. Lewre Fîlîposî ew peywirdar kir û wekî cihnişînê xwe destnîşan kir; her wiha di ber sekerata mirinê de jî wasêt kir ku piştî mirina wî guh bidin fermanên Skenderî. Gava ku Skender bû qeyserê Romayê, tekane xema wî milk û şahaniya bavê wî bû; ji ber wê yekê bac neda birayê xwe Darayê kurê Darayî, lê birayê wî yê qure êrişî wî kir û Skender jî mecbûr ma ku pê re şer bike. Her çiqas dîroknasên romayî bibêjin ku Skender kurê bavê xwe Fîlîposî ye, ji nijada bavê xwe ye û cîgirê rastîn ê bavê xwe ye jî, zanyariyeke wisan jî heye.<ref> Ebû Henîfe Ed-Dînewerî (1960), El-Exbar’ut-Tiwal, Daru Ihya’il-Kutub’il-’Erebî: Qahire, r. 29-33; her wiha bnr.:http://islamport.com/l/trk/4538/29.htm; dema gihiştinê: 28.03.2022; 06:04.</ref> Bi rastî ev mijar jî hêjayî lêkolîneke kûr e; ji ber ku Dînewerî (820-896) dîroka kurdan û şahên Aryayê baş dizane, pirtûkeke wî ya bi navê “Ensab’ul-Ekrad/Nesebên Kurdan” heye ku niha winda ye, her wisan lêkolînerekî gelekî jîr û zanayekî ansîklopedîk e. Bi rastî jî hinek zanyariyên ku wî di sedsala nehan de dane, di sedsala 14an de hatine vedîtin û sedsala 19an de li ingilîzî hatine wergerandin. Wekî mînak “Karnamagê Erdeşîrê Pabegan” dibêje ku “Sasan şubanê Pabag bûd ûd hemwar abag gospandan bûd ûd ez tohmegê Darayê Darayan bûd ûd ender duşxwadayîhê Aleksander o wirêg ûd nîhan-rawişnîh êstad ûd abag kurdan şubanan reft./Sasan şivanê Pabegî bû, û hertim ligel pêz bû, û ji tovê (tuxim, nifş, nijada) Darayê Darayan bû, û ji ber dijxwedayiya (zordestî, sitemkariya) Aleksanderî reviyabû, xwe veşartibû, û xwe sipartibû şivanên kurd.”;<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kar-Namag_i_Ardashir_i_Pabagan; https://iranicaonline.org/articles/karnamag-i-ardasir; dema gihiştinê: 31.03.2022; 02:46.</ref> lê belê Ebû Henîfe hê di sedsala 9an de dibêje ku: “Gava şahên pêkhateyan (eşkanî) bi qasî 266 salî serwerî kir, Erdeşîrê kurê Babekê kurê Sasanê Biçûk ê kurê Fafekê (Papeg) kurê Mihrîsê kurê Sasanê Mezin ê kurê Behmenê kurê Şah Îsfendiyarê kurê Pişthespî li bajarê xwe Îstexrê xuya bû… Erdeşîrî ji Ferxanê kurê Erdewan ê şahê dawîn ê El-Cibalê re (di dîroka ereban de peyva “El-Cibal”a erebî hertim Kurdistanê nîşan dide) nameyek şand û jê xwest ku bikeve bin fermana wî; dema ku nameya wî gihişte ber destê Ferxanî, hêrsa wî rabû û ji qasidên Erdeşîrî re got: <Peh peh, kurê Sasanê şivan derketiye çi meqameke bilind ku nameyan jî dişîne!> <ref>Ebû Henîfe Ed-Dînewerî (1960), El-Exbar’ut-Tiwal, Daru Ihya’il-Kutub’il-’Erebî: Qahire, r. 42; her wiha bnr.:http://islamport.com/l/trk/4538/42.htm; 31.03.2022; 03:15. </ref> Ji aliyekî din ve, du mijar hene ku angaşta aryayiyan xurt dikin: 1. Skender heta mirina xwe venegeriyaye Romayê, rêveberiya Aryayê kiriye û li ser erdê Şahaniya Keyanî miriye. 2. Piştî ku hîn dibe Dara bi minexetî ji aliyê merivên xwe ve hatiye kuştin, bikujên wî digire û wan dikuje. Divê bê gotin ku Meqdisî (m. 355 k.) derbarê nifşa eşkanî û sasaniyan de bê şik û guman dibêje ku “Piştî Skenderî, welatê Aryayê bi qasî 266 salan û li gorî salixekê jî bi qasî 400 salî li gorî pergala yûnanî hate rêvebirin; piştre aryayiyan rêz û giramî li Eşkê kurê Darayî nîşan da û şahtiya wî nas kir. Ji Mûsilê bigire heta Rey û Espehanê di bin serweriya wî de bûn...” “Şahê pêşîn ê sasaniyan Erdeşîrê kurê Babekê kurê Sasanê kurê Erdeşîr Behmenî ye”<ref>El-Mutahhar b. Tahir El-Meqdisî, El-Bedu we’t-Tarîx, Mektebet’us-Seqafet’ud-Dîniyyeh: Port Seîd, c. 3, r. 155-156; her wiha bnr.: http://islamport.com/l/trk/4389/605.htm#; dema gihiştinê: 29.03.2022; 01:53.</ref> Wekî ku ji zanyariyên navbihurî xuya dike, Meqdisî derbarê heyama serdestiya eşkaniyan de du salixan dide û mêjûya serweriya wan diyar dike; lê derbarê bav û kalên wan de şik û gumanê nabîne û ji bo her duyan jî rasterast dibêje ku “ew neviyê Darayî ye” yan jî “ew neviyê Behmenî ye”. Îcar mirov dikare ji zanyariyên erebî piştrast bibe ku her çar serdemên şahaniyên Aryayê (pîşdadî, keyanî, eşkanî û sasanî) ji heman binemalê ne, ango ji binemala Ferîdûnî ne. Îcar heke em vegerin naveroka Şahnameyê: di hevdîtinekê de Ristemê Zal û Isfendiyar li ser reh-rîşe û kar-xebatên xwe diaxivin: “Îsfendiyar ji Ristemî re dibêje <heke şaşiya min hebe, demildest sererast bike bê ka nijada min digihêje kîjan şahî: Ez Îsfendiyarê kurê Goşthesp im, Goşthesp kurê Şah Lohresp, Lohresp kurê Şah Erwend, Erwend kurê Beşîn û Beşîn jî kurê Key Qubad e. Bi vê şecereyê reh û rîşeyên me digihêjin Şah Ferîdûnî. Her çi ku diya min e, ew jî keça Qeyser e, Qeyser kurê Selm e û Selm jî kurê Ferîdûnê Kurd e.” (Şahname, r. 224-225) Şahname diyar dike ku piştî kuştina Darayî ji aliyê Skenderê makedonî ve û dagirkirina Aryayê (r. 318) şahên gewre nemane; li her goşeyekê begek hebûye, li devereke taybet serwerî kiriye û ji wan re <begên peregende/tewayifê milûk> hatiye gotin: “Welatê Aryayê tam 200 salî di vê rewşa awarte de maye û şahaniyeke yekgirtî tunebûye; tu dibêjî qey li rûkalê cîhanê şahek tunebûye, text û tac vala mane, ji wan began tu kesî li ber yekî din danexwariye, her yekî serxwebûna xwe ragihandiye û bi vî awayî rûkalê cîhanê ji aloziyan rizgar bûye. Di rastiyê de ev tevdîreke siyasî û îdarî ya Skenderî bûye ku şahekî gewre dernekeve, ji bo tolhildanê berê xwe nede Romayê û vê deverê dagir neke. Di vê serdemê de pehlewanekî navdar ê bi navê Abtacaş hebûye ku ji Amûriyeyê veqetiyabûye; Skenderî deverên Fihistan (Kuhistan/Qehistan), Şîraz û Bexda dabûne bin fermana wî, kesî ji tirsa wî destdirêjiya wê deverê nekiribûye. Darayê ku di şerê ligel Skenderî de hatibû kuştin, kurekî wî yê bi navê Eşk hebûye; dema ku bavê wî tê kuştin, ji romayiyan direve û di nava şert û mercên jiyaneke mişextî de dijî. Piştî ku Skender û Abtacaş dimirin, Eşk doza şahaniyê berz dike û dibe şahê Aryayê; piştî Eşkê kurê Darayî di rêzê de Şapûr, Behram, Bilaş, Ermuzd, Resîgerd û Erdewan şahtiyê dikin. Şah Erdewanê ku dibe şahê Aryayê, ji nifşa Key Kawisî ye û jê re Erdewanê Bozorg (Gewre) jî dibêjin; di serdema wî de gur têkilî miyê nebûye (dadwerî hebûye) û piştî wî, birayê wî yê bi navê Bilaş bûye şah. Ji Bilaşî kurekî bi navê Guzerd û ji Guzerdî jî kurekî bi navê Nersî çêbûye. Piştî wî (ne diyar e bê ka piştî Bilaşî yan jî piştî Nersiyî) Xusro bûye şah û piştî Xusroyî jî Erdewan li ser textê şahaniyê rûniştiye; bi vî awayî di serdema Erdewanî de Şahaniya Eşkaniyan a <begên eregende/tewayifê milûk> qediyaye. Serdema şahên eşkanî gelekî kurt bûye; lewre navên wan di <dîwana şahan> de nehatiye tomarkirin.” (r. 388-389) Şahname serdema eşkaniyan û sasaniyan, her wiha destguhertina desthilatdariyê û destpêka serweriya sasaniyan wiha vedibêje: “Gava ku Erdewanê Dawîn bû şahê Aryayê, navên şahan dîsa bilind kirin û pergala şahaniyê vejand; serwer û giregirekên parêzgahan dihatin ber dergehê wî, ji parêzgehên Bexda, Pars, Espehan û Kuhistanê qasid dihatin û diçûn. Bi fermana wî Babekê kurê Sasan bûbû parêzgarê Istexrê; wî jî tevahiya deverê bi rê ve dibir ku ji nifşa Behmenê kurê Îsfendiyarî ye. Behmenê kurê Îsfendiyarî di heyama xwe de şahanî nedabû kurê xwe yê Sasan; lewre Sasan gelekî tengezar bûbû, koçî Nişawerê kiribû û li wê derê jî miribû. Sasanî navê kurê xwe jî danîbû Sasan û vî Sasanî jî heman navê Sasan li kurê xwe kiribû; hetanî heşt zikan (nifşan) vê malbatê navê Sasan li zarokên xwe yên kurînî dikir, binemala Sasanî ji derdorê re şivantî dikir û berî ku bibe parêzgar Babek bi xwe jî serşivan bû.” (r. 388-340) “Rojekê li hafa Şah Erdewanî qala Erdeşîrê kurê Babekî hate kirin; di vê galegalê de ewqasî behsa mêranî û hişmendiya Erdeşîrî hate kirin ku Erdewanî nameyek ji Babekî re şand ku kurê xwe bişîne koçk û seraya şahaniyê, bila di nava kurên wî de hînî kar û barên rêveberiyê bibe. Babek kurê xwe ji bo vê rêwitiyê amade dike û dişîne; lê belê ji ber nakokiyeke di navbera Erdeşîr û kurê Erdewanî de, hêrsa şahî tê û Erdeşîrî dişîne serayeke li kêleka tewleyên hespan. Di heyama ku Erdewan di nava kêf û şahiyan de ye, Erdeşîr bi keça Erdewanî ya bi navê Gulnar re dibe hevnas; dema ku Erdeşîr li vê xerîbistanê ye, Babekê bavê wî dimire; Erdewan gelekî li ber mirina wî dikeve; lê li şûna ku Erdeşîrî bişîne ser textê bavê wî, kurê xwe yê Behmen dike parêzgarê Istexrê. Li ser vê yekê Erdeşîr gelekî tengezar dibe û dixwaze ku ji serayê bireve; bi alîkariya Gulnara keça Erdewanî direve, hêzên xwe berhev dike, di dawiyê de desthilatdariyê ji destê eşkaniyan derdixe, dewleta sasaniyan dadimezirîne û dibe şahê yekem ê Şahaniya Sasanî.” (r. 390-401) Ji xwe di nakokiya di navbera Xusroyê Sasanî û serdarê wî yê bi navê Behramê Çopîn de jî ev yek derdikeve holê: “Behramî gote Xusroyî: – Hey dagirkero, kesekî wisan sezayî şahaniyê ye ku têxt û tacê ji destê te derxe! Erdeşîr ji keça Babekî hate dinyayê û bû destgirê (xulamê) eşkaniyan. Piştre dema ku Erdeşîr bendeyê dergehê Erdewanî bû, şah kuşt; pergala şahtiyê û textê serweriyê desteser kir. Ji wê heyamê heta niha 300 sal derbas bûne û serdema sasaniyan êdî kuta bûye. Li vê cîhanê şahanî sezayî eşkaniyan bû; heke ji wê malbatê mîratgirek hebûya, ew dê layiqî têxt û tacê bûya. Madem ku ji wê xanedanê kesek nemaye, êdî text û tac layiqî min in.” (r. 734-735) === “Kurdgalnamek” dîroka herî kevnare ya kurdan ronî dike === Axwend Mihemed Salih di berhema xwe ya bi navê “Kurdgalnamek”ê de diyar dike ku paşayê Tûranê Efrasyab ji nifşa Tûrê kurê Cemşîd e, (li gorî “Şahname”ya osmanî “Cemşîdê Kurd”, li gorî “Bûndahîşn”ê “Cemkerd”); lewre ev nêzikatî û eqrebatiya xwe ya bi Pîşdadiyan re kiriye bihane û xwe fermanrewa û mîratgirê eslî yê selteneta Mad û Parsê dizanibûye. Ji ber heman bihaneyê wî paşatiya Key Qubadî qebûl nekiriye, lewre li ser textê serweriyê şer di navbera Tûran û Mad-Parsê de derketiye û di dawiyê de hêzên Efrasyabî li hemberî hêzên Mad û Parsê şikiyane. Di şikandina hêzên tûraniyan de rola kurdên biraxoyî, adirganî, mamilî û kirmanî gelekî giring bûye.<ref>Axwend Mihemed Salih Zengene Belûç (2019), Kurdgalnamek, Weşanên Azad: Mersîn, c. 1, 43.</ref> Mihemed Salihê Belûç damezrandina Dewleta Madê wiha tomar kiriye: “Di sedsala 9an a BZ de dema ku paşayê dawîn ê Xanedana Pîşdadî Girşespê kurê Ûştabê kurê Tahmaspê kurê Menûçehrê kurê Îrecê kurê Ferîdûnê kurê Epteyanê kurê Cemşîd miriye, paşayên Asûriyan êriş anîne ser xaka Mad û Parsê. Lewre kurdên Mad neçar mane ku dewleteke serbixwe damezirînin û xwe ji êrişên asûriyan biparêzin. Ji bo vê mebestê serek û serdarên Madê Mezin û Madê Biçûk, kurdên Pars, Gîl, Deylem û Hezareyê li hev civiyane û şêwirîne; di dawiyê de serekekî kurdên madî yê bi navê Key Qubadê Kurd ku di warê erdnîgarî, zanist, dadperwerî û karzaniyê de bêhevta bûye wekî fermanrewa hatiye hilbijartin.” (r. 43) Kurdgalnamek derbarê navê Madiyan de agehiyeke gelekî girîng dide û binavkirina dewletê wekî “Mad/Med” ji ber navê xanedanê destnîşan dike ku piraniya dewletên kurdan ên dîrokî bi navên xanedanan hatine naskirin (madî, hesenweyhî, buweyhî, şedadî, eyûbî, sefewî, zendî…): “Dîroknivîsan devera Madistanê bi navê <Keyan> û xanedana Madiyan jî bi <Keyanî> dane nasîn.” (r. 115) “Desteya kurdên Madê nêzikî 850 salî beriya zayînê, piştî avabûna desthilatdariya Madê, hatine vê navçeyê û tê de bi cih bûne. Ev desteya kurdên madî ji tîreyên zengene, biraxoyî, mamilî, edreganî û kirmanî pêk hatibûn û cara yekem bi alîkariya paşayê Madê Keyqubadê kurê Mad hatine navçeya Zereng (Zerenc), Tûran û Mekranê.” (r. 46) Li vir xuya ye ku gotinên Qelqeşendiyî Qelqeşendî (1355-1418), Kurdgalnamek û Şahnameyê hev digirin û hev piştrast dikin ku Key Qubad ji nifşa Ferîdûnî ye; jixwe Qelqeşendî dibêje ku “Ferasiyabê kurê Tûc (Perasiyab=Afrasiyabê kurê Tûr) bi zordestî derketiye ser têxt, welat wêran kiriye û xirabiyên nedîtî pêk anîne; lê ji neviyên Menûçehrî, kesekî bi navê Zûyê (di hinek çavkaniyan de ‘Zab’) kurê Tahmaspî artêşa Ferasiyabî şikandiye, dîsa welat gihandiye asteke baş, çemê Zêyî kiriye du beşan û li kêleka çêm bajarvanî daye destpêkirin.”; her wiha dibêje ku “Mîrê keyaniyan ê yekem ê piştî Girşespê pîşdadî, Key Qubadê kurê Zû ye û wekî bavê xwe bi dadwerî serwerî kiriye.”<ref>Ehmed b. Elî El-Qelqeşendî, Subh’ul-E’şa fî Sina’et’il-Inşa, Dar’ul-Kutub’il-’Ilmiyyeh: Beyrût, c. 4, r. 410-413; her wiha bnr.: http://islamport.com/l/adb/5849/2123.htm; dema gihiştinê: 28.03.2022; 02:24.</ref> Li gorî zanyariyên hevçerx, navê Med û Parsan cara yekem di nivîsareke qiralê aşûrî Şalmaneser III de derbas dibe.<ref>https://iranicaonline.org/pages/chronology-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218023402/http://www.iranicaonline.org/pages/chronology-1 |date=2018-02-18 }}; dema gihiştinê: 30.03.2022; 05:18.</ref>Qralên aşûrî yên ku şerên xwe tomar kirine, derbarê gelên peymandar û bindestkirî de bi gelemperî çendek zanyarî berhev kirine. Her çend erdnîgariya ku aşûrî behsê dikin tenê texmînî be jî, lê ev tomarkirin mêjûnasiyeke (kronolojî) baş destnîşan dikin; her wiha navên kesan hindik bin jî, navê dever û cihnişînên wan deveran tên eşkerekirin. Di van belgeyên destkeftî de navên “Matai” û “Parsûwaş”ê cara yekem di sedsala 9an BZ de li devera gola Urmiyê hatine tomarkirin; li gorî tomareyên Şalmaneserê III (desthilatdarî: 858-824 BZ) sala 835an a BZ ji 27 şahên Parsûwaşê bac hatiye wergirtin. Padîşahên paştir ên bi navên Şemsî-Adad V (desthilatdarî: 823-811 BZ) û Adad-Nirarî III (desthilatdarî: 810-783 BZ) jî pêla êrişên aşûriyan berdewam kiriye; di salnameyeke Şemsî-Adad a sala 821an de hatiye ragihandin ku li erdnîgariyeke di navbera Bît Bunakî û Parsûmaşê de (=Parsûwaş) şerekî navxweyî rûdaye. Tîglath-Pileser III (desthilatdarî: 744-727 BZ) ê ku heta çiyayê Bikniyê (=çiyayê Elvendê) êrişek li dar xistiye, welatê Medyayê wekî “mediyên hêzdar” an jî “mediyên dûr” bi nav dike. Di serdema Sargon II (desthilatdarî: 721-705 BZ) de jî behsa biraziyê qralê Elîpiyê tê kirin; her çiqas navê qralî Delta be û ne bi zimanê aryayî be jî, navê biraziyê wî Aspabara ye ku tê wateya “siwar”î. Di sala 691an de li ber peravên Dijleyê “Şerê Helûlêyê” qewimiye; artêşa aryayî ya ji leşkerên Îlam, Parsûmaş, Anzan (=Anşan) û hevpeymanan pêkhatî derketiye pêşberî qralê aşûrî Sennaherîbî (desthilatdarî: 704-681 BZ). Her wiha di nava peymandarên Esarhadonî de (desthilatdarî: 680-69 BZ) navên “padîşahên medan” jî derbas dibin.<ref> Prods Oktor Skjærvø, “IRAN vi. IRANIAN LANGUAGES AND SCRIPTS (1) Earliest Evidence,” Encyclopaedia Iranica, XIII/4, r. 345-348; her wiha bnr.: http://www.iranicaonline.org/articles/iran-vi1-earliest-evidence; dema gihiştinê: 27.06.2022; 21:28.</ref> Îcar Kurdgalnamek derbarê navê Madiyan de agehiyeke gelekî girîng û nêzikî vê mêjûyê dide; her wiha pêvajoya damezrandina Şahaniya Keyanî bi berfirehî vedibêje: “Dîroknivîsan devera Madistanê bi navê ‘Keyan’ û xanedana Madiyan jî bi ‘Keyanî’ dane nasîn.” (r. 115) “Dema ku paşayê dawîn ê Xanedana Pîşdadî Girşesp mir, welatê Mad û Parsê duçarî rewşeke tevlihev û bêhêziyê bû; ev rewş bû sedema sergêjî û tirsa serekên hozên Mad û Parsê. Di encamê de hemû serek, serdar û rihspî li hev civiyan; piştî rawêjkariyeke komekî, biryarek ji civînê derket ku Key Qubadê kurê Mad derkeve ser textê Girşespî. Bi vî awayî Key Qubad sala 853an BZ derkete ser textê Mad û Parsê. Wê heyamê kurdên biraxoyî tîreyeke hêzdar û azad a kurdan dihatin hesibandin. Mîr Kîkan serekê mezin ê kurdên biraxoyî û hevpeymanê Key Qubad paşayê Madê bû; her wiha serokatî li van heft tîreyên kurd dikir ku navên serokên wan wiha ne: Mîr Goran Goranî, Mîr Zaxo Sarûnî (an jî Soranî), Mîr Mihran Xuzdarî, Mîr Mişkan Mişkanî, Mîr Ermîl Ermîlî, Mîr Bolan Bolanî û Mîr Lerzîn Girîşkanî.” (r. 53) Ji aliyekî din ve Kurdgalnamek bi dûvedirêjî şecereya nifşa kurdan wiha rêz dike: “Salixdarên dînî neqil dikin ku piştî tofana Nûh (silav lê bin), sê kurên wî: Ham, Sam û Yafes ji tofanê rizgar bûn û hemû însanên dinyayê neviyên van her sê kurên peyamber Nûh (silav lê bin) tên zanîn. Dibêjin nesla van sê kuran di dawiyê de ewqasî zêde bûye ku ji bo debara/îdareya jiyana xwe belavî hemû cih û goşeyên cîhanê bûne. Yekem car berê xwe dane navçeyên bakurê rojhilata Girdayê Zewî û li wir bi cih bûne; piştre hinekan ber bi xwarê ve koç kiriye û li navçeya xwe ya niha nişîngeha xwe damezirandiye. Heşt kurên Hz. Yafesî hebûne û navê yekî ji wan Kumer bûye. Zincîra bingeha kurdan ji Kumerî bi vî awayî dest pê dike: Yafes, Kumer, Xezer, Kardak, Buwaz, Mîtan, Arîn, Gîwer, Rûdîn, Sûr, Dexû, Bulgar, Pişder, Têrxan, Şûd, Xuran, Madê Mezin, Çerkeş, Rasin, Zengan, Dirac, Hekar, Xoşnaw, Zaran, Sasun, Sencar, Şikak, Şûhan, Gurek, Wan, Mîran, Sûbar, Pazû, Kad, Gawr, Mengur, Tagaz, Çîg û Madê Biçûk.” (r. 46-47) Hêjayî gotinê ye ku çendek ji van navan heta îro jî navên bajar, hoz û desthilatdariyên kurdan ên dîrokî û îroyîn in: “Mîtan, Pişder, Têrxan, Mad, Zengan, Dirac, Hekar, Xoşnaw, Sasan, Sencar, Şikak, Gurek, Wan, Mîran, Sûpar, Pazû, Kad, Gawr, Mengur, Mad.” Kurdgalnamek “Madê Mezin” wekî bapîrê “Madê Biçûk” bi nav dike û hozên madî wekî Heredotî bi rêz dike; lê belê di lîsteya wê de 7 hoz hene: “Partasîn (Paretaceni), Estrûşan (Struchates), Arîzanît (Arizanti), Bûz (Busae), Maj (Magi), Bûd (Budii) û Dîlman (Deyleman?).” (r. 47) “Ji heft kurên Madê Biçûk, heft tîreyên kurd çêbûne û her yek bi navê bapîrê xwe yê mezin hatiye naskirin. Ev tîreyên kurd bi navê <Kurdên Rojhilatê> tên nasîn; ji ber ku ji aliyê rojhilatê ve hatine [Mad] û Farsê.” (r. 50) Ji aliyekî din ve, Kurdgalnamek şecereya tevahiya kurdan li ser du beşên wekî “kurdên rojavayê” û “kurdên rojhilatê” leva dike: “Li gorî çavkanî û belgeyên dîrokî, kurd li du beşan pareve dibin. Beşa yekem ew kurd in ku ji aliyê Araratê û zincîra Çiyayên Cûdiyê ve hatine; di dirêjahiya navçeyên Dîcleyê û Ferêt de, ji aliyê rojavayê ve heta Sûriyayê û qeraxên Deryaya Romayê (Egeyê, O.M.) û ji aliyê rojhilatê ve jî heta qeraxên Farsê û rexê Deryaya Umanê belav bûne. Tîreyên eslî yên vê beşê ji Lolo, Gûtî, Kasû û Sûbarî pêk hatine. Ji bo ku ev tîreyên kurd ji aliyê rojavaya Deryaya Hezarê ve hatine, bi navê <Kurdên Rojavayê> tên nasîn. Beşa duyem ew kurd in ku ji naverasta Asyayê ve ber bi rojhilata Îrana wê serdemê ve hatine; ji wir ji rojhilata Deryaya Hezarê derbas bûne û di başûrê vê deryayê re li navçeya Etropanê (“Adirabadagan” li gorî Şehnameyê, O.M.) belav bûne û bi cih bûne. Tîreyên eslî yên vê beşê jî ji Mad, Nahîrî û Kardoxiyan pêk hatine. Ev welatê mezin û fireh ê ku tê de bi cih bûne, ji ber navê Madê wekî Madayî yan Mêdya hate nasîn. Ev heft tîre, tîreyên eslî yên kurd in û di dawiyê de tîreyên şaxên din jê cihê bûne; her yek ji wan şaxan guherîne û bûne tîre yan jî hozeke serbixwe. Ji vê beşa duyem a kurdan re <Kurdên Rojhilatê> jî tê gotin. Kurdên Biraxoyî, Edreganî, Mamilî û Kirmanî ji hoza Madê cihê bûne.” (r. 111) Dema ku Kurdgalnamek qala hozên parsî dike, li gorî zanyariyên îroyîn derdikeve holê ku hinek ji van hozan niha kurd tên hesibandin û hinek jî bi tevahî pişivîne: “Li gorî vegotinan, navên tîreyên Parsê bi vî awayî ne: Parsagird, Marafîn (Marafî), Marspîn (Marspiyanî), Panşiyanî, Dirusyanî (Diruzî), Diropîkî, Sagartî, Girmanî (Jirminanî), Mardî (Mirdî) û Dayî (Daranî). Ji van Parsagird, Marafîn, Marspîn, Panşiyanî, Dirusyanî û Girmanî gundnişîn û bajarnişîn bûne; tîreyên Diropîkî, Sagartî, Mardî û Dayî çadirnişîn û koçer bûne. Di nava tîreyên bajarnişîn de jî Parsagird, Marafîn û Marspîn wêrektirîn û berçavtirîn hozên Parsiyan bûne; serek û serdarên wan bi ser tîreyên Parsê yên din ku me li jorê behsa wan kir, baladest bûne û fermanrewatiya xwe bi ser wan de sepandine.” (r. 76) Divê bê diyarkirin ku navên van hozan di çavkaniyên yûnanî-ewropî de wekî “Pasargadae, Maraphii, Maspii,Pateischoreis, Derusiaei, Dropici, Sagartians/Asagartians, Mardi, Carmanians/Garmanians, Dai” dibihure.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_ancient_Iranian_peoples; dema gihiştinê: 30.03.2022; 05:38.</ref> Wekî mînak îro hoza “Panşiyanî” wekî “Pinyanişî” li Kurdistanê dijî û bi kurmancî diaxive; her wiha hoza “Dirusyanî” (Durzî, Duristî)” li nava Libnan, Urdin û Sûriyayê belav bûye, -her çiqasî zimanê xwe winda kiribe jî- ji aliyê çandî ve xwe li ser kurdan dihesibînin. Lewre ji aliyê nijadî ve hema hema ne mumkin e ku mirov medoparsiyan ji hev veqetîne; lê belê mirov dikare ji aliyê zimanî ve zimanên wan li ser çend beşan dabeş bike. Ji vegotinên Kurdgalnamekê diyar e ku belavbûna çend hoz û tîreyên kurdên medî yên kevnare roja îroyîn jî berdewam e: “Keyqubad tîreyên Madî ber bi hemû milan û welatan ve belav kirin. Tîreya Partasnî veguhest navçeya qeraxên Deryaya Hezareyê û ew li wir bi cih kirin. Tîreya Bûzê bi fermana wî li navçeya Hemedanê bi cih bû. Tîreya Estrûşatê li navçeya Semerqendê û Xarezmê niştecih bû. Tîreya Arîzantê li Azerbaycanê nişîngeha xwe pêk anî. Tîreya Bûdiyê ku ji du tîreyên Biraxoyî û Zengeneyê pêk hatibû, ber bi aliyê xwarê rojavayê koç kir û li navçeya Tûran û Mekranê ya ku bi navçeya Sindanê ve hevsaye ye bi cih bûn. Sê tîreyên din ên kurd ku bi navên edreganî, mamilî û kirmanî dihatin nasîn, hatin Mekranê û li wir bi cih bûn.” (r. 63) Wekî mînak devera hoza “Partasnî”yê ji aliyê zanyariyên hevçerx ve nêzikî agehiyên Kurdgalnamekê ne: “Parsua (berê Parsûwaş, Parsûmaş) padîşahiyeke hozdar a kevnare bû (860-600 BZ) ku di navbera Zamûa (berê: Lûlûbî) û Elîpiyê de, li navenda Zagrosê li başûrê rojavayê Sineyê, ango li rojavayê Îranê bûye.”<ref>K. E. Eduljee (2005), Zoroastrian Heritage; bnr.: http://heritageinstitute.com/zoroastrianism/zagros/index.htm;dema{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2024 }} gihiştinê: 22.05.2022; 04:40.</ref> “Navê <Parsûa> ji peyveke kevnare ya aryayî <Parsava>yê tê; li gorî texmînan, bi wateya <merz/sînor> an jî <devera sînorî> ye.<ref>Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher & J. A. Boyle (1985), The Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-20091-2, c. II, r. 62; her wiha bnr.: https://books.google.com.tr/books?id=BBbyr932QdYC&pg=PA61&dq=Parsua&redir_esc=y#v=onepage&q=Parsua&f=false; dema gihiştinê: 22.05.2022;04:56.</ref>Bêguman deverên <Parsûwa> û <Persîs> ji hev cuda ne; ji ber ku <Persîs> devereke din a li başûrê rojhilata Aryayê ye û niha wekî parêzgeha Farsê tê zanîn. Hinek zanyarî destnîşan dikin ku Teispes (“Çişpiş” li gorî Kurdgalnamekê O.M.), bavê xanedana Hexamendişî, rêberiya vê koçberiyê kiriye; hoza xwe ji Parsavayê kişandiye Persîsê ku berê şûnwarê Dewleta Îlamê bûye û paytextê wê Anşan e.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Parsua; dema gihiştinê: 22.05.2022; 05:00.</ref> Her wisa devera hoza “Arîzantî”yê jî îro wekî “Aran”ê tê naskirin û landika gelek zimanên aryayî ye: “Arîzantî yek ji şeş hozên Medyaya kevnare ye ku Herodotî behsa wan kiriye (Herodot, 1/101) û ev nav ji nijada esilzade ya Arya-Zantû ya sanskrîtî hatiye girtin.<ref>https://www.gtp.gr/LocInfo.asp? dema gihiştinê: 22.05.2022; 05:17.</ref> Kurdgalnamek bi rêbazeke nêzikî dîroknasiya nûjen desthilatdariyên Aryayê wekî “Pîşdadî, Mad û Parsî/Keyanî, Hexamendişî, serdema dagirkeriya Skender û Hindûyan, Eşkanî û Sasanî” pareve dike û taybetmendiyên her serdemê digel navên şahan destnîşan dike: “Cemşîd damezirînerê dewleta Pîşdadiyan bûye û navên padîşahên vê malbatê bi vî awayî ne: Cemşîd, Epîtan, Ferîdûn, Menûçehr, Tehmasb, Ûştab û Girşasp. Girşasp paşayê dawîn ê zincîra fermanrewatiya binemala Pîşdadî bûye. Piştî mirina wî, welatê Mad û Parsê duçarî bêhêzî û valahiya desthilatê bûye. Sebebê vê jî ew bûye ku ji malbata Pîşdadiyan kesekî layîqî textê seltenetê tunebûye.” (r. 115) “Desteya kurdên madî heta şeş piştan li ser textê selteneta Mad û Parsê fermanrewatî kiriye ku navên wan bi vî awayî ne: Key Qubad, Key Kawus, Tûs ku bi navê “Key Xusro” jî tê nasîn, Ferîbûrz, Keyaksar û Azdiyak.” (r. 54) “Kurîşê Mezin textnişînê pêşîn ê Hexameniyan e. Vê malbata paşayî heta neh piştan fermanrewatî kiriye û navên paşayên wan bi vî awayî ne: Kurîşê Mezin, Kembûcî, Darayê Yekem, Xişayarşayê Yekem, Erdeşêrê Yekem, Xişayarşayê Duyem, Darayê Duyem, Erdeşêrê Duyem û Erdeşêrê Sêyem.” (r. 59) “Dema ku Îskenderê Makedonî selteneta Mad û Parsê anî bin desthilata xwe û li hemberî malbata Hexamenşiyan bi ser ket, Darayê Sêyem ê dawîn paşayê malbata Hexamenşî bû, hevkarî û hevdestên wî ji tirsa paşdevegera Îskenderê Makedonî ew kuştin. Îskenderê Makedonî, piştî dagirkirina welatên rojhilatê, di vegera xwe ya ber bi Yûnanê de, li Babîlê koça dawiyê kir. Bi nebûna mîratgirekî piştî wî, ev selteneta mezin û fireh ket ber destê serleşkerên wî û wan jî ew seltenet di navbera xwe de parve kir. Ev çarenivîs di berjewendiya sîstema Mîr Sîlukus de bû û rojhilata seltenetê ya ku ji Mad, Pars, Tûran, Mekran, Kabilistan û Zabilistanê pêk dihat, para wî ket. Sîlukus seltenet firehtir kir û karîbû deştên derdorê bike bin rikêfa xwe û heta 30 salî bi şikurdarî fermanrewatiyê bike. Her çend piştî wî, neviyên wî nikaribûn vî welatê fireh bi rê ve bibin. Sîlukus di dawîn saetên jiyana xwe de dixwaze biçe Makedonyaya ku niştimanê bav û kalên wî ye; lê di rê de bi destê mirovekî bi navê Kîranos hatiye kuştin. Piştî vê bûyerê Antîyakûs hatiye ser textê bavê xwe û 18 salan fermanrewatî kiriye û piştre koça dawiyê kiriye. Li cihê wî kurê wî Antîyakûsê Duyem bûye paşa û di dema fermanrewatiya wî de Diyudtûsê dadgerê Baxterê serî hildaye û nasnavê <şah>îtiyê li xwe kiriye. Dema ku mîrên Parsê serkeftina dadgerê Baxterê dîtin, liva azayetiyê di laşê wan de hatiye; lewre alaya şoreş û serhildanê hildane. Di netîceyê de ev bûyer bûye sebebê wê yekê ku welatê Eşkanî serî hilde û bê damezirandin. Piştî koçkirina Antîyakûsê Duyem, fermanrewatiya malbata Sîlukî li Mad û Parsê bêhêz bû, şeq û qelş lê ketin. Di netîceyê de Mîr Eşk, mîrê mezin ê Parsê bingeha fermanrewatiya malbata Eşkanî li Mad û Parsê danî. Cihê balkêşiyê ye ku fermanrewayên malbata Sîlukiyê yûnanî şêl û helwesta dostaniyê bi xelkê Mad û Parsê re domandin û bi dewlemendan re xizmatî pêk anîn. Her wiha mîrên Madiyan li ser pileya bilind danîn û di nava artêşa xwe de xelkê Mad û Parsê kirin serbaz. Lê li gel van tevan jî, xelkê Mad û Parsê xwe ji bin destê wan rizgar kir.” (r. 126-127) Li berovajî Şahnameyê, vegotinên Kurdgalnamekê yên derbarê xanedana Eşkanî de gelekî dirêj û berfireh in; heta mirov dikare bibêje ku bûyerên vê serdemê û maweya desthilatdariya wan ne kêmî serdema medî û hexameniyan e jî. Dîsan heyama Sasanî jî bi hûrgiliyan hatiye vegotin û ev serdem bi dagirkeriya ereban re qediyaye. === Girê Mirazan (Xirabreşk) wekî perestgeha herî kevnare ya mirovahiyê === Delîlên herî kevn ên berdest çandeke yekgirtî û cihêreng a Kurdistanê nîşan didin; çanda Girê Filan a li devera Amedê vedigere 12 hezar berî niha û wekî niştingeha herî kevnare ya devera Mezra Botan tê hesibandin. Li gorî daneyên ku arkeologan derxistine holê, li bakurê Mezopotamyayê wargeha herî kevnare ji Girê Filan dest pê kiriye; piştî vê wargehê çend deverên başûrî yên wekî şkeftên Newala Çorî û Hîlarê tên. Her wiha li bakurê Girê Filan jî li Girê Kortik, Girê Embarê û Kendalê Hecalan wargehên mirovan hene û heta roja îroyîn jiyan li wan deran berdewam dike; ji analîzên zanistî dixuye ku hewza jorîn a Çemê Embarê ji 10 hezar sal beriya zayînê û vir ve wargeheke dişibihe çanda Girê Mirazan. Di kolandinên li Girê Fila de 2687 berhem û keresteyên wekî cûnî, peykerên mirov û ajelan hatine dîtin ku ji kevirên kilsîn hatine hilberandin;<ref>Yilmaz Kaya (2022), “12 bin yıllık tarih baraja kurban edilecek”, rojnameya Ozgur Politikayê, https://www.ozgurpolitika.com/haberi-12-bin-yillik-tarih-baraja-kurban-edilecek-168471; dema gihiştinê: 24.06.2023;22:49.