Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk Kurd 0 27 2085940 2084913 2026-08-17T22:49:23Z ~2026-45071-30 176248 /* Serdema osmaniyan */ 2085940 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | kom = Kurd | wêne = Roj_emblem.svg <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 30–40 milyon<ref name="CIAonline">{{Jêder-kitêb |sernav=The World Factbook |çap=Online |tarîx=2015 |weşanger=US [[Central Intelligence Agency]] |cih=Langley, Virginia |issn=1553-8133 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190106114713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |rewşa-urlyê=mirî |jêgirtin=Di vê çapê de hejmara nifûsê ya texmînî wisa nîşan dide: 14,3 milyon li Tirkiyeyê, 8,2 milyon li Îranê, nêzîkî 5,6 heta 7,4 milyon li Iraqê, û ji 2 milyonan kêmtir li Sûriyeyê, ku ew jî nifûsa kurdan li Kurdistanê yan jî li herêmên cîran de dike bi qasî 28–30 milyon. Texmînên CIAyê ji tebaxa 2015an in – li Tirkiyeyê: kurd ji nifûsa 81,6 milyon: %18; li Îranê ji nifûsa 81,82 milyon: %10; li Iraqê ji nifûsa 37,01 milyon: %15–20, li Sûriyê kurd, ermenî û yên din ji nifûsa 17,01 milyon: %9,7 pêk tînin. }}</ref><br>({{Biçûk|''[[The World Factbook]]'', texmina 2015an}})<br>36,4–45,6 milyon<ref name="KIOP2017">[http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 The Kurdish Population] texmîna 2017an a [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]]. Nifûsa kurdan 15-20 milyon li Tirkiyeyê, 10-12 milyon li Îranê, 8-8,5 milyon li Iraqê, 3-3,6 milyon li Sûriyê, 1,2-1,5 milyon li dîasporaya Ewropayê û 400-500 hezar li Yekîtiya Sovyetê ya berê — bi tevahî 36,4 mîlyon û 45,6 mîlyon li cîhanê tê texmînkirin.</ref><br>({{Biçûk|[[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]], texmîna 2017}}) <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{KUR}} | gelhe1 = 30 - 40 milyon | çavk1 = <ref name="Institukurde" /> | herêm2 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe2 = 16 - 21 milyon + <br /> %18 - %23 | çavk2 = <ref name="CIAonline" /><ref name="Institukurde">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |tarîx=2017-01-12 |tarîxa-gihiştinê=2020-03-18 |malper=Kurdish Institute of Paris |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200318142348/https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |tarîxa-arşîvê=2020-03-18 }}</ref><ref name="KHRP">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: Culture and Language Rights |url=https://archive.org/details/kurdsiniraqpastp0000yild |pêşnav1=Kerim |paşnav1=Yildiz |pêşnav2=Georgina |paşnav2=Fryer |weşanger=Kurdish Human Rights Project |tarîx=2004 }} Data: 18% of Turkey, 20% of Iraq, 8% of Iran, 9.6%+ of Syria; plus 1–2 million in neighboring countries and the diaspora</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor – Radikal Dizi |tarîx=21 kanûna pêşîn 2008 |pêşnav=Bekir |paşnav=Ağirdir |xebat=Radikal.com.tr |ziman=tr |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=913650&CategoryID=104 |tarîxa-gihiştinê=2013-07-12 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Îran}} | gelhe3 = 10 - 12 milyon <br />13% | çavk3 = <ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 978-0-02-865769-1 "With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq."</ref><ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=Fourth |pêşnavê-edîtor1=Ben |paşnavê-edîtor1=Hoare |pêşnavê-edîtor2=Margaret |paşnavê-edîtor2=Parrish |cih=London |weşanger=[[Dorling Kindersley]] Publishing |tarîx=1 adar 2010 |isbn=9780756658625 |rûpel=238 |jêgirtin=Nifûs: 74,2 milyon, Dîn: Şia %93, Sunnî %6, ên din %1; Etnîsîte: Faris %50, Azerî %24, ên din %10, Kurd %8, Lur û Bextiyarî %8 |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Iraq}} | gelhe4 = 8 - 8,5 milyon<br />25% | çavk4 = <ref name="AtlasA-Z Iraq">{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=239 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 30,7 milyon, Dîn: Şia %60, Sunnî %35, ên din %5; Etnîsîte: Ereb %80, Kurd %15, Tirkmen %3, ên din %2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq Then and Now: A Guide to the Country and Its People |pêşnav1=Karen |paşnav1=Dabrowska |pêşnav2=Geoff |paşnav2=Hann |beş=Ethnic groups and languages |rr=12–13 |cih=Chalfont St Peter, UK |weşanger=[[Bradt Travel Guides]] |tarîx=2008 |isbn=9781841622439 |url=https://books.google.az/books?id=DhJ3lRnXyXcC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |jêgirtin=The Iraqi people were once like a necklace, where the thread of nationality united a variety of unique and colourful beads. The Arabs are in the majority, making up at least 75% of the population, while 18% are Kurds and the remaining 7% consists of Assyrians, Turcomans, Armenians and other, smaller minorities }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |sernav=Iraq |weşanger=[[The World Factbook]] |sal= |tarîxa-gihiştinê=26 tebax 2013 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181224211125/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe5 = 3 - 4 milyon + <br />15 - 25% <br> | çavk5 = <ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Syria |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=331 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 21,9 milyon; Religions: Sunni Muslim 74%, other Muslim 16%, Christian 10%; Ethnic Mix: Arab 89%, Kurd 6%, other 3%, Armenian, Turkmen, Circassian 2% }}</ref><ref name="brit-2010-709">{{Jêder-kitêb |sernav=Britannica Book of the Year 2010 |tarîx=2011 |beş=World Data — Syria |rûpel=709 |pêşnavê-edîtor=Karen |paşnavê-edîtor=Jacobs Sparks |cih=Chicago |weşanger=[[Encyclopaedia Britannica, Inc.]] |isbn=9781615353668 |jêgirtin=Population (2009): 21,763,000 (Includes 1,200,000 Iraqi refugees and 450,000 long-term Palestinian refugees in mid-2009.); Ethnic composition (2000): Syrian Arab 74.9%; Bedouin Arab 7.4%; Kurd 7.3%; Palestinian Arab 3.9%; Armenian 2.7%; other 3.8%; Religious affiliation (2000): Muslim c. 86%, of which Sunni c. 74%, Alawite (Shi'i) c. 11%; Christian c. 8%, of which Orthodox c. 5%, Roman Catholicc. 2%; Druze c. 3%; nonreligious/atheist c. 3%. }}</ref><ref name="Van Bruinessen">{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan |beş=General Information on Kurdistan — Population |rûpel=15 |pêşnav=Martin |paşnav=Van Bruinessen |cih=London |weşanger=Zed Books |tarîx=1992 |isbn=9781856490184 |url=https://www.academia.edu/2521173/Agha_Shaikh_and_State_The_Social_and_Political_Structures_of_Kurdistan |jêgirtin=''Syria'' Here too, divergent estimates are made, but most fluctuate around 8.5% of the population, or just over 600,000 in 1975. }}</ref><ref name="DavidMcdowall">{{Jêder-kitêb |beş=Appendix 2. The Kurds of Syria |rûpel=[https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo/page/466 466] |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo |pêşnav1=David |paşnav=McDowall |çap=Third |tarîx=2004 |cih=London |weşanger=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850434160 |jêgirtin=Kurds probably constitute between 8 and 10 percent of the population of modern Syria, probably 1.2 and 1.5 million out of total population of an estimated 15.3 million in 1998. }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |sernav=Studying the Kurds in Syria: Challenges and Opportunities |pêşnav=Robert |paşnav=Lowe |kovar=Syrian Studies Association Bulletin |url=https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |tarîxa-gihiştinê=12 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=29 îlon 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130929080734/https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria: Issues and Historical Background |sal=2003 |url=https://archive.org/details/isbn_9791590337638 |pêşnav=John L. |paşnav=Henriques |weşanger=Nova Science Publishers |isbn=9781590337639 }}{{Rûpel hewce ye|date=August 2015}}</ref><ref name="Khasraw Gul">{{Jêder-malper |sernav=Where are the Syrian Kurds heading amidst the civil war in Syria? |paşnav=Khasraw Gul |pêşnav=Zana |tarîx=22 tîrmeh 2013 |xebat=openDemocracy.net |weşanger=openDemocracy |url=https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=30 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180730171139/https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |sernav=Syria |tarîx=May 2015 |weşanger=Central Intelligence Agency |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="syria overview">{{Jêder-malper |url=http://www.minorityrights.org/?lid=5266 |sernav=Syria Overview |tarîx=October 2011 |weşanger=Minority Rights Group International |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2014 }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Almanya}} | gelhe6 = 1.500.000-2.500.000 <ref name="assembly.coe.int">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |tarîxa-gihiştinê=2013-02-28 |tarîxa-arşîvê=2013-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130309042639/http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | çavk6 = | herêm7 = {{Ala|Fransa}} | gelhe7 = 650.