</ref> her wiha vedîtinên berdest diçespînin ku jiyana berî bikaranîna kaxetîtan li vê derê dest pê kiriye, hem dîroka qadên jiyanê yên ayînî û civakî yên vê serdemê vedigerin heyamên gelekî dêrîn hem jî şopên jiyana civakên Serdema Neolîtîk tê de dixuyin.<ref>Malpera T24ê (2022), Gre Fılla Höyüğü'nde 2 bin 687 eser gün yüzüne çıkarıldı, https://t24.com.tr/foto-haber/gre-filla-hoyugu-nde-2-bin-687-eser-gun-yuzune-cikarildi,16806/3; dema gihiştinê: 24.06.2023; 22:51.</ref> Îcar sala 2019an nûçeyên li ser vedîtina şûnwareke dîrokî bala cîhanê kêşan; dihate gotin ku li Girê Mirazan (Xirabreşk) di encama kolanê de perestgeha yekemîn a mirovahiyê hatiye vedîtin ku dîroka wê vedigere 11 hezar sal berî niha û wek perestgeha kevintirîn mirovahiyê tê naskirin. Perestgeh ji çendîn kêlên mezin pêk tê ku li ser van keviran wêneyên çendîn ajelên xişok, beraz û ajelên din xuya dikin û giraniya her yek ji van kêlan di navbera 6-10 tonan de ye. Li vê navçeyê 16 perestgehên din jî hene ku pêwîstiya wan bi 50 salên lêkolîn û pişkinînê heye.<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/160520217; dema gihiştinê: 16.12.2023; 00:01.</ref> Girê Mirazan 18 kîlometreyan dûrî navenda bajarê Ruhayê ye û dîroka vî gundî vedigere 12 hezar salî ku ji Serdema Neolîtîk maye. Tê gotin ku Girê Mirazan yek ji warên nîştecîbûnê yên herî kevn e û perestgeha yekemîn li vê derê peyda bûye. Bilindahiya Girê Mirazan bi qasî 15 mêtroyan e û li ser rûbereke 300 mêtro çargoşeyan ava bûye. li vir nêzîkî 20 perestgehên çargoşe, peykerên mirovan, stûnên bi şêwazê “T”yê û fîgurên ajalên kedîkirî hatine peydakirin ku bejna wan di navbera 3 heta 6 mêtroyan û giraniya wan jî di navbera 40 heta 60 tonî de ye.<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/02072018; dema gihiştinê: 16.12.2023; 00:06; ji bo zanyariyên berfirehtir bnr.: https://en.wikipedia.org/wiki/G%C3%B6bekli_Tepe; dema gihiştinê: 16.12.2023; 00:13.</ref> Birastî dîroka kolana vê şûnwarê vedigere sala 1963an û heta sala 2014an bi pêşengiya arkeologê alman Klaus Schimdt dihate meşandin. Piştre gelek sazî, dezgehên pispor û zanîngehan vedîtinên arkeolojîk berdewam kirin û ev şûnwara dîrokî derxistin ber ronahiyê; Schmidtî hê wê çaxê digot ku vedîtinên Girê Mirazan dikarin ji nû ve nivîsandina dîroka şaristaniyê pêwist bikin û bersivê bidin pirsa “çima mirovan dest bi çandiniyê kir û akincih bûn?”. Amûrên kevirîn û vedîtinên din ên ku Schmidt û ekîba wî li şûnwarê dîtin, destnîşan dikir ku avahiyên jîngehê ji hêla civakên nêçîrvan-berhevkar ve hatine çêkirin; bi deh hezaran hestiyên heywanan ên ku vedîtî ayidî ajelên kovî bûn û tu delîleke reşandina dexl û rehekên din tunebûn. Schmidt di wê baweriyê de bû ku ev nêçîrvan 11 hezar û 500 sal berê hatine cem hev û stûnên bi şêwazê Tyê bi amûrên kevirîn çikandine. Her çiqas sala 2014an Schmidt miribe û dawiya vedîtinan nedîtibe jî, xebata arkeolojîk a li Girê Mirazan eleqeya gerdûnî ya ji bo serdema neolîtîkê zêde kir; di van çend salên dawîn de xuya dike ku şiroveyên destpêkê yên Schmidtî berovajî bûne. Ji ber ku arkeologên piştî Schmidtî qada xebatê kûrtir vekolan û gihiştin hinek xaniyanku bi qasî çend mêtroyan li jêra perestgehê bûne. Ev vedîtin dihate wê wateyê divê nivîsandina serdema pêşdîrokî ji nû ve bê şirovekirin. Êdî Girê Mirazan ne tenê perestgeheke serbixwe bû ku mirov ji bo ayînên taybet li hev kom dibûn; ew şûnwara gundekî mezin û pêşkeftî bû û di navenda wê de avahiyên taybet jî hebûn. Li ser gir bîreke mezin a ji bo dabînkirina avê û kanalên ku ji bo berhevkirina ava baranê jî derketin holê; her wiha bi hezaran amûrên hêrandina gênim, amûrên pehtina pişrûkê û meyandina meyê hatibûn vedîtin. Ev şûnwarê bêhempa û taybet niştingeheke kemilî ya jiyana dayimî bû; vedîtina wê ne tenê raman û têgihiştinên arkeologan guherand, lê rojeva dîrok û arkeolojiyê jî serobino kir.<ref>https://interestingengineering.com/lists/facts-about-gobekli-tepe-turkey; dema gihiştinê: 16.12.2023; 01:30; https://www.facebook.com/watch/?v=2743225105973663; dema gihiştinê: 16.12.2023; 22:33;</ref> Dîroka çanda Girê Mirazan a li devera Rihayê vedigere Serdema Neolîtîkê ya berî çêkirina kaxetîtan (qonaxa herî pêşîn a serdema neolîtîkê) û li nêzikî wî girî bi qasî 11 girikên giring jî hatine vedîtin ku herî navdarê wan Girê Keçel (Qûçê Keçel) e;<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Girê_Mirazan; dema gihiştinê: 25.06.2023; 00:10.</ref> ev wargehê ku roja îroyîn jî mirovên kurd lê dijîn di navbera 9600-7000 BZ de hatine avakirin. Divê bê gotin ku Serdema Neolîtîk a berî çêkirina kaxetîtan (Serdema Qeşayê ya dawîn) dest pê kiriye; hem li başûrê rojavaya Asyayê hem jî li cîhanê “destpêka jiyana gundan”, ango yekem jîngehên mirovan ên mayinde derketine holê. Gundên vê serdemê ji komên xaniyên kevirîn an jî kerpîçî û carinan jî ji avahiyên pîroz ên civakî pêk dihatin. Dema ku van salên dawîn Girê Mirazan hate vedîtin, derbarê naverok û giringiya vî wargehî de Nicholas Birch/rojnamevanê Guardianê wiha digot: “Li gorî Stonehenge, ew karên sivik in. Stûnên bi şêwazê tîpa Tyê du kevirên pênc metreyî ne ku herî kêm bi qasî mêtroyekê ji hevtayên xwe yên mayîn bilindtir in. Tiştê ku wan balkêş dike, rolyefên wan ên beraz, rovî, şêr, çivîk, mar û dûpişkan û temenê wan e. Dîroka van keviran hema hema vedigere 9500 BZ; ev jî tê wê wateyê ku bi qasî 5500 salî ji bajarên yekem ên Mezopotamyayê û 7000 salî jî ji Stonehenge kevntir in.<ref>Nicholas Birch (2008), “7000 years older than Stonehenge: the site that stunned archaeologists”, Guardian 23.04.2008; ji bo nûçeyê bnr.: https://kurdistanica.com/280/7000-years-older-than-stonehenge/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}; dema gihiştinê: 25.06.2023; 00:40.</ref> Ji aliyekî din ve arkeologê kurd Cemal Ozçelik balê dikêşe ser rola wî ya qalibşikên û wiha berdewamiyê dide gotebêja xwe ya ligel Jînda Zeydanliogluyê: “Kompleksa perestgehan a ku li Girê Mirazan derket holê fikir û ramana skolastîk a ku di warê arkeolojîyê de serdest e, hejand; derfeta nefes û geşepêdanê da wê. Lê divê Girê Mirazan surpîrîz nebûya. Jixwe dihat hîskirin ku di navbera serdemên Paleolîtîka jor û Neolîtîk de valahîyek heye. Divê bihata hesabkirin ku ev serdem di cihekî de veşartî maye. Di vê çarçoveyê de Girê Mirazan ne mînaka yekem û ne jî ya dawîn e. Ger em tarîxê ji cihekî bidin destpêkirin, em ê rêya skolastîkbûna ramanê vekin. Divê em ji vedîtinên nû yên ku nêrîn û asoyê berfirehtir bikin re amade bin. Ji bo arkeolojîya dinyayê cihekî vê derê yê taybet jî ev e: Girê Mirazan tenê ne kultura herêmê ye, di heman demê de xalek wenda ya tarîxa mirovahîyê ye û lêkolînên ronîker ên vê derê dê bibe alîkar da ku em kultura dinyayê jî baştir fêm bikin.<ref>Jînda Zeydanlioglu (2020), “Kêmasîya li Girê Mirazan derdikeve holê jî ‘bêdewletbûna kurdan’ e”, Le Monde diplomatique kurdî (LMdK), hejmar 57an; ji bo nusxeya înternetî bnr.: https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038; dema gihiştinê:24.06.2023; 23:48.</ref> == Di çarçoveya çavkaniyên înternetî da kurdên derveyî Kurdistanê == Êdî înternet û zanyariyên înternetî jî bûne beşeke çavkaniyên mirovahiyê; divê neteweyeke di rewşa kurdan de jî sûd ji wan agehiyan wergire, derbarê xwe û doraliya xwe de bigihêje hinek qinaetan. Ji aliyekî din ve, îro beşeke kurdan nikare bi awayekî fermî serjimariyekê pêk bîne; li gorî wê serjimariyê pêşbîniyekê bike, plansaziyekê ji civaka xwe re dayne û budçeyeke salane amade bike. Her wiha jiyana li cîhanê ne gul û gulistan e; bi hezaran nexweşî, karesat, aloziyên civakî, karesatên xwezayî, huqûq û bêhuqûqiyên navxweyî-navneteweyî diqewimin ku divê di destê kurdan de îstatîstîkên texmînî hebin ku bikaribin bi pirsgirêkan re rû bi rû bibin. Ji ber vê pêwistiyê me hewl da ku em di çarçoveya çavkaniyên înternetî da rewşa kurdên li derveyî Kurdistanê bi qasî serê derziyekê be jî ronî bikin. Di bin vî sernavî de em ê awireke giştî li serjimarî û erdnîgariya belavbûna kurdên koçber bigerînîn; zanyariyên berdest ên derbarê nasname, dîrok, çand û zimanê kurdên li Afrîka, Rojhilata Navîn, welatên Kendavê, Hindistan, Efxanistan, Awistralya, Zelandaya Nû, Asyaya Dûr, Asyaya Navîn, Rûsya, Balkan, Ewropa û Amerîkayê de binirxînin. Her wiha derheqa asta çalakbûna zimanê kurdî ya li van deveran de hinek zanyariyan pareve bikin û wêneyekî giştî bidin ber çavên kurdan ku li ser van agehiyên destpêkî ber bi lêkolîn û hînbûnên kûrtir bimeşin. === Kurdên Misir û Sûdanê === Ji heyama Silhedînê Eyûbî ve kurd li Sûdanê bi cih bûne; navendên wan bajarên wekî El-Qedarîf û Kurdofan in ku piraniya wan karsaz û bazirgan e, gelekên wan bi paşnava “El-Kurdî” tên naskirin û derbarê serjimariya wan de qala 100 hezar kesî tê kirin. Li paytext El-Xertûmê hinek komeleyên wan ên xêrxwaziyê û çandî hene; demekê xwendingeheke bi navê Zanîngeha Hacî Elî el-Kurdî jî li El-Qedarîfê hebûye, bi xêrxwaziya gel ve hatiye rêvebirin ku niha hilweşiyaye. Rewşenbîrê kurdnijad ê sûdanî Evdilah Hesen El-Kurdî di dîwana xwe ya helbestan de rexneya desthilatdarên pêşîn ên Komara Tirkiye kiriye ku kurd ji ezmûnên komkujî û sitemkariyê re derbas kirine. Li gorî lêkolînên Cewher Celal Weso, kurdnijadên sûdanî pesna kurdbûna xwe didin, li hemberî kêşeyên kurdî hestiyar in, bûyeran dişopînin, hinekên wan cil û bergên kurdî ji xwe re peyda dikin, hewl didin ku bi kurdên Kurdistanê re pêwendiyan girêdin; lê mixabin qabîliyetên xwe yên zimanî bi tevahî winda kirine.<ref>Cewher Celal Weso, El-Ekradu fî’s-Sûdan: Dîrasetun Tarîxiyyeh, Navenda Zaxoyê ya ji bo Lêkolînên Kurdî, 2019.</ref> Dîroka kurdan a ligel Misirê gelekî kevnar e; pêwendiyên zewacê yên di navbera desthilatdarên kurdan û firewnên misrî de bûye mijara gelek lêkolînan. Di serdema navîn û dîroka nêzîk de jî kurdan du caran Misir ji nû ve ava kiriye; ji xwe bûyerên serdema Silhedînê Eyûbî û Mihemed Elî Paşayê Amedî ji aliyê dîroknasên misrî û cîhanî ve bi hûrgilî hatiye ronîkirin ku ne mijara vê gotarê ye. Nivîskara kurd a misrî Duriyeya Ewnî di berhema xwe ya bi navê “Ji Serdemên Kevn Heta Niha Kurdên Misirê” de qala gelheya kurdan a li Asyût, Ed-Deqlehiye, El-Xerbiyye û Kefr’uş-Şeyxê dike ku hejmareke ne kêm e. Li gorî xebata wê ya meydanî serjimariya gundên El-Ekrad û Cezîret’ul-Ekrada parêzgeha Asyûtê bi qasî 7 hezarî ye (2016); li gundê Cezîret’ul-Ekradê komeleyeke ciwanan heye. Niştecihên gundê El-Ekradê serdema Eyûbiyan çûne wir; malbatên wekî Şêx, Bedehlî, Cerabi’, Remhe û Reyis (bereyên wê: Mekî, Mehmûd, Îsmayîl, Hesen, Elî, Heseneyn, Hesen Yûsif) lê dijîn û bi qasî 6-7 generalên leşkerî jê derketine. Serjimariya gundê Meyt’ul-Ekrad a bi ser bajarokê El-Mensûreyê yê parêzgeha Ed-Deqlehiyeyê ve jî 7 hezar e (2016). Heçî ku bajarokên El-Kurdî û Kefr’ul-Kurdî yên bi ser parêzgeha Ed-Deqlehiyeyê ve ne, gelekî giran in û serjimariya wan bêhtirî 50 hezarî ye (2001); bi qasî 10 general û 8 zanyarên naskirî jê derketine. Li gundê Kefru Kurdî yê bi ser El-Qelyûbiyeyê ve tenê du malbatên kurd El-Kurdî û Abidîn nîvê gelheyê pêk tînin; li gorî kurdên Misirê yên din gelekî zengîn in û komeleyeke wan a ciwanan jî heye. Li nêzîkî Qahîreya paytext gundên çandiyar ên Menşeet’ul-Kurdî û Izbet’ul-Kurdî jî hene ku % 20ê serjimariyê kurd in; her wiha li parêzgeha Kefr’uş-Şeyxê jî gundekî bi navê El-Kurdî (li devera Qelînê) heye. Her çiqas kurdên Misirê zimanê xwe yê kurdî winda kiribin jî, nasnameya xwe ya kurdî parastine; di piraniya berhemên wêjeyî, hunerî û endazyarî de mora wan heye. Ji aliyekî din ve xwedîtî li gelek çalakiyên kurdan kirine, berhemên li ser kurdan wergerandine, forûm-konferansên li ser pirsgirêkên kurdan li dar xistine; tiştê herî giring wan çapxaneya kurdan a pêşîn ava kiriye, xwedîtî li rojnameya Kurdistanê kiriye û -ji heyama Silhedînê Eyûbî heta roja îroyîn- komkujiyên ereban û biyaniyan ên li dijî gelê kurd ji aliyê gel û dewleta Misirê ve dane rawestandin.<ref>Duriyeya Ewnî, El-Ekradu fî Misra ‘Ebr’el-’Usûr, Qahire, 2011, çapa yekem, r. 161-176</ref> === Kurdên Lîbya, Tûnis, Cezayîr û Fasê === Devera Fîzanê ya Lîbyayê tarawgeha mixalifên Dewleta Osmanî bû û bêguman kurdan jî para xwe jê girtibû. Ji bilî malbata Bedirxan Begî (170 kes), sirgûnkirina bi qasî 100-200 malbatên kurdên hemawendî û hinek niştecihên rojavayê Kurdistanê bi belgeyan destnîşankirî ne.<ref>Mihemed Elî Ehmed, El-Kurdu we’l-’Eşaîr’ul-Kurdiyyetu fî’l-Erşîf’il-Usmanî, Kovara Lêkolînî ya Qelemûn, hejmar: 2, 2017; her wiha arşîvên: DH. MKT, c. 47, no: 1509, 11 Şeban 1305.</ref> Piraniya van kurdan li Misrata, Sirt, Bingazî, El-Beyda, Trablûsê niştecih in û paşnavên wan “El-Kurdî” ye ku hunermend Semîr El-Kurdî jî yek ji wan e. Her çiqas serjimariya wan bi qasî 230 malbatî hebe jî, tu çalakiyeke wan a zimanî û çandî tuneye; lê belê di nava wan de hinek xisletên wekî “dadwerî, duristî, tevgera baş,bazirganiya bê dek û dolab, berxwedana li dijî neyarê biyanî, wêrekî û alîgiriya bindestan” li seranserî welêt navdar e.<ref>Biradost Mîtanî, El-Wucûd’ul-Kurdî fî Lîbya, https://www.vedeng.co/‫ليبيا‬-‫ي‬-‫فايبيل‬-‫ي‬-‫يف‬-‫الكردايبيل‬-‫الوجود‬/; dema gihiştinê 14.01.2021, 06:06</ref> Dr. Zirar Sedîq Tewfîq di berhema xwe ya bi navê “Ferhenga Hoz û Pêşengên Kurdan di Serdema Navîn de” diyar dike ku du hozên kurd derdora sala 1260î derbasî nava sînorên Dewleta Muwehîdan a berberiyan bûne. Li gorî lêkolîneke berfireh a Dr. Zirarî, hozên Bapîrî û Lawînî sala 1258an ji ber êrişên tataran ji Şehrezorê reviyane Heleba eyûbiyan. Her çiqas neviyê Silhedînê Eyûbî (Mîr Nasir Yûsif) bi hatina wan kêfxweş bûbe jî, şehrezoriyan bi hevrikên wî yên kolemend (memlûkan) re pêwendî girêdane; Mîrê Memlûkan Baybars bi wan re li hev kiriye, keçeke wan li xwe mehr kiriye û piştî ku bûye sultan jî keça şehrezorî berdaye. Piştî vê bûyerê şehrezoriyan bi fatimiyan re li hev kiriye ku memlûkiyan ji desthilatdariyê daxînin; lê ev plana wan têk çûye û rastî komkujiyekê hatine. Komên bapîrî û lawînî yên ku ji destê memlûkiyan rizgar bûne, berê xwe daye Dewleta Muwehîdan a ku ji Fasê heta Lîbyayê desthilatdar bû. Siltan Umer Murtedayê Muwehidî li Merakişê wan baş pêşwazî dike, meqamên bilind dide wan û erdekî li wan belav dike. Piştî têkçûna vê dewletê ya sala 1269an rewşa wan xera dibe; hinek ber bi Morîtanyayê, hinek ber bi Benû Zebanên Cezayirê û hinek jî ber bi Benû Hefsên Tûnisê ve diçin.<ref>Dr. Zirar Sedîq Tewfîq, Mu’cem’uz-Zi’amati we’l-Qebaîl’il-Kurdiyyeti fî’l-Qurûn’il-Wusta, weşanxaneya Mukriyanî, Hewlêr, 2007, r. 20-23.</ref> Ji vê zanyariya kurtkirî xuya dibe ku kurd ji aliyê bakurê Afrîqayê ve gihîştine sînorê dawîn ê ereban; lê dibe ku di heyama Dewleta Muwehîdan de derbasî Îspanyayê jî bûbin. Ji ber ku di wê serdemê de beşeke Îspanyayê (Endelûs) jî di destê wê dewletê de bû û beriya şehrezoriyan hunermendê bi navê Ziryab (sedsala 9an) derbasî wir bûbû.<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Ziryab; dema gihiştinê 14.01.2021, 07:52.</ref> Li gorî agehiyên berdest û berbelav, kurdan di navbera salên 1960-1980î de welatên bakurê Afrîqayê yên Lîbya, Tûnis, Cezayîr û Fasê wekî pêgeheke derbasbûna Ewropayê bi kar dianîn; bi vê riyê gelek endamên rêxistinên bakur, başûr, rojhilat û rojavaya Kurdistanê bi ser rêxistinên filistînî û çepgirên ereb re derbasî Ewropayê dibûn; her wiha li van welatan ofîsên wan ên nefermî hebûn û wan dikaribû bi salan li wan deran biêwirin. Cihê dilxweşiyê ye ku van demên dawîn muzîka kurdî di navbera hunermendên tûnisî, cezayirî û fasî de navdar e;<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/culture/02012016-amp; dema gihiştinê 19.01.2021</ref> ji bo danasîna zimanê kurdî û çalakkirina vê meyla hunerî ev jî derfeteke alîkar e. === Kurdên Urdun û Filistînê === Ji heyama Silhedînê Eyûbî ve (sedsala 12an) beşeke kurdan li Urdunê akincih e û li gorî texmînan îro di navbera 100-200 hezar kurdên urdunî hene.<ref>https://ar.wikipedia.org/wiki/ ‫األردن‬_‫ي‬-‫فايبيل‬_‫األكراد‬; dema gihiştinê 14.01.2021, 04:39.</ref> Di nava kurdên Urdunê de hevgirtineke çandî ya xurt heye; Newroz û hinek kevneşopiyên kurdan berdewam dikin û heta roja îroyîn jî bi kurdiyeke şkestî diaxivin. Li Emana paytext, Ez-Zerqa, Er-Resîfe, El-Eqebe, El-Kerek, Cereş, Eyn Cenna, Irbid, Dêr Ebî Se’d, Cinên, Es-Safa, Tîbe, El-Menşiyyeh, Eş-Şûneya Bakurî, Sumur, ‘Emrawe, Er-Remsa, El-Cihêfeh, Es-Sarîh, Sal, Wadî’r-Reyyan, Es-Selet hemû paşnavên han aydî malbatên kurdan in: Seydo Kurdî, Wanlî, Zaza, Kurdî, Berazî, Kurd Elî, Baban, Bezazo, Cum’e Eyûbî, Bedirxan, Birûsk, Îzolî, Ebû Resûl, Axa Zaza, Se’dûn, Xidir Kurdî, Şiheymat, Elîko, Mardînî, Şêxanî, Siwêrekî, Ebû Şerîf, Xan. Divê bê zanîn ku li gorî kurdnijadên Filistînê kurdên Urdunê gelekî jîr û çalak in; komeleyên wan ên çandî (Komelaya Çandî ya Silhedînê Eyûbî) û temsîlkarên wan ên di Parlamentoya Urdunê de hene. Her çiqas serjimariya wan ji yên Filistînê kêmtir be jî rola wan a civakî pir xurt e, pêwendiyên wan bi kurdên derveyî Urdunê re heye. Bêguman di heyama êrişên xaçperestan de kurdên eyûbî roleke giring lîstibû, Mîrgeha El-Kerekê ya Eyûbî ji aliyê Qiral Nasir Dawidê Eyûbî ve hatibû damezrandin (1229); her wiha Qiraliyeta Haşîmî ya Urdunê jî bi alîkariya kurdan a xurt (1920) li ser heman sînorên eyûbiyan hatibû damezrandin ku vê yekê rola wan a civakî-siyasî heta radeyekê parastibû.<ref>Mihemed Elî Siwêrekî, El-Ekrad’ul-Urduniyyûn we Dewruhum fî Bina’il-Urdunn’il-Hedîs, Dar Sindbad, 2004.</ref> Li gorî zanyariyên Ajansa Nûçe û Zanyariyan a Filistînê (WAFA), navên hoz û malbatên kurdên Filistînê di “Belgenameya Malbata Eyûbî ya Mezin” a sala 1946an de hatine tomarkirin; piraniya wan li bajarê El-Xelîlê niştecih in, lê beşek jî li bajarên din belav bûne. Nêzîkî nîvê niştecihên El-Xelîlê kurd in û navên hozên wan wiha ne: 1. Ebû Xelef 2. Salah 3.Heşelmon 4. Teblet 5. Cuweylis 6. Beytar 7. Zelûm 8. Hirêz 9. Ribeyhî 10. Bereda’î 11.Ehmero 12. Cibrînî 13. Mihêsin 14. Ebû Ze’rûr 15. ‘Er’er 16. Sihyon 17. Hezîn 18. Burqan 19.Sidir 20. Tîreya Salim/Mereqe 21. Mehlûs 22. Riwêşid 23. Bû’l-Helawe 24. Heşîm 25. Mit’eb 26. Qifîşe. Îro beşeke van eşîran li Cinên, Nablis, Quds, Yafa, Misir û Urdunê dijî. Ji bilî van hozan jî, malbatên wekî Îmam (nifşa wî gelek sedsalan melatiya Mizgefta Qudsê kiriye), Alê Seyf (desthilatdarên Trablûsê yên çend sedsalan), Alê Ze’rûr (li Quds û El-Xelîlê), Dar’ul-Mulla (malbata Mele li Nasirayê), Alê Mûsa û Alê Îsa (binemala serdarên Trablûs û Ekayê, sedsala 16an), Alê Qeymerî (Qeymer welatekî di navbera Xelat û Mûsilê de ye, ev malbat bi Silhedîn re hatiye û li El-Xelîlê ye). Malbatên Qudsê yên kurd: Ebû Lutf, Kurd, Kurdî, Bestamî, Elîko; yên eyûbî: Sayih, Ebû Xelyûn, Eka, Qifîşe, Xurab, Ebû Himêd, Eyûbî, Hezîn, Sidir, Mereqe, Elûş, Cibrînî, Bereda’î,Ferah, Imhêsin, Mit’eb, Zelûm, Hirêz, Esêle. Ji bilî van hoz û malbatan gelek gundên taybet bi kurdan li tevahiya Filistînê hene. Di zanyariyên WAFAyê de xuya dibe ku bi dehan gundên kurdan û akincihên wan ên kurd hene; di belgeyên fermî de kurdbûna wan ji paşnavên wan diyar e û beşeke wan jî derbasî cem kurdên Urdunê bûne ku navên şûnwarên wan ên li wê derê jî hatine nîşandan.<ref>Ji bo agehiyên berfirehtir li vê gotarê binêrin: https://info.wafa.ps/ar_page.aspx?id=9502; dema gihiştinê 14.01.2021, 02:45.</ref> Li gorî serjimariya sala 2016an a Filistînê hejmara niştecihên bajarê El-Xelîlê bêhtirî 215 hezar kesî ye<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hebron; dema gihiştinê 14.01.2021, 02:48.</ref> û ev zanyarî nîşan dide ku tenê li vî bajarî herî kêm 100 hezar kurdnijad dijîn ku serjimariya bajarê Bazîdê ya îroyîn jê kêmtir e<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Bazîd; dema gihiştinê 14.01.2021, 03:06.</ref>. Heta niha di nava kurdên Filistînê de tu çalakiyeke zimanî nehatiye tomarkirin û îcar ev jî delîla wê yekê ye ku ji bilî perwerdehiya bi zimanê kurdî parastina nasnameya wan hema hema ne pêkan e. Ji aliyekî din ve, sala 2016an li ser kanalên televîzyonî yên kurdan nûçeyeke gelekî balkêş hate belavkirin ku keçeke filistînî ya kor (bi navê Hesna Umer) bi riya bihîstina televîzyonên kurdî û hevalbendiya kurdan a li ser medyaya civakî fêrî kurdî bûye, dikare bi kurdî biaxive jî<ref>https://www.youtube.com/watch?v=8HMBGg5rdIE; dema gihiştinê 14.01.2021, 03:43. </ref>; ev jî delîla wê yekê ye ku bandora bihîstina zimanekî ji bo hînbûnê pir giring e. === Kurdên Lubnanê === Ji lêkolîneke Azad Agir a bi navê “Kurtenêrînek li ser kurdên Lubnanê” xuya dibe ku kurd di du serdemên cuda de li Lubnanê bi cih bûne. Di serdema eyûbiyan de wekî fermandar û mîran gihiştine deverê; piraniya wan ji deverên Amed, Mêrdîn û Botanê ne. Ev pêla pêşîn ji sedsala 12an a heyama eyûbiyan dest pê kiriye; ji ber berdewamiya êrişên xaçperestan heta sedsala 17an kişandiye. Di vê maweyê de kurdên bicihbûyî pêşiya pêşîn ji eyûbiyan re û piştre ji kolemendên Misirê (memlûkî) re xizmetên payebilind gerandine. Pêla duyem jî ji salên 1920î dest pê dike û heta roja îroyîn tê; kurdên ku di serhildanên li dijî Komara Tirkiyayê de têk çûne, reviyane Lubnanê û ji vir karên rêxistinî-rewşenbîrî-dîplomatîk meşandine. Rêxistina Xoybûnê li vir hatiye damezrandin; gelek rojname û weşan li vir hatine çapkirin, her wiha tevahiya rêxistinên kurdan ên siyasî-çekdarî ji bingeha kurdên Lubnanê sûd wergirtiye. Îro serjimariya kurdên Lubnanê (sunî, şiî û durzî) nêzikî 200 hezar kesî tê texmîn kirin. Hozên navdar ên ku ji mêj ve welatiyên Lubnanê ne, bi paşnavên xwe û şûnwarên xwe tên naskirin: Alê Seyfa (bereyên wê: Alê Şihab û Alê Xidir Axa) li Trablusê niştecih e, ji eyûbiyan heta osmaniyan wekî fermandar û mîr jiyane. Alê Şebaro û Alê Kureydiye (bereyên wan: Alê Fersex, Mesalixî Ilwan, Tuwêcirî, Keşlî) ji heyama eyûbiyan ve akincihên Beyrûtê ne; li ser taxên wekî Îşrafiye, Zuqaqu Bulat, Eyn’ul-Merîse, Menare, Rewşe, Re’s’un-Neb’eh, Mezre’eh, Eyn’ut-Tîneh belav bûne. Alê Fedl (wekî Şêxên Se’bîn jî navdar in) ji heyama eyûbiyan ve li bajarokê En-Nebtiyye û Çiyayê Amil ên li başûrê Lubnanê niştecih in. Alê Mur’ib (wekî El-Mera’ibeh navdar in) bereyeke hoza Reşwan a Efrînê ye ku wekî mîrên devera Ekayê gihiştine Lubnanê. Alê Bayram Kurd Axa jî wekî fermandarên leşkerî yên heyama osmaniyan li devera Werdaniyeyê ya bajarokê Eş-Şûfê (li başûrê Lubnanê) bi cih bûye. Ev hozên navbihurî gişt sunî ne û tenê hozeke kurd a şiî li Lubnanê heye ku gelek bereyên wê peyda bûne. Hemawendên Çemçemal, Kerkûk û Barzanê heyama eyûbiyan wekî fermandar hatine wir û bereyên wan wiha ne: Hemoyî an jî Bin Hemiyyeh (malbatên Hemo, Yaxî, Elî, El-Hac, Feyyad, Hemze, Ebû Ehmed Kenc, Qasim, Mihemed Hesen, Yûnis, Ebû Yûnis, El-Hac Huseyn) û Alê Mişîk (malbatên Cesar, Şewk, El-Cemel, El-Hac Ehmed, Sabra, Ebû Xelîl, Mişeymiş, El-Etat, Eyûb, Ed-Deyqe, Cerahlî). Bereyên Hemoyî û Alê Mişîk li Geliyê Bîqa’ê yê rojavaya Be’elbekê, li Şemstara başûrê Lubnanê, li gund û çandingehên Beyt Mişîkê, Es-Se’îdeyê, li Ekar û Çiyayê Lubnanê yê li bakurê Lubnanê, li taxên Beyrûtê yên Leylekî, Sahra’uş-Şuweyfat, El-Cenah, El-Burc’ur-Racineyê akincih in. Gelek kurdên durzî (durustî) li Lubnanê akincih in û herî navdarên wan Me’enî, Canpoladî û Amêdî ne. Me’enî ji binemala Me’enê kurê Rebî’eyê Eyûbî di sedsala 16an de ji rojhilat û rojavayê Kurdistanê hatine devera Şûfê ya Çiyayê Lubnanê. Van mîrên eyûbî yên durzî demekê li tevahiya Lubnanê û hinek beşên Sûriya, Filistîn û Urdunê serwerî kiriye; mîrên wan ên herî navdar Mîr Qorqmaz, Mîr Fexredîn I, Mîr Fexredîn II û mîrê dawîn Ehmedê Milhem in. Alê Canpolad ji binemala Mîr Canpoladê kurê Qasim Beg k. Ehmed Beg k. Cemal Beg k. Ereb Beg k. Mendeyê Eyûbî ye ku ji Cizîra Botan daketiye rojavayê Kurdistanê; heyama osmaniyan li Hema, Me’erret’un-Nu’man û Kilîsê walîtî kiriye, li dijî osmaniyan şoreşeke nivcomayî li dar xistiye û piştî têkçûnê vekişiyaye Çiyayê Lubnanê. Siyasetmedar û rewşenbîrên bi paşnava Canpolad ji vê malbata durzî ne. Alê Amêdî jî ji binemala Şêx Amêdî ye ku ji bajarê Amêdê yê başûrê Kurdistanê daketine Lubnanê. Hinek bereyên vê hozê bûne fileyên maronî û piraniya wan li gundên wekî Mertahûn û Barok ên li Çiyayê Lubnanê niştecih in.