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk7 = | herêm8 = {{Ala|Îsrael}} | gelhe8 = 250.000 | çavk8 = | herêm9 = {{Ala|Efxanistan}} | gelhe9 = 200.000 | çavk9 = | herêm10 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe10 = 200.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk10 = | herêm11 = {{Ala|Azerbaycan}} | gelhe11 = 150.000-200.000 | çavk11 = | herêm12 = {{Ala|Holenda}} | gelhe12 = 80.000 - 150.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk12 = | herêm13 = {{Ala|Swêd}} | gelhe13 = 100.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk13 = | herêm14 = {{Ala|DYA}} | gelhe14 = 60.000 - 100.000 | çavk14 = | herêm15 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe15 = 75.000 | çavk15 = | herêm16 = {{Ala|Swîsre}} | gelhe16 = 70.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk16 = | herêm17 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe17 = 70.000 | çavk17 = | herêm18 = {{Ala|Awistriya}} | gelhe18 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk18 = | herêm19 = {{Ala|Belçîka}} | gelhe19 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk19 = | herêm20 = {{Ala|Qazaxistan}} | gelhe20 = 55.000 | çavk20 = | herêm21 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe21 = 52.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk21 = | herêm22 = {{Ala|Tirkmenistan}} | gelhe22 = 50.000 | çavk22 = | herêm23 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe23 = 40.000 | çavk23 = | herêm24 = {{Ala|Urdun}} | gelhe24 = 40.000 | çavk24 = | herêm25 = {{Ala|Kanada}} | gelhe25 = 30.000 - 45.000 | çavk25 = | herêm26 = {{Ala|Danîmarka}} | gelhe26 = 30.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk26 = | herêm27 = {{Ala|Fînlenda}} | gelhe27 = 15.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk27 = | herêm28 = {{Ala|Norwêc}} | gelhe28 = 5.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk28 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = '''[[Kurdî]]''' <br/> ([[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|başûrî]], [[zazakî]], [[Goranî (kurdî)|goranî]]) | ol = [[Îslam]] ([[sunîtî]], [[şiîtî]], [[elewîtî]]), [[xiristiyanî]], [[zerdeştî]] û [[Cihûtî]] <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Îranî]], [[belûç]], [[peştûn]], [[lûr]], [[taliş]], [[fars]] }} '''Kurd''' [[netewe]]yeke dîrokî ya [[Rojhilata Navîn]] e ku bi [[Zimanê kurdî|zimanekî]] ji malbata zimanî ya [[Zimanên îranî|îranî]] xeber didin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=A brief survey of The History of the Kurds |paşnav=Kendal NEZAN |pêşnav= |tarîx= |malper=Fondation-Institut kurde de Paris |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref name="Bois2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Bois |pêşnav=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |tarîx=2012-04-24 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-COM_0544 |kovar=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ziman=en |weşanger=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_com_0544 }}</ref> Kurd bi piranî li ser axa [[Kurdistan]]ê dijîn ku piştî hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], Kurdistan di navbera netewedewletên [[ereb]], [[tirk]] û [[Gelê Farsê|fars]] ([[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Iraq]] û [[Îran]]ê) de tê parçekirin û tê parvekirin. Li derveyî Kurdistanê kurd li [[Kurdên Anatolyayê|Anatolyaya Navîn]], [[Kurdên Xorasanê|Xorasan]] û [[Kurdên Qefqazê|Qefqasyayê]] jî dijîn, herwiha [[Diyasporaya kurdan|diyasporayeke kurdan]] a mezin li [[Ewropa|welatên ewropî]] hene. Her çiqas hejmara rastî ya tevahiya kurdan di hejmartinên nifûsê de ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine avakirin ve nayê behskirin jî nifûsa kurdan li gorî texmînên 2015an û 2017an li seranserê cihanê û li Kurdistanê di navbera 30–45 milyon e.<ref name="CIAonline" /><ref name="KIOP2017" /> Nifûsa kurd a herî zêde (14-21 milyon kes) li Tirkiyeyê ye. Piraniya kurdan [[misilman]] in, kurdên ku bi [[hewramanî]], [[kurmancî]] û [[soranî]] xeber didin bi piraniya xwe [[sunî]] ne û ji mezheba [[şafiî]] ne. Li herêmên [[Kirmaşan]], [[Luristan]] û [[Hamedan]] ên [[Başûrê Kurdistanê]] kurdên [[şia]] jî hene ku bi [[kelhûrî]] an jî [[feylî]] xeber didin. Kurdên elewî li [[Bakurê Kurdistanê]], li herêmên [[Dêrsim]], [[Mereş]], [[Meledî]], [[Erzingan]], [[Sêwas]]ê hwd. dijîn. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] [[Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|hêzên hevalbend]] ên rojavayî bi ser ketin û di [[Peymana Sevrê]] ya 1920an de ji bo avakirina dewleteke kurdî şert dan. Lêbelê, bi [[Peymana Lozanê]] hidûdên Tirkiyeya îro hatine danîn û ev soz piştî sê salan hatiye şikandin. Di encamê de li dewletên ku li ser parçeyên Kurdistanê hatine damezrandin kurd mane bê statû. Dîroka nêzîk a kurdan gelek [[komkujî]], [[Lîsteya serhildanên kurdan|serhildan]] û pevçûnên çekdarî dîtiye ku hîn jî li çar aliyê Kurdistanê berdewam in. Kurd li Iraq û [[Rojavaya Kurdistanê|Sûriyê]] xwediyê herêmên otonom in, pê re hereketên kurdan li seranserê Kurdistanê ji bo heqên xwe yên [[kultur]]î, [[otonomî]] û [[serxwebûn]]ê têdikoşin.{{Kurd}} == Etîmolojî == {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Jêdera navê ''Kurd'' bi temamî ne diyar e.<ref name="Asatrian">{{Jêder-kitêb |sernav=Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus |paşnav=Asatrian |pêşnav=G. |sal=2009 |cild=13 |rr=1–58 |jêgirtin=Generally, the etymons and primary meanings of tribal names or ethnonyms, as well as place names, are often irrecoverable; Kurd is also an obscurity }}</ref> [[Toponîm]]a bingehîn bi asûrî wekî ''Qardu'' û bi [[Zimanê sumerî|sûmerî]] wekî ''Kar-da'' di [[Serdema bronzî|serdema bronzî ya navîn]] de hatiye qeydkirin.<ref name="Reynolds">{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |tarîx=October–December 2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingana |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-2004_124_4/page/683 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=683, 684, 687 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Kelîmeya ''Qardû'' ya asûrî behsa devereke li jorî [[Dîcle]]yê dike, û tê texmînkirin ku ''Qardû'' bi şêweyekî xirab di [[Zimanê erebî|erebiya klasîk]] de bûye ''[[Çiyayê Cûdî|Ǧûdî]]'', û wek ''Cûdî'' dîsa ketiye kurdî jî.<ref>Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods, 964 pp., Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-20091-1}}, {{ISBN|978-0-521-20091-2}}, (see footnote of p.257)</ref> Nav di toponîma ''[[Kardox|Corduene]]'' de dîsa tê bikaranîn. [[Ksenofon]] vî navî ji bo vê eşîrê bi kar tîne ku li dijî [[Anabasîs|vekişîna Deh Hezaran]] ji nav çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê re di sedsala 4an b.z. de rabûye. Lêbelê nêrînên mixalif jî hene ku dibêjin navê kurd ji ''Qardu'' û ''Corduene'' nayê, lê ji [[Kîrtî]] (''Cyrtaei'') tê.<ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009: "Evidently, the most reasonable explanation of this ethnonym must be sought for in its possible connections with the Cyrtii (Cyrtaei) of the Classical authors."</ref> Bêyî guhdana rehên wê yên mihtemel di toponîmiya kevnar de, dibe ku etnonîma ''Kurd'' ji têgiheke [[Pehlewî|farisiya navîn]] a ''kwrt-'' be. Ev têgih wekî navdêreke giştî ji bo "[[Barkiranî|koçer]]" an jî "şêniyên konan" dihat bikaranîn û bi vî awayî dikare ji bo hemî grubên îranî bi jiyaneke wisa jî were bikaranîn.<ref>''Karnamak Ardashir Papakan and the Matadakan i Hazar Dastan''.</ref> Piştî fethkirina misilmanan a Îranê, ev têgih bûye etnonîmekê.<ref name="McDowall 2000">McDowall, David. 2000.</ref><ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009</ref> [[Şerefxanê Bidlîsî]] di sedsala 16an de dibêje ku çar parçeyên "kurd" hene: ''[[kurmanc]]'', ''[[lûr]]'', ''[[kelhûr]]'' û ''[[Hewramî|goran]]'', ku her yek ji wan bi zaravayekî cuda diaxivin. Paul Ludwig nîşan dike ku bikaranîna têgiha ''Kurd'' ji aliyê Bidlîsî ve di sedsala 16an de, bêyî guhdana ferqê zimannasiyê, dibe ku nasnameyeke etnîkî ya "kurd" a destpêkî be ku [[kurmanc]], [[kelhûr]] û [[Goran (dever)|goran]] dike yek.<ref name="Iranica-KurdLang">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2008 |sernav=Kurdish Language |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 |paşnav=Paul |pêşnav=Ludwig }}</ref> == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê kurdî}} Zimanê kurdan, komziman in ku gelek ziman an jî zarava tên axiftin. Kurdî ji şêwezarên sereke yên [[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|kurdiya başûrî]], [[zazakî]] û [[goranî]] pêk tê. Roja îro kurd xwedî alavên ragihandinê ye, bi taybetî li [[Herêma Kurdistan]]a Iraqa Federal; televîzyon, radyo, înternet, pirtûk, rojname û kovarên kurdî gelek hene. Li Başûrê Kurdistanê jî kurdî bûye zimanê dibistanan. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Li gorî hin pispor û [[dîroknas]]an, kurd bi [[Med]] û mediyan ve girêdayî ne, lê bi temamî ne eşkere ye. Ji mêj ve xwedî xet, nivîsandin û çandê bûne û mil bi milê neteweyên din ji bo pêşxistina çand û zanista xwe pêngav avêtine. Lê, piraniya cih û warên wî yên dîrokî ji ber derbasbûna demê û guherînên li cîhanê nemaze piştî îslamiyetê bandora ereban û dewletên wan ji holê rabûne û têk çûne. === Serdema antîk === {{Gotara bingehîn|Med}} [[Wêne:Zagros 1992.jpg| [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] di navbera sînorên Tirkiye û Îrana îroyîn de|thumb|250px]] Di tableteke kîl a [[Zimanê sumerî|sumerî]] ji hezarsala 3an {{bz}} de qala "''Axa Karda''" hatiye kirin. Li vê axê "mirovên Su" yên li herêmên başûrê [[Gola Wanê]] rûniştîbûn dijîn. Eleqeyeke [[fîlolojî]]k di navbera "kurd" û "karda" de ne diyar e. Lêbelê tê fikirîn ku eleqayek di navbera wan de mimkûn e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Driver |pêşnav=G. R. |tarîx=July 1923 |sernav=The Name Kurd and its Philological Connexions |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/name-kurd-and-its-philological-connexions/2B082E676ADF5F4ACEE0351F9F30660E |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society |ziman=en |cild=55 |hejmar=3 |rr=393–403 |doi=10.1017/S0035869X00067605 |issn=1474-0591 }}</ref> Tabletên din ên kîl bi sumerî gelên di axa karda de jiyane wek ''Qarduçî'' û ''Qurtî'' bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Incorporated |pêşnav1=Facts On File |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Infobase Publishing |isbn=9781438126760 |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380#v=onepage&q=kurds%20guti |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2017 |ziman=en |sal=2009 }}</ref> Ji aliyê etîmolojiyê ve têkîliya kelîmeyê ''Karda/Qardu'' bi têgiha [[Urartu|Urartûyê]] ya bi [[Zimanê suryanî|suryankî]] û bi têgiha [[Ararat]]ê ya bi [[îbranî]] re heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |sal=2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingan |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-2004_124_4/page/675|kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=675–689 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Tê gumankirin qartî an qartas yên ku di çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê de niştecih bûn îhtimalen pêşiyên kurdan in. [[Akadî]] di dawiya hezarsala 3an {{bz}} de ji aliyê koçberên herêma Qartasê ve hatine êrîşkirin û ew wek [[gutî]] bi nav kirine. Wan di 2150an {{bz}} de [[Mezopotamya]] feth kiriye û bi 21 mîran re hikûm kiriye heta [[Utu-hengel]] mîrê [[sumer]]iyan ew têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fabbri |pêşnav=Giampietro |tarîx=2017 |sernav=SUPARSTHAS and SWAGWAUTAS Colonisers of the Ancient World. Part I: Origins and early migrations |url= |kovar=Journal of Ancient History and Archaeology |cild=4 |rr=6, 16 |issn=2360-266X |via= }}</ref> Li gorî gelek kurdan, pêşiyên wan ji [[Mêd|medan]] (xelkekî îranî ya kevn)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Barbara A. West |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA518 |tarîx=1 kanûna paşîn 2009 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-1913-7 |rûpel=518 }}</ref> hatiye û herwiha [[teqwîm]]eke ku digihîje sala 612an (di vê salê de paytexta [[Împeratoriya Asûr|asûran]] a [[Nînewa]]yê ji aliyê medan ve hatiye fethkirin) ji aliye kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (1) A General Survey |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v1-peoples-survey |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |tarîxa-gihiştinê=2016-03-04 }}</ref> Îdiaya eslê kurdan ê ji medan di merşa wan a bi navê ''[[Ey Reqîb]]'' de jî derbas dibe: "''Em xortên Med û [[Hevexştre|Keyxesrew]] in''"<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Ofra Bengio |sernav=Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland |url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ&pg=PA87 |tarîx=15 çiriya paşîn 2014 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-75813-1 |rûpel=87 }}</ref> Lêbelê, [[rojhilatnas]]ê îngilîz [[David Neil MacKenzie]] û tarîxnasê ermenî [[Garnik Asatrian]] li dijî têkîliya [[zimanê medî]] û [[Zimanê kurdî|kurdî]] derdikevin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A contemporary overview |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=P.G. |weşanger=Routledge |sal=2000 |isbn=978-0415072656 |cih= |rr=[https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 54] |url=https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 }}</ref><ref>G. Asatrian, ''Prolegomena to the Study of the Kurds'', Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009. (p.21)</ref> Ji aliyê din ve kurdî wekî zimanê medî şaxeke [[zimanên îranî]] yên bakurê rojavayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |sernav=Kurdish Language |tarîx=2020-03-04 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnavê-edîtor=Ludwig |pêşnavê-edîtor=Paul |tarîxa-gihiştinê=2015-05-05 |tarîxa-arşîvê=2011-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111117044331/http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=D. N. MacKenzie |sal=1961 |sernav=The Origins of Kurdish |kovar=Transactions of the Philological Society |cild=60 |rr=68–86 |doi=10.1111/j.1467-968X.1961.tb00987.x }}</ref> Hin lêkolîner [[kardox]]ên serbixwe wek pêşiyên kurdan difikirin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 2 |url=https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186 |paşnav=Gershevitch |pêşnav=I. |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1985 |isbn=9780521200912 |cih= |rr=[https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186/page/257 257] |jêgirtin= }}</ref> ên din jî [[Kîrtî|kîrtiyan]] çêtir digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cyrtians-gk |sernav=CYRTIANS |paşnav=Schmitt |pêşnav=Rüdiger |tarîx=15 kanûna pêşîn 1993 |malper=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Lêbelê, rastî têgiha ''kurd'' herî pêşîn di sedsala 7an de di çavkaniyên erebî de tên.<ref>Martin van Bruinessen, "The ethnic identity of the Kurds," in: ''Ethnic groups in the Republic of Turkey'', compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, 1989, pp. 613–21.{{Jêder-malper |url=http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151015152331/http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |tarîxa-arşîvê=15 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> [[Destan (wêje)|Destanên]] wekî ''[[Şahname]]'' û ''[[Karnameya Erdeşêrê Babekan]]'' ên bi [[Farisiya Navîn|pehlewî]], kitêbên ji dema destpêka [[îslam]]ê, û çavkaniyên din ên îslamê nimûneyên ewil ên navê ''kurd'' didin.<ref>A. Safrastian, ''Kurds and Kurdistan'', The Harvill Press, 1948, p. 16 and p. 31</ref> Di ''Karnameya Erdeşêrê Babekan'' de (nesîreke kurt a bi [[farsiya navîn]]) hatiye vegotin ku di dema [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] de [[Erdeşêrê Yekê]] li dijî kurdan û seroka wan [[Madîg]]î şer kiriye. Tevî ku di destpêkê de têk çûye jî, Erdeşêrê Yekê di serîtewandina kurdan de bi ser ketiye.<ref>''Kârnâmag î Ardashîr î Babagân.'' Trans. D. D. P. Sanjana. 1896</ref> Di nameyeke Erdeşêrê Yekê ji dijminê xwe yê [[Erdewan IV|Erdewan V]] ku di heman berhemê de tê vegotin stendibû de ew jî wek kurdekî hatiye nîşandan. {{quote| <poem> Te qasê tu nikarî bicû gez kiriye, û te mirina xwe di destê xwe afirandiye, Hey kurê kurdan, di kona kurdan de hatiye mezinkirin, Kê destûr da te wê tacê deynî ser serê xwe.''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Limbert |pêşnav1=J. |sal=1968 |sernav=The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran | url = |kovar=Iranian Studies |cild=1 |hejmar=2 |rr=41–51 | doi=10.1080/00210866808701350 }}</ref> </poem> }} Eslê kurdan ê etnîkî curbicur in.<ref name="DavidMcdowall" /> Di vê demê de bikaranîna têgiha kurd bi îhtimaleke gelek mezin têgiheke [[civak]]î bû ku şûnda komeke etnîk a eşkere ji bo koçberên îraniya bakurê rojava dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Asatrian |pêşnav1=G. |sal=2009 |sernav=Prolegemona to the Study of Kurds | url = |kovar=Iran and the Caucasus |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–58 | doi=10.1163/160984909x12476379007846 }}</ref> Herwiha di 360an {{bz}} de mîrê [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] ji bo fethkirina bajarê Bezabdeyê ([[Cizîr]]a îro) êrişî wîlayeta [[Romaya Kevnare|Romê]] ya [[Zawdex]]ê kiriye. Bajar hatibû xurtkirin û ji aliyê sê lejyonan û gelek tîrvanên kurd ve hatibû parastin.