<ref>Azad Agir, “Mulexesu Behsin we Mûcezun ‘en Kurdi Lubnan”, https://xeber24.org/archives/164772 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202222317/https://xeber24.org/archives/164772 |date=2021-12-02 }}; dema gihiştinê: 15.01.2021; 06:16.</ref> Lêkolînera Navenda Lêkolînî ya Koçberên Lubnanê Guita G. Hauranî di xebateke xwe ya meydanî de diyar dike ku ji bilî van hoz, tîre û bereyên kevnar gelek koçberên nû jî li Lubnanê dijîn. Li gorî vê xebata wê ya meydanî, ji aliyê axaftina kurdî ve kurdên Lubnanê li ser du beşan leva dibin: Kurd (kurmanc) û Mihelemî (erebên kurdbûyî an jî erebên Kurdistanê).<ref>Guita G. Hauranî, The Kurds of Lebanon: Socioeconomic Mobility and Political Participation via Naturalization, The Lebanese Emigration Research Center (LERC) Lebanon, LERC Research Paper Series 1/2011, r. 25-33.</ref> Wekî ku di destpêkê de jî hate gotin, ji ber sedema hebûna hinek xebatên zimanî-çandî û çûn-hatina kurdên rewşenbîr kurdên Lubnanê ziman û nasnameya xwe parastine; ji aliyê hişmendiya siyasî ve ji kurdên Sûdan, Misir, Lîbya û Urdunê gelekî pêşdetir in. Wekî nimûne di sala 1960î de Partiya Demokrat a Kurdî-Lubnan (KDP-L) bi serokatiya Cemîl Miho hatiye avakirin û sala 1970yî wekî partiyeke fermî xebatên xwe meşandine.<ref>https://www.kdp-lebanon.org/history/; dema gihiştinê: 16.01.2021; 06:01.</ref> === Kurdên durzî yên Sûriya, Urdun, Lubnan, Îsraîl û Filistînê === Kurdên durzî hene û rastiyeke piştrastkirî ye ku xanedana Canpolad (a rêveberên Kilîsê) çend caran li dijî Dewleta Osmanî şoreş li dar xistine; heta roja îroyîn jî binemala Canpolad a li Lubnanê hertim qala kurdbûna xwe, warê xwe yê li Kilîsê, şerên bav û kalên xwe yên ji bo bawerî û xaka xwe kiriye. Ji bo zelalkirina mijarê divê mirov hinekî qala reh û rîşeyên ayîna durzîtiyê bike ku mijar baş zelal bibe. Li gorî ansîklopediya Britannicayê “derbarê derketina ayîna durzîtiyê de gengeşe hene. Pêşengê wan ê pêşîn kesekî bi navê Hemze k. Elî k. Ehmedê Zozanî ye; bi belavbûna ayînê re rikeberiya li ser pêşengiyê dikeve navbera wî û şagirtekî wî yê bi navê Mihemedê Derezî. Her çiqas Zozanî bi pêşengiya wî qayîl bibe jî, Derezî şevekê ji nişkê ve winda dibe û şik diçe Zozaniyî ku ew dabe kuştin; lê belê hevrêyên wî tevgera wî berdewam dikin û bi navê wî tên naskirin.<ref>https://www.britannica.com/topic/Druze; dema gihiştinê: 16.01.2021; 03:38.</ref>Îcar divê mirov hinekî li ser van kesayetan û heyama wan jî raweste ku bigihêje hinek qinaetan. Hemze k. Elî k. Ehmedê Zozanî sofî û zanayekî heyama samaniyan e û xelqê devera Zozanê ya Xorasanê ye<ref>Scott Hendrix & Uchenna Okeja, The World's Greatest Religious Leaders: How Religious Figures Helped Shape World History, ABC-CLIO, 2018, r. 11.</ref>; di sala 1014an 1016 de hatiye Misira fatimiyan û ji seranserî cîhanê komeke zana û rêberan kom kiriye ku tevgera Yekîtiyê (Tewhîd) saz bike. Derbarê jiyana Derezî de zanyariyên berdest kêm in; lê belê gelek çavkanî diyar dikin ku ew li Buxarayê ji dayik bûye û paşnava wî ya Derezî jî ji peyva “terzî”yê tê.<ref> Farhad Daftary, Historical Dictionary of the Ismailis, Scarecrow Press, 2011, r. 40.</ref> Derezî sala 1015an (an jî 1017an) çûye Qahîreyê; li wir beşdarî tevgera nû ya durziyan bûye.<ref>Samy Swayd, The A to Z of the Druzes, Scarecrow Press, 2009, r. xxxii.</ref> Gelo durzîtî çito bawerî ye? Divê bê zanîn ku “ayîneke rojavayê Asyayê ye, yekxwedayî (monoteîst) yê û pêxemberê Medyenê Şueyb wekî bavê nijadî, damezrînerê ruhî û serekê pêxemberan dibîne”.<ref>Winfried Corduan (2013) Neighboring Faiths: A Christian Introduction to World Religions, r. 107.</ref> Ji van zanyariyên destpêkî xuya ye ku peyvên “Zozan”, “terzî”, “Medyen” pêwendiyekê bi kurdan re girêdidin. Îro li nêzîkî bajarê Heranê (Riha) “bajarê kevnare yê pêxember Şueyb” heye ku li gorî baweriya gelêrî şûnwarê wî pêxemberî bûye.<ref>https://www.sanliurfa.bel.tr/icerik/236/625/suayb-antik-sehri; dema gihiştinê: 16.01.2021; 04:22.</ref> Mixabin heta niha li ser mijara pêxember Şueyb, Medyen û têkiliya wî ya bi kurdan re xebatên kûr nehatine kirin; lewre em derbarê mijara rehên ayînê de ewqas agehiyan didin û derbasî dîroka nêzîk dibin. Nivîskar û lêkolînerê kurd Awê Balî di gotara xwe ya bi sernavê “Gelê Dursî” de zanyariyên gelekî berfireh tomar dike: “Di nava durziyên kurd de xanedana Canpoladan hertim serkêşî kiriye. Binyada vê malbatê digihêje Hisênê Canpolad ku di dema osmaniyan de waliyê Kilîsê bûye; di şerê îranî-osmanî yê sala 1605an de artêşa osmanî nêzîkî Urmiyê têk diçe, Şah Ebas Tewrêz û Rewanê ji destê osmaniyan derdixe. Îcar hêza Hisênê Canpolad a ku divê alîkariya osmaniyan bikira, dereng digihêje hawarê; ji ber vê yekê, ew li ciyê ku gihîştibû artêşa osmanî tê daliqandin. Birayên Hisênê Canpolad û biraziyê wî Eliyê Canpolad ji bo heyfa Mîr Hisên êrîşî Helebê dikin, artêşa osmanî bi kuştin û qewartinê ji Helebê diavêjin. Eliyê Canpolad bi artêşeke 30 hezar leşkerî sincaqên Dîlok, Kilîs, Riha û Helebê dike bin bandora xwe. Osmanî dixwazin Eliyê Canpolad bikin walî; lê ew walîtiyê qebul nake û dixwaze dewleteke kurdan a serbixwe damezirîne. Lewre bi artêşeke rêkxistî û alîkariya hêzên kurdan ên li bajarê Trablusşamê êrîşî ser bajarê Şamê dike, di demeke kurt de Şamê jî bi ser sînorên mîrgeha xwe ve berdide. Di Şerê Cîhanê yê Yekemîn de durziyan jî wekî ereban li dijî osmaniyan şer kiriye û ji wan veqetiyane (1918); sala 1921an jî bi alîkariya Fransayê “Mîrgeha Çiyayê Durzî ya Xweser” damezrandiye, heta sala 1936an hebûna xwe parastiye û ji wê demê şun de erdnîgariya wan di navbera Lubnan û Sûriyayê de hatiye dabeşkirin. Piraniya durziyan ji aliyê zimanî ve hatibin bişaftin jî, wan hebûna xwe bi kevneşopiyên xwe yên ayînî ve parastiye.<ref>Awê Balî, “Gelê Dursî”; https://www.amidakurd.org/ku/tekst/gelê_dursî{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2024 }}; dema gihiştinê: 16.01.2021; 03:56.</ref>Her wiha rengên kesk, sor û zer di alaya xwe ya dîrokî de bi cih kirine.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Druze; dema gihiştinê: 16.01.2021; 04:19.</ref> Li gorî Samî Siweyd, di van demên dawîn de serjimariya durziyan a li cîhanê gihîştiye 2 milyon kesî (2015); ji bilî welatên Sûriya, Urdun, Lubnan, Îsraîl û Filistînê li welatên Ewropa, Amerîka û Awistralyayê jî belav bûne.<ref>Samy Swayd, Historical Dictionary of the Druzes, Rowman & Littlefield, 2015, r. 3.</ref> === Kurdên Hicaz û Yemenê === Ji aliyê dîrokî ve Dewleta Eyûbî beşdarî rêveberiya Hicazê nebûye<ref name=":9">https://www.gilgamish.org/2008/10/13/13148.html; dema gihiştinê: 16.01.2021; 05:02.</ref>, serwerî ji haşimiyên Qureyşê re hiştiye û çendek cureyên bacan ji wan nestandiye.<ref>https://www.dalilalislam.com/‫الحجاز‬/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2024 }}; dema gihiştinê: 16.01.2021; 06:20.</ref> Her wiha di çavkaniyên berdest de zanyariyên hozên kurd ên ku li Hicazê (an jî Erebistana Siûdî) bi cih bûne tunene; lê belê çavkaniyên erebî behsa hinek kesayet û malbatên kurdan dikin ku li Hicazê rolên gelekî giring lîstine, xizmetên hêja ji ayîna îslamê re kirine.<ref name=":9"/> Ji aliyekî din ve eyûbiyan di navebera salên 1174-1229an de bi qasî 55 salan li Yemenê serwerî kiriye û di vê maweyê de 5 mîran li pey hev welatê Yemenê bi rê ve biriye; lê belê derbarê bermayeya wan a kurd de zanyariyek neketiye destê me.<ref>https://www.marefa.org/‫اليمن‬_‫أيوبيو‬{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2024 }}; dema gihiştinê: 16.01.2021; 05:57.</ref> Di van demên dawîn de (26.01.2020) dengê hozeke kurd a li Yemenê hate bihîstin ku li gundê “El-Beytu’l-Kurdî/Mala Kurdan” a bi ser parêzgeha El-Mehwitê civakeke kurd heye ku salên 1800î gihîştiye deverê; bav û kalên wan fermandarên artêşa osmanî bûne. Li gorî nûçeyê serjimariya 140 malbatên kurdnijad bi qasî 700 kesî ye<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/260120202; dema gihiştinê: 16.01.2021; 05:13.</ref>; her çiqas zimanê xwe ji bîr kiribe jî hinek xislet û kevneşopiyên xwe parastine.<ref>https://www.hurriyet.com.tr/gundem/yemenin-son-turk-ve-kurtleri-22772428; dema gihiştinê: 16.01.2021; 05:22.</ref> === Kurdên belûç ên li Umanê === Li gorî Kurdgalnamekê Mîrê Medan Keyqubad sala 853an a BZ derketiye ser têxt, di şerê wî yê li dijî Efrasyabê Tûranî da kurdên belûçî şervan bûne û piştî şkandina tûraniyan bi awayekî domdar li Tûran û Mekranê (Sîstan û Belûçistanê) bi cih bûne. Di heyama vî şerê mad û tûraniyan de Selteneta Tûranê li ser pênc navçeyan ava bûbûye: Suxdistan (Asyaya Navîn: Ozbekistan, Tacikistan, Kirgizistan û Turkmenistan), Kabilistan, Zabulistan (Afganistana îroyîn) Tûran û Mekran (Sîstan û Belûçistana îroyîn). Welatê Tûran û Mekranê yê heyama medan bi domana demê re vegeriyaye Xoresanê û qada wê gelekî fireh e. Kurdgalnamek bi awayekî bê şik û şubhe diyar dike ku hem med kurd in hem jî belûç kurd in: “Kurdên rojhilatî yên Madê bi heman zimanî axivîne ku Avesta pê hatiye nivîsandin. Dema ku kurdên biraxoyî, adirganî, kirmanî û mamilî hatin nav erdê Tûran û Mekranê her bi wî zimanê avestayî diaxivîn. Ji ber vê yekê xelqê deverê ji wan re “Kurdgal”, ango ‘kesên ku bi kurdî diaxivin’ gotiye.”<ref>Axwend Mihemed Salih Zengene Belûç, Kurdgalnamek, c. 1, Weşanên Azad, 2019, r. 107.</ref> Bêguman ji wê serdemê heta niha gelek bûyer rûdane, kurdiya belûçî hema hema gihîştiye asta zimanekî serbixwe û têkiliya wan a bi kurdan re kêm be jî, berxwedana wan a ji bo maf û azadiyan dişibihe hev. Sedemên dîrokî yên hebûna belûçan a li Umanê vedigerin berî 1400 salî, ango bi belavbûna îslamê re koçberiya belûçan a ber bi Umanê jî dest pê kiriye. Rêwiyên ewropî yên ku di sedsalên 16 û 17an de ji Umanê re derbas bûne, li wê derê rastî belûçan hatine. Tevî hebûna hinek pêwendiyan, di navbera her du civakan de tu têkiliyeke siyasî tunebûye; lê belê du mîrgehên xanedanî yên Umanê yên bi navên “Ye’rub” (1624) û “Se’îd”ê (1744) hêzên xwe yên deryayî şandine hewara belûçiyên ku rastî êrişên portekîziyan dihatin. Di destpêka desthilatdariya Xanedaniya El-Se’îd de hinek aloziyên navxweyî rûdidin û lewre desthilatdarên nû ji mîrên Belûçistan û Sindê piştgiriyê dixwazin; lê belê serhildêr artêşa umanî têk dibin û parêzgarê Belûçistanê Mîr Nesîr Xan di sala 1792an de bajarê benderî yê Gwadarê (li perava Mekrana Belûçistanê) diyariyî serleşkerê umanî Seyid Sultan bin Ehmed dike û bi vî awayî Gwadar dibe beşeke Umanê. Serweriya Umanê ya li vê devera Belûçistanê heta sala 1957an berdewam kiriye; lê piştî ku Belûçistan dibe eyaleteke Pakistanê, Uman vê deverê bi berdêla 4 milyon poundan difiroşe Pakistanê.<ref>“Brief History of the Relationship between Oman and Baluchistan”, https://www.atheer.om/en/7162/brief-history-of-the-relationship-between-oman-and-baluchistan/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220428115955/https://www.atheer.om/en/7162/brief-history-of-the-relationship-between-oman-and-baluchistan/ |date=2022-04-28 }}; dema gihiştinê: 16.01.2021; 23:33.</ref> Îro tevahiya serjimariya belûçan 18 milyon e û beşeke wan a mezin jî li Selteneta Umanê dijî<ref>Muhammad Sardar Khan Baluch, History of Baluch Race and Baluchistan, Quetta, 1958. </ref>; li gorî hin texmînan, bi qasî % 35ê serjimariya Umanê belûçî ne û piraniya akademîsyenan jî gelheya wan wekî % 15 nîşan didin. Îcar ev jî tê wateyê ku ji 4 milyon welatiyên umanî 600 hezarê wê belûçî ne.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Oman; dema gihiştinê: 17.01.2021; 00:54.</ref> Belûçî -jî mîna kurdan- şervan û parêzvanên dilşewat ên warên xwe ne; lê jiyana wan gelekî sade ye.<ref>Scott Erich, “Soldiers and Sultans between Balochistan and Oman”, https://www.icwa.org/soldiers-and-sultans-between-balochistan-and-oman/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210923000550/https://www.icwa.org/soldiers-and-sultans-between-balochistan-and-oman/ |date=2021-09-23 }}; dema gihiştinê: 17.01.2021; 00:12.</ref> Li gorî zanyariyên meydanî yên CIAyê, li Umanê -piştî zimanên erebî û ingilîzî- devoka bakurî ya zimanê belûçî herî zêde berbelav e.<ref>CIA – The World Factbook, Retrieved 29 October 2011, (https://en.wikipedia.org/wiki/Oman; dema gihiştinê: 17.01.2021; 01:00.)</ref> === Kurdên li welatên Kendavê: “Hişê koçber ê veşartî” === Li welatên Kendavê yên wekî Behreyn, Kuwêt, Uman, Qeter, Erebistana Siûdî û Yekîtiya Mîrgehên Ereban gelek karsaz, akademîsyen û karkerên pîşedar ên kurd hene ku derbarê serjimariya wan de zanyariyên berdest tunene (tenê li Kuwêt û Behreynê bi qasî 50 hezar kurdî hene<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_population; dema gihiştinê: 21.01.2021; 08:00</ref>); lê belê ji aliyê kurdan ve, ev gelheya bêreng wekî “hişê koçber ê veşartî” tê nirxandin. Em ji eqreba, dost û hevalên xwe dizanin ku rewşa aborî ya baş gelek kurdên zengîn û zana kaşî van welatan kiriye; hinekên wan wekî hîndekarên zanîngehan, karkerên pîşebilind, endazyar û karsaz li wir êwirîne. Mirov dikare bibêje ku ev “hişê koçber” ê kurd li gorî sermaye, mezheb û alîgiriyên xwe li wan welatan bi cih bûye. Piraniya vî hişê koçber ê şiî li Behreynê ye û bi ser merci’ên şiî û bingeha wan a mezhebî re çûye wir. Beşeke hîndekarên sunî-mezheb, karsaz û karkerên pîşebilind jî ji ber alîgiriyên xwe yên bi Tirkiya û hevalbendên wê re li Kuwêt û Qeterê bi cih bûye; dîsan hinek hîndekar û xwendekarên sunî-mezheb û bazirganên dîndar jî Erebistana Siûdî tercîh kiriye, wan kesan ji rengê xwe yê nijadî-neteweyî zêdetir bawerî-pîroziyên ayîna îslamê derxistiye pêş û li ser vê bingehê toreke bazirganî ava kiriye. Heman çînên civakî yên kurd ên mixalif jî li Yekîtiya Mîrgehên Ereban pêşwaziyek dîtiye; her wiha gelheyeke mezin a kurdên Belûçistan, Pakistan, Hindistan û Efxanistanê jî gihiştiye Umanê. Li gorî analîzên me, di nava “hişê koçber” ê kurd de tenê kurdên Yekîtiya Mîrgehên Ereban bi awayekî kesane û kurdên Umanê bi awayekî komelî zimanê kurdî û zaravayên wî çalaktir bi kar tînin ku sedema wê vedigere du faktoran: Kurdên ku hewl didin xwe wekî nûnerên kurdan nîşan bidin, pêwistî bi ziman û sembolên kurdan dibînin; her wiha kurdên li Umanê jî xwe dispêrin hev ku bikaribin li wê derê bisitirin û bi awayekî xwezayî mihtacî zimanê xwe yî navxweyî dibin. === Kurdên Efxanistan û Hindistanê === Gava mirov li dîroka bermekiyên kurd dinêre, rastî bûyereke balkêş tê: Bermekî peywirdarên perestgeha Nûbiharê ya Belxê ne; dema ku ereb vê deverê dagir dikin, wê perstgehê jî dirûxînin, kalikê wan ê pêşîn di heyama Xelîfe Usman de tevî dîlên xoresanî tê Medîneyê û misilman dibe, piştî misilmanbûnê tirkên girêdayî vê perestgehê ayînguherîna wî napejirînin, bi dek û dolaban malbatê tasfiye dikin, tenê Bermekê bavê Xalidê zarok û diya wî ji vê komkujiyê rizgar dibin û ji devera Xoresanê ber bi xizmên xwe yên li Sind û Hindistanê direvin. Bermek li wir perwerdehiyeke bilind dibîne û dema ku emewî destûra ji nû ve avakirina perestgehê didin, gelê Belxê gazî Bermek dike û ew jî vedigere ser kar û barê ayîna bavê xwe. Li gorî salixan Xalid li ser îslamê mezin dibe, perwerdehiyeke baş dibîne, di artêşa emewî de fermandariyê dike û di şoreşa ebasiyan a li dijî emewiyan de derbasî aliyê ebasiyan dibe. Piştre ev malbat gelek salan wekî wezîrên ebasiyan rolên gelekî girîng dilîze.<ref>https://ar.wikipedia.org/wiki/‫برامكة‬; dema gihiştinê: 17.01.2021; 03:46.</ref> Vê zanyariya giştî ya ansîklopediyan û salixên derbarê kurdbûna Ebû Mislimê Xoresanî de berê ma pêwendiya genetîkî-etnografî ya gelên Efxanistan-Pakistan-Belûçistan-Hindistanê. Nivîskarê kurd Selîm Temoyê ku li ser “Kurdên Xoresanê” berhemeke qerase nivîsiye, ji çavkaniyên wekî Mihemed Zekî Beg, Evdilah Varlî, Ewliya Çelebî, H. Rawlinson, G. N. Curzon, W. Iwanov û W. Bellew radigihîne ku di navbera salên 1245-1389an de dewleteke kurdan a bi navê “Melik Kurd” ji aliyê kurdên Gor ve li devera Efxanistanê hatiye damezrandin.<ref>Selîm Temo, “Horasan Kurtleri, Afganistan’da Bir Kurt Devleti”,https://www.gazeteduvar.com.tr/yazarlar/2017/02/08/afganistanda-bir-kurt-devleti; dema gihiştinê: 17.01.2021;04:10.</ref> Îcar piştî lêgerîneke înternetî em rastî hinek zanyariyan hatin û gihîştin wê qinaetê ku divê lêkolîneke berfirehtir li ser mijarê bê meşandin. Her wiha di vîdyoyeke derbarê kurdên Xoresan û Efxanistanê da<ref>https://www.youtube.com/watch?v=f8SiLhRpcjs; dema gihiştinê: 17.01.2021; 04:35.</ref> û gotareke zanistî ya derbarê hoza “Zazaî”<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/220225; dema gihiştinê: 17.01.2021; 04:42.</ref> ya li Efxanistanê hinek zanyarî hebûn; lê me ev mijar ji lêkolîneke kûr û berfireh re hîşt ku agehiyên piştrastenekirî belav nebin. Li gorî Joshua Projectê bi qasî 4 hezar kurdên soranîaxêv<ref>https://joshuaproject.net/people_groups/11126/AF; dema gihiştinê: 17.01.2021; 04:18.</ref> û li gorî Enstîtuya Kurdî ya Parîsê bi giştî 200 hezar kurd<ref>https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/; dema gihiştinê: 17.01.2021; 04:20.</ref> li Efxanistanê dijîn. Divê bê gotin ku zanyariyên berdest qala hebûna civakên kurd û çalakbûna zimanê kurdî li Efxanistan û Hindistanê dikin<ref>https://www.soas.ac.uk/nme/languages/languages-of-the-near-middle-east-at-soas-kurdish.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401082934/https://www.soas.ac.uk/nme/languages/languages-of-the-near-middle-east-at-soas-kurdish.html |date=2016-04-01 }} ; dema gihiştinê:17.01.2021; 04:49.</ref>. Li gorî Wîkîpedîayê jî di nava 14 zimanên zindî yên Efxanistanê de sê zimanên wekî belûçî, birahoyîkî (li gorî Kurdgalnamekê belûç û birahoyî hozên kurd in) û qizilbaşî (kurdên bakurê Xoresanê yên şîe) cih digirin<ref>https://fa.wikipedia.org/wiki/‫افغانستان‬_‫جمعیناتسناغفا_ت‬{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2024 }}; dema gihiştinê: 17.01.2021; 05:08.</ref> ku pêwendiya wan bi kurdan re heye. === Kurdên Awistralya û Zelandayê === Koçberiya kurdan a ber bi Awistralya û Zelandayê ji 150 salî nabihure; lê belê gelheya kurdan a li van her du welatan xwendî û xwediyên rêxistinên civaka sivîl in. Ji ber ku ev welat pêşketî ne û piştgiriyê didin azadiya ramyariyê, çendek rewşenbîrên kurdîaxêv ên wekî Şahîn Bekirê Soreklî (xebatkarê SBS Kurdish), Behrûz Bûçanî (nivîskarê xelatkirî) û Rez Gerdî (parêzera mafê mirovan a xelatkirî) li wan deran dijîn. Li gorî nûçeyeke Radyoya SBS Kurdish a Awistralyayê li wî welatî ji 10 hezarî zêdetir kesan gotiye ku bav û kalên wan kurd in; lê belê tenê 6 hezar kesî daye zanîn ku li malên xwe bi zimanê kurdî diaxivin. Nûçegihana SBS Kurdishê Roza Germiyanê bi îstatîstîkên serjimariya sala 2016an nîşan daye ku li Awistralyayê ji jinan zêdetir mêrên kurd axaftina bi kurdî tercîh dikin, zêdetirî nîvê kurdîaxêv xwe wekî misilman destnîşan kiriye (% 61,1), rêjeyeke bi qasî % 31,5 kesî daye zanîn ku tu ayînekê napejirînin, piraniya axêverên kurd li başûrê Kurdistanê (% 33,3) û rojhilatê Kurdistanê (% 25,4) ji dayik bûne.<ref>https://www.sbs.com.au/language/english/kurdish-australians-where-do-they-come-from-and-where-do-they-live ;dema gihiştinê: 17.01.2021; 06:11.</ref> Li gorî serjimariya sala 2013an Zelandaya Nû li wî welatî 720 kurd dijiyan û 828 kesan jî navê xwe wekî “kurdîaxêv” tomar kiriye.<ref> https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_New_Zealanders; dema gihiştinê: 17.01.2021; 06:33.</ref> Diyar e ku ji sala 2013an heta 2021ê hejmara kurdan a Zelandayê zêdetir bûye; ji ber ku nûçeyeke sala 2014an radigihîne ku tenê di xwepêşandaneke li dijî DAIŞê ya li bajarê Aucklandê de nêzîkî 200 endamên Civata Kurdî ya Zelandaya Nû kom bûne.<ref>https://fijisun.com.fj/2014/10/27/nz-kurds-protest-against-islamic-state/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240102104733/https://fijisun.com.fj/2014/10/27/nz-kurds-protest-against-islamic-state/ |date=2024-01-02 }} ; dema gihiştinê: 17.01.2021; 06:42.</ref> === Kurdên li Asyaya Dûr === Martîn van Bruneisen di gotara xwe ya bi navê “Bandora zanayên kurdan li ser îslama Endonezyayê” de amaje bi wê yekê dike ku alimên kurdan di misilmanbûna gelê endonezî de roleke giring lîstiye. Bruneisenî bi hûrgilî behsa Şêx Brahîmê Goranî û Mihemed Emînê Kurd û xebatên wan ên li van rêzegiravan kiriye<ref>Martin van Bruinessen, “The impact of Kurdish ‘Ulama on Indonesian Islam; Mullas, Sufis, and Heretics”, r. 111-132; https://doi.org/10.31826/9781463229887-008; her wiha http://www.sediyani.com/?p=21319; dema gihiştinê:19.01.2021; 02:53.</ref> û rola Mewlana Xalidê Neqşebendî ya li Hindistanê bi rola van her du zanayan re berawird kiriye. Mirov ji vê gotarê fêm dike ku sedemeke pejirandina mezheba şafiî jî ev bandora şêx û alimên kurdan bûye. Mixabin derbarê serjimariya kurdan a li Asyaya Dûr de tu agehiyeke piştrastkirî bi dest me neket; lê belê li gorî zanyariyên Wîkîpedîayê, hejmara kurdên li hinek van welatan wiha ye: Koreya Başûr 1000 kes (zanyariyên sala 2003an), Japonya 2000 kes (zanyariyên sala 2018an)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_population; dema gihiştinê: 19.01.2021; 03:33.</ref>. Ji eqreba, dost û nasên xwe dizanim ku di van salên dawîn de gelek karsaz û bazirganên kurd li Çînê ofîsên xwe vekirine, ji wî welatî zewicîne û li wir dixwînin jî. Bi qinaeta min, -çi ji bo bazirganî û perwerdehiyê be û çi jî bi sedemên penaberiyê be- hejmareke ne kêmî 15000 hezarî li her du Koreyan, Japonya, Çîn, Tayland, Taiwan, Hong-Kong, Malezya, Endonezya û Moxolistanê heye. Bêguman di nava welatên Asyaya Dûr de welatên Çîn, Japonya û Koreya Başûr ji bo kurdan gelekî giring in; her çiqas hejmara kurdan a li van welatan ne di rêjeya welatên ewropî de be jî hebûna pireyeke zimanî-çandî ji bo pêşeroja kurdan pir pêwist e. Îcar pêwendiya Çîn û kurdan a sedsala 20an bi serhildana Kerkûkê ya 1959an dest pê kiriye. Di pêvajoya serhildana Tîrmehê ya li dijî hikûmeta navendî ya Iraqê de Çînê piştgirî daye Şoreşa Kurdî ya li dijî Bexdayê; dema ku serhildan di sala 1975an de rawestiyaye, îcar têkiliyên Çîn û Iraqê ji başiyê ber bi baştirbûnê ve çûne. Ji sala 1980î pê ve, Iraq bûye kiriyareke giring a pîşesaziya çekan a Çînê; heta hin çekên çînî yên ku ji hêla Sedamî ve li dijî kurdan hatin bikaranîn jî encameke vê têkiliyê ye. Piştî hilweşîna rejîma Sedamî ya sala 2003an, bidestxistina kurdan a rêveberiyeke xweser û geşbûna bazara bazirganiyê ya bi Herêma Kurdistanê re siyaseta Çînê guherand û dest bi avakirina pireyên pêwendiyan kir.<ref> https://www.21global.ucsb.edu/global-e/february-2018/independent-kurdistan-will-china-overhaul-its-non-intervention-policy; dema gihiştinê: 19.01.2021; 06:02.</ref> Sala 2019an Konsulê Komara Çînê yê li paytext Hewlêrê Nî Rûşî ragihand ku Zanîngeha Pekînê dê bi awayekî fermî beşeke taybet ji bo zimanê kurdî û li hemberî wê Zanîngeha Selahedînê jî beşa zimanê çînî veke.<ref>https://niviskar.org/zaningeha-bekine-besa-zimane-kurdi-vedike.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240102104733/https://niviskar.org/zaningeha-bekine-besa-zimane-kurdi-vedike.html |date=2024-01-02 }}; dema gihiştinê: 19.01.2021; 06:21.</ref> Ji aliyekî din ve, li Zanîngeha Tokyoyê ya Japonyayê ji sala 2019an pê ve zaravayê kurmancî wekî ders tê dayîn<ref>https://www.kurdistan24.net/kmr/story/35271-Li-zanîngeha-Tokyo-waneya-bi-Kurmancî-destpê-dike; dema gihiştinê: 19.01.2021; 04:28.</ref>; di heman salê de bi pêşengiya Komeleya Çandî ya Kurdên Japonyayê û beşdariya Heyva Sor a Kurdistanê, Yekîtiya Xwendekarên Kurd li Japonyayê û dostên kurdan ên japonî li Parka Akîgase ya bajarê Urawayê yê bi ser parêzgeha Saîtamayê ve Cejna Newrozê hate pîrozkirin.<ref>https://www.ilkehaber.com/haber/japonyada-newroz-coskusu-51122.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240102104733/https://www.ilkehaber.com/haber/japonyada-newroz-coskusu-51122.htm |date=2024-01-02 }}; dema gihiştinê: 19.01.2021; 04:27.</ref> Li gorî daxuyaniyeke hîndekarê zimanê kurdî yê Zanîngeha Tokyoyê Vakkas Çolak, li wî welatî çar saziyên kurdan ên wekî Şaxa Japonyayê ya Heyva Sor a Kurdistanê, Yekîtiya Xwendekarên Kurd li Japonyayê, Komeleya Dostaniyê ya Japonya û Kurdistanê û Koma Dostaniya Navbera Parlamentoyên Japonya û Kurdistanê hatine avakirin; her wiha ji salên 1975î pê ve li ser kurdan roman, nivîs, belgefîlm, xebatên hêja hatine amadekirin ku heta niha li kurdî nehatine wergerandin.<ref>https://m.bianet.org/biamag/toplum/188113-japonya-da-kurtlerin-artan-popularitesi ; dema gihiştinê: 19.01.2021;04:41.</ref> Cihê dilgeşiyê ye ku niha xwendekarên zimanê kurdî yên japon vîdyoyên kurmancî amade dikin û welatê xwe didin naskirin;<ref>https://www.youtube.com/watch?v=AMwDyLUt-GY; dema gihiştinê: 19.01.2021; 04:55.</ref> lê cihê daxê ye ku niştecih û xwendekarên kurd ên li wir xebatên japoniyan ên derheqa kurdan de wernegerandine kurdî yan jî zimanekî cîhanî ku her kes haydar be.<ref>https://www.gazeteduvar.com.tr/kultur-sanat/2019/04/20/japonyada-kurtce-egitim-universitede; dema gihiştinê:19.01.2021; 04:54</ref> Hêja ye ku bê gotin, beşa mezin a kurdên ku ji bakur û başûrê Kurdistanê çûne Japonyayê li deverên Warabî û Kawaguchî yên bakurê Tokyoyê dijîn; lewre ji vê deverê re “Warabistan” dibêjin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kurds_in_Japan; dema gihiştinê: 19.01.2021; 05:04.