<ref name="Gutenberg.org">{{Jêder-malper |url=http://www.gutenberg.org/files/16167/16167-h/raw7a.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Seventh Monarchy, Part A |xebat=Gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2014-03-02 }}</ref> Piştî dorpêçeke dirêj û dijwar, [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] dîwar hilweşandine, bajar feth kiriye û hemû parêzvanên bajêr qetil kirine. Dûre wî, vî bajarê stratejîk tamîr kiriye, leşkerên xwe yên herî baş di bajêr de bi cih kirine.<ref name="Gutenberg.org"/> Îhtimal e ku ''qadishaye'', yên ji aliyê [[Kawad I|Kawadê Yekê]] ve di [[Singara]]yê de hatine bicihkirin, kurd bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 3, Issue 2 |paşnav=Fisher |pêşnav=W. B. |weşanger=Cambridge University Press |sal=1968 |isbn=9780521246934 |cih= |rr=761 }}</ref> û wan [[Ebdelmesîh|Ebdelmesîhê şehîd]] perestibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of Cities in Dry-Farming Syria and Mesopotamia in the 3rd Millennium B.C. |url=https://archive.org/details/originsofcitiesi0000unse |paşnav=Weiss |pêşnav=Harvey |weşanger=Four Quarters Publishing |sal=1986 |isbn=9780931500084 |cih=Guilford, Connecticut |rr=[https://archive.org/details/originsofcitiesi0000unse/page/76 76] }}</ref> Qadishaye li dijî sasaniyan serî hilda û hemû axên farisan talan kirin. Dûre ew bi ereb û ermeniyan re beşdarî şerê sasaniyan li dijî [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fisher |pêşnav=G. |tarîx=2016 |sernav=Writing the History of the "Persian Arabs": The Pre-Islamic Perspective on the "Nasrids" of al-Hirah |url= |kovar=Iranian Studies |cild=49 |rr=247–290 |doi=10.1080/00210862.2015.1129763 }}</ref> Nivîseke nivîskarekî meçhûl a ji sedsala 7an jî heye ku di derheqê [[Mar Qardax]], şehîdê xiristiyanan, de hatiye nivîsîn. Mar Qardax di sedsala 4an de di dema serdestiya Şepûrê Duyem de jiyabû, û tê gotin ku ew rastî [[Mar Ebdişo]]yê metran û şehîd hatiye. Piştî lêpirsîna Mar Qardax û leşkerên wî di derheqê eslê Ebdişoyî de, wî gotiye dê û bavên xwe di rastiya xwe de ji gundê [[asûr]]an ê bi navê Hazzayê ne lê ew hatine biderkirin, û piştre li Tamanonê, gundekî li ''axa kurdan'' ê ku tê terîfkirin li derdora [[Çiyayê Cûdî|Çiyayê Cûdiyê]] ye, niştecih bûn.<ref>Walker, J. T. (2006). ''The Legend of Mar Qardagh: Narrative and Christian Heroism in Late Antique Iraq''. Berkeley: [[University of California Press]], pp. 26, 52.</ref> === Serdema navîn === {{Gotara bingehîn|Merwaniyan}} {{Gotara bingehîn|Eyûbiyan}} {{Gotara bingehîn|Xanedana Şedadiyan}} {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Soran}} [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|[[Selahedînê Eyûbî]], damezrînerê [[Dewleta Eyûbiyan]] li Rojhilatê Navîn]] Çavkaniyên [[suryanî]] yên ewil ji bo kurdan ''Hurdanaye'', ''Kurdanaye'', ''Kurdaye'' bi kar anîne. Li gorî [[Mîxaîlê Mezin]], hurdanaye ji erebên tayaye veqetiyabû û hewara xwe bir bo împeratorê Bîzansê [[Theofîlus (împerator)|Theofîlusî]]. Ew herwiha qala leşkerên [[Gelê Farsê|parsî]] yên ku li hêrema Qardu li dijî Musayî, serokê hurdanayeyan, di sala 841ê de şer kiribû dike. Li gorî [[Bar Hebraeus|Bar Hebreausî]], mîrekî kurdanayeyan hebû û wî di sala 829an de li dijî ereban serî hilda. Mîxaîlê Mezin ew wek [[Paganî|pagan]], mirîdên [[mehdî]] û pisporên [[Mux|magî]] hesibandin. Mehdiyê wan xwe wek [[Îsa]] û [[Rihê pîroz]] bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mouawad |pêşnav=R.J. |tarîx=1992 |sernav=The Kurds and Their Christian Neighbors: The Case of the Orthodox Syriacs |url= |kovar=Parole de l'Orient |cild=XVII |rr=127–141 |via= }}</ref> Di destpêka [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de kurd di çavkaniyên erebî de bi awayekî belawela xuya dikin, û ev têgih hingê jî ji bo xelkekî taybet nedihat bikaranîn; şûna wê, wê têgihê nîşanî eşîrên koçer ên îraniyên rojavayî dida, ku ev eşîr ji [[Gelê Farsê|parsan]] cuda bû. Lê dîsa jî di serdema navîn a bilind de nasnameya kurdan a etnikî her ku diçû dihat holê. Digel ku têgih bi awayekî civakî jî dihat bikaranîn,<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 4, 8, 9.</ref> mirov dikare delîlên eşkere yên nasname û hevkariya kurdan a etnikî di nivîsên ji sedsala 12 û 13an de bibîne.<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 6-7.</ref> Ji sedsala 11an û pê ve têgiha kurd bi eşkereyî wekî etnonîm tê diyarkirin û hevmanetiya wê bi kategoriya etnografîk a koçber re nîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=James |pêşnav=Boris |tarîx=2014 |sernav=Arab Ethnonyms('Ajam, 'Arab, Badu and Turk): The Kurdish Case as a Paradigm for Thinking about Differences in the Middle Ages |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |rr=683–712 (see 692) |doi=10.1080/00210862.2014.934149 }}</ref> [[Teberî|Teberiyî]] nivîsiye ku di sala 639an de [[Hormuzan]]î, generalekî sasaniyan ê ji malbateke mîrzade, li dijî dagirkerên îslamê li [[Xûzistan]]ê şer kiriye, û bang li kurdan kiribû ku di wî şerî de alîkariya wî bikin.<ref>al-Tabari. ''The Conquest of Iraq, Southwestern Persia, and Egypt''. Trans. G. H. A. Juynboll. Albany: [[State University of New York Press]], 1989, p. 121.</ref> Lêbelê, ew têk çûne û ketine bin [[Belavbûna îslamê li Kurdistanê|serweriya îslamê]]. Di sala 838an de serokekî kurd ê li [[Mûsil]]ê, bi navê [[Mîr Ceferê Dasnî|Mîr Ceferî]], li dijî xîlafeta [[El-Mutasimî]] serî hilda, yê ku li dijî serhildanê fermandarê Îtex şandiye. Îtex di vî şerî de bi ser ket û piraniya kurdan îdam kirin.<ref>T. Bois. (1966). ''The Kurds''. Beirut: Khayat Book & Publishing Company S.A.L., p. 87.</ref><ref>K. A. Brook. (2009). ''The Jews of Khazaria''. Maryland: Rowman and Littlefield Publishers Inc., p. 184.</ref> Li dawiyê ereban herêmên kurdan feth kirine û hêdî hêdî piraniya kurdan anîne îslamê, û pir caran kurd di nav leşkerên xwe de bi cih kirine, yek ji wan jî [[Xanedana Hemdaniyan|hemdaniyan]] in, ku endamên malbata wan ên mîrzade bi gelemperî bi kurdan re zewicîne.<ref>Canard (1986), p. 126</ref><ref>Kennedy (2004), pp. 266, 269.</ref> Di sala 934an de xanedana [[Deylamî|deylamiyan]] a [[biweyhî]] hatiye damezrandin, û paşê jî wan piraniya Îran û Iraqa îroyîn feth kirine. Di dema serweriya vê xanedanê de Bedr ibn Hasanwaih, serokeşîr û serwerê kurd, xwe wekî yek ji emîrên wê demê yên herî muhîm da qebûlkirin.<ref>K. M. Ahmed. (2012). ''The beginnings of ancient Kurdistan (c. 2500-1500 BC) : a historical and cultural synthesis''. [[Leiden University]], pp. 502-503.</ref> Di sedsalên 10-12an de çend serwerî û xanedanên kurdan hatine damezrandin, ku li Kurdistanê û deverên cîran hikûm kirine: [[Wêne:AyyubidGreatest.png|thumb|Dewleta Eyûbiyan xanedaneke misilman ya kurd bû, ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatiye damezrandin.]] * [[Şedadî]] (951–1174) li hin deverên [[Ermenistan]] û [[Arran]]a îroyîn hikûm kiriye.<ref>A. Peacock (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids "Shaddadids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Rewadî]] (955-1221) li hin deverên [[Azerbaycan]]ê hikûm kiriye.<ref>Jamie Stokes, ''Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East'', Volume 1, Infobase Publishing, 2009, {{ISBN|978-0-8160-7158-6}}, [https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA382#v=onepage&q=%22the%20latter%20around%20Tabriz%20and%20Maragheh.%22 p. 382.]</ref> * [[Dewleta Hesnewiyan|Heseneweyhî]] (959–1015) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn hikûm kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |sernav=Historical dictionary of the Kurds | url =https://books.google.com/?id=DoNSXwb8D9EC&pg=PA117 |sal=2011 |weşanger=Scarecrow Press | isbn =978-0-8108-7507-4 }}</ref> * [[Merwanî]] (990–1096) li rojhilatê Anatolyayê hikûm kiriye.<ref>C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', ([[Columbia University Press]], 1996), 89.</ref> * [[Dewleta Enazî|Enazî]] (990-1117) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn (ya paşî Heseneweyhî hatiye) hikûm kiriye.<ref>K. M. Ahmad (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/annazids-banu-annaz-a-kurdish-dynasty-r "Annazids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Hezarhespî]] (1148–1424) li başûrê rojavayê yê Îranê hikûm kiriye.<ref>C. Edmund Bosworth (2003) [http://www.iranicaonline.org/articles/hazaraspids "Hazāraspids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Dewleta Eyûbiyan]] (1171-1341) li Misr, Sûriye, Mezopotamyayê jorîn û parçeyên din ên başûrê rojhilatê Anatolyayê û li Nîvgirava Erebistanê hikûm kiriye.<ref name="IranicaAyyubids">{{Jêder-kitêb |urlya-beşê=http://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids |pêşnav=R. S. |paşnav=Humphreys |beş=Ayyubids |sernav=Encyclopædia Iranica |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 }}</ref> Ji ber dagirkeriya tirkan a Anatolyayê di sedsala 11an de xanedanên kurd hilweşiyane û beşdarî xanedana [[Selcûqî|selcûqiyan]] bûne. Piştî vê demê kurd di nav artêşên [[zengiyan]] de gelek cih girtine.