</ref> === Kurdên Rûsya, Kafkasya û Asyaya Navîn === Bi rastî em dixwazin di bin vî sernavî de mijara kurdên Sovyeta Berê vekolin ku mebest kurdên Rûsya, Azerbaycan, Ermenistan, Gurcistan, Kazakistan, Ozbekistan, Qirqizistan û Turkmenistanê ne; ji bo zanyariyan em ê gelek caran vegerin gotara zanistî ya Prof.Kinyazê Brahîm û R. B. Absattarov a ku li ser malpera Zanîngeha Abay Qazax hatiye weşandin. Di destpêka gotarê de nivîskaran behsa 5 milyon kurdên diyasporayê kiriye ku ji vê rêjeyê milyonek kurdên Ewrasyayê, ango kurdên Sovyeta Berê ne; piştre beşa nasnameya nijadî ya kurdan şîrove kiriye û hatine ser mijara paşperdeya dîrokî ya pêwendiyên kurdan û gelên li bakurê welatê wan: “Di sedsala 14an de Tîmûrê Leng axa Kurdistan û Xoresanê dagir kir, ‘siyaseta bicihkirina kurdan a girseyî’ meşand; bi vî awayî kurd li Şehrê Sewz û Semerqendê bi cih kirin. Di sedsalên 17 û 18an de şahên Îranê jî berê kurdan da Xoresan, Gîlan û Belûçistanê ku tixûbên Îranê yên rojhilatî ji êrişên tirkmen û ozbekan biparêzin. Her çiqas hozên kurdan ên parêzvan -ên ku di sedsala 12an de li Mazenderanê niştecih bûn û di sedsala 20an de ber bi sînorê Îran û Turkmenistanê hatibûn veguhastin- li dijî êrişên tirkmenan dibûn mertal jî, di heman demê de li rojavayê Îranê hêza wan a leşkerî lawaz dibû; her wiha kurdên dîlketî ji nû ve dihatin perwerdekirin û di hêza peyar a dagirkerên xwe de wekî leşker dihatin bikaranîn. Lewre di sedsala 18 û 19an de hêza peyar a artêşa Xanedaniya Xîveyê ji kurdên kolekirî pêk dihat. Îcar kurdan di destpêka sedsala 19an de asta têkoşîna xwe ya rizgarîxwaziya neteweyî û serxwebûna çandî bilind kir; ji bo gihiştina mebestên xwe beşeke kurdan neçar ma ku biçe Rûsyayê, bi taybetî li Kafkasyaya Başûr. Lê belê beriya têkoşînê, hinek hemwelatiyên kurd ên Rojhilata Nêzîk ji mêj ve koçî Kafkasyayê kiribû; bi taybetî li nav axa Ermenistan û Azerbaycanê bi cih bûbûn û li van kurdên penaberxwaz ên nû xwedî derketibûn. Lewre piştî ku Rûsyayê Gurcistan zeft kir (1801), êdî kurd jî neteweyek ji gelên welatê xwe hesiband. Di 1807an da serokê kurd Mihemedê Sofî Siltan bi hoz û tîreyên xwe -yên ku ji 600 malbatî pêk dihat- ji sînorê rûsî-îranî derbas bû û li devera Qerebaxê bi cih bû. Gelek belgeyên arşîvan diyar dikin ku di destpêka sedsala 19an de hin hozên kurd axwaznameyek daye rayedarên rûsî yên li Kafkasyayê ku li Rûsyayê bi cih bibin û hemwelatiya rûsî bistînin. Ji ber vê yekê, di navbera salên 1831-1833an de kurdên Bazîdê daxwaz kir ku bibin hevpeymanên Rûsyayê û li devera Ermenistanê bi cih bibin. Her wiha pêşengê hoza Çelebiyan a kurd gelek caran bangewazî li rayedarên herêmî yên Rûsyayê kiribû; serokê hozê yê ku li Qerebaxê dijiya, dixwest hezar malbatên kurd li başûrê Kafkasyayê bide cihkirin. Dîsa dîroknas diyar dikin ku di sala 1885an de hin hozên kurd ji sînorê rûsî-osmanî derbas bûne û hemwelatiya rûsî wergirtiye. Li gorî tomarkirinên meydanî yên wê heyamê, malbat û hozên kurdan ên ku di sedsala 19an de li başûrê Kafkasyayê akincih bûne, heman malbat û hozên kurd in ku di salên 50î yên sedsala 20an de hatine tomarkirin. Di çarçoveya vê berawirdkirinê de hatiye piştrastkirin ku di wê heyamê de hozên Sîpkî, Celalî, Şikakî, Zîlanî, Hesenî û hinekên din li Ermenistan û Azerbaycanê niştecih bûne.<ref>R.B. Absattarov & I. Mirzoev, “Kurdish diaspora in Eurasia”; https://articlekz.com/en/article/18472; dema gihiştinê: 20.01.2021; 06:18.</ref> Ji van zanyariyan diyar dibe ku pêwendiya kurdan ji aliyê Kafkasya û Xoresanê ve bi Qeysertiya Rûsyayê û Asyaya Navîn re çêbûye; lê belê divê bê zanîn ku şedadiyên kurd ji sedsala 10 û 12an pê ve di navbera çemên Kura û Erez de serwerê devera Kafkasyayê bûn. Wisan e, mirov dikare bibêje ku koçberiya kurdan a ji Kurdistanê ber bi Kafkasyayê di destpêka sedsala 19an de berfirehtir bûye. Li gorî zanyariyên Wîkîpediyayê, gelheya kurd a Qeysertiya Rûsyayê û Asyaya Navîn (serjimariya 1897an) 99 hezar û 949 kes bûye û di serjimariya dawîn a Yekîtiya Sovyetê de (1989) jî gihîştiye 152 hezar û 717 kesî.<ref>https://tr.wikipedia.org/wiki/Sovyetler_Birliği'nde_Kürtler ; 20.01.2021; 07:21.</ref> Dîsa li gorî çavkaniyeke din, di destpêka sedsala 20an de (serjimariya 1939an) hejmara kurdên Yekîtiya Sovyetê ya tomarkirî 76 hezar bûye û di dawiya heman sedsalê de (serjimariya 1983an) jî gelheya kurdan gihiştibû 130 hezarî.<ref>https://www.eki.ee/books/redbook/kurds.shtml; dema gihiştinê: 20.01.2021; 06:42.</ref> Li gorî zanyariyên Enstîtuya Kurdî ya Parîsê îro li Turkmenistanê 40 hezar, li Azerbaycanê 150 hezar, li Ermenistanê 45 hezar û li Gurcistanê 60 hezar kurd dijîn.<ref>Kurdish Diaspora, https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/; 20.01.2021; 06:53.</ref> Li gorî lêkolîna Prof. Kinyazê Brahîm û R. B. Absattarov jî îro li Rusyayê zêdetirî 300 hezar kesî, li Qirqizistanê 20 hezar kes (serjimariya 2009an), li Qazaxistanê 34 hezar kes bi serjimariya fermî ya sala 1999an (bi zanyariyên Komeleya Berbangê 150-200 hezar), li Turkmenistanê zêdetirî 300 hezar kesî dijîn.<ref>R.B. Absattarov & I. Mirzoev, “Kurdish diaspora in Eurasia”; https://articlekz.com/en/article/18472; dema gihiştinê: 20.01.2021; 07:38.</ref> Bi rastî di serjimariyên Sovyet, Rûsya û Asyaya Navîn de gelek nakokî hene ku hêjayî lêkolîneke berfirehtir e. Dema ku mirov qala kurdên Rûsya, Kafkasya û Asyaya Navîn bike, divê çavekî li dîroka Kurdistana Sor (16ê Tîrmeha 1923an heta 30ê Tîrmeha 1930î) û geşedanên wê jî bike: Sala 1923an bi biryara Rêvebiriya Navendî ya Azerbaycanê devera Kurdistanê, ango Kurdistana Sor bi fermîtî hate damezrandin. Ji bilî paytext Laçînê bajarên wekî Kelbajar, Qubatlî, Zengilan, Qoturlî û beşeke Cibrayîlê di nava sînorên vê deverê de bûn. Beriya damezrandina deverê alfabeya “Şems” a li ser bingehê alfabeya ermenî hate afirandin û ji bo asta dibistanên seretayî hate bikaranîn. Ji sala 1921ê heta 1930î 27 dibistanên kurdî hatin vekirin û bi vê alfabeyê zarok hatin perwerdekirin. Her wiha ji bo perwerdekirina mamosteyên kurd li Şûşayê dibistaneke bilind hatiye vekirin; radyo-tiyatroyên kurdî û rojnameya Riya Teze dest bi weşanê kiriye.<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurdistana_Sor; her wiha https://articlekz.com/en/article/18472; dema gihiştinê:21.01.2021; 02:09.</ref> Îcar gava mirov çavekî li çalakbûna zimanê kurdî li nav kurdên Ewrasyayê bigerîne rewşa hera kambax li Turkmenistan, Azerbaycan û Ozbekistanê ye. Her çiqas weşanên kurdî li van welatan hebin jî pişaxtin û xwepişaftin gelekî lezgîn e. Rewşa hera baş jî li Kazakistan, Rûsya û Ermenistanê ye ku asta bikaranîna zimên hîn xurt e. Ji ber ku aqara devera Ewrasyayê gelekî berfireh e, em ê nikaribin di gotareke kurt de cih û warên kurdan nîşan bidin. === Kurdên Balkan, Ewropa û Amerîkayê === Çavkaniyên dîrokî destnîşan dikin ku di heyama serweriya medoparsiyan a Hexamendişan (705-330 BZ) de kurd gihiştine Balkan û Ewropayê.<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Împeratoriya_Hexamenişî; dema gihiştinê: 21.01.2021; 03:51.</ref> Piştî belavbûna îslamê û di serdema navîn de jî du zanyariyên şikbar hene ku divê di demeke dirêj de baş bêne vekolîn: yek çûyîna kurdê mûsilî Zeryab (789-857) ber bi Endelûsê (Spanya) ye û a din jî Împaratoriya Nîkeayê ye. Gelo kurd li wir hebûn ku Zeryab bi alîkariya wan çû wê derê? Ev pirs ji bo hemî bûyerên serdema navîn divê bê kirin; ji ber ku piraniya kesayetên wê serdemê yên navdar bi ser dost û nasên xwe yên eşîrî re digeriyan û bi cih dibûn. Ji aliyekî din ve, çavkaniyên bîzansî behsa xanedana Leşkerî dikin<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Laskaris; dema gihiştinê: 21.01.2021; 04:51.</ref> ku damezirînerê xanedaniyê Teodorê Leşkerî demekê bûye împaratorê Bîzansê yê Stenbolê; piştre ji ber êrişên xaçperestan derbasî aliyê Anatolyayê dibe û li deverên Ege û Marmarayê Împaratoriya Nîkeayê (1204-1261) bi rê ve dibe. Dibe ku malbata Leşkerî ya selanîkî kurdên file bin; lewre çavkaniyên farsî xwedî lê dernakevin û yûnanî jî bi çavekî kêm lê dinêrin. Bi rastî ev mijar hêjayî lêkolîneke xurt e; ji ber ku lêkolîneke dîroknasê kurd Murad Ciwanî nîşan dide ku sala 1361an (ango piştî sed salî ji Împaratoriya Nîkeayê) mîrgehên kurdan ên serbixwe li devera Amasya û Aydinê hebûne<ref>Murad Ciwan, “Amasya Bagimsiz Kurd Emirligi”, https://muradciwan.com/2018/02/18/amasya-bagimsiz-kurd- emirligi/; dema gihiştinê: 21.01.2021; 03:23.</ref> ku beriya dewleta osmanî niştecihên eslî yên wê erdnîgariyê bûne.<ref>Murad Ciwan, “Kurdtiya Mîrektiya Menteşayî”, https://muradciwan.com/2018/05/03/kurdtiya-mirekiya-mentesayi-1/; dema gihiştinê: 21.01.2021; 03:31.</ref> Li gorî lêkolîneke nivîskarê kurd Dr. Zurab Aloiyan a derbarê kurdên heyama osmaniyan de, gelek kurd wekî fermandar û peywirdarên sivîl derbasî Balkan û Ewropayê bûne. Wekî mînak: Berî dagirkirina osmanî ya Macaristanê, serokeşîrekî kurd ê bi navê Kurd Axa di salên 1440-1442an de li dijî arteşa Macaristanê şer dike ku ji hoza Germiyan a êzidî bûye û bi 1526 leşkerên xwe ve (bi ihtîmaleke mezin leşkerên wî ji eşîra wî bûn) di kemînekê de tê kuştin. Niha gundekî bi navê Kurd li bajarokê Tolnayê heye ku bûye nîşaneya rasterast a vî şerî.<ref>Dr. Zurab Aloiyan, “The Kurds in the Ottoman Hungary”, http://www.transoxiana.org/0109/aloian-kurds_ottoman_hungary.html; dema gihiştinê: 21.01.2021; 05:16.</ref> Mînakeke din jî kurdên Bosna û Hersekê ne: Nivîskarê bosnî Isnam Taljić derbarê dîroka gundê Kurtîçiyê yê 242 kîlometreyan dûrî paytext Sareyevoyê pirtûkek nivîsandiye; di vê pirtûka xwe ya li gelek zimanan hatiye wergerandin û bi tirkî hatiye qedexekirin de wiha dibêje: “Dihate gotin ku li gundê Kurtići kurd hene; min jî li ser vê yekê lêkolîn kirin û dît ku ev gotin rast in. Ev gund ji aliyê şervanên kurd ên artêşa osmanî ve hatiye avakirin. Di sala 1543an de osmaniyan dixwest Bosnayê dagir bikin; leşkerên kurd ên ku bi vê artêşê re hatine ev gund ava kiriye. Li gorî salixan, şervanên kurd dengxweş bûne; dema ku ev leşker ji şer vegeriyane, bi dengên xweş stran gotine û xelkê ji dûr ve dengên wan bihîstine. Li gorî lêkolînan derketiye holê ku çend gundên din ên bi heman navî jî hene. Her wiha li Bosnayê malbateke bi paşnavê ‘Kurda’ jî heye.<ref>Kurtići: Li Bosnayê gundekî kurdan; http://www.ufkumuzhaber.com/kurtici-li-bosnaye-gundeki-kurdan-56031h.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240102104734/https://www.ufkumuzhaber.com/kurtici-li-bosnaye-gundeki-kurdan-56031h.htm |date=2024-01-02 }}; dema gihiştinê: 21.01.2021; 05:57.</ref> Bêguman çîroka Mihemed Elî Paşayê (1769-1849) ku Misira modern ava kiriye, mînakeke gelekî balkêş e; ev paşayê kurd ê amedî li Kavalaya Yûnanistanê (li rojavayê Aleksandropolî û Selanîkê) ji dayik bûye, bi serpêhatiyeke dûr û dirêj bûye mîrê Misirê, di navbera salên 1805-1848an de welat bi rê ve biriye û xanedana wî jî heta sala 1953an serwerî li welêt kiriye.<ref>Duriyeya Ewnî, El-Ekradu fî Misra ‘Ebr’el-’Usûr, Qahire, 2011, çapa yekem, r. 101.</ref> Di destpêka sedsala 20î de kurdan bi awayekî çalak li Ewropayê daxwaza mafên xwe yên neteweyî kiriye; malbata bedirxaniyan, Şerîf Paşa û gelekên din nûnertiya kurdan a li Ewropayê meşandiye. Lê belê piştî serhildanên Şêx Seîd û Seyîd Riza, betalkirina Kurdistana Sor, belavbûna komarên Çiyayê Agiriyê û Mehabadê û têkçûna şoreşên Barzanê gelek kurd bi malbatî (carinan bi eşîrtî) ji Kurdistanê veqetiyane; hinek li welatên cînar êwirîne û hinekan jî berê xwe daye Yekîtiya Sovyetê, Ewropa û Amerîkayê. Divê bê zanîn ku koçberiya kurdan a berfireh diyardeyeke dawiya sedsala 20an e. Di salên 1960î de ji bakurê Kurdistanê kurd kişiyane Almanya, Beneluks, Awistirya, Swîsre û Fransayê; wekî karkerên koçber û bi peymanên di navbera hikûmeta Tîrrkiyayê û wan welatên navbihurî de gihîştine wir, ji hemû bajarên kurdan li gorî pîşe û pêwendiyên xwe li wir bi cih bûne. Lê belê piştî Şoreşa Îslamî ya Îranê (1979), Darbeya Leşkerî ya Tirkiyayê (1980) Komkujiyên Enfalê yên Iraqê kurd pêl bi pêl wekî penaberên siyasî çûne Ewropaya Rojava û rêjeyeke hindik jî berê xwe daye Amerîkaya Bakur.<ref>https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/; dema gihiştinê: 21.01.2021; 07:11.</ref> Ev pêlên penaberiyê heta sala 2011an berdewam kiriye û di şerê li dijî DAIŞê de jî gelheyeke mezin a kurdên êzidî penaberî welatên rojavayî bûye. Li gorî serjimariyên sala 2016an li Almanyayê 800 hezar, li Fransayê 230 hezar, li Holandayê 100 hezar, li Swêdê 85 hezar, li Awistiryayê 80 hezar, li Belçîkayê 70 hezar, li Yûnanistanê 40 hezar, li Danîmarkayê 25 hezar, li Îtalyayê 25 hezar kurd dijîn. Di hinek serjimariyan de tenê kesên kurdîaxêv ketine îstatîstîkan: Îsvîçre 19.5 hezar (2015), Fînlanda 14.8 hezar (2019), Îngiltere 49.2 hezar (2011). Li gorî serjimariyên piştî sala 2000î, li tevahiya welatên Romanya, Ukrayna, Qibrîs, Îspanya, Îrlanda, Polonya, Macaristan, Moldova, Belarûs, Latviya, Bulgaristan, Komara Çekyayê, Bosna û Hersek, Estonya, Sirbîstan, Lîtwanya û Xirwatistanê jî bi qasî 10 hezar kurdî dijîn. Li gorî serjimariya 2015an li Amerîkayê 20.5 hezar û li Kanadayê jî 12.5 hezar kurd hene.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_population; dema gihiştinê: 21.01.2021; 07:46.</ref> Bêguman derfetên kurdên Ewropa û Amerîkayê ji bo bikaranîna zimanê kurdî, weşandina pirtûkên bi kurdî, hilberandina berhemên kurdî yên çandî, hunerî û sînemayî gelek in; ji salên 1970î pê ve xebatên wan ên siyasî-dîplomatîk jî xurt bûne. Bi sedan komeleyên kurdan ên zimanî-çandî li tevahiya parzemîna Ewropayê, Amerîka û Kanadayê tên dîtin; her wiha hema hema endamên tevahiya hozên kurd û zaravayên kurdî li wan welatan peyda dibin. Bêguman sermayeya mirovîn a neteweyekê ne tenê hemwelatiyên li hundirê welêt, qabiliyet û potansiyela wan e; divê hemwelatiyên li derveyî welêt, dost û hevalbendên navxweyî-hundirîn jî li ber çavan bên girtin. Malbata kurd jî tenê ji endamên hertim li nava malê pêk nayê; divê kesên li ser kar, li perwerdehiyê, li saziyên tenduristiyê, li nava xizmetên cemawerî, li zindanan, li derveyî welêt, windabûyî, endamên nû yên pêşbînîkirî (zewac, zarok, mêvan) bikevin hesaban. Ji bo hesabekî rast divê serjimarî û îstatîstîkên berdest hebin û li gorî zanistên bîrkarî û îstatîstîkê werin nirxandin. Ev gotar ji bo amadekirin an jî sivikkirina karên geşt û ger, lêkolînên neteweyî, plansazî, lobîgerî, dîplomasiyê hewldaneke destpêkî ye; ji bo nîşandana wêneyekî giştî yê zanistî û beraqil xebatên berfirehtir û kûrtir pêwist in ku divê tu carî neyên îhmalkirin. == Mijarên têkildar == * [[Kurd]] * [[Mirovnasî]] ([[Antropolojî]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * Antropolojiya kurd, kurdî, Kurdistanê [https://drive.google.com/file/d/1FVLvKN4cKGojshe7OTUzXm0fvgWLUQau/view?fbclid=IwAR1lQEgHnAGsVQ3lINsnilr8m8lmJZDFSCBQ8By_GItxsIUcG_ODWYUMvg0] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Antropolojî]] [[Kategorî:Kurd]] 6cjw7enuq8vzpge2wq5h5idcalkzmq4 3 329125 2085677 2083108 2026-08-16T15:59:44Z Kurê Acemî 105128 /* Diqat be */ beşeke nû 2085677 wikitext text/x-wiki == Silav == Ev rûpela gotûbêja min e. Hûn dikarin li vir ji min re peyam bihêlin. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy#top|gotûbêj]]) 10:37, 2 tebax 2026 (UTC) == Diqat be == Merheba @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], ez dibînim ku tu şablona jêbirinê ji gotaran jê dikî. Ew jî ne cara ewil e. Bi kerema xwe qanûnên wîkîpediyayê hirmet bike. Diqat bike, dibe ku tu teyî astengkirin, wextê ku tu guhartinên nîqaşkirî betal dikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:59, 16 tebax 2026 (UTC) 86nmbtugu59pgqaumonzfgar3jml7og 2085678 2085677 2026-08-16T16:01:07Z Kurê Acemî 105128 2085678 wikitext text/x-wiki == Silav == Ev rûpela gotûbêja min e. Hûn dikarin li vir ji min re peyam bihêlin. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy#top|gotûbêj]]) 10:37, 2 tebax 2026 (UTC) == Diqat be == Merheba @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], ez dibînim ku tu şablona jêbirinê ji gotaran jê dikî. Ew jî ne cara ewil e. Bi kerema xwe qanûnên wîkîpediyayê hirmet bike. Diqat bike, dibe ku tu teyî astengkirin, wextê ku tu guhartinên bi temamî nîqaşkirî, betal dikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:59, 16 tebax 2026 (UTC) hjjvzrmf8gai7i6hn6qlbm3p6nowjnm 0 329201 2085762 2085490 2026-08-17T08:40:38Z Kurdistanov 175167 2085762 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Bushranger Dan Kelly.jpg | sernavê_wêne = Wêneyek Dan Kelly | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|06|1861}} | cihê_jidayikbûnê = [[Beveridge, Vîktorya]], [[Awistralya]] | roja_mirinê = {{Mirin|28|06|1880}} | cihê_mirinê = [[Glenrowan, Vîktorya]], [[Awistralya]] | esil = [[îrlendî]] | hevwelatî = Awistralya | pîşe = Tawanbar | dê = Ellen Kelly | bav = John "Red" Kelly }} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> qanûnderketiyekî [[Awistralya]]yî û bushranger (şêwazeke xwecihî ya tawanbarê çolê) bû. Ew birayê herî biçûk ê tawanbarê navdar, [[Ned Kelly]], bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}</ref> Komma Kelly sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}</ref> Dan Kelly di dorpêçkirina [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]] de hat kuştin. Çîroka Koma Kelly di dîrok û çanda Awistralyayê de bandoreke mezin hiştiye. Li ser Ned Kelly û Koma Kelly gelek pirtûk, fîlm û berhemên hunerî hatine afirandin. Heta di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Herwiha, Koma Kelly bû mijara yekemîn fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hat kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}</ref> Wan bankan talan dikirin, hin bajar dixistin bin kontrola xwe de û di nav gelê [[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de tirs û xem belav dikirin. Polîsên Vîktorya du li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê tevî hemû hewldanên xwe, nikaribûn wan bibînin an bigirin. == Jiyana pêşîn == [[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]] Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Vîktoryayê û li derdora [[Beveridge, Vîktorya|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî darîn û sade ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene. Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlandî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir. Dema ku Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Vîktorya|Greta]], li bakurrojhilatê Vîktorya, ve bir. Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd mîna gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Vîktorya, ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin. Koma hevalên Dan wekî "Greta Mob" dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ji ber ku ew gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] dikirin, li hermêmê baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi gumana dizîna kurtanekî hespan de hate desteserkirin. Lê ji ber ku polîsan delîlên dijî wî peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema ku xwediyê dikanê razî nebû dikana xwe veke, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir. Li dijî wan tawanên wek êrîşkirin, zirar dayîna milkê xelkê (derî), ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxê 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û polîsan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên ku li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber ku milkê bi nirxê 10 poundan zirar kirbû, bi mehekê zindan hat cezakirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbariya dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Vîktorya|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Bûyera ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[Bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin.Ellen Kelly bi tawanbariya hewldana kuştinê hate sûcdarkirin û bi sê salan zindanê hat cezakirin. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî her yek bi şeş salan zindan hatin cezakirin. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên Wombat Ranges. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku li wir hespan xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî amûrekî biçûk jî çêkiribû. Herdû birayan dema xwe bi lêgerîna zêra di nav çemê de derbas dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin serdana wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Polîsan tawanbariya hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Vîktorya|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Vîktorya|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû. '''Stringybark Creek''' [[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]] Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. '''Qanûnderketî''' Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikûmeta Vîktorya fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Vîktorya hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Vîktorya|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound. Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Vîktoryayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan baş dizanibûn çawa di çol û daristanan de bijîn. û gelê herêmê jî piştgirîya wan dikir. '''Kuştin''' Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîsan xwe di bin nivînê Sherritt de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] dîl girtibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan. Lê plan bi ser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên di mêvanxaneyê de hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}</ref> Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}</ref> Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> '''Glenrowan''' [[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]] [[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]] Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûbû. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}</ref> Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket derve da ku li hespa xwe bigere. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin. Di saet 10:00an de, komeke mezin ji mirovan li cihê bûyerê kom bûn û pevçûn temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin ji dîlan bikaribin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin. Di saet 2:30an de, polîsan agir berdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Wî Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn. Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termên wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan. Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek bibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla. Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bê nîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, wekî gorevan kar dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî wekî waîz kar dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, erdê li dora goran hat cotkirin, da ku cihê gorên wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin. Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û li Benalla hatin hiştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Zirxa Ned Kelly ji bo Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne ji bo depoya polîsan li [[Richmond]]ê hate şandin. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çend perçeyên zirxan dan Sir William Clarke. Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Vîktorya]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken}}</ref> Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Vîktorya]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}</ref> == Dan Kelly piştî Glenrowanê == [[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]] Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were ispatkirin ka ew çawa mirin, an jî cesedên ku hatibûn dîtin bi rastî yên Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du bi saxî ji agir derketibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc}}</ref> Lê delîlên ku piştgirî bidin van îdîayan pir kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}</ref> Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}</ref> Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}</ref> Hate gotin ku her du di [[Şerê Boeran ê Duyemîn]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}</ref> Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya. Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê "1876 DAN KELLY" hatibû kolandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}</ref> Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye. Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji[[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistraliyayî hate firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne. * [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria] * [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos] * [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}} * [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}} * [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire] * [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1880]] qwy3ctjl02639832gww20zychad7t8e 2085768 2085762 2026-08-17T09:12:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2085768 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Bushranger Dan Kelly.jpg | sernavê_wêne = Wêneyek Dan Kelly | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|06|1861}} | cihê_jidayikbûnê = [[Beveridge, Vîktorya]], [[Awistralya]] | roja_mirinê = {{Mirin|28|06|1880}} | cihê_mirinê = [[Glenrowan, Vîktorya]], [[Awistralya]] | esil = [[îrlendî]] | hevwelatî = Awistralya | pîşe = Tawankar | dê = Ellen Kelly | bav = John "Red" Kelly }} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> qanûnderketiyekî [[Awistralya]]yî û bushranger (şêwazeke xwecihî ya tawanbarê çolê) bû. Ew birayê herî biçûk ê tawanbarê navdar, [[Ned Kelly]], bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}</ref> Komma Kelly sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}</ref> Dan Kelly di dorpêçkirina [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]] de hat kuştin. Çîroka Koma Kelly di dîrok û çanda Awistralyayê de bandoreke mezin hiştiye. Li ser Ned Kelly û Koma Kelly gelek pirtûk, fîlm û berhemên hunerî hatine afirandin. Heta di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Herwiha, Koma Kelly bû mijara yekemîn fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hat kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}</ref> Wan bankan talan dikirin, hin bajar dixistin bin kontrola xwe de û di nav gelê [[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de tirs û xem belav dikirin. Polîsên Vîktorya du li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê tevî hemû hewldanên xwe, nikaribûn wan bibînin an bigirin. == Jiyana pêşîn == [[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]] Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Vîktoryayê û li derdora [[Beveridge, Vîktorya|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî darîn û sade ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene. Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlandî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir. Dema ku Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Vîktorya|Greta]], li bakurrojhilatê Vîktorya, ve bir. Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd mîna gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Vîktorya, ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin. Koma hevalên Dan wekî "Greta Mob" dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ji ber ku ew gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] dikirin, li hermêmê baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi gumana dizîna kurtanekî hespan de hate desteserkirin. Lê ji ber ku polîsan delîlên dijî wî peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema ku xwediyê dikanê razî nebû dikana xwe veke, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir. Li dijî wan tawanên wek êrîşkirin, zirar dayîna milkê xelkê (derî), ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxê 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û polîsan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên ku li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber ku milkê bi nirxê 10 poundan zirar kirbû, bi mehekê zindan hat cezakirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbariya dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Vîktorya|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Bûyera ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[Bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin.Ellen Kelly bi tawanbariya hewldana kuştinê hate sûcdarkirin û bi sê salan zindanê hat cezakirin. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî her yek bi şeş salan zindan hatin cezakirin. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên Wombat Ranges. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku li wir hespan xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî amûrekî biçûk jî çêkiribû. Herdû birayan dema xwe bi lêgerîna zêra di nav çemê de derbas dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin serdana wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Polîsan tawanbariya hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Vîktorya|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Vîktorya|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû. '''Stringybark Creek''' [[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]] Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. '''Qanûnderketî''' Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikûmeta Vîktorya fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Vîktorya hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Vîktorya|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound. Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Vîktoryayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan baş dizanibûn çawa di çol û daristanan de bijîn. û gelê herêmê jî piştgirîya wan dikir. '''Kuştin''' Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîsan xwe di bin nivînê Sherritt de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] dîl girtibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan. Lê plan bi ser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên di mêvanxaneyê de hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}</ref> Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}</ref> Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> '''Glenrowan''' [[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]] [[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]] Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûbû. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}</ref> Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket derve da ku li hespa xwe bigere. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin. Di saet 10:00an de, komeke mezin ji mirovan li cihê bûyerê kom bûn û pevçûn temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin ji dîlan bikaribin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin. Di saet 2:30an de, polîsan agir berdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Wî Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn. Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termên wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan. Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek bibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla. Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bê nîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, wekî gorevan kar dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî wekî waîz kar dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, erdê li dora goran hat cotkirin, da ku cihê gorên wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin. Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û li Benalla hatin hiştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Zirxa Ned Kelly ji bo Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne ji bo depoya polîsan li [[Richmond]]ê hate şandin. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çend perçeyên zirxan dan Sir William Clarke. Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Vîktorya]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken}}</ref> Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Vîktorya]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}</ref> == Dan Kelly piştî Glenrowanê == [[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]] Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were ispatkirin ka ew çawa mirin, an jî cesedên ku hatibûn dîtin bi rastî yên Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du bi saxî ji agir derketibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc}}</ref> Lê delîlên ku piştgirî bidin van îdîayan pir kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}</ref> Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}</ref> Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}</ref> Hate gotin ku her du di [[Şerê Boeran ê Duyemîn]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}</ref> Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya. Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê "1876 DAN KELLY" hatibû kolandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}</ref> Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye. Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji[[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistraliyayî hate firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne. * [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria] * [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos] * [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}} * [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}} * [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire] * [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1880]] mzlglxgxjebv6lc1c6ihhxsoz8bcqnl 2085769 2085768 2026-08-17T09:13:43Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2085769 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Bushranger Dan Kelly.jpg | sernavê_wêne = Wêneyek Dan Kelly | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|06|1861}} | cihê_jidayikbûnê = [[Beveridge, Vîktorya]], [[Awistralya]] | roja_mirinê = {{Mirin|28|06|1880}} | cihê_mirinê = [[Glenrowan, Vîktorya]], [[Awistralya]] | esil = [[îrlendî]] | hevwelatî = Awistralya | pîşe = Tawankar | dê = Ellen Kelly | bav = John "Red" Kelly }} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> qanûnderketiyekî awistralî û bushranger (şêwazeke xwecihî ya tawanbarê çolê) bû. Ew birayê herî biçûk ê tawanbarê navdar, [[Ned Kelly]], bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}</ref> Komma Kelly sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}</ref> Dan Kelly di dorpêçkirina [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]] de hat kuştin. Çîroka Koma Kelly di dîrok û çanda Awistralyayê de bandoreke mezin hiştiye. Li ser Ned Kelly û Koma Kelly gelek pirtûk, fîlm û berhemên hunerî hatine afirandin. Heta di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Herwiha, Koma Kelly bû mijara yekemîn fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hat kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}</ref> Wan bankan talan dikirin, hin bajar dixistin bin kontrola xwe de û di nav gelê [[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de tirs û xem belav dikirin. Polîsên Vîktorya du li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê tevî hemû hewldanên xwe, nikaribûn wan bibînin an bigirin. == Jiyana pêşîn == [[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]] Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Vîktoryayê û li derdora [[Beveridge, Vîktorya|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî darîn û sade ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene. Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlandî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir. Dema ku Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Vîktorya|Greta]], li bakurrojhilatê Vîktorya, ve bir. Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd mîna gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Vîktorya, ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin. Koma hevalên Dan wekî "Greta Mob" dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ji ber ku ew gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] dikirin, li hermêmê baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi gumana dizîna kurtanekî hespan de hate desteserkirin. Lê ji ber ku polîsan delîlên dijî wî peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema ku xwediyê dikanê razî nebû dikana xwe veke, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir. Li dijî wan tawanên wek êrîşkirin, zirar dayîna milkê xelkê (derî), ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxê 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û polîsan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên ku li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber ku milkê bi nirxê 10 poundan zirar kirbû, bi mehekê zindan hat cezakirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbariya dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Vîktorya|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Bûyera ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[Bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin.Ellen Kelly bi tawanbariya hewldana kuştinê hate sûcdarkirin û bi sê salan zindanê hat cezakirin. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî her yek bi şeş salan zindan hatin cezakirin. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên Wombat Ranges. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku li wir hespan xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî amûrekî biçûk jî çêkiribû. Herdû birayan dema xwe bi lêgerîna zêra di nav çemê de derbas dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin serdana wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Polîsan tawanbariya hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Vîktorya|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Vîktorya|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû. '''Stringybark Creek''' [[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]] Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. '''Qanûnderketî''' Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikûmeta Vîktorya fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Vîktorya hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Vîktorya|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound. Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Vîktoryayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan baş dizanibûn çawa di çol û daristanan de bijîn. û gelê herêmê jî piştgirîya wan dikir. '''Kuştin''' Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîsan xwe di bin nivînê Sherritt de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] dîl girtibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan. Lê plan bi ser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên di mêvanxaneyê de hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}</ref> Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}</ref> Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> '''Glenrowan''' [[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]] [[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]] Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûbû. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}</ref> Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket derve da ku li hespa xwe bigere. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin. Di saet 10:00an de, komeke mezin ji mirovan li cihê bûyerê kom bûn û pevçûn temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin ji dîlan bikaribin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin. Di saet 2:30an de, polîsan agir berdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Wî Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn. Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termên wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan. Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek bibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla. Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bê nîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, wekî gorevan kar dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî wekî waîz kar dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, erdê li dora goran hat cotkirin, da ku cihê gorên wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin. Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û li Benalla hatin hiştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Zirxa Ned Kelly ji bo Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne ji bo depoya polîsan li [[Richmond]]ê hate şandin. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çend perçeyên zirxan dan Sir William Clarke. Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Vîktorya]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken}}</ref> Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Vîktorya]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}</ref> == Dan Kelly piştî Glenrowanê == [[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]] Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were ispatkirin ka ew çawa mirin, an jî cesedên ku hatibûn dîtin bi rastî yên Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du bi saxî ji agir derketibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc}}</ref> Lê delîlên ku piştgirî bidin van îdîayan pir kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}</ref> Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}</ref> Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}</ref> Hate gotin ku her du di [[Şerê Boeran ê Duyemîn]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}</ref> Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya. Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê "1876 DAN KELLY" hatibû kolandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}</ref> Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye. Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji[[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistraliyayî hate firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne. * [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria] * [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos] * [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}} * [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}} * [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire] * [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1880]] 1hjuurv9b0nup55ernp83619rc3eoro 0 329202 2085770 2084590 2026-08-17T10:53:42Z ~2026-44866-35 176117 2085770 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Herêm | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' ({{1928| بیوك حلقه‌لی, بچووک حەڵقەلی|ts=''Beuyuk halkali, Keucuk halkali'' = Böyük ḧalqali, Köçük ḧalqali (Ḧelqeliya Mezin, Helqeliya Biçûk)}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/ |sernav=Küçükçekmece Belediyesi |malper=kucukcekmece.istanbul |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=tr |paşnav=Belediyesi |pêşnav=Küçükçekmece}}</ref>, {{1946|Büyükhalkalı, Küçükhalkalı}}, {{1968|Halkalı}}, semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmara]]yê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.041815" longitude="28.770447" zoom="12" width="270" height="270" text="">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/9475439", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Altınşehir Mahallesi", "type": "boundary", "wikidata": "Q6038424", "wikipedia": "tr:Altınşehir, Başakşehir" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [28.7470742, 41.0618155], [28.7474143, 41.0617691], [28.7492755, 41.0613939], [28.7498596, 41.0613016], [28.7506966, 41.0611807], [28.7522754, 41.0610216], [28.7528897, 41.0609862], [28.7533102, 41.0609756], [28.7538647, 41.0609776], [28.7543855, 41.0609928], [28.7559249, 41.0610294], [28.7568892, 41.0610883], [28.7568491, 41.0620179], [28.757048, 41.062297], [28.7576059, 41.0638825], [28.7577346, 41.0645135], [28.7579921, 41.0649826], [28.7578634, 41.065921], [28.7581209, 41.0665357], [28.7580779, 41.0671505], [28.7583783, 41.0677329], [28.7583998, 41.0687036], [28.7588075, 41.0700948], [28.7589821, 41.0714635], [28.7584187, 41.0715481], [28.7574567, 41.0716607], [28.7563639, 41.0718156], [28.7514493, 41.072678], [28.7500034, 41.0728929], [28.7494336, 41.0729986], [28.7479183, 41.0732057], [28.746711, 41.0734285], [28.7458134, 41.0735522], [28.7447083, 41.073714], [28.7437963, 41.0739243], [28.7424084, 41.0745659], [28.7425264, 41.0743799], [28.7426015, 41.0741939], [28.7426874, 41.0739674], [28.7431702, 41.0730858], [28.7432681, 41.0728886], [28.7433028, 41.0728186], [28.7436104, 41.0721989], [28.7439537, 41.0713739], [28.7443829, 41.0702982], [28.7446296, 41.0696268], [28.7447369, 41.0691091], [28.7448013, 41.0685429], [28.7448764, 41.0681547], [28.745048, 41.0677826], [28.745327, 41.0673862], [28.7456381, 41.066998], [28.7456836, 41.0669098], [28.7457132, 41.0668524], [28.7457132, 41.0666825], [28.745708, 41.0666381], [28.7457038, 41.0666021], [28.7456489, 41.0661325], [28.7456475, 41.0661151], [28.7456347, 41.0659567], [28.7456274, 41.0658655], [28.7456703, 41.0656471], [28.7457991, 41.0653963], [28.7460128, 41.065092], [28.7460544, 41.0650298], [28.7465496, 41.0642886], [28.7465823, 41.0642396], [28.7466329, 41.0641415], [28.7467968, 41.0636572], [28.7468594, 41.0631864], [28.7470742, 41.0618155] ] ] }, "id": "relation/9475439" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4697004873", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 9475439, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Altınşehir Mahallesi", "type": "boundary", "wikidata": "Q6038424", "wikipedia": "tr:Altınşehir, Başakşehir" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.7529076, 41.0689001 ] }, "id": "node/4697004873" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Taxa Altınşehir]] * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Atakent |10.3195 |- |Ataturk |4.1529 |- |Navenda Halkaliyê |8.0115 |- |İstasyon |4.3148 |- |Mehmet Akîf |5.2374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |33.1444 |} == Statû == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stembol]] dsjx02bqot9vbwo3y3xstlxu3tj2hzm 0 329349 2085714 2085566 2026-08-17T00:08:33Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Radyasyonên elektromanyetîkî]] hat sererastkirin 2085714 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Radyasyonên elektromanyetîkî]] etc5mloyw7m1vtk0cwu4vtnm171dqw2 0 329350 2085715 2085567 2026-08-17T00:08:38Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Radyasyonên elektromanyetîkî]] hat sererastkirin 2085715 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Radyasyonên elektromanyetîkî]] etc5mloyw7m1vtk0cwu4vtnm171dqw2 0 329355 2085656 2026-08-16T12:59:24Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2085656 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2085657 2085656 2026-08-16T12:59:32Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Plazma]] weke [[Plazma (fizîk)]] guhart 2085656 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2085659 2085657 2026-08-16T13:05:00Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085659 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Plazma [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye. [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e. Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de. nbbdu2won8uk0l1g7wv035ea75f4m4z 2085660 2085659 2026-08-16T13:07:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085660 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Plazma [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye. [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e. Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de. Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in. Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn. irquxtwkqum5g9o2dbqouxukexl30jh 2085661 2085660 2026-08-16T13:09:22Z Kurê Acemî 105128 2085661 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Plazma [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye. [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e. Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de. Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in. Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn. Li gorî şert û mercên fizîkî, dibe ku hejmarek ji parçikên bêalî jî hebin; di wê rewşê de, jê re plazmaya qismî-îyonîzekirî tê gotin. [[Îşaretên neonî|Îşaretên neonê]] û [[brûsk]] meseleyên plazmayên qismî-îyonîzekirî ne. ivway0i0k3ydnj77sfp20nk20zryj5f 2085662 2085661 2026-08-16T13:10:41Z Kurê Acemî 105128 2085662 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Plazma [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye. [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e. Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de. Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in. Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn. Li gorî şert û mercên fizîkî, dibe ku hejmarek ji parçikên bêalî jî hebin; di wê rewşê de, jê re plazmaya qismî-îyonîzekirî tê gotin. [[Îşaretên neonî|Îşaretên neonê]] û [[brûsk]] meseleyên plazmayên qismî-îyonîzekirî ne. Berevajiya [[Guhartinên qonaxê|guhertinên qonaxê]] yên di navbera sê rewşên din ên klasîk ên madeyê de, derbasbûna bo rewşa plazmayê bi awayekî zelal nehatiye diyarkirin û ew mesele bi şîrove û çarçoveyê ve girêdayî ye. Gelo asteke diyarkirî ya îyonîzasyonê têra wê dike ku madeyek wekî "plazma" were binavkirin an na, ew yek bi wê diyardeya taybet a ku tê nirxandin ve girêdayî ye. p1puuk739j7j2h2msviszgfyy10sivp 2085663 2085662 2026-08-16T13:10:52Z Kurê Acemî 105128 2085663 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Plazma [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye. [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e. Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de. Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in. Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn. Li gorî şert û mercên fizîkî, dibe ku hejmarek ji parçikên bêalî jî hebin; di wê rewşê de, jê re plazmaya qismî-îyonîzekirî tê gotin. [[Îşaretên neonî|Îşaretên neonê]] û [[brûsk]] meseleyên plazmayên qismî-îyonîzekirî ne. Berevajiya [[Guhartinên qonaxê|guhertinên qonaxê]] yên di navbera sê rewşên din ên klasîk ên madeyê de, derbasbûna bo rewşa plazmayê bi awayekî zelal nehatiye diyarkirin û ew mesele bi şîrove û çarçoveyê ve girêdayî ye. Gelo asteke diyarkirî ya îyonîzasyonê têra wê dike ku madeyek wekî "plazma" were binavkirin an na, ew yek bi wê diyardeya taybet a ku tê nirxandin ve girêdayî ye. == Çavkanî == 3zs7suylhez794vky8ol26py6cyzagp 2085664 2085663 2026-08-16T13:11:06Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2085664 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Plazma [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye. [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e. Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de. Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in. Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn. Li gorî şert û mercên fizîkî, dibe ku hejmarek ji parçikên bêalî jî hebin; di wê rewşê de, jê re plazmaya qismî-îyonîzekirî tê gotin. [[Îşaretên neonî|Îşaretên neonê]] û [[brûsk]] meseleyên plazmayên qismî-îyonîzekirî ne. Berevajiya [[Guhartinên qonaxê|guhertinên qonaxê]] yên di navbera sê rewşên din ên klasîk ên madeyê de, derbasbûna bo rewşa plazmayê bi awayekî zelal nehatiye diyarkirin û ew mesele bi şîrove û çarçoveyê ve girêdayî ye. Gelo asteke diyarkirî ya îyonîzasyonê têra wê dike ku madeyek wekî "plazma" were binavkirin an na, ew yek bi wê diyardeya taybet a ku tê nirxandin ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 324kzo0vb60yq26anhr1rfvi1dz9rw7 2085665 2085664 2026-08-16T13:11:17Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Fizîk]] 2085665 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Plazma [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye. [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e. Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de. Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in. Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn. Li gorî şert û mercên fizîkî, dibe ku hejmarek ji parçikên bêalî jî hebin; di wê rewşê de, jê re plazmaya qismî-îyonîzekirî tê gotin. [[Îşaretên neonî|Îşaretên neonê]] û [[brûsk]] meseleyên plazmayên qismî-îyonîzekirî ne. Berevajiya [[Guhartinên qonaxê|guhertinên qonaxê]] yên di navbera sê rewşên din ên klasîk ên madeyê de, derbasbûna bo rewşa plazmayê bi awayekî zelal nehatiye diyarkirin û ew mesele bi şîrove û çarçoveyê ve girêdayî ye. Gelo asteke diyarkirî ya îyonîzasyonê têra wê dike ku madeyek wekî "plazma" were binavkirin an na, ew yek bi wê diyardeya taybet a ku tê nirxandin ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] iehjka8ya5w5kzrw8pafzvj1kfm4xgv 2085666 2085665 2026-08-16T13:11:26Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kîmya]] 2085666 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Plazma [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye. [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e. Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de. Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in. Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn. Li gorî şert û mercên fizîkî, dibe ku hejmarek ji parçikên bêalî jî hebin; di wê rewşê de, jê re plazmaya qismî-îyonîzekirî tê gotin. [[Îşaretên neonî|Îşaretên neonê]] û [[brûsk]] meseleyên plazmayên qismî-îyonîzekirî ne. Berevajiya [[Guhartinên qonaxê|guhertinên qonaxê]] yên di navbera sê rewşên din ên klasîk ên madeyê de, derbasbûna bo rewşa plazmayê bi awayekî zelal nehatiye diyarkirin û ew mesele bi şîrove û çarçoveyê ve girêdayî ye. Gelo asteke diyarkirî ya îyonîzasyonê têra wê dike ku madeyek wekî "plazma" were binavkirin an na, ew yek bi wê diyardeya taybet a ku tê nirxandin ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Kîmya]] 752wg5npd3r7ja1q6kpc371qaumb9z4 2085667 2085666 2026-08-16T13:12:36Z Kurê Acemî 105128 2085667 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Plasma-lamp.jpg|thumb|Plazma di nav [[Lambeya plazmayê]] de]] Plazma [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye. [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e. Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de. Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in. Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn. Li gorî şert û mercên fizîkî, dibe ku hejmarek ji parçikên bêalî jî hebin; di wê rewşê de, jê re plazmaya qismî-îyonîzekirî tê gotin. [[Îşaretên neonî|Îşaretên neonê]] û [[brûsk]] meseleyên plazmayên qismî-îyonîzekirî ne. Berevajiya [[Guhartinên qonaxê|guhertinên qonaxê]] yên di navbera sê rewşên din ên klasîk ên madeyê de, derbasbûna bo rewşa plazmayê bi awayekî zelal nehatiye diyarkirin û ew mesele bi şîrove û çarçoveyê ve girêdayî ye. Gelo asteke diyarkirî ya îyonîzasyonê têra wê dike ku madeyek wekî "plazma" were binavkirin an na, ew yek bi wê diyardeya taybet a ku tê nirxandin ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Kîmya]] f2d3pdljt9syry3g2l7387mxgnfwd5a 2085668 2085667 2026-08-16T13:13:24Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085668 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Plasma-lamp.jpg|thumb|Plazma di nav [[Lambeya plazmayê]] de]] [[Wêne:Lightning3.jpg|thumb|[[Brûsk|Brûskan]] ciheke taybet a plazmayan e]] Plazma [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye. [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e. Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de. Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in. Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn. Li gorî şert û mercên fizîkî, dibe ku hejmarek ji parçikên bêalî jî hebin; di wê rewşê de, jê re plazmaya qismî-îyonîzekirî tê gotin. [[Îşaretên neonî|Îşaretên neonê]] û [[brûsk]] meseleyên plazmayên qismî-îyonîzekirî ne. Berevajiya [[Guhartinên qonaxê|guhertinên qonaxê]] yên di navbera sê rewşên din ên klasîk ên madeyê de, derbasbûna bo rewşa plazmayê bi awayekî zelal nehatiye diyarkirin û ew mesele bi şîrove û çarçoveyê ve girêdayî ye. Gelo asteke diyarkirî ya îyonîzasyonê têra wê dike ku madeyek wekî "plazma" were binavkirin an na, ew yek bi wê diyardeya taybet a ku tê nirxandin ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Kîmya]] kthfnrbvggf99zrwpdfh6g5xavt1gyw 2085669 2085668 2026-08-16T13:13:35Z Kurê Acemî 105128 2085669 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Plasma-lamp.jpg|thumb|Plazma di nav [[Lambeya plazmayê]] de]] [[Wêne:Lightning3.jpg|thumb|[[Brûsk|Brûskan]] ciheke taybet a plazmayan ne]] Plazma [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye. [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e. Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de. Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in. Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn. Li gorî şert û mercên fizîkî, dibe ku hejmarek ji parçikên bêalî jî hebin; di wê rewşê de, jê re plazmaya qismî-îyonîzekirî tê gotin. [[Îşaretên neonî|Îşaretên neonê]] û [[brûsk]] meseleyên plazmayên qismî-îyonîzekirî ne. Berevajiya [[Guhartinên qonaxê|guhertinên qonaxê]] yên di navbera sê rewşên din ên klasîk ên madeyê de, derbasbûna bo rewşa plazmayê bi awayekî zelal nehatiye diyarkirin û ew mesele bi şîrove û çarçoveyê ve girêdayî ye. Gelo asteke diyarkirî ya îyonîzasyonê têra wê dike ku madeyek wekî "plazma" were binavkirin an na, ew yek bi wê diyardeya taybet a ku tê nirxandin ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Kîmya]] dp65bddckh6iqi7cu0ikwd2pff12zot 2085670 2085669 2026-08-16T13:13:53Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085670 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Plasma-lamp.jpg|thumb|Plazma di nav [[Lambeya plazmayê]] de]] [[Wêne:Lightning3.jpg|thumb|[[Brûsk|Brûskan]] ciheke taybet a plazmayan ne]] '''Plazma''' [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye. [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e. Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de. Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in. Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn. Li gorî şert û mercên fizîkî, dibe ku hejmarek ji parçikên bêalî jî hebin; di wê rewşê de, jê re plazmaya qismî-îyonîzekirî tê gotin. [[Îşaretên neonî|Îşaretên neonê]] û [[brûsk]] meseleyên plazmayên qismî-îyonîzekirî ne. Berevajiya [[Guhartinên qonaxê|guhertinên qonaxê]] yên di navbera sê rewşên din ên klasîk ên madeyê de, derbasbûna bo rewşa plazmayê bi awayekî zelal nehatiye diyarkirin û ew mesele bi şîrove û çarçoveyê ve girêdayî ye. Gelo asteke diyarkirî ya îyonîzasyonê têra wê dike ku madeyek wekî "plazma" were binavkirin an na, ew yek bi wê diyardeya taybet a ku tê nirxandin ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Kîmya]] 1tllk453kuuvcdf4r41akivusc871g0 2085671 2085670 2026-08-16T13:16:56Z Kurê Acemî 105128 2085671 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Plasma-lamp.jpg|thumb|Plazma di nav [[Lambeya plazmayê]] de]] [[Wêne:Lightning3.jpg|thumb|[[Brûsk|Brûskan]] ciheke taybet a plazmayan ne]] '''Plazma''' [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/podcasts/curious-universe/plasma-plasma-everywhere/ |sernav=Plasma, Plasma, Everywhere! - NASA |roja-gihiştinê=2026-08-16 |ziman=en-US}}</ref> [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plasma Physics: An Introduction to Laboratory, Space, and Fusion Plasmas |paşnav=Piel |pêşnav=Alexander |weşanger=Springer |tarîx=2017-09-07 |rr=4-5 |isbn=978-3-319-63427-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=9cA0DwAAQBAJ&pg=PR8&redir_esc=y}}</ref> Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basics of Plasma Astrophysics |paşnav=Chiuderi |pêşnav=Claudio |weşanger=Springer |tarîx=2014-11-22 |rr=17 |isbn=978-88-470-5280-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9788847052802&redir_esc=y |paşnav2=Velli |pêşnav2=Marco}}</ref> Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Plasma Dynamics |paşnav=Morozov |pêşnav=A. I. |weşanger=CRC Press |tarîx=2012-12-06 |rr=30 |isbn=978-1-4398-8132-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781439881323&redir_esc=y}}</ref> Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Low Temperature Plasma Technology: Methods and Applications |paşnav=Chu |pêşnav=Paul K. |weşanger=CRC Press |tarîx=2013-07-15 |isbn=978-1-4665-0990-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781466509900&redir_esc=y |paşnav2=Lu |pêşnav2=XinPei}}</ref> Li gorî şert û mercên fizîkî, dibe ku hejmarek ji parçikên bêalî jî hebin; di wê rewşê de, jê re plazmaya qismî-îyonîzekirî tê gotin. [[Îşaretên neonî|Îşaretên neonê]] û [[brûsk]] meseleyên plazmayên qismî-îyonîzekirî ne. Berevajiya [[Guhartinên qonaxê|guhertinên qonaxê]] yên di navbera sê rewşên din ên klasîk ên madeyê de, derbasbûna bo rewşa plazmayê bi awayekî zelal nehatiye diyarkirin û ew mesele bi şîrove û çarçoveyê ve girêdayî ye. Gelo asteke diyarkirî ya îyonîzasyonê têra wê dike ku madeyek wekî "plazma" were binavkirin an na, ew yek bi wê diyardeya taybet a ku tê nirxandin ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Kîmya]] h3vngyxuomzpcszz8pe7h5kjw3jaevv 2085672 2085671 2026-08-16T13:18:30Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Gaz]] 2085672 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Plasma-lamp.jpg|thumb|Plazma di nav [[Lambeya plazmayê]] de]] [[Wêne:Lightning3.jpg|thumb|[[Brûsk|Brûskan]] ciheke taybet a plazmayan ne]] '''Plazma''' [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/podcasts/curious-universe/plasma-plasma-everywhere/ |sernav=Plasma, Plasma, Everywhere! - NASA |roja-gihiştinê=2026-08-16 |ziman=en-US}}</ref> [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plasma Physics: An Introduction to Laboratory, Space, and Fusion Plasmas |paşnav=Piel |pêşnav=Alexander |weşanger=Springer |tarîx=2017-09-07 |rr=4-5 |isbn=978-3-319-63427-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=9cA0DwAAQBAJ&pg=PR8&redir_esc=y}}</ref> Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basics of Plasma Astrophysics |paşnav=Chiuderi |pêşnav=Claudio |weşanger=Springer |tarîx=2014-11-22 |rr=17 |isbn=978-88-470-5280-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9788847052802&redir_esc=y |paşnav2=Velli |pêşnav2=Marco}}</ref> Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Plasma Dynamics |paşnav=Morozov |pêşnav=A. I. |weşanger=CRC Press |tarîx=2012-12-06 |rr=30 |isbn=978-1-4398-8132-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781439881323&redir_esc=y}}</ref> Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Low Temperature Plasma Technology: Methods and Applications |paşnav=Chu |pêşnav=Paul K. |weşanger=CRC Press |tarîx=2013-07-15 |isbn=978-1-4665-0990-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781466509900&redir_esc=y |paşnav2=Lu |pêşnav2=XinPei}}</ref> Li gorî şert û mercên fizîkî, dibe ku hejmarek ji parçikên bêalî jî hebin; di wê rewşê de, jê re plazmaya qismî-îyonîzekirî tê gotin. [[Îşaretên neonî|Îşaretên neonê]] û [[brûsk]] meseleyên plazmayên qismî-îyonîzekirî ne. Berevajiya [[Guhartinên qonaxê|guhertinên qonaxê]] yên di navbera sê rewşên din ên klasîk ên madeyê de, derbasbûna bo rewşa plazmayê bi awayekî zelal nehatiye diyarkirin û ew mesele bi şîrove û çarçoveyê ve girêdayî ye. Gelo asteke diyarkirî ya îyonîzasyonê têra wê dike ku madeyek wekî "plazma" were binavkirin an na, ew yek bi wê diyardeya taybet a ku tê nirxandin ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Gaz]] 1909ycbdo5el7edlzrvqy0t5hn1jqs4 2085673 2085672 2026-08-16T13:18:40Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Gaz]] 2085673 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Plasma-lamp.jpg|thumb|Plazma di nav [[Lambeya plazmayê]] de]] [[Wêne:Lightning3.jpg|thumb|[[Brûsk|Brûskan]] ciheke taybet a plazmayan ne]] '''Plazma''' [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/podcasts/curious-universe/plasma-plasma-everywhere/ |sernav=Plasma, Plasma, Everywhere! - NASA |roja-gihiştinê=2026-08-16 |ziman=en-US}}</ref> [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plasma Physics: An Introduction to Laboratory, Space, and Fusion Plasmas |paşnav=Piel |pêşnav=Alexander |weşanger=Springer |tarîx=2017-09-07 |rr=4-5 |isbn=978-3-319-63427-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=9cA0DwAAQBAJ&pg=PR8&redir_esc=y}}</ref> Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basics of Plasma Astrophysics |paşnav=Chiuderi |pêşnav=Claudio |weşanger=Springer |tarîx=2014-11-22 |rr=17 |isbn=978-88-470-5280-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9788847052802&redir_esc=y |paşnav2=Velli |pêşnav2=Marco}}</ref> Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Plasma Dynamics |paşnav=Morozov |pêşnav=A. I. |weşanger=CRC Press |tarîx=2012-12-06 |rr=30 |isbn=978-1-4398-8132-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781439881323&redir_esc=y}}</ref> Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Low Temperature Plasma Technology: Methods and Applications |paşnav=Chu |pêşnav=Paul K. |weşanger=CRC Press |tarîx=2013-07-15 |isbn=978-1-4665-0990-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781466509900&redir_esc=y |paşnav2=Lu |pêşnav2=XinPei}}</ref> Li gorî şert û mercên fizîkî, dibe ku hejmarek ji parçikên bêalî jî hebin; di wê rewşê de, jê re plazmaya qismî-îyonîzekirî tê gotin. [[Îşaretên neonî|Îşaretên neonê]] û [[brûsk]] meseleyên plazmayên qismî-îyonîzekirî ne. Berevajiya [[Guhartinên qonaxê|guhertinên qonaxê]] yên di navbera sê rewşên din ên klasîk ên madeyê de, derbasbûna bo rewşa plazmayê bi awayekî zelal nehatiye diyarkirin û ew mesele bi şîrove û çarçoveyê ve girêdayî ye. Gelo asteke diyarkirî ya îyonîzasyonê têra wê dike ku madeyek wekî "plazma" were binavkirin an na, ew yek bi wê diyardeya taybet a ku tê nirxandin ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Kîmya]] h3vngyxuomzpcszz8pe7h5kjw3jaevv 2085674 2085673 2026-08-16T13:18:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085674 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Plasma-lamp.jpg|thumb|Plazma di nav [[Lambeya plazmayê]] de]] [[Wêne:Lightning3.jpg|thumb|[[Brûsk|Brûskan]] ciheke taybet a plazmayan ne]] '''Plazma''' [[Rewşa madeyê|rewşeke madeyê]] ye ku ji encama [[Îyonîzekirin|îyonîzekirina]] berbiçav a yek ji sê rewşên din ên klasîk (bi gelemperî rewşa [[Gaz|gazî]]) pêk tê. Ji ber wê yekê, ew ji rêjeyeke giring a [[Parçikan|parçikên]] xwedî barê elektrîkê ([[îyon]] û/an [[Elektron|elektronan]]) pêk tê. Herçend li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] kêm caran were dîtin jî, tê texmînkirin ku %99,9ê ji gî [[Made (kîmya)|madeya]] asayî ya li [[Gerdûn|gerdûnê]] plazma ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/podcasts/curious-universe/plasma-plasma-everywhere/ |sernav=Plasma, Plasma, Everywhere! - NASA |roja-gihiştinê=2026-08-16 |ziman=en-US}}</ref> [[Stêr|Stêrk]] hema bêje gogên saf ên plazmayê ne û plazma li ser hawîrdora kêmtir a navbeya komên galaksiyan û [[Kosmos|kosmosê]] serdest e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plasma Physics: An Introduction to Laboratory, Space, and Fusion Plasmas |paşnav=Piel |pêşnav=Alexander |weşanger=Springer |tarîx=2017-09-07 |rr=4-5 |isbn=978-3-319-63427-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=9cA0DwAAQBAJ&pg=PR8&redir_esc=y}}</ref> Plazma dikare bi awayekî sûnî were çêkirin; mesele bi germkirina gazeke bêalî an jî bi xistina wê di bin tesîra [[Qada elektromanyetîk|qadeke elektromanyetîk]] a xurt de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basics of Plasma Astrophysics |paşnav=Chiuderi |pêşnav=Claudio |weşanger=Springer |tarîx=2014-11-22 |rr=17 |isbn=978-88-470-5280-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9788847052802&redir_esc=y |paşnav2=Velli |pêşnav2=Marco}}</ref> Hebûna perçeyên barkirî plazmayê dike ku elektrîkê guhêzbar be, dînamîkên perçeyên takekesî û tevgera plazmaya makroskopîk ji hêla qadeyên elektromanyetîk ên kolektîf ve têne rêvebirin û ji qadên ku ji derve têne sepandin pir hesas in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Plasma Dynamics |paşnav=Morozov |pêşnav=A. I. |weşanger=CRC Press |tarîx=2012-12-06 |rr=30 |isbn=978-1-4398-8132-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781439881323&redir_esc=y}}</ref> Cewaba plazmayê li hember qadên elektromanyetîk di gelek amûr û teknolojiyên nûjen de, wekî [[televîzyonên plazmayê]] an jî [[gravura plazmayê]] tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Low Temperature Plasma Technology: Methods and Applications |paşnav=Chu |pêşnav=Paul K. |weşanger=CRC Press |tarîx=2013-07-15 |isbn=978-1-4665-0990-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781466509900&redir_esc=y |paşnav2=Lu |pêşnav2=XinPei}}</ref> Li gorî şert û mercên fizîkî, dibe ku hejmarek ji parçikên bêalî jî hebin; di wê rewşê de, jê re plazmaya qismî-îyonîzekirî tê gotin. [[Îşaretên neonî|Îşaretên neonê]] û [[brûsk]] meseleyên plazmayên qismî-îyonîzekirî ne. Berevajiya [[Guhartinên qonaxê|guhertinên qonaxê]] yên di navbera sê rewşên din ên klasîk ên madeyê de, derbasbûna bo rewşa plazmayê bi awayekî zelal nehatiye diyarkirin û ew mesele bi şîrove û çarçoveyê ve girêdayî ye. Gelo asteke diyarkirî ya îyonîzasyonê têra wê dike ku madeyek wekî "plazma" were binavkirin an na, ew yek bi wê diyardeya taybet a ku tê nirxandin ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Kîmya]] qpd3x6qayww2hcbmineu96x9n0ttlsr 0 329356 2085658 2026-08-16T12:59:32Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Plazma]] weke [[Plazma (fizîk)]] guhart 2085658 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Plazma (fizîk)]] lodn4y6zna1z1ezpnn1rd1op7bnx1qi 0 329357 2085689 2026-08-16T17:49:57Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2085689 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2085691 2085689 2026-08-16T17:55:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085691 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mekanîka kuantûmê ku wekî fizîka kuantûmê jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin. Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. k9xql9ep9fxa77fzi78qt7f8nl8p5jp 2085694 2085691 2026-08-16T18:05:07Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Mekanîka kuantûmî]] weke [[Mekanîka kuantûmê]] guhart 2085691 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mekanîka kuantûmê ku wekî fizîka kuantûmê jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin. Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. k9xql9ep9fxa77fzi78qt7f8nl8p5jp 2085696 2085694 2026-08-16T18:07:38Z Kurê Acemî 105128 2085696 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mekanîka kuantûmê ku wekî fizîka kuantûmê jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin. Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. Mekanîka kuantûmê dikare gelek sîstemên ku [[fizîka klasîk]] nikare wan rave bike, rave bike. Fizîka klasîk dikare gelek aliyên xwezayê di pîvaneke asayî de ([[Rêzeya makroskop|makroskopî]] û [[Rêzeya mîkroskop|mîkroskopiya optîkî]]) rave bike; lêbelê ji bo ravekirina wan di pîvanên pir biçûk ên bin-mîkroskopî (atomî û [[keriyê atomê]]) de têrê nake. Mekanîka klasîk dikare wekî nêzîkatiyeke ku di pîvanên asayî de derbasdar e, ji mekanîka kuantûmê were derxistin. 32sqthx00j2o4k39isi54a175hnmrbv 2085698 2085696 2026-08-16T18:13:43Z Kurê Acemî 105128 2085698 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mekanîka kuantûmê ku wekî fizîka kuantûmê jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin. Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. Mekanîka kuantûmê dikare gelek sîstemên ku [[fizîka klasîk]] nikare wan rave bike, rave bike. Fizîka klasîk dikare gelek aliyên xwezayê di pîvaneke asayî de ([[Rêzeya makroskop|makroskopî]] û [[Rêzeya mîkroskop|mîkroskopiya optîkî]]) rave bike; lêbelê ji bo ravekirina wan di pîvanên pir biçûk ên bin-mîkroskopî (atomî û [[keriyê atomê]]) de têrê nake. Mekanîka klasîk dikare wekî nêzîkatiyeke ku di pîvanên asayî de derbasdar e, ji mekanîka kuantûmê were derxistin. Sîstemên kuantûmî xwedî [[Rewşa girêdayî|rewşên girêdayî]] ne ku li gorî nirxên ferq (ne berdewam) ên [[Wize|enerjî]], [[momentûm]], [[momentûma goşeyî]] û pîvanên din hatine kuantûmkirin; ew yek berevajiyê sîstemên klasîk e ku tê de ew pîvan dikarin bi awayekî berdewam werin pîvandin. Pîvandinên li ser sîstemên kuantûmî taybetmendiyên hem [[parçikan]] û hem jî [[Pêl|pêlên]] ([[dualîteya pêl-parçik]]) nîşan didin; herwiha tevî hebûna komeke temam a şertên destpêkê jî, sinorên diyarkirî hene ji bo ka nirxekî fizîkî berî pîvandina xwe bi çi qas rastbûnê dikare were pêşbînîkirin ([[prensîba nediyariyê]]). aq4syog4m4kesni2o8pc9taen84f11d 2085702 2085698 2026-08-16T21:38:57Z Kurê Acemî 105128 2085702 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mekanîka kuantûmê ku wekî fizîka kuantûmê jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin. Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. Mekanîka kuantûmê dikare gelek sîstemên ku [[fizîka klasîk]] nikare wan rave bike, rave bike. Fizîka klasîk dikare gelek aliyên xwezayê di pîvaneke asayî de ([[Rêzeya makroskop|makroskopî]] û [[Rêzeya mîkroskop|mîkroskopiya optîkî]]) rave bike; lêbelê ji bo ravekirina wan di pîvanên pir biçûk ên bin-mîkroskopî (atomî û [[keriyê atomê]]) de têrê nake. Mekanîka klasîk dikare wekî nêzîkatiyeke ku di pîvanên asayî de derbasdar e, ji mekanîka kuantûmê were derxistin. Sîstemên kuantûmî xwedî [[Rewşa girêdayî|rewşên girêdayî]] ne ku li gorî nirxên ferq (ne berdewam) ên [[Wize|enerjî]], [[momentûm]], [[momentûma goşeyî]] û pîvanên din hatine kuantûmkirin; ew yek berevajiyê sîstemên klasîk e ku tê de ew pîvan dikarin bi awayekî berdewam werin pîvandin. Pîvandinên li ser sîstemên kuantûmî taybetmendiyên hem [[parçikan]] û hem jî [[Pêl|pêlên]] ([[dualîteya pêl-parçik]]) nîşan didin; herwiha tevî hebûna komeke temam a şertên destpêkê jî, sinorên diyarkirî hene ji bo ka nirxekî fizîkî berî pîvandina xwe bi çi qas rastbûnê dikare were pêşbînîkirin ([[prensîba nediyariyê]]). Mekanîka kûantûmê yavaş ji teoriyan derketa holê da ku çavdêriyên ku bi fizîka klasîk re li hev nedikirin rave bike, wekî çareseriya [[Max Planck]] di sala 1900ê de ji bo pirsgirêka [[radyasyona laşê reş]] û hevahengiya di navbeya enerjî û frekansê de di nivîsa [[Albert Einstein]] a sala 1905an de ku [[tesîra fotoelektrîkê]] rave dikir. Ew hewldanên destpêkê yên ji bo fêmkirina diyardeyên mîkroskopîk ku niha wekî "[[teoriya kuantûmê ya kevin]]" têne zanin, di nîvê salên 1920î de ji hêla [[Niels Bohr]], [[Erwin Schrödinger]], [[Werner Heisenberg]], [[Max Born]], [[Paul Dirac]] û yên din ve bûn sebeba pêşkeftina tevahî ya mekanîka kuantûmê. Teoriya nûjen di gelek formalîzmên matematîkî yên bi taybetî pêşkeftî de tê formulekirin. Di yek ji wan de, hebûnek matematîkî ya bi navê fonksiyona pêlan agahdariyê, bi şiklê amplîtûdên îhtîmalê, di derbarê pîvandina enerjî, momentûm û taybetmendiyên din ên fizîkî yên perçeyekê de peyda dike. 5ikyhfayjlera6qwlndjwf5ukpxubb1 2085703 2085702 2026-08-16T21:39:42Z Kurê Acemî 105128 2085703 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mekanîka kuantûmê ku wekî fizîka kuantûmê jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin. Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. Mekanîka kuantûmê dikare gelek sîstemên ku [[fizîka klasîk]] nikare wan rave bike, rave bike. Fizîka klasîk dikare gelek aliyên xwezayê di pîvaneke asayî de ([[Rêzeya makroskop|makroskopî]] û [[Rêzeya mîkroskop|mîkroskopiya optîkî]]) rave bike; lêbelê ji bo ravekirina wan di pîvanên pir biçûk ên bin-mîkroskopî (atomî û [[keriyê atomê]]) de têrê nake. Mekanîka klasîk dikare wekî nêzîkatiyeke ku di pîvanên asayî de derbasdar e, ji mekanîka kuantûmê were derxistin. Sîstemên kuantûmî xwedî [[Rewşa girêdayî|rewşên girêdayî]] ne ku li gorî nirxên ferq (ne berdewam) ên [[Wize|enerjî]], [[momentûm]], [[momentûma goşeyî]] û pîvanên din hatine kuantûmkirin; ew yek berevajiyê sîstemên klasîk e ku tê de ew pîvan dikarin bi awayekî berdewam werin pîvandin. Pîvandinên li ser sîstemên kuantûmî taybetmendiyên hem [[parçikan]] û hem jî [[Pêl|pêlên]] ([[dualîteya pêl-parçik]]) nîşan didin; herwiha tevî hebûna komeke temam a şertên destpêkê jî, sinorên diyarkirî hene ji bo ka nirxekî fizîkî berî pîvandina xwe bi çi qas rastbûnê dikare were pêşbînîkirin ([[prensîba nediyariyê]]). Mekanîka kûantûmê yavaş ji teoriyan derketa holê da ku çavdêriyên ku bi fizîka klasîk re li hev nedikirin rave bike, wekî çareseriya [[Max Planck]] di sala 1900ê de ji bo pirsgirêka [[radyasyona laşê reş]] û hevahengiya di navbeya enerjî û frekansê de di nivîsa [[Albert Einstein]] a sala 1905an de ku [[tesîra fotoelektrîkê]] rave dikir. Ew hewldanên destpêkê yên ji bo fêmkirina diyardeyên mîkroskopîk ku niha wekî "[[teoriya kuantûmê ya kevin]]" têne zanin, di nîvê salên 1920î de ji hêla [[Niels Bohr]], [[Erwin Schrödinger]], [[Werner Heisenberg]], [[Max Born]], [[Paul Dirac]] û yên din ve bûn sebeba pêşkeftina tevahî ya mekanîka kuantûmê. Teoriya nûjen di gelek formalîzmên matematîkî yên bi taybetî pêşkeftî de tê formulekirin. Di yek ji wan de, hebûnek matematîkî ya bi navê fonksiyona pêlan agahdariyê, bi şiklê amplîtûdên îhtîmalê, di derbarê pîvandina enerjî, momentûm û taybetmendiyên din ên fizîkî yên perçeyekê de peyda dike. == Çavkanî == pln55cflwe4yzyr8h7hilu5c4nidpir 2085704 2085703 2026-08-16T21:40:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085704 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Hydrogen Density Plots.png|thumb|]] Mekanîka kuantûmê ku wekî fizîka kuantûmê jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin. Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. Mekanîka kuantûmê dikare gelek sîstemên ku [[fizîka klasîk]] nikare wan rave bike, rave bike. Fizîka klasîk dikare gelek aliyên xwezayê di pîvaneke asayî de ([[Rêzeya makroskop|makroskopî]] û [[Rêzeya mîkroskop|mîkroskopiya optîkî]]) rave bike; lêbelê ji bo ravekirina wan di pîvanên pir biçûk ên bin-mîkroskopî (atomî û [[keriyê atomê]]) de têrê nake. Mekanîka klasîk dikare wekî nêzîkatiyeke ku di pîvanên asayî de derbasdar e, ji mekanîka kuantûmê were derxistin. Sîstemên kuantûmî xwedî [[Rewşa girêdayî|rewşên girêdayî]] ne ku li gorî nirxên ferq (ne berdewam) ên [[Wize|enerjî]], [[momentûm]], [[momentûma goşeyî]] û pîvanên din hatine kuantûmkirin; ew yek berevajiyê sîstemên klasîk e ku tê de ew pîvan dikarin bi awayekî berdewam werin pîvandin. Pîvandinên li ser sîstemên kuantûmî taybetmendiyên hem [[parçikan]] û hem jî [[Pêl|pêlên]] ([[dualîteya pêl-parçik]]) nîşan didin; herwiha tevî hebûna komeke temam a şertên destpêkê jî, sinorên diyarkirî hene ji bo ka nirxekî fizîkî berî pîvandina xwe bi çi qas rastbûnê dikare were pêşbînîkirin ([[prensîba nediyariyê]]). Mekanîka kûantûmê yavaş ji teoriyan derketa holê da ku çavdêriyên ku bi fizîka klasîk re li hev nedikirin rave bike, wekî çareseriya [[Max Planck]] di sala 1900ê de ji bo pirsgirêka [[radyasyona laşê reş]] û hevahengiya di navbeya enerjî û frekansê de di nivîsa [[Albert Einstein]] a sala 1905an de ku [[tesîra fotoelektrîkê]] rave dikir. Ew hewldanên destpêkê yên ji bo fêmkirina diyardeyên mîkroskopîk ku niha wekî "[[teoriya kuantûmê ya kevin]]" têne zanin, di nîvê salên 1920î de ji hêla [[Niels Bohr]], [[Erwin Schrödinger]], [[Werner Heisenberg]], [[Max Born]], [[Paul Dirac]] û yên din ve bûn sebeba pêşkeftina tevahî ya mekanîka kuantûmê. Teoriya nûjen di gelek formalîzmên matematîkî yên bi taybetî pêşkeftî de tê formulekirin. Di yek ji wan de, hebûnek matematîkî ya bi navê fonksiyona pêlan agahdariyê, bi şiklê amplîtûdên îhtîmalê, di derbarê pîvandina enerjî, momentûm û taybetmendiyên din ên fizîkî yên perçeyekê de peyda dike. == Çavkanî == 4e5s29thbhoqx22igojao2cjtifddjt 2085705 2085704 2026-08-16T21:41:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085705 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Hydrogen Density Plots.png|thumb|[[Fonksiyonên pêlê]] yên [[Elektron|elektronê]] di atoma hîdrojenê de li astên enerjiyê yên ferq. ​​Mekanîka kuantûmê nikare cihê tam ê perçeyekê di fezayê de pêşbînî bike, tenê dikare îhtîmala dîtina wê li cihên ferq diyar bike. Herêmên geştir, îhtîmaleke bilindtir a dîtina elektronê nîşan didin.]] Mekanîka kuantûmê ku wekî fizîka kuantûmê jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin. Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. Mekanîka kuantûmê dikare gelek sîstemên ku [[fizîka klasîk]] nikare wan rave bike, rave bike. Fizîka klasîk dikare gelek aliyên xwezayê di pîvaneke asayî de ([[Rêzeya makroskop|makroskopî]] û [[Rêzeya mîkroskop|mîkroskopiya optîkî]]) rave bike; lêbelê ji bo ravekirina wan di pîvanên pir biçûk ên bin-mîkroskopî (atomî û [[keriyê atomê]]) de têrê nake. Mekanîka klasîk dikare wekî nêzîkatiyeke ku di pîvanên asayî de derbasdar e, ji mekanîka kuantûmê were derxistin. Sîstemên kuantûmî xwedî [[Rewşa girêdayî|rewşên girêdayî]] ne ku li gorî nirxên ferq (ne berdewam) ên [[Wize|enerjî]], [[momentûm]], [[momentûma goşeyî]] û pîvanên din hatine kuantûmkirin; ew yek berevajiyê sîstemên klasîk e ku tê de ew pîvan dikarin bi awayekî berdewam werin pîvandin. Pîvandinên li ser sîstemên kuantûmî taybetmendiyên hem [[parçikan]] û hem jî [[Pêl|pêlên]] ([[dualîteya pêl-parçik]]) nîşan didin; herwiha tevî hebûna komeke temam a şertên destpêkê jî, sinorên diyarkirî hene ji bo ka nirxekî fizîkî berî pîvandina xwe bi çi qas rastbûnê dikare were pêşbînîkirin ([[prensîba nediyariyê]]). Mekanîka kûantûmê yavaş ji teoriyan derketa holê da ku çavdêriyên ku bi fizîka klasîk re li hev nedikirin rave bike, wekî çareseriya [[Max Planck]] di sala 1900ê de ji bo pirsgirêka [[radyasyona laşê reş]] û hevahengiya di navbeya enerjî û frekansê de di nivîsa [[Albert Einstein]] a sala 1905an de ku [[tesîra fotoelektrîkê]] rave dikir. Ew hewldanên destpêkê yên ji bo fêmkirina diyardeyên mîkroskopîk ku niha wekî "[[teoriya kuantûmê ya kevin]]" têne zanin, di nîvê salên 1920î de ji hêla [[Niels Bohr]], [[Erwin Schrödinger]], [[Werner Heisenberg]], [[Max Born]], [[Paul Dirac]] û yên din ve bûn sebeba pêşkeftina tevahî ya mekanîka kuantûmê. Teoriya nûjen di gelek formalîzmên matematîkî yên bi taybetî pêşkeftî de tê formulekirin. Di yek ji wan de, hebûnek matematîkî ya bi navê fonksiyona pêlan agahdariyê, bi şiklê amplîtûdên îhtîmalê, di derbarê pîvandina enerjî, momentûm û taybetmendiyên din ên fizîkî yên perçeyekê de peyda dike. == Çavkanî == bgckksx1hwvcnovs6htaxrxg3t70imi 2085706 2085705 2026-08-16T21:42:20Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085706 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Hydrogen Density Plots.png|thumb|[[Fonksiyonên pêlê]] yên [[Elektron|elektronê]] di atoma hîdrojenê de li astên enerjiyê yên ferq. ​​Mekanîka kuantûmê nikare cihê tam ê perçeyekê di fezayê de pêşbînî bike, tenê dikare îhtîmala dîtina wê li cihên ferq diyar bike. Herêmên geştir, îhtîmaleke bilindtir a dîtina elektronê nîşan didin.]] '''Mekanîka kuantûmê''' ku wekî '''fizîka kuantûmê''' jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin. Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. Mekanîka kuantûmê dikare gelek sîstemên ku [[fizîka klasîk]] nikare wan rave bike, rave bike. Fizîka klasîk dikare gelek aliyên xwezayê di pîvaneke asayî de ([[Rêzeya makroskop|makroskopî]] û [[Rêzeya mîkroskop|mîkroskopiya optîkî]]) rave bike; lêbelê ji bo ravekirina wan di pîvanên pir biçûk ên bin-mîkroskopî (atomî û [[keriyê atomê]]) de têrê nake. Mekanîka klasîk dikare wekî nêzîkatiyeke ku di pîvanên asayî de derbasdar e, ji mekanîka kuantûmê were derxistin. '''Sîstemên kuantûmî''' xwedî [[Rewşa girêdayî|rewşên girêdayî]] ne ku li gorî nirxên ferq (ne berdewam) ên [[Wize|enerjî]], [[momentûm]], [[momentûma goşeyî]] û pîvanên din hatine kuantûmkirin; ew yek berevajiyê sîstemên klasîk e ku tê de ew pîvan dikarin bi awayekî berdewam werin pîvandin. Pîvandinên li ser sîstemên kuantûmî taybetmendiyên hem [[parçikan]] û hem jî [[Pêl|pêlên]] ([[dualîteya pêl-parçik]]) nîşan didin; herwiha tevî hebûna komeke temam a şertên destpêkê jî, sinorên diyarkirî hene ji bo ka nirxekî fizîkî berî pîvandina xwe bi çi qas rastbûnê dikare were pêşbînîkirin ([[prensîba nediyariyê]]). Mekanîka kûantûmê yavaş ji teoriyan derketa holê da ku çavdêriyên ku bi fizîka klasîk re li hev nedikirin rave bike, wekî çareseriya [[Max Planck]] di sala 1900ê de ji bo pirsgirêka [[radyasyona laşê reş]] û hevahengiya di navbeya enerjî û frekansê de di nivîsa [[Albert Einstein]] a sala 1905an de ku [[tesîra fotoelektrîkê]] rave dikir. Ew hewldanên destpêkê yên ji bo fêmkirina diyardeyên mîkroskopîk ku niha wekî "[[teoriya kuantûmê ya kevin]]" têne zanin, di nîvê salên 1920î de ji hêla [[Niels Bohr]], [[Erwin Schrödinger]], [[Werner Heisenberg]], [[Max Born]], [[Paul Dirac]] û yên din ve bûn sebeba pêşkeftina tevahî ya mekanîka kuantûmê. Teoriya nûjen di gelek formalîzmên matematîkî yên bi taybetî pêşkeftî de tê formulekirin. Di yek ji wan de, hebûnek matematîkî ya bi navê fonksiyona pêlan agahdariyê, bi şiklê amplîtûdên îhtîmalê, di derbarê pîvandina enerjî, momentûm û taybetmendiyên din ên fizîkî yên perçeyekê de peyda dike. == Çavkanî == 6sj2gykfjrif2xvqmpc0m3q4nm41u3w 2085707 2085706 2026-08-16T21:42:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085707 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Hydrogen Density Plots.png|thumb|[[Fonksiyonên pêlê]] yên [[Elektron|elektronê]] di atoma hîdrojenê de li astên enerjiyê yên ferq. ​​Mekanîka kuantûmê nikare cihê tam ê perçeyekê di fezayê de pêşbînî bike, tenê dikare îhtîmala dîtina wê li cihên ferq diyar bike. Herêmên geştir, îhtîmaleke bilindtir a dîtina elektronê nîşan didin.]] '''Mekanîka kuantûmê''' ku wekî '''fizîka kuantûmê''' jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin. Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. Mekanîka kuantûmê dikare gelek sîstemên ku [[fizîka klasîk]] nikare wan rave bike, rave bike. Fizîka klasîk dikare gelek aliyên xwezayê di pîvaneke asayî de ([[Rêzeya makroskop|makroskopî]] û [[Rêzeya mîkroskop|mîkroskopiya optîkî]]) rave bike; lêbelê ji bo ravekirina wan di pîvanên pir biçûk ên bin-mîkroskopî (atomî û [[keriyê atomê]]) de têrê nake. Mekanîka klasîk dikare wekî nêzîkatiyeke ku di pîvanên asayî de derbasdar e, ji mekanîka kuantûmê were derxistin. '''Sîstemên kuantûmê''' xwedî [[Rewşa girêdayî|rewşên girêdayî]] ne ku li gorî nirxên ferq (ne berdewam) ên [[Wize|enerjî]], [[momentûm]], [[momentûma goşeyî]] û pîvanên din hatine kuantûmkirin; ew yek berevajiyê sîstemên klasîk e ku tê de ew pîvan dikarin bi awayekî berdewam werin pîvandin. Pîvandinên li ser sîstemên kuantûmî taybetmendiyên hem [[parçikan]] û hem jî [[Pêl|pêlên]] ([[dualîteya pêl-parçik]]) nîşan didin; herwiha tevî hebûna komeke temam a şertên destpêkê jî, sinorên diyarkirî hene ji bo ka nirxekî fizîkî berî pîvandina xwe bi çi qas rastbûnê dikare were pêşbînîkirin ([[prensîba nediyariyê]]). Mekanîka kûantûmê yavaş ji teoriyan derketa holê da ku çavdêriyên ku bi fizîka klasîk re li hev nedikirin rave bike, wekî çareseriya [[Max Planck]] di sala 1900ê de ji bo pirsgirêka [[radyasyona laşê reş]] û hevahengiya di navbeya enerjî û frekansê de di nivîsa [[Albert Einstein]] a sala 1905an de ku [[tesîra fotoelektrîkê]] rave dikir. Ew hewldanên destpêkê yên ji bo fêmkirina diyardeyên mîkroskopîk ku niha wekî "[[teoriya kuantûmê ya kevin]]" têne zanin, di nîvê salên 1920î de ji hêla [[Niels Bohr]], [[Erwin Schrödinger]], [[Werner Heisenberg]], [[Max Born]], [[Paul Dirac]] û yên din ve bûn sebeba pêşkeftina tevahî ya mekanîka kuantûmê. Teoriya nûjen di gelek formalîzmên matematîkî yên bi taybetî pêşkeftî de tê formulekirin. Di yek ji wan de, hebûnek matematîkî ya bi navê fonksiyona pêlan agahdariyê, bi şiklê amplîtûdên îhtîmalê, di derbarê pîvandina enerjî, momentûm û taybetmendiyên din ên fizîkî yên perçeyekê de peyda dike. == Çavkanî == amjizh8gsarqtws00fu9kgnzyp0emre 2085708 2085707 2026-08-16T21:42:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085708 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Hydrogen Density Plots.png|thumb|[[Fonksiyonên pêlê]] yên [[Elektron|elektronê]] di atoma hîdrojenê de li astên enerjiyê yên ferq. ​​Mekanîka kuantûmê nikare cihê tam ê perçeyekê di fezayê de pêşbînî bike, tenê dikare îhtîmala dîtina wê li cihên ferq diyar bike. Herêmên geştir, îhtîmaleke bilindtir a dîtina elektronê nîşan didin.]] '''Mekanîka kuantûmê''' ku wekî '''fizîka kuantûmê''' jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin. Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. Mekanîka kuantûmê dikare gelek sîstemên ku [[fizîka klasîk]] nikare wan rave bike, rave bike. Fizîka klasîk dikare gelek aliyên xwezayê di pîvaneke asayî de ([[Rêzeya makroskop|makroskopî]] û [[Rêzeya mîkroskop|mîkroskopiya optîkî]]) rave bike; lêbelê ji bo ravekirina wan di pîvanên pir biçûk ên bin-mîkroskopî (atomî û [[keriyê atomê]]) de têrê nake. Mekanîka klasîk dikare wekî nêzîkatiyeke ku di pîvanên asayî de derbasdar e, ji mekanîka kuantûmê were derxistin. Sîstemên kuantûmê xwedî [[Rewşa girêdayî|rewşên girêdayî]] ne ku li gorî nirxên ferq (ne berdewam) ên [[Wize|enerjî]], [[momentûm]], [[momentûma goşeyî]] û pîvanên din hatine kuantûmkirin; ew yek berevajiyê sîstemên klasîk e ku tê de ew pîvan dikarin bi awayekî berdewam werin pîvandin. Pîvandinên li ser sîstemên kuantûmî taybetmendiyên hem [[parçikan]] û hem jî [[Pêl|pêlên]] ([[dualîteya pêl-parçik]]) nîşan didin; herwiha tevî hebûna komeke temam a şertên destpêkê jî, sinorên diyarkirî hene ji bo ka nirxekî fizîkî berî pîvandina xwe bi çi qas rastbûnê dikare were pêşbînîkirin ([[prensîba nediyariyê]]). Mekanîka kûantûmê yavaş ji teoriyan derketa holê da ku çavdêriyên ku bi fizîka klasîk re li hev nedikirin rave bike, wekî çareseriya [[Max Planck]] di sala 1900ê de ji bo pirsgirêka [[radyasyona laşê reş]] û hevahengiya di navbeya enerjî û frekansê de di nivîsa [[Albert Einstein]] a sala 1905an de ku [[tesîra fotoelektrîkê]] rave dikir. Ew hewldanên destpêkê yên ji bo fêmkirina diyardeyên mîkroskopîk ku niha wekî "[[teoriya kuantûmê ya kevin]]" têne zanin, di nîvê salên 1920î de ji hêla [[Niels Bohr]], [[Erwin Schrödinger]], [[Werner Heisenberg]], [[Max Born]], [[Paul Dirac]] û yên din ve bûn sebeba pêşkeftina tevahî ya mekanîka kuantûmê. Teoriya nûjen di gelek formalîzmên matematîkî yên bi taybetî pêşkeftî de tê formulekirin. Di yek ji wan de, hebûnek matematîkî ya bi navê fonksiyona pêlan agahdariyê, bi şiklê amplîtûdên îhtîmalê, di derbarê pîvandina enerjî, momentûm û taybetmendiyên din ên fizîkî yên perçeyekê de peyda dike. == Çavkanî == ph1nuxu49w7symk25nmmwz7ki48p6ux 2085709 2085708 2026-08-16T21:43:41Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085709 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Hydrogen Density Plots.png|thumb|[[Fonksiyonên pêlê]] yên [[Elektron|elektronê]] di atoma hîdrojenê de li astên enerjiyê yên ferq. ​​Mekanîka kuantûmê nikare cihê tam ê perçeyekê di fezayê de pêşbînî bike, tenê dikare îhtîmala dîtina wê li cihên ferq diyar bike. Herêmên geştir, îhtîmaleke bilindtir a dîtina elektronê nîşan didin.]] '''Mekanîka kuantûmê''' ku wekî '''fizîka kuantûmê''' jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.feynmanlectures.caltech.edu/III_01.html |sernav=The Feynman Lectures on Physics Vol. III Ch. 1: Quantum Behavior |malper=www.feynmanlectures.caltech.edu |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. Mekanîka kuantûmê dikare gelek sîstemên ku [[fizîka klasîk]] nikare wan rave bike, rave bike. Fizîka klasîk dikare gelek aliyên xwezayê di pîvaneke asayî de ([[Rêzeya makroskop|makroskopî]] û [[Rêzeya mîkroskop|mîkroskopiya optîkî]]) rave bike; lêbelê ji bo ravekirina wan di pîvanên pir biçûk ên bin-mîkroskopî (atomî û [[keriyê atomê]]) de têrê nake. Mekanîka klasîk dikare wekî nêzîkatiyeke ku di pîvanên asayî de derbasdar e, ji mekanîka kuantûmê were derxistin. Sîstemên kuantûmê xwedî [[Rewşa girêdayî|rewşên girêdayî]] ne ku li gorî nirxên ferq (ne berdewam) ên [[Wize|enerjî]], [[momentûm]], [[momentûma goşeyî]] û pîvanên din hatine kuantûmkirin; ew yek berevajiyê sîstemên klasîk e ku tê de ew pîvan dikarin bi awayekî berdewam werin pîvandin. Pîvandinên li ser sîstemên kuantûmî taybetmendiyên hem [[parçikan]] û hem jî [[Pêl|pêlên]] ([[dualîteya pêl-parçik]]) nîşan didin; herwiha tevî hebûna komeke temam a şertên destpêkê jî, sinorên diyarkirî hene ji bo ka nirxekî fizîkî berî pîvandina xwe bi çi qas rastbûnê dikare were pêşbînîkirin ([[prensîba nediyariyê]]). Mekanîka kûantûmê yavaş ji teoriyan derketa holê da ku çavdêriyên ku bi fizîka klasîk re li hev nedikirin rave bike, wekî çareseriya [[Max Planck]] di sala 1900ê de ji bo pirsgirêka [[radyasyona laşê reş]] û hevahengiya di navbeya enerjî û frekansê de di nivîsa [[Albert Einstein]] a sala 1905an de ku [[tesîra fotoelektrîkê]] rave dikir. Ew hewldanên destpêkê yên ji bo fêmkirina diyardeyên mîkroskopîk ku niha wekî "[[teoriya kuantûmê ya kevin]]" têne zanin, di nîvê salên 1920î de ji hêla [[Niels Bohr]], [[Erwin Schrödinger]], [[Werner Heisenberg]], [[Max Born]], [[Paul Dirac]] û yên din ve bûn sebeba pêşkeftina tevahî ya mekanîka kuantûmê. Teoriya nûjen di gelek formalîzmên matematîkî yên bi taybetî pêşkeftî de tê formulekirin. Di yek ji wan de, hebûnek matematîkî ya bi navê fonksiyona pêlan agahdariyê, bi şiklê amplîtûdên îhtîmalê, di derbarê pîvandina enerjî, momentûm û taybetmendiyên din ên fizîkî yên perçeyekê de peyda dike. == Çavkanî == 79yzvwpvydhcoe5aasu9xe69rzcjumr 2085710 2085709 2026-08-16T21:43:57Z Kurê Acemî 105128 2085710 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Hydrogen Density Plots.png|thumb|[[Fonksiyonên pêlê]] yên [[Elektron|elektronê]] di atoma hîdrojenê de li astên enerjiyê yên ferq. ​​Mekanîka kuantûmê nikare cihê tam ê perçeyekê di fezayê de pêşbînî bike, tenê dikare îhtîmala dîtina wê li cihên ferq diyar bike. Herêmên geştir, îhtîmaleke bilindtir a dîtina elektronê nîşan didin.]] '''Mekanîka kuantûmê''' ku wekî '''fizîka kuantûmê''' jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.feynmanlectures.caltech.edu/III_01.html |sernav=The Feynman Lectures on Physics Vol. III Ch. 1: Quantum Behavior |malper=www.feynmanlectures.caltech.edu |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. Mekanîka kuantûmê dikare gelek sîstemên ku [[fizîka klasîk]] nikare wan rave bike, rave bike. Fizîka klasîk dikare gelek aliyên xwezayê di pîvaneke asayî de ([[Rêzeya makroskop|makroskopî]] û [[Rêzeya mîkroskop|mîkroskopiya optîkî]]) rave bike; lêbelê ji bo ravekirina wan di pîvanên pir biçûk ên bin-mîkroskopî (atomî û [[keriyê atomê]]) de têrê nake. Mekanîka klasîk dikare wekî nêzîkatiyeke ku di pîvanên asayî de derbasdar e, ji mekanîka kuantûmê were derxistin. Sîstemên kuantûmê xwedî [[Rewşa girêdayî|rewşên girêdayî]] ne ku li gorî nirxên ferq (ne berdewam) ên [[Wize|enerjî]], [[momentûm]], [[momentûma goşeyî]] û pîvanên din hatine kuantûmkirin; ew yek berevajiyê sîstemên klasîk e ku tê de ew pîvan dikarin bi awayekî berdewam werin pîvandin. Pîvandinên li ser sîstemên kuantûmî taybetmendiyên hem [[parçikan]] û hem jî [[Pêl|pêlên]] ([[dualîteya pêl-parçik]]) nîşan didin; herwiha tevî hebûna komeke temam a şertên destpêkê jî, sinorên diyarkirî hene ji bo ka nirxekî fizîkî berî pîvandina xwe bi çi qas rastbûnê dikare were pêşbînîkirin ([[prensîba nediyariyê]]). Mekanîka kûantûmê yavaş ji teoriyan derketa holê da ku çavdêriyên ku bi fizîka klasîk re li hev nedikirin rave bike, wekî çareseriya [[Max Planck]] di sala 1900ê de ji bo pirsgirêka [[radyasyona laşê reş]] û hevahengiya di navbeya enerjî û frekansê de di nivîsa [[Albert Einstein]] a sala 1905an de ku [[tesîra fotoelektrîkê]] rave dikir. Ew hewldanên destpêkê yên ji bo fêmkirina diyardeyên mîkroskopîk ku niha wekî "[[teoriya kuantûmê ya kevin]]" têne zanin, di nîvê salên 1920î de ji hêla [[Niels Bohr]], [[Erwin Schrödinger]], [[Werner Heisenberg]], [[Max Born]], [[Paul Dirac]] û yên din ve bûn sebeba pêşkeftina tevahî ya mekanîka kuantûmê. Teoriya nûjen di gelek formalîzmên matematîkî yên bi taybetî pêşkeftî de tê formulekirin. Di yek ji wan de, hebûnek matematîkî ya bi navê fonksiyona pêlan agahdariyê, bi şiklê amplîtûdên îhtîmalê, di derbarê pîvandina enerjî, momentûm û taybetmendiyên din ên fizîkî yên perçeyekê de peyda dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 4v0r0i9iohbeb9h8j8pe0hlkwfdan74 2085711 2085710 2026-08-16T21:44:06Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Fizîk]] 2085711 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Hydrogen Density Plots.png|thumb|[[Fonksiyonên pêlê]] yên [[Elektron|elektronê]] di atoma hîdrojenê de li astên enerjiyê yên ferq. ​​Mekanîka kuantûmê nikare cihê tam ê perçeyekê di fezayê de pêşbînî bike, tenê dikare îhtîmala dîtina wê li cihên ferq diyar bike. Herêmên geştir, îhtîmaleke bilindtir a dîtina elektronê nîşan didin.]] '''Mekanîka kuantûmê''' ku wekî '''fizîka kuantûmê''' jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.feynmanlectures.caltech.edu/III_01.html |sernav=The Feynman Lectures on Physics Vol. III Ch. 1: Quantum Behavior |malper=www.feynmanlectures.caltech.edu |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. Mekanîka kuantûmê dikare gelek sîstemên ku [[fizîka klasîk]] nikare wan rave bike, rave bike. Fizîka klasîk dikare gelek aliyên xwezayê di pîvaneke asayî de ([[Rêzeya makroskop|makroskopî]] û [[Rêzeya mîkroskop|mîkroskopiya optîkî]]) rave bike; lêbelê ji bo ravekirina wan di pîvanên pir biçûk ên bin-mîkroskopî (atomî û [[keriyê atomê]]) de têrê nake. Mekanîka klasîk dikare wekî nêzîkatiyeke ku di pîvanên asayî de derbasdar e, ji mekanîka kuantûmê were derxistin. Sîstemên kuantûmê xwedî [[Rewşa girêdayî|rewşên girêdayî]] ne ku li gorî nirxên ferq (ne berdewam) ên [[Wize|enerjî]], [[momentûm]], [[momentûma goşeyî]] û pîvanên din hatine kuantûmkirin; ew yek berevajiyê sîstemên klasîk e ku tê de ew pîvan dikarin bi awayekî berdewam werin pîvandin. Pîvandinên li ser sîstemên kuantûmî taybetmendiyên hem [[parçikan]] û hem jî [[Pêl|pêlên]] ([[dualîteya pêl-parçik]]) nîşan didin; herwiha tevî hebûna komeke temam a şertên destpêkê jî, sinorên diyarkirî hene ji bo ka nirxekî fizîkî berî pîvandina xwe bi çi qas rastbûnê dikare were pêşbînîkirin ([[prensîba nediyariyê]]). Mekanîka kûantûmê yavaş ji teoriyan derketa holê da ku çavdêriyên ku bi fizîka klasîk re li hev nedikirin rave bike, wekî çareseriya [[Max Planck]] di sala 1900ê de ji bo pirsgirêka [[radyasyona laşê reş]] û hevahengiya di navbeya enerjî û frekansê de di nivîsa [[Albert Einstein]] a sala 1905an de ku [[tesîra fotoelektrîkê]] rave dikir. Ew hewldanên destpêkê yên ji bo fêmkirina diyardeyên mîkroskopîk ku niha wekî "[[teoriya kuantûmê ya kevin]]" têne zanin, di nîvê salên 1920î de ji hêla [[Niels Bohr]], [[Erwin Schrödinger]], [[Werner Heisenberg]], [[Max Born]], [[Paul Dirac]] û yên din ve bûn sebeba pêşkeftina tevahî ya mekanîka kuantûmê. Teoriya nûjen di gelek formalîzmên matematîkî yên bi taybetî pêşkeftî de tê formulekirin. Di yek ji wan de, hebûnek matematîkî ya bi navê fonksiyona pêlan agahdariyê, bi şiklê amplîtûdên îhtîmalê, di derbarê pîvandina enerjî, momentûm û taybetmendiyên din ên fizîkî yên perçeyekê de peyda dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] 4um4ba3r954q5wnij0idw1qgb0quofi 2085712 2085711 2026-08-16T21:44:56Z Kurê Acemî 105128 2085712 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Hydrogen Density Plots.png|thumb|[[Fonksiyonên pêlê]] yên [[Elektron|elektronê]] di atoma hîdrojenê de li astên enerjiyê yên ferq. ​​Mekanîka kuantûmê nikare cihê tam ê perçeyekê di fezayê de pêşbînî bike, tenê dikare îhtîmala dîtina wê li cihên ferq diyar bike. Herêmên geştir, îhtîmaleke bilindtir a dîtina elektronê nîşan didin.]] '''Mekanîka kuantûmê''' ku wekî '''fizîka kuantûmê''' jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.feynmanlectures.caltech.edu/III_01.html |sernav=The Feynman Lectures on Physics Vol. III Ch. 1: Quantum Behavior |malper=www.feynmanlectures.caltech.edu |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. Mekanîka kuantûmê dikare gelek sîstemên ku [[fizîka klasîk]] nikare wan rave bike, rave bike. Fizîka klasîk dikare gelek aliyên xwezayê di pîvaneke asayî de ([[Rêzeya makroskop|makroskopî]] û [[Rêzeya mîkroskop|mîkroskopiya optîkî]]) rave bike; lêbelê ji bo ravekirina wan di pîvanên pir biçûk ên bin-mîkroskopî (atomî û [[keriyê atomê]]) de têrê nake. Mekanîka klasîk dikare wekî nêzîkatiyeke ku di pîvanên asayî de derbasdar e, ji mekanîka kuantûmê were derxistin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jaeger |pêşnav=Gregg |tarîx=2014-09-01 |sernav=What in the (quantum) world is macroscopic? |url=https://doi.org/10.1119/1.4878358 |kovar=American Journal of Physics |cild=82 |hejmar=9 |rr=896–905 |doi=10.1119/1.4878358 |issn=0002-9505}}</ref> Sîstemên kuantûmê xwedî [[Rewşa girêdayî|rewşên girêdayî]] ne ku li gorî nirxên ferq (ne berdewam) ên [[Wize|enerjî]], [[momentûm]], [[momentûma goşeyî]] û pîvanên din hatine kuantûmkirin; ew yek berevajiyê sîstemên klasîk e ku tê de ew pîvan dikarin bi awayekî berdewam werin pîvandin. Pîvandinên li ser sîstemên kuantûmî taybetmendiyên hem [[parçikan]] û hem jî [[Pêl|pêlên]] ([[dualîteya pêl-parçik]]) nîşan didin; herwiha tevî hebûna komeke temam a şertên destpêkê jî, sinorên diyarkirî hene ji bo ka nirxekî fizîkî berî pîvandina xwe bi çi qas rastbûnê dikare were pêşbînîkirin ([[prensîba nediyariyê]]). Mekanîka kûantûmê yavaş ji teoriyan derketa holê da ku çavdêriyên ku bi fizîka klasîk re li hev nedikirin rave bike, wekî çareseriya [[Max Planck]] di sala 1900ê de ji bo pirsgirêka [[radyasyona laşê reş]] û hevahengiya di navbeya enerjî û frekansê de di nivîsa [[Albert Einstein]] a sala 1905an de ku [[tesîra fotoelektrîkê]] rave dikir. Ew hewldanên destpêkê yên ji bo fêmkirina diyardeyên mîkroskopîk ku niha wekî "[[teoriya kuantûmê ya kevin]]" têne zanin, di nîvê salên 1920î de ji hêla [[Niels Bohr]], [[Erwin Schrödinger]], [[Werner Heisenberg]], [[Max Born]], [[Paul Dirac]] û yên din ve bûn sebeba pêşkeftina tevahî ya mekanîka kuantûmê. Teoriya nûjen di gelek formalîzmên matematîkî yên bi taybetî pêşkeftî de tê formulekirin. Di yek ji wan de, hebûnek matematîkî ya bi navê fonksiyona pêlan agahdariyê, bi şiklê amplîtûdên îhtîmalê, di derbarê pîvandina