<ref>F. Robinson. (1996). ''The Cambridge Illustrated History of the Islamic World''. Cambridge: Cambridge University Press, p. 44.</ref> Piştî zengiyan, bi rêveberiya [[Selahedînê Eyûbî|Selahedînî]] [[Dewleta Eyûbiyan]] di sala 1171ê de hatiye damezrandin. Selahedînî ji bo fethkirina [[Orşelîm|Qudisê]] ji destê [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] di [[Şerê Hetînê]] de serokatiya misilmanan kiriye; herwiha gelek caran li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]] jî şer kiriye. Dewleta Eyûbiyan heya sala 1341ê dom kiriye û di dagirkirina mongoliyan de têk çûye. === Serdema sefewiyan === [[Wêne:Kurdsih_Wariors.jpg|thumb|upright=1.15|Şerrvanên kurd ji aliyê Frank Feller ve]] [[Dewleta Sefewiyan|Xanedana Sefewiyan]], a ku di sala 1501ê de hatiye damezrandin, axên kurdan jî bi dest xistiye. Bi rastî eslê vê malbatê digihîje kurdekî bi navê [[Pîroz Şah Zêrînkuleh]], esilzadeyekî ku di sedsala 11an de ji Kurdistanê bar kiriye [[Erdebîl, Îran|Erdebîlê]].<ref name="Daftary">F. Daftary, "Intellectual Traditions in Islam", I.B. Tauris, 2001. pg 147: "But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to [[Kurdistan Province|Kurdistan]], from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Adharbayjan"</ref><ref>Barry D. Wood, The Tarikh-i Jahanara in the Chester Beatty Library: an illustrated manuscript of the "Anonymous Histories of Shah Isma'il", Islamic Gallery Project, Asian Department Victoria & Albert Museum London, Routledge, Volume 37, Number 1 / March 2004, Pp: 89 - 107.</ref> [[Şerê Çaldiranê]], ku di sala 1514an de li Parêzgeha [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana rojava]] ya Îranê bi dawî bûye, destpêka [[Şerên osmanî-farisî]] yên di navbera Îrana sefewî (û xanedanên Îranê yên peyhatî) û [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] de bûye. Ji bo 300 salên bê, piraniya kurdan xwe li heremên ku di dema Şerên osmanî-farisî de di navbera Osmanî û Îranê de gelek caran hatine dest guherandin dijîn dît. Şahê sefewiyan [[Şah Îsmaîl|Îsmaîl I]] (s. 1501-1524) serhildaneke [[Êzdîtî|êzîdiyan]] a ku ji sala 1506an heta 1510an dom kiriye, dawî anî. Piştî sedsalekê Şerê [[Dimdim]]ê çêbû, ku Şahê sefewiyan [[Şah Ebasê Yekê|Ebas I]] (s. 1588-1629) serhildana ku bi serokê kurd [[Emîrxan Lepzêrîn|Emîrxan Lepzerîn]] ve hatiye serokatîkirin bi serfirazî dawî aniye. Piştre gelek kurd hatine sirgûnkirin [[Xorasan]]ê, ne tenê ji bo qelskirina kurdan, lê di heman demê de jî ji bo parastina hidûda rojhilatê ji dagirkirina eşîrên [[Efxanistan|afganî]] û tirkmen.<ref>''A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan'' By Gérard Chaliand, Abdul Rahman Ghassemlou, and Marco Pallis, p. 205.</ref> Xelkên din ên wek [[ermenî]], [[gurcî]] û [[çerkez]] jî bi darê zorê ji aliyê Ebas I û xelefên wî ve hatine sirgûnkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend |url=https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow |paşnav=Blow |pêşnav=David |weşanger=I.B.Tauris |sal=2009 |isbn=978-0857716767 |rr=[https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow/page/n80 66] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Indian Ocean to the Mediterranean: The Global Trade Networks of Armenian Merchants from New Julfa |paşnav=Aslanian |pêşnav=Sebouh |weşanger=University of California Press |sal=2011 |isbn=978-0520947573 |cih=California |rr=1 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor |paşnav=Bournoutian |pêşnav=George |weşanger=Mazda Publishers |sal=2002 |isbn=978-1568591414 |rr=[https://archive.org/details/concisehistoryof00geor/page/208 208] |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Georgia |paşnav=Mikaberidze |pêşnav=Alexander |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2015 |isbn=978-1442241466 |rr=291, 536 |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran and the World in the Safavid Age |url=https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse |paşnav=Floor |pêşnav=Willem |weşanger=I.B.Tauris |sal=2012 |isbn=978-1850439301 |rr=[https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse/page/479 479] |paşnav2=Herzig |pêşnav2=Edmund }}</ref> [[Kurdên Xorasanê]], ku hêjmara wan nêzîkê 700.000 in, hîn jî zaravayê kurdiya [[kurmancî]] bi kar tînin.<ref>''[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=11316&lang=en "The cultural situation of the Kurds],'' A report by Lord Russell-Johnston, Council of Europe, July 2006. Retrieved 11.01.2015.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/f52bcc85689b17998025679f003f5a36?Opendocument |sernav=Fifteenth periodic report of States parties due in 1998: Islamic Republic of Iran |weşanger=Unhchr.ch |tarîxa-gihiştinê=2011-12-02 }}</ref> Çend kurdên esilzade xizmeta sefewiyan kiriye û di nav wan de hatine ritbeyên baş, yek ji wan jî [[Şêx Elîxanê Zengenê]] ye, ku ji sala 1669an heta 1689an wek wezîrê mezin ê [[şah]] Suleyman I (s. 1666–1694) xebitiye. Ji ber hewldanên wî yên ji bo reformkirina [[Aborî|ekonomiya]] Îranê, di tarîxnivîsiya modern de jê re "Sefewî Emîr Kebîr" tê gotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="ŠAYḴ-ʿALI KHAN ZANGANA". |paşnav=Matthee |pêşnav=Rudi |weşanger=Encyclopaedia Iranica }}</ref> Herwiha kurê wî, [[Şahqulîxanê Zengenê]] jî ji sala 1707an heta 1716an wek wezîrê mezin xizmet kiriye. Siyasetmedarekî kurd ê din, [[Genc Elîxan]], hevalekî nêzîk ê Ebas I bû, û di parêzgehên têvel de walîtî kiriye û ji bo xizmeta wî ya dilsoz dihat zanîn. === Serdema zend === [[Wêne:کریم_خان_زند.JPG|alt=|thumb|[[Kerîmxanê Zend]], serokê Xanedana Zend yê Lekî ]] Piştî hilweşîna Sefewiyan, Îran ketiye bin destê [[Xanedana Efşaran|Împeratoriya Efşarî]] ku di dema xwe ya zêrîn de ji aliyê [[Nadir Şah]] ve hatiye hikûmkirin. Piştî mirina Nadîr Şah, Îran ketiye nav şerekî navxweyî, gelek serok hewl dane ku desthilata wî welatî bigirin. Di dawiyê de [[Kerîmxanê Zend]], generalekî [[lek]]î yê [[Zend (eşîr)|eşîra Zend]], desthilatê bi dest xistiye.<ref>A fourth pretender was Karim Khan, son of Aymak of the Zand, a section of [[Lek|Lak]] tribe {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=y6BCAAAAIAAJ&q=%22A+fourth+pretender+was+Karim+Khan,+son+of+Aymak+of+the+Zand%22 |sernav=A History of Persia |paşnav=Sir Percy Molesworth Sykes |weşanger=Macmillan and Company, limited |sal=1930 |rûpel=277 }}</ref> Hingê di serdema Kerîmxanî de welat zengîn bûye; huner pêş ve çûye, û têkiliyên navmiletî jî hatine xurtkirin.<ref>J. R. Perry (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/karim-khan-zand "Karim Khan Zand"]. Retrieved 7 July 2013.</ref> Kerîmxan wekî serokekî ku bi xelkê xwe re eleqedar bûye hatiye vegotin û sernavê ''Wekilê Xelkê'' lê hatiye kirin. Piştî Şerê osmanî-îranî (1775-76) Kerîmxan karibûye ji bo çend salan desthilatê [[Besre]]yê di Iraqa Osmaniyan de bigire.<ref>'' 'Abd al-Hamid I'', M. Cavid Baysun, The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, ed. H.A.R. Gibb, J.H. Kramers, E. Levi-Provencal and J. Schacht, (Brill, 1986), 62.</ref><ref>Dionisius A. Agius, ''In the Wake of the Dhow: The Arabian Gulf and Oman'', (Ithaca Press, 2010), 15.</ref> === Serdema osmaniyan === Bavé me Sultan [[Selîm I|Selîmê Yekê]] di [[Şerê Çaldiranê]] ya 1514an de [[Şah Îsmaîl]]î têk bir û [[Ermenistana rojava|Ermenistana Rojava]] û Kurdistanê îlheq kirin, îdarekirina deverên fetihkirî sparte dîroknasê kurd [[Îdrîsê Bidlîsî]]. Wî ev dever li [[sancaq]]an dabeş kir, û bêyî ku midaxeleyî prensîba [[weraset]]ê bike, serokeşîran wek walî tayîn kirin. Wî axên di navbera [[Erzîrom]] û [[Êrîvan]]ê de yên ku ji derbasbûna [[Tîmûrleng|Tîmûrî]] ve wêran mabû, bi kurdên [[Hekarî (hêrema dîrokî)|Hekarî]] û [[Mîrektiya Botan|Botanê]] bi cih kir. Ji [[Peymana Amasyayê]] heta nîvê yekem ê sedsala 19an, gelek caran osmanî û xanedanên [[îran]]î (sefewî, [[Xanedana Efşaran|efşarî]], [[Xanedana Qacaran|qacarî]]) yên cîran ji bo çend deverên axa kurdan şer kir. Di destpêka sedsala 19an de siyaseta navendîparêziyê ya osmaniyan kêmkirina desthilatdariya mîrektiyan armanc kir, ku rasterast tesîr li mîrên kurdan kir. Piştî ku di sala 1847an de li dijî osmaniyan ji bo parastina pêkhateyên heyî yên mîrektiyên kurdan serhildanek da destpêkirin, [[Bedirxan Beg]] mîrê dawîn ê Mîrektiya [[Cizîr|Cizîra Botan]] bû. Her çend serhildana wî weke serhildaneke miletperwerî neyê binavkirin jî, zarokên wî di sedsala pêş de di derketin û pêşvebirina miletperweriya kurdî de roleke muhîm lîstin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=95 |oclc=62365183 }}</ref> Yekem hereketa miletperweriyê ya kurdî ya modern di sala 1880an de bi serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], ku serokê malbateke bihêz a [[Şemzînan]]ê bû, derket holê. Şêx Ubeydullah daxwaza otonomiya siyasî yan jî serxwebûna kurdan a temamî û herwiha naskirina dewleta Kurdistanê bêyî mixadeleyên Tirkiyeyê yan otorîteyên farisî dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=75 |oclc=62365183 }}</ref> Serhildana li dijî [[Xanedana Qacaran|Îrana qacarî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] di dawiyê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye tepisandin û Şêx Ubeydullah tevî navdarên din sirgûnî [[Stembol]]ê kirin. === Miletperweriya kurd a sedsala 20an === [[Wêne:Kurdistan1920.png|thumb|Hikûmên [[Peymana Sevrê]] ji bo [[Kurdistan]]eke serbixwe (1920)]] Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bi hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], ya ku bi riya serkutkirina tevgerên kurdan ên serxwebûnê, di dîrokê de bi awayekî serketî kurd entegre kiribû (lê asîmîle nekiribû), miletperweriya kurd derket holê. Serhildan car bi car çêdibûn lê tenê piştî serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî|Şêx Ubeydullahî]] di sala 1880an de kurdan daxwazên miletî kirin. Siltanê Osmanî [[Ebdulhemîd II|Ebdulhemîdê Duyem]] ({{Serwerî|1876|1909}}) bi kampanyayeke entegrasyonê bersiv da, ku bi teklîfên meqemên biprestîj di hikûmeta xwe de ji bo bihêzkirina desthilatdariya osmanî mixalifên kurd ên navdar wezîfedar kirin. Dema dilsoziya [[Hengên Hemîdiye|Alayên Hemîdiyeyê]] yên kurd di Şerê Cîhanî yê Yekem de li ber çavan tên girtin, xuya ye ku stratejiya Ebdûlhemîdî serketî bû.<ref name="laciner">{{Jêder-kovar |paşnav=Laçiner |pêşnav=Bal |paşnav2=Bal, Ihsan |sal=2004 |sernav=The Ideological and Historical Roots of Kurdist Movements in Turkey: Ethnicity Demography, Politics |url=http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |cild=10 |hejmar=3 |rr=473–504 |doi=10.1080/13537110490518282 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071011225529/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |tarîxa-arşîvê=11 çiriya pêşîn 2007 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hereketa miletperwer a kurd a ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem û dawiya Împeratoriya Osmanî di sala 1922an de derket holê, bi giranî reaksiyonek nîşanî li hember guherînên di cimhuriyeta nû ya Tirkiyeyê de da. Di serî de li hember laîkbûna radîkal, navendîkirina desthilatdariyê, û miletperweriya tirk a berbelav rabûn.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=Natali |pêşnav=Denise |tarîx=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1066992042000300701 |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Serokê nexweşxaneyeke mîsyoneran li [[Riha]]yê Jakob Künzler paqijkirina etnîkî ya mezin a hem [[ermenî]] û hem jî kurdan ji aliyê Jon tirkan ve belge kir.<ref>Fisk, R. ''The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East'', p.322.</ref> Li ser sirgûnkirina kurdên Erzîrom û Bidlîsê di zivistana sala 1916an de gelek agahî daye. Digotin kurd dê bibin insûrên kavilker û dê di şer de aliyê [[Împeratoriya Rûsî|Rûsyayê]] bigirin. Ji bo jiholêrakirina vê xeterê, Jon tirkan ji herêmên ''Djabachdjur'',{{Ne kurdî-biçûk|tarîx=adar 2024}} ''Palu'', ''Mûş'', ''Erzirom'' û ''Bedlîsê'' dest bi sirgûneke mezin a kurdan kirin. Jon tirkan mecbûr kir ku nêzîkî 300.000 kurd berê xwe bidin [[Riha]]yê li başûr û piştre ji wir jî ber bi [[Dîlok|Eynteb]] û [[Gurgum|Mereşê]] li rojaveyê. Di havîna 1917an de kurd hatin koçkirin [[Qonye]]yê li [[Anatolyaya navîn]]. Bi saya van tedbîran, serokên Jon tirkan dixwestin ku bi sirgûnkirina kurdan ji axa bav û kalên wan û bi belavkirina wan di nav parçeyên biçûk ên civakên sirgûnî de têsîra siyasî ya kurdan qels bikin. Heta dawiya Şerê Cîhanî yê Yekem, bi qasî 700.000 Kurd bi darê zorê hatin sirgûnkirin û hema hema nîvê sirgûnan mirin.<ref>Dominik J. Schaller, Jürgen Zimmerer, ''Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction'', Journal of Genocide Research, Vol.10, No.1, p.8, March 2008.</ref> == Kultur û huner == === Folklor û Mîtolojî === [[Wêne:Vulpes vulpes at Eshel HaNasi4, israel.jpg|thumb|Rovî, lehengeke gelember ya di Çîrokên kurdî de|alt=|çep]] Kurd xwedî tradîsyoneke [[folklor]]ê ya dewlemend in, ku heta van demên dawiyê bi piranî bi xeberdan an jî kilaman ji nifşekê derbasî yê din bûye. Her çend e ku hin [[çîrok]]ên nivîskarên kurd li seranserê Kurdistanê baş dihat zanîn; piraniya çîrokên hatine vegotin tenê di sedsala 20an û 21ê de hatine nivîsîn. Tê bawerkirin piraniya wan ji sedsalan gihiştine heta îro. Armanc û şêwaza wan curbicur in, di nav folklora kurdan de mirov dikare çîrokên di derheqê [[xweza]], heywanên [[Antropomorfîzm|antropomorfîk]], evîn, qehremanên baş û yên xirab, afirandiyên [[Mîtolojiya kurdî|mîtolojîk]] û jiyana rojane de bibîne. Mirov dikare di kulturên din de jî hin ji van qehremanên mîtolojîk mîna [[Teyrê Sîmir|Sîmir]], [[Şahmaran]] û [[Kawayê Hesinkar]] bibîne, nexasim di [[mîtolojiya îranî]] de. Herwiha hin çîrok tenê li ser şahiyê ye, û hinên din jî li ser [[Perwerde|tehsîl]] û dîn in.<ref name="Edgecomb">{{Jêder-kitêb |sernav=A Fire in My Heart: Kurdish Tales |paşnav=D |pêşnav=Edgecomb |weşanger=Westport: Libraries Unlimited |sal=2007 |rr=200 }}</ref> Dibe ku hêmana herî tê dubarekirin [[Rovî (ajal)|rovî]] be, ew bi fêlbazî û jîrîtiya xwe bi ser hemû cureyên kêm hişmend dikeve, herwiha bi giştî di dawiyê de têk diçe.<ref name="Edgecomb" /> Mijareke din a gelemper di folklora kurdan de jî eslê [[Lîsteya êlên kurdan|eşîran]] e. Çîrokbêj li pêşberî temaşevanên ku carinan bi tevahiya gundekî pêk tê, çîrokên xwe pêşkêş dikin. Mirovên ji derveyî herêmê ji bo guhdarîkirina çîrokan seyahetê dikin û çîrokbêj bixwe diçin gundên din da ku çîrokên xwe belav bikin. Ev çîrok bi xisûsî di zivistanê de geş dibin ji ber ku bi êvarî mirov di hindurê malê de dimînin û peydakirina şahiyê hingê dijwar e.<ref name="Edgecomb" /> Ev çîrok bi komên kurd ên heterojen re li hev tên û digel ku hin çîrok û hêman bi giştî li seranserê Kurdistanê tên dîtin, yên din jî xweserî herêmekê ne û girêdayî bi herêm, dîn û zaravaya xwe ve ne. Dibe ku nimûneya vê ya herî baş [[Kurdên cihû|cihûyên kurd]] ên [[Zaxo]]yê bin; li hemberî çîrokbêjên wan ên jêhatî li hemû deveran ji ber tradîsyoneke devkî ya bêhempa rêz tê girtin.<ref>D. Shai (2008). [https://doi.org/10.1007%2FBF02965657 "Changes in the oral tradition among the Jews of Kurdistan"].Retrieved 7 July 2013.</ref> Nimûneyên din jî mîtolojiya êzîdiyan,<ref>C. Alison (2006).[http://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1 "Yazidis i. General"]. ''Encyclopædia Iranica'' Retrieved 7 July 2013.</ref> û çîrokên kurdên [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ne, ku di bin tesîra ermeniyan de mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |sernav=Shahnameh in the Kurdish and Armenian Oral Tradition |tarîx=2013-07-07 |paşnav=V |pêşnav=Arakelova |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518102817/http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |tarîxa-arşîvê=2015-05-18 }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya 1980an li Tirkiyeyê di dema qedexekirina zimanê kurdî de dengê [[Dengbêjî|dengbêj]] û çîrokbêjan hatiye birîn, û gelek çîrok ketine talûkeya tinebûnê. Di sala 1991ê de qedexeya zimên hatiye rakirin, lê dîsa jî çîrokbêjiya edetî tesîreke negatîv ji televîzyon û radyoyan gelek girtiye.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2011/dec/28/kurdish-singing-storytellers-rise-dengbej "Silenced Kurdish storytellers sing again"]. ''The Guardian''. Retrieved 7 July 2013.</ref> Lêbelê, hin nivîskaran di parastina van çîrokan de gavên mezin avêtine. === Deq === [[Wêne:Kurdish-Deq.jpg|thumb|Deq, li ser laşê jineke kurd|alt=]] Herçend îslama [[Sunîtî|sunnî]] destûra deqên mayinde nede jî, xemilandina laşên bi deqan di nav kurdan de berbelav e ji ber vê hindê tê texmînkirin van deqên edetî ji demên berî îslamê mane.<ref name="Immigration Museum">{{Jêder-malper |url=http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |format=PDF |weşanger=Museumvictoria.com.au |sernav=Immigration Museum (2010) Survival of a culture: Kurds in Australia |tarîxa-gihiştinê=7 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=2010-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100326153229/http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |rewşa-urlyê=mirî }}|archive-url= |archive-date=2010-03-26}}</ref> Hibira deqan bi tevlîkirina şîrê jineke nû keçik aniye, kezeba heywanan, tenî û hin tiştên din tê çekirin.<ref name="Basnews13">{{Jêder-kovar |sernav=Deq: Kevneşopiya Qedîm |kovar=BasNûçe |url=https://archive.org/details/basnuce_13/mode/2up |paşnav=Imrek |pêşnav=Paşa |tarîx=2014-07-19 |cild=13 |rr=13 }}</ref> Deq li ser [[Çermê mirov|çerm]] bi bikaranîna derziyan tê nexşandin û binê çerm tê qulkirin. Mane û armancên deqan curbicur in, nimûne; parastina li dijî xirabî an nexweşiyê, nîşana xweşikiyê û girêdana eşîrê... Sembolîzma dînî jî di nava deqên kurd ên edetî û modern de berbelav e. Deq ji laşê mêran zêdetir li ser laşê jinan tê dîtin, û bi gelemperî li ser ling, çene, enî û derên laşî yên din tê nexşandin.<ref name="Immigration Museum" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kalkubi |sernav=Ḵālkubi |tarîxa-gihiştinê=2013-07-07 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnav=W. Floor (2011) }}</ref> Populerbûna kevneşopiya deqên mayinde di nav nifşên kurdan ên nû de pir kêm bûye. Lêbelê deqên modern zêdetir dibin, û deqên demkî hê jî mîna rêzgiriya çandê di rojên muhîm (wekî şevê hinnê) de tên lêkirin.<ref name="Immigration Museum" /> === Mîmarî === [[Wêne:Dehderî.jpg|çep|thumb|[[Pira Dehderî]] ya [[Merwanî]] li [[Amed]]ê]] Gundên kurdan ên edetî xwedî xaniyên hêsan in, ji herriyê tê çêkirin. Bi gelemperî, banên malan rast û textîn in. Heke gund li ser çiyayê hatibe avakirin, banê xeniyekî dibe hewşa xaniyê bilindtir. Lêbelê xaniyên bi banên wek kewara mêşan mîna yên li [[Herran]]ê jî hene. Bi sedsalan gelek mîmariyên kurd ên nuwaze bi şêwazên curbicur hatine avakirin. Kurdistan bi nimûneyên mîmariyê yên kevnar ji Îran, Roma, Grek û Semîtîk serbilind e, ku yên herî navdar [[Bêstûn]] û [[Taqê Bostan]] li [[Kirmaşan]]ê, Textê Silêman li nêzîkê Tekabê, [[Çiyayê Nemrûdê]] li nêzî Semsûrê û [[Keleha Hewlêrê|Kelehên Hewlêr]] û [[Sûra Amedê|Amedê]] ne. Yekem nimûneyên mîmariya kurdî ya rastîn, yên ku heta niha gihiştine, di sedsala 11an de hatine avakirin. Nimûneyên herî kevn ji [[Pira Dehderî]] ya [[Xanedana Merwaniyan|merwaniyan]] li [[Amed]]ê, [[Mizgefta Menûçêhr]] ya [[Xanedana Şedadiyan|şedadiyan]] li [[Anî|Aniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |sernav=The Mosque of Minuchihr |paşnav=Sim |pêşnav=Steven |tarîx=2007-01-23 |malper=VirtualANI |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070120195237/http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |tarîxa-arşîvê=2007-01-20 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> û Kelha Kurd a li nêzîkê Himsê pêk tên.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/28928501 |sernav=Crusader castles |paşnav=Kennedy, Hugh (Hugh N.) |tarîx=1994 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=0-521-42068-7 |cih=Cambridge |oclc=28928501 }}</ref> [[Wêne:Lalish the whole view.jpg|thumb|Kumbedên Lalişê]] Di sedsalên 12 û 13an de [[Eyûbî|Dewleta Eyûbî]] di tesîra pêşiyê wan ê [[Fatimî]], û reqîbê wan ê [[Seferên xaçperestan|xaçparêzan]] de gelek avahî li seranserê Rojhilata Navîn ava kirine û her wiha teknîkên xwe jî pêş ve xistine.<ref>Peterson, 1996, p.26.</ref> Jinên malbata eyûbî di parastina avahiyên nû de roleke muhîm girtine.<ref>Necipoğlu, 1994, pp.35–36.</ref> Berhemên herî navdar ên eyûbî [[Mizgefta Xelîl el-Rehman]], ya ku Gola el-Rehman a li Rihayê dorpêç dike, Kelha Qahîreyê<ref>Harry Ades, ''A Traveller's History of Egypt'', Arris Publishing Ltd. 2007 {{ISBN|1-905214-01-4}} p.226</ref> û piraniya beşên Kelha Helebê ne.<ref>{{Jêder |sernav=The Citadel of Aleppo: Description, History, Site Plan and Visitor Tour (Guidebook) |url=http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |pêşnav1=Julia |paşnav1=Gonnella |weşanger=[[Aga Khan Trust for Culture]] and the Syrian [[Directorate-General of Antiquities and Museums]] |sal=2008 |isbn=978-2-940212-02-6 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120609095149/http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |tarîxa-arşîvê=9 hezîran 2012 }}</ref> Beşa muhîm a din ji mîrasa mîmariyê ya kurd bi banê xwe yê konîk a orîjînal herêmê hecê yê ezîdiyan [[Laliş|Lalîş]] e, ku ji dawiya sedsala 12an/destpêka 13an heta niha gihiştiye. Di serdemên li pey de jî, serokên kurd û dewlet û mîrîtiyên wan li dinyayê şopa xwe bi forma mizgeft, keleh û bircan hiştine. Hin ji wan xirab bûne, hinek din jî bi armanca mîrasa kurd a çandî jiholêrakirinê hatine hilweşandin wekî nimûne Birca Belek ya mîrîtiya Botanê ye. Nimûneyên navdar [[Kela Xoşabê]] ji sedsala 17an,<ref>Verity Campbell - Turkey - 2007 - 724 pages, page 643, {{ISBN|1-74104-556-8}}</ref> Kela Şerwanê ya ji destpêka sedsala 18an, û Pira Dêrîn a Elwen li [[Xaneqîn]]ê ji sedsala 19an. Ya herî navdar [[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Bazîd]]ê ye, ku ev avahî bi tesîrên mezin ji her du edetên mîmariya anatolî û îranî hatiye avakirin. Avakirina qesrê di sala 1685an de bi seroktiya Çolak Ebdî Paşa, begekî Împeratoriya osmanî, dest pê kiribû û avahî di sala 1784an de ji aliyê neviyê wî, Îsheq Paşa ve hatiye xilaskirin.<ref>Lonely Planet (2012) '[http://www.lonelyplanet.com/turkey/the-black-sea-and-northeastern-anatolia/dogubayazit/sights/palace/ishak-pasa-palace Ishak Pasha Palace]'. Retrieved 7 July 2013.</ref><ref>Institut kurde de Paris (2011) '[http://www.institutkurde.org/en/publications/bulletins/pdf/318.pdf THE RESTORATION OF ISHAQ PASHA'S PALACE WILL BE COMPLETED IN 2013]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> Bi qasî 100 odeyên di nav de mizgeft, odeyên xwaringehê û zîndanan pêk tê û bi şekirinên hêja hatine xemilandin, ev Qesr xwedî nasnameyekê ye ku yek ji baştirîn nimûneya mîmariya serdema osmaniyan û ya Anatolyayê ye. Di salên dawî de, [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] çend avahiyên tarîxî wekî [[Kela Hewlêrê|Keleha Hewlêrê]] û Mînareya Mudhafaria nû kiriye.<ref>UNESCO Office for Iraq (2007) '[http://www.unesco.org/new/en/iraq-office/culture/erbil-citadel/ Revitalization Project of Erbil Citadel]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> === Wêjeya kurdî === {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} === Pêjgeha kurd === {{Gotara bingehîn|Pêjgeha kurd}} === Muzîka kurdî === {{Gotara bingehîn|Muzîka kurdî}} == Civak û jiyana kurdan == === Jiyan === Kurdistan ji ber ku cihekî çiyayî ye, daristanên wê pir in û heta ku dilê mirov bixwaze tavgeh, çem û rûbarên wê jî hene. Ligel van jî ji bo çandiniyê jî gelekî bikêr e. Ev gişt bûne sedema vê yekê ku kurd berê xwe bidin çandinî û ajeldariyê (sewaldariyê) û debara xwe bi vê yekê bikin. Ya ku diyar e, ji ber ajeldariyê jiyaneke neteweya kurdan a [[koçber]] hebûye û her tim çûne [[zozan]]an. Jiyana wan li ser pişta çarsiman bûye û li ku cihekî xweş dîtine li wir danîne û maweyekê li wir mane. Ji sewalên xwe havilên qenc girtine û ji hiriya wan ji xwe re cil û ber, kepenek, gore û hwd çêkirine. [[Wêne:Zarokên Dengizî.jpg|thumb|çep|Zarokên Kurd]] Ji şîrê wan ji xwe re [[penîr]], [[mast]], [[rûn]] û hwd girtine. Her karê ku ji destê wan hatiye kirine û hêdî hêdî berhemên xwe ji bo nifşên piştî xwe bi cih hêlane. Ji bo ku jiyaneke neteweya kurdan a ajeldarî hebûye, diyar e ku di destpêkê de li çiyayan jiyaye. Ji bo xwedîkirina sewalên xwe li rastî gelek kend û kospan hatiye û ji bo parastina sewalên xwe canê xwe avêtiye xetereyê. Li dijî dijmin, neyar û ajalan şer kiriye. Ji ber van sedeman kurd di pile û payeya yekem de netirs (bi xêret), wêrek û dilêr bûye. Her wisa şerker e û di tu şert û mercan de natirse. Piştî ku gelê kurd li deşt û çiyayan bi vî rengî jiyaye, hêdî hêdî li hin cihan stiriye ûniştecih bûye. ligel çandiniyê sewalvanî jî kiriye. Lewre mijûlî avedaniyê bûye û ligel vê yekê jî fêrî xet û nivîsînê bûye. Hêdî hêdî mil bi milê neteweyên din ên ariyayî ji bo pêşxistina çand û wêjeya xwe hewl daye û têkoşiyaye û kemiliye. [[Wêne:Kurdes Zaza de Diarbekir (Kurdistan).jpg|thumb|rast|Kurdên Zaza li Diyarbekir (Kurdistan), 1881]] [[Ely Bannister Soane]] ku yek ji rojhilatnasan e, di geştnameya xwe de dibêje: "Kurd zor camêr, wêrek û netirs in, pir ji nêçîr û yariyan hez dikin. Ew dixwazin li deşt û çiyan bijîn. Ji bindestî û koletiyê hez nakin û jê aciz in. Gotina wan yek e. Gelekî cesûr û jêrek in. Zû fêrî ziman, kar û pîşeyan dibin. Gelekî jiax û niştimana xwe hez dikin û xwe li serî didin kuştin. Kurd gelekî bexşende, dilovan, dilêr, camêr, lêbor, mêvandar û mêvanperwer in. Di nav kurdan de jin xwedî payeyeke berz in û zilamê kurdan gelekî rêz û hurmetê dide jiyana xwe. Di pêkanîna karekî de jê dipirse,. Jin jî mil bi milê zilaman dixebitin. di cotkirin, ajeldarî, maldarî, zarokxwedîkirin û xermanê de mil bi milê zilamê xwe dixebite. Jina kurd gelek bi namûs û damenpak e ku dawa wê pîs bibe jî wê dikujin. Keç bi dilê xwe dizewice. Dildarî reşbelek (cergûbez: di govendê de destênhevgirtina jin û mêran) di nava kurdan de bi nav û deng e û hemû ji şahî, dawet û govendê hez dikin. Ew vê yekê nîşan didin ku kurd diltêr, rûxweş, bi hiş, zana û wêrek in."