enerjî, momentûm û taybetmendiyên din ên fizîkî yên perçeyekê de peyda dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] hohsf56ihx1e44mby84plssgxja6g9s 2085713 2085712 2026-08-16T21:45:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085713 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Hydrogen Density Plots.png|thumb|[[Fonksiyonên pêlê]] yên [[Elektron|elektronê]] di atoma hîdrojenê de li astên enerjiyê yên ferq. ​​Mekanîka kuantûmê nikare cihê tam ê perçeyekê di fezayê de pêşbînî bike, tenê dikare îhtîmala dîtina wê li cihên ferq diyar bike. Herêmên geştir, îhtîmaleke bilindtir a dîtina elektronê nîşan didin.]] '''Mekanîka kuantûmê''' ku wekî '''fizîka kuantûmê''' jî tê zanin, [[Teoriyê zanistê|teoriyeke]] [[Fizîk|fizîkî]] a bingehîn ye ku behsa tevgera [[Made (kîmya)|made]] û [[Ronahî (fizîk)|ronahiyê]] dike; ew tevgerên ku ew model dike, bi gelemperî di asta [[Atom|atoman]] an jî di astên hûrtir ji wan de pêk tên û wekî tiştên ecêb û razdar hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.feynmanlectures.caltech.edu/III_01.html |sernav=The Feynman Lectures on Physics Vol. III Ch. 1: Quantum Behavior |malper=www.feynmanlectures.caltech.edu |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Têgeh û rêbazên wê di gelek warên zanistî de hatine bikaranîn, di nav de [[kîmyaya kuantûmê]], [[biyolojiya kuantûmê]], [[teoriya qada kuantûmê]], [[teknolojiya kuantûmê]] û [[zanista agahdariya kuantûmê]]. Mekanîka kuantûmê dikare gelek sîstemên ku [[fizîka klasîk]] nikare wan rave bike, rave bike. Fizîka klasîk dikare gelek aliyên xwezayê di pîvaneke asayî de ([[Rêzeya makroskop|makroskopî]] û [[Rêzeya mîkroskop|mîkroskopiya optîkî]]) rave bike; lêbelê ji bo ravekirina wan di pîvanên pir biçûk ên bin-mîkroskopî (atomî û [[keriyê atomê]]) de têrê nake. Mekanîka klasîk dikare wekî nêzîkatiyeke ku di pîvanên asayî de derbasdar e, ji mekanîka kuantûmê were derxistin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jaeger |pêşnav=Gregg |tarîx=2014-09-01 |sernav=What in the (quantum) world is macroscopic? |url=https://doi.org/10.1119/1.4878358 |kovar=American Journal of Physics |cild=82 |hejmar=9 |rr=896–905 |doi=10.1119/1.4878358 |issn=0002-9505}}</ref> Sîstemên kuantûmê xwedî [[Rewşa girêdayî|rewşên girêdayî]] ne ku li gorî nirxên ferq (ne berdewam) ên [[Wize|enerjî]], [[momentûm]], [[momentûma goşeyî]] û pîvanên din hatine kuantûmkirin; ew yek berevajiyê sîstemên klasîk e ku tê de ew pîvan dikarin bi awayekî berdewam werin pîvandin. Pîvandinên li ser sîstemên kuantûmî taybetmendiyên hem [[parçikan]] û hem jî [[Pêl|pêlên]] ([[dualîteya pêl-parçik]]) nîşan didin; herwiha tevî hebûna komeke temam a şertên destpêkê jî, sinorên diyarkirî hene ji bo ka nirxekî fizîkî berî pîvandina xwe bi çi qas rastbûnê dikare were pêşbînîkirin ([[prensîba nediyariyê]]). Mekanîka kûantûmê yavaş ji teoriyan derketa holê da ku çavdêriyên ku bi fizîka klasîk re li hev nedikirin rave bike, wekî çareseriya [[Max Planck]] di sala 1900ê de ji bo pirsgirêka [[radyasyona laşê reş]] û hevahengiya di navbeya enerjî û frekansê de di nivîsa [[Albert Einstein]] a sala 1905an de ku [[tesîra fotoelektrîkê]] rave dikir. Ew hewldanên destpêkê yên ji bo fêmkirina diyardeyên mîkroskopîk ku niha wekî "[[teoriya kuantûmê ya kevin]]" têne zanin, di nîvê salên 1920î de ji hêla [[Niels Bohr]], [[Erwin Schrödinger]], [[Werner Heisenberg]], [[Max Born]], [[Paul Dirac]] û yên din ve bûn sebeba pêşkeftina tevahî ya mekanîka kuantûmê. Teoriya nûjen di gelek formalîzmên matematîkî yên bi taybetî pêşkeftî de tê formulekirin. Di yek ji wan de, hebûnek matematîkî ya bi navê fonksiyona pêlan agahdariyê, bi şiklê amplîtûdên îhtîmalê, di derbarê pîvandina enerjî, momentûm û taybetmendiyên din ên fizîkî yên perçeyekê de peyda dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] ngbbuvheqozebzwyh9cf8ux8zehj2r3 0 329358 2085695 2026-08-16T18:05:07Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Mekanîka kuantûmî]] weke [[Mekanîka kuantûmê]] guhart 2085695 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Mekanîka kuantûmê]] t6zg7645tmp0sq0d3aft9a37wle6vlq 0 329359 2085720 2026-08-17T05:06:05Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2085720 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2085721 2085720 2026-08-17T05:11:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085721 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. 17wx4s1kbol4uu2hw2t4xlk62yjvk56 2085722 2085721 2026-08-17T05:14:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085722 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. t0lzqqa5r7algrmpixz839pg8rvm6e0 2085723 2085722 2026-08-17T05:43:15Z Kurê Acemî 105128 2085723 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. jmae2h4legmub3v3v9h3mevdehnf5lv 2085727 2085723 2026-08-17T05:48:40Z Kurê Acemî 105128 2085727 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. k9fs9lj99rgco3kr6ff557dw70wr3dd 2085729 2085727 2026-08-17T05:49:09Z Kurê Acemî 105128 2085729 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == kx38xlpp1zt8ioo6az03luc020kug9m 2085734 2085729 2026-08-17T06:06:13Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa vedîtinê */ 2085734 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. dnlqys55zbkdx2jqlsrqt7m0a4zcj71 2085738 2085734 2026-08-17T06:29:17Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa vedîtinê */ 2085738 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. rcsw28mrluz00i3ubhimheb50menzky 2085740 2085738 2026-08-17T06:52:49Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa vedîtinê */ 2085740 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. 4guptqgb28ouf3bm99v8l8m9hrkl4i3 2085741 2085740 2026-08-17T06:55:42Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa vedîtinê */ 2085741 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. 9nhmtdr3cdgsl34gk3oc87po6489i2f 2085742 2085741 2026-08-17T06:59:14Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa vedîtinê */ 2085742 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. m3oa7gyr5nhjsr5zlh3aj6tunzhdssb 2085743 2085742 2026-08-17T06:59:45Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa vedîtinê */ 2085743 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == erzpww6u7tazx2f32iwtwt4mlefqg0c 2085744 2085743 2026-08-17T06:59:59Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2085744 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 50o7svw73n6tjsflwd5m55zrtp3be08 2085745 2085744 2026-08-17T07:00:26Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kîmya]] 2085745 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] snj7117b5uirxrq9odw03m6i6n4hcpc 2085746 2085745 2026-08-17T07:00:36Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] weke [[Hilweşîna radyoaktîvîtê]] guhart 2085745 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] snj7117b5uirxrq9odw03m6i6n4hcpc 2085748 2085746 2026-08-17T07:00:51Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Fizîk]] 2085748 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] 2xmca2uotzk9lgl5us2i02q4osn1jga 2085749 2085748 2026-08-17T07:01:37Z Kurê Acemî 105128 2085749 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Wêne:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|]] [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] 9lynr71k37vbi4ggxazd8g55d5alpsq 2085750 2085749 2026-08-17T07:02:57Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa vedîtinê */ 2085750 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Wêne:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|Pierre û Marie Curie di laboratuwarê wan li [[Parîs|Parîsê]], berî 1907an]] [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] hjbymv3p1ilogfzpz0qgodaajm9chfo 2085751 2085750 2026-08-17T07:03:05Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa vedîtinê */ 2085751 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hilweşîna radyoaktîvîtê (ku wekî hilweşîna nukleerî, radyoaktîvîtî, an jî hilweşîna nukleerî jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Wêne:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|Pierre û Marie Curie di laboratuwarê wan li [[Parîs|Parîsê]], berî 1907an.]] [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] 72wv7g0ib5ncb6q0s7s2ioml7959mzq 2085752 2085751 2026-08-17T07:05:18Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085752 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Hilweşîna radyoaktîvîtê''' (ku wekî '''hilweşîna nukleerî''', '''radyoaktîvîtî''', an jî '''hilweşîna nukleerî''' jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Wêne:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|Pierre û Marie Curie di laboratuwarê wan li [[Parîs|Parîsê]], berî 1907an.]] [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] h00wvve6400ro9aw6zdeig234sqz9xm 2085753 2085752 2026-08-17T07:06:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085753 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Radioactive.svg|thumb|]] '''Hilweşîna radyoaktîvîtê''' (ku wekî '''hilweşîna nukleerî''', '''radyoaktîvîtî''', an jî '''hilweşîna nukleerî''' jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Wêne:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|Pierre û Marie Curie di laboratuwarê wan li [[Parîs|Parîsê]], berî 1907an.]] [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] cp9t0v1bho3ituolgzaxu5ikks4fdky 2085754 2085753 2026-08-17T07:07:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085754 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Radioactive.svg|thumb|Sembola sê-pelî ya ku ji bo hişyarkirina li ser hebûna madeyên radyoaktîf an tîrêjên îyonî tê bikaranîn.]] '''Hilweşîna radyoaktîvîtê''' (ku wekî '''hilweşîna nukleerî''', '''radyoaktîvîtî''', an jî '''hilweşîna nukleerî''' jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Wêne:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|Pierre û Marie Curie di laboratuwarê wan li [[Parîs|Parîsê]], berî 1907an.]] [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] p7cg1ut0g28a08uqhd0b7bhmdc51qfg 2085755 2085754 2026-08-17T07:07:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085755 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Radioactive.svg|thumb|Îşareta sê-pelî ya ku ji bo hişyarkirina li ser hebûna madeyên radyoaktîf an tîrêjên îyonî tê bikaranîn.]] '''Hilweşîna radyoaktîvîtê''' (ku wekî '''hilweşîna nukleerî''', '''radyoaktîvîtî''', an jî '''hilweşîna nukleerî''' jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e. Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Wêne:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|Pierre û Marie Curie di laboratuwarê wan li [[Parîs|Parîsê]], berî 1907an.]] [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] m9k8629ng6jtrvxgjnpmy4xb41cphhu 2085756 2085755 2026-08-17T08:17:27Z Kurê Acemî 105128 2085756 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Radioactive.svg|thumb|Îşareta sê-pelî ya ku ji bo hişyarkirina li ser hebûna madeyên radyoaktîf an tîrêjên îyonî tê bikaranîn.]] '''Hilweşîna radyoaktîvîtê''' (ku wekî '''hilweşîna nukleerî''', '''radyoaktîvîtî''', an jî '''hilweşîna nukleerî''' jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Nuclear Chemistry |paşnav=Loveland |pêşnav=Walter D. |weşanger=Wiley |tarîx=2005-11-18 |rûpel=57 |isbn=978-0-471-11532-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780471115328&redir_esc=y |paşnav2=Morrissey |pêşnav2=David J. |paşnav3=Seaborg |pêşnav3=Glenn T.}}</ref> Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Wêne:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|Pierre û Marie Curie di laboratuwarê wan li [[Parîs|Parîsê]], berî 1907an.]] [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî. Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] rbk3gszdwsl8flu4cl01ktejy0k1noj 2085757 2085756 2026-08-17T08:18:03Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa vedîtinê */ 2085757 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Radioactive.svg|thumb|Îşareta sê-pelî ya ku ji bo hişyarkirina li ser hebûna madeyên radyoaktîf an tîrêjên îyonî tê bikaranîn.]] '''Hilweşîna radyoaktîvîtê''' (ku wekî '''hilweşîna nukleerî''', '''radyoaktîvîtî''', an jî '''hilweşîna nukleerî''' jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Nuclear Chemistry |paşnav=Loveland |pêşnav=Walter D. |weşanger=Wiley |tarîx=2005-11-18 |rûpel=57 |isbn=978-0-471-11532-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780471115328&redir_esc=y |paşnav2=Morrissey |pêşnav2=David J. |paşnav3=Seaborg |pêşnav3=Glenn T.}}</ref> Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Wêne:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|Pierre û Marie Curie di laboratuwarê wan li [[Parîs|Parîsê]], berî 1907an.]] [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Radvanyi |pêşnav=Pierre |paşnav2=Villain |pêşnav2=Jacques |tarîx=2017-11-01 |sernav=The discovery of radioactivity |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/physique/articles/10.1016/j.crhy.2017.10.008/ |kovar=Comptes Rendus. Physique |ziman=en |cild=18 |hejmar=9-10 |rr=544–550 |doi=10.1016/j.crhy.2017.10.008 |issn=1878-1535}}</ref> Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat. Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] 5ti617rix15kcmfis2z9t7najhjsp0g 2085758 2085757 2026-08-17T08:19:09Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa vedîtinê */ 2085758 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Radioactive.svg|thumb|Îşareta sê-pelî ya ku ji bo hişyarkirina li ser hebûna madeyên radyoaktîf an tîrêjên îyonî tê bikaranîn.]] '''Hilweşîna radyoaktîvîtê''' (ku wekî '''hilweşîna nukleerî''', '''radyoaktîvîtî''', an jî '''hilweşîna nukleerî''' jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Nuclear Chemistry |paşnav=Loveland |pêşnav=Walter D. |weşanger=Wiley |tarîx=2005-11-18 |rûpel=57 |isbn=978-0-471-11532-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780471115328&redir_esc=y |paşnav2=Morrissey |pêşnav2=David J. |paşnav3=Seaborg |pêşnav3=Glenn T.}}</ref> Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Wêne:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|Pierre û Marie Curie di laboratuwarê wan li [[Parîs|Parîsê]], berî 1907an.]] [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Radvanyi |pêşnav=Pierre |paşnav2=Villain |pêşnav2=Jacques |tarîx=2017-11-01 |sernav=The discovery of radioactivity |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/physique/articles/10.1016/j.crhy.2017.10.008/ |kovar=Comptes Rendus. Physique |ziman=en |cild=18 |hejmar=9-10 |rr=544–550 |doi=10.1016/j.crhy.2017.10.008 |issn=1878-1535}}</ref> Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30780 |sernav=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences / publiés... par MM. les secrétaires perpétuels |malper=Gallica |tarîx=1896-01-01 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=FR |paşnav=texte |pêşnav=Académie des sciences (France) Auteur du}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://web.lemoyne.edu/~giunta/becquerel.html |sernav=Antoine Henri Becquerel |malper=web.lemoyne.edu |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan. Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in. Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]].  Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin. Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike. Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê" danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] dixng5xd629d3xvplae4d1cxm2uz4kf 2085759 2085758 2026-08-17T08:22:03Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa vedîtinê */ 2085759 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Radioactive.svg|thumb|Îşareta sê-pelî ya ku ji bo hişyarkirina li ser hebûna madeyên radyoaktîf an tîrêjên îyonî tê bikaranîn.]] '''Hilweşîna radyoaktîvîtê''' (ku wekî '''hilweşîna nukleerî''', '''radyoaktîvîtî''', an jî '''hilweşîna nukleerî''' jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Nuclear Chemistry |paşnav=Loveland |pêşnav=Walter D. |weşanger=Wiley |tarîx=2005-11-18 |rûpel=57 |isbn=978-0-471-11532-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780471115328&redir_esc=y |paşnav2=Morrissey |pêşnav2=David J. |paşnav3=Seaborg |pêşnav3=Glenn T.}}</ref> Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Wêne:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|Pierre û Marie Curie di laboratuwarê wan li [[Parîs|Parîsê]], berî 1907an.]] [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Radvanyi |pêşnav=Pierre |paşnav2=Villain |pêşnav2=Jacques |tarîx=2017-11-01 |sernav=The discovery of radioactivity |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/physique/articles/10.1016/j.crhy.2017.10.008/ |kovar=Comptes Rendus. Physique |ziman=en |cild=18 |hejmar=9-10 |rr=544–550 |doi=10.1016/j.crhy.2017.10.008 |issn=1878-1535}}</ref> Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30780 |sernav=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences / publiés... par MM. les secrétaires perpétuels |malper=Gallica |tarîx=1896-01-01 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=FR |paşnav=texte |pêşnav=Académie des sciences (France) Auteur du}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://web.lemoyne.edu/~giunta/becquerel.html |sernav=Antoine Henri Becquerel |malper=web.lemoyne.edu |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Inward Bound: Of Matter and Forces in the Physical World |paşnav=Pais |pêşnav=Abraham |weşanger=Clarendon Press |tarîx=1986 |isbn=978-0-19-851997-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780198519973&redir_esc=y}}</ref> Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in.<ref name=":0" /> Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]]. <ref name=":0" /> Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin.<ref name=":0" /> Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Radio-Elements and the Periodic Law |paşnav=Soddy |pêşnav=Frederick |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1968-12-31 |rr=97-99 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674366701.c35}}</ref> Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê"<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Radioactivity: Introduction and History |paşnav=L'Annunziata |pêşnav=Michael F. |weşanger=Elsevier |tarîx=2007-08-23 |rûpel=2 |isbn=978-0-08-054888-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780080548883&redir_esc=y}}</ref> danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin.) Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] 90s8k8ebn0akfss36k6i6czthov965c 2085760 2085759 2026-08-17T08:23:00Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa vedîtinê */ 2085760 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Radioactive.svg|thumb|Îşareta sê-pelî ya ku ji bo hişyarkirina li ser hebûna madeyên radyoaktîf an tîrêjên îyonî tê bikaranîn.]] '''Hilweşîna radyoaktîvîtê''' (ku wekî '''hilweşîna nukleerî''', '''radyoaktîvîtî''', an jî '''hilweşîna nukleerî''' jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Nuclear Chemistry |paşnav=Loveland |pêşnav=Walter D. |weşanger=Wiley |tarîx=2005-11-18 |rûpel=57 |isbn=978-0-471-11532-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780471115328&redir_esc=y |paşnav2=Morrissey |pêşnav2=David J. |paşnav3=Seaborg |pêşnav3=Glenn T.}}</ref> Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Wêne:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|Pierre û Marie Curie di laboratuwarê wan li [[Parîs|Parîsê]], berî 1907an.]] [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Radvanyi |pêşnav=Pierre |paşnav2=Villain |pêşnav2=Jacques |tarîx=2017-11-01 |sernav=The discovery of radioactivity |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/physique/articles/10.1016/j.crhy.2017.10.008/ |kovar=Comptes Rendus. Physique |ziman=en |cild=18 |hejmar=9-10 |rr=544–550 |doi=10.1016/j.crhy.2017.10.008 |issn=1878-1535}}</ref> Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30780 |sernav=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences / publiés... par MM. les secrétaires perpétuels |malper=Gallica |tarîx=1896-01-01 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=FR |paşnav=texte |pêşnav=Académie des sciences (France) Auteur du}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://web.lemoyne.edu/~giunta/becquerel.html |sernav=Antoine Henri Becquerel |malper=web.lemoyne.edu |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Inward Bound: Of Matter and Forces in the Physical World |paşnav=Pais |pêşnav=Abraham |weşanger=Clarendon Press |tarîx=1986 |isbn=978-0-19-851997-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780198519973&redir_esc=y}}</ref> Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in.<ref name=":0" /> Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]]. <ref name=":0" /> Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin.<ref name=":0" /> Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Radio-Elements and the Periodic Law |paşnav=Soddy |pêşnav=Frederick |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1968-12-31 |rr=97-99 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674366701.c35}}</ref> Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê"<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Radioactivity: Introduction and History |paşnav=L'Annunziata |pêşnav=Michael F. |weşanger=Elsevier |tarîx=2007-08-23 |rûpel=2 |isbn=978-0-08-054888-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780080548883&redir_esc=y}}</ref> danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General Chemistry: Principles and Modern Applications |paşnav=Petrucci |pêşnav=Ralph H. |weşanger=Prentice Hall |tarîx=2002 |rûpel=1025 |isbn=978-0-13-014329-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0130143294&redir_esc=y |paşnav2=Harwood |pêşnav2=William S. |paşnav3=Herring |pêşnav3=F. Geoffrey}}</ref> Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] ihxkq96ahg2ts153g5gu4j3wipq2whe 2085761 2085760 2026-08-17T08:23:38Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085761 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Radioactive.svg|thumb|Îşareta sê-pelî ya ku ji bo hişyarkirina li ser hebûna madeyên radyoaktîf an tîrêjên îyonî tê bikaranîn.]] '''Hilweşîna radyoaktîvîtê''' (ku wekî '''hilweşîna nukleerî''', '''radyoaktîvîtî''', an jî '''hilweşîna nukleerî''' jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Nuclear Chemistry |paşnav=Loveland |pêşnav=Walter D. |weşanger=Wiley |tarîx=2005-11-18 |rûpel=57 |isbn=978-0-471-11532-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780471115328&redir_esc=y |paşnav2=Morrissey |pêşnav2=David J. |paşnav3=Seaborg |pêşnav3=Glenn T.}}</ref> Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Wêne:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|Pierre û Marie Curie di laboratuwarê wan li [[Parîs|Parîsê]], berî 1907an.]] [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Radvanyi |pêşnav=Pierre |paşnav2=Villain |pêşnav2=Jacques |tarîx=2017-11-01 |sernav=The discovery of radioactivity |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/physique/articles/10.1016/j.crhy.2017.10.008/ |kovar=Comptes Rendus. Physique |ziman=en |cild=18 |hejmar=9-10 |rr=544–550 |doi=10.1016/j.crhy.2017.10.008 |issn=1878-1535}}</ref> Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30780 |sernav=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences / publiés... par MM. les secrétaires perpétuels |malper=Gallica |tarîx=1896-01-01 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=FR |paşnav=texte |pêşnav=Académie des sciences (France) Auteur du}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://web.lemoyne.edu/~giunta/becquerel.html |sernav=Antoine Henri Becquerel |malper=web.lemoyne.edu |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Inward Bound: Of Matter and Forces in the Physical World |paşnav=Pais |pêşnav=Abraham |weşanger=Clarendon Press |tarîx=1986 |isbn=978-0-19-851997-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780198519973&redir_esc=y}}</ref> Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in.<ref name=":0" /> Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]]. <ref name=":0" /> Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin.<ref name=":0" /> Rutherford yekê kes bû ku fêm kir gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Radio-Elements and the Periodic Law |paşnav=Soddy |pêşnav=Frederick |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1968-12-31 |rr=97-99 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674366701.c35}}</ref> Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê"<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Radioactivity: Introduction and History |paşnav=L'Annunziata |pêşnav=Michael F. |weşanger=Elsevier |tarîx=2007-08-23 |rûpel=2 |isbn=978-0-08-054888-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780080548883&redir_esc=y}}</ref> danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General Chemistry: Principles and Modern Applications |paşnav=Petrucci |pêşnav=Ralph H. |weşanger=Prentice Hall |tarîx=2002 |rûpel=1025 |isbn=978-0-13-014329-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0130143294&redir_esc=y |paşnav2=Harwood |pêşnav2=William S. |paşnav3=Herring |pêşnav3=F. Geoffrey}}</ref> Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] 0f0lqko4an3sn88luy5naneuakt1j70 0 329360 2085747 2026-08-17T07:00:36Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] weke [[Hilweşîna radyoaktîvîtê]] guhart 2085747 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Hilweşîna radyoaktîvîtê]] tph4xr9upm4knj9v42jl9oz1022vlze