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Eşîr === {{Gotara bingehîn|Êlên kurdan}} Civaka Kurdan bi giştî jî eşîran pêk tê. Her çend li bajaran eşîrparêzî kêmbûye jî, hîn li gund û bajarên biçûk eşîrparêzî dewam dike. Ji bo ku mirov civaka kurdan baş nas bike, naskirina eşîrên kurd gelek giring e. Di dîrokê de jî kurd gelek caran ne wek milet, eşîr eşîr şer dikirin. Jixwe ew tesîra eşîrbûnê di dîrokê de heta niha berdewam dike. Wextê ku Kurdistan bûye çar parçe, her eşîrê piştgiriya dewletekê dikir. Di rastiyê de jî ev pêngavên eşîrtî kurd kirin çar parçe. Di bin vê gotarê de em ê eşîrên kurd binasin. Hindek eşîrên sereke; * [[Hemawend|Eşîra Hemawend]]: Ev eşîr niştecihên navçeya [[Çemçemal]]in bi taybetî jî li herêma [[Bazyan]] in. Her wisa li [[Rojhilatê Kurdistanê]] jî dijîn. Di sedsala 19ê de ev eşîr gelek caran dibû sedema şerê Osmaniyan û Îraniyan. Wî wextî serokê vê eşîrê Ciwanmîr Axa bû. Her wisa wek Cewamîr, Jwamêr jî dihate nasîn. Hêjayî gotinê ye ku [[Şêx Mehmûd Berzencî]] li gel vê eşîrê xizmanî kiribû û di gelek şeran de alîkariya Şêx Mehmûd kirine.<ref>Aktör, Müttefik, Şaki Kürt Aşiretleri, Weşanên İletişimê, Tuncay Şur&Yalçın Çakmak, r:80</ref> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Neteweya kurdan di her serdemê de li ser ayîn û baweriyekê bûne. Wekî hemû neteweyên din ên ariyayî di şefeqa dîrokê de baweriya kurdan jî bi Xwedê hebûye û ew perestine. Her wiha bi perestina [[heyv]], [[roj]], [[stêrk]], [[agir]], [[av]], [[ba]], [[birûsk]] û tiştên bi vî rengî mijûl kirine. Wan di destpêkê de laşên miriyên xwe binax nekirine. Wan laşên miriyên xwe danîne ser latekî lûtkeyan da ku laşxwir wan bixwin. Bi vî awayî wan xwestiye ku dîsa bikevin nava laşê giyaneweran. Lê paşê ev rêbaz ji holê rakirine û laşê miriyên xwe pêçane û li çiyayan di bin axê de veşartine. === Kurd û zerdeştîtî === {{Gotara bingehîn|Zerdeştîtî}} Paşê ji malbata Espîtmanî ya Medyayê kesekî bi navê [[Zerdeşt]] peyda bûye û bangî gel kiriye ku Xwedayê tek û teniya biparêzin û baweriyê pê bînin. Gel jî bawerî bi wî aniye û ayîna wî qebûl kiriye. Rêz û rêçikên wî bi kar anîne. === Kurd û Îslam === {{Gotara bingehîn|Belavbûna îslamê li Kurdistanê}} [[Wêne:Nimêj.jpg|thumb|Pîreke kurdê misilman nimêj dike.]] Piştî ku ola Îslamê li Kurdistanê belav bû piraniya neteweya kurdan bawerî pê anî û bûne [[Misilman]]. == Şûn û warê kurdan == {{Gotara bingehîn|Kurdistan}} [[Wêne:1684 Curdistan Diarbeck map.jpg|thumb|Nexşeyeke kevnare ku tê de navê Kurdistanê ({{ziman-fr|Curdistan}}) xuya ye. Ev nexşe di sala 1684an de hatiye çapkirin.]] Ew şûn û warê ku kurd lê dijîn jê re dibêjin [[Kurdistan]]. Di pirtûka ''Dairetûl Mearifail Îslamî''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} de tê gotin ku Kurdistan parçe-erdekî biçûk e ku ketiye başûrê Rojhilat. Ew ji Loristanê dest pê dike heta meletî dirêj dibe û diçe bakurê Rojava. Dr. [[Mihemed Muîn]] dibêje: "Kurdistan parçe-erdek e ku ketiye Asyaya Rojava û di navbera dewletên Îran, Iraq, Tirkiye, Sûriye û Rûsyayê de hatiye parçekirin. Çiqas ku dilê te bixwaze dewlemend e. Xezîneyên wekî av, [[petrol]], [[sifir]] ([[mis]]), [[hesin]], [[cîwe]] ([[ciwa]]) zêde tê de heye. Gotina Kurdistan di zimanê [[selcûqî|selçûqiyan]] de bi nav û deng bûye. "Hemdulah Mestûfî' ev bajar wekî bajarên Kurdistanê bi êv kirine: Alanî, Elîşter, Behar, Xeftiyan, Derbendî Tacxatûn, Derbendî Zengî, Dibîl, Dînewer, Sultan Avay, Şarezûr, Kengwer, Qirmîsîn, Kirind û Xoşan, Maydeşt, Hersîn û Westam."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Niştecihên kurd li parêzgehên Kurdistanê (1985) === {| class="wikitable sortable" border="center" |- !Parêzgeh !Kurd (% ji niştecihan) <ref>Prof. Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> |- |[[Silêmanî]] |99% |- |[[Hewlêr]] |89% |- |[[Îlam]] |85% |- |[[Kurdistan]] |85% |- |[[Hekarî]] |97% |- |[[Kirmaşan]] |83% |- |[[Luristan]] |78% |- |[[Sêrt]] |88% |- |[[Dihok]] |83% |- |[[Bidlîs]] |92% |- |[[Mêrdîn]] |85% |- |[[Amed|Diyarbekir]] |89% |- |[[Wan]] |93% |- |[[Riha]] |58% |- |[[Kerkûk]] |85% |- |[[Erzîrom]] |27% |- |[[Mûsil]] |45% |- |} == Malbata kurdan == {{Gotara bingehîn|Qewmên Kurdî yên Dîrokî}} {| class="wikitable" |- ! Gel ! Hoz ! Zarava ! Gelhe |- |[[Kurmanc]] |[[Behdînanî]] |[[Kurmancî]] | ± 20.210.872<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kmr |sernav=kmr }}</ref> |- |[[Soran]] | |[[Soranî]] | 6.750.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/language/ckb/ |sernav=Kurdish, Central &#124; Ethnologue Free |malper=Ethnologue (Free All) }}</ref> |- |[[Dimilî]] |[[Kird]], [[Kirmanc]] |[[Dimilî]], [[Kirdkî]], [[Kirmanckî]] | 2.500.000 û 3.500.000{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Başûrê|Başûrî]] |[[Feylî]], [[Sencabî]], [[Kelhûr]], [[Şêxbizin]] |[[Kurdiya jêrîn|Başûrî]] | 3–5 milyon [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=sdh] |- |[[Hewramanî]] |[[Şebekî]] |[[Goranî (kurdî)|Goranî]] | 1.2 milyon {{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Anatolyayê]] | |[[Kurdî]], [[Romî]] | |- |[[Kurdên Xorasanê]] | |[[Kurdî]], [[Farisî]] | |} == Galerî == <gallery> Wêne:Mercier. Kurde (Asie). Auguste Wahlen. Moeurs, usages et costumes de tous les peuples du monde. 1843.jpg|Mercier. Kurde (Asie) ji hêla Auguste Wahlen ve, 1843 Wêne:AmadeoPreziosi1816 1882.jpg|Şerrvanên kurd ji hêla [[Amadeo Preziosi]] ve. Wêne:3. Turquie d'Asia - 3. Vilayet de Koniah - 10. Planche.png|Jinên kurd, ermenî û tirk bi cilên xwe yên kevneşopî, 1873. Wêne:Zakho Kurds by Albert Kahn (color-corrected).jpg|Kurdên [[Zaxo]]yê ji hêla [[Albert Kahn]], salên 1910an. Wêne:Kurdish Cavalry in the Caucasus Mountains. The New York Times, January 24, 1915.jpg|Siwariyên kurd ên di geliyê çiyayên Qefqasyayê de (''[[The New York Times]]'', {{d|24|kanûna paşîn|1915}}). Wêne:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|Serêşîrekî kurd. Wêne:Antoin Sevruguin 1 kurdish woman.jpg|Jineke kurd a ji [[Pîranşar]]ê, [[Îran]], [[Antoin Sevruguin]]. Wêne:Kurdish man on horseback 1974.jpg|Merekî kurd ê li ser hespê, 1974. Wêne:Guard at Citadel - Erbil - Iraq.jpg|Mêrekî kurd ê bi cilên kevneşopî, [[Hewlêr]]. Wêne:Keja Darayî.jpg|Zarokeke kurd a ji [[Mêrdîn]]ê. Wêne:Kurdish kids in traditional clothing.jpg|Zarokên kurd bi cil û bergên kurdan </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Newroz]] * [[Hevexştre]] * [[Medan]] * [[Arşakiyan]] ** [[Pehlewanistan|Pehlewan]] * [[Kardox]] * [[Gutî|Kurtiyan]] * [[Kîrtiyan]] * [[Lolo]]yan * [[Çevengên kurdan ên neteweyî]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] * [[Diyaloga kurd-kurd]] == Çavkanî == * {{Werger çavkanî|en|Kurds}} {{Çavkanî|2}} == Bîbliyografî == * [[Sidîq Borekeyî]] (Sefîzade), ''Mêjûyî Wêjeyî Kurdî'', Tebrîz, 1951. * [[Martin van Bruinessen]], ''Agha, Shaikh and State'', London, 1992. * [[Cegerxwîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Stockholm, 1985. * [[Prof. Katrak]], ''Zimanê Zerdeşt''. Tehran, 1966. * [[Chris Kutschera]], ''Le mouvement national kurde'', Paris, 1979. * [[Davis McDowall]], ''A Modern History of the Kurds'', London-New York, 1996. * [[Vladimir Minorsky]], ''Kürtler'', Koral Yayınları, Stenbol, 1992. * [[Basil Nikitin]], ''Les Kurdes: Étude sociologique et historique'', Parîs, 1956. (Wergera tirkî: ''Kürtler''. Weşanên Deng, Stenbol 1991). * [[Baba Merdûx Rûhanî]], ''Tarîxê Meşahîrê Kurd'', Tehran, 1952. * [[Elaeddîn Secadî]], ''Mêjûyî Edebî Kurd'', Bexda, 1056. * [[Etem Xemgîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Koln, 1992. * [[Muhemmed Emîn Zekî]], ''Dîroka Kurd û Kurdistanê'', Bexda, 1931. * [[Mele Mehmûdê Bazîdî]], [[Adetên kurdan (pirtûk)|'Edetên Kurdan]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish people}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Bûyerên komkujiyê û êrîşên ser gelê kurd (sedsalên 20 û 21ê)}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gelê Kurdistanê]] [[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] [[Kategorî:Komên etnîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurd| ]] [[Kategorî:Neteweyên Asyayê]] [[Kategorî:Neteweyên îranî]] i47ed2n7a27fxwsbuwfai4p2dk61rv4 2085941 2085940 2026-08-18T00:03:39Z Wikihez 39702 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-45071-30|~2026-45071-30]] ([[User talk:~2026-45071-30|talk]]) to last revision by InternetArchiveBot ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2085941 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | kom = Kurd | wêne = Roj_emblem.svg <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 30–40 milyon<ref name="CIAonline">{{Jêder-kitêb |sernav=The World Factbook |çap=Online |tarîx=2015 |weşanger=US [[Central Intelligence Agency]] |cih=Langley, Virginia |issn=1553-8133 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190106114713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |rewşa-urlyê=mirî |jêgirtin=Di vê çapê de hejmara nifûsê ya texmînî wisa nîşan dide: 14,3 milyon li Tirkiyeyê, 8,2 milyon li Îranê, nêzîkî 5,6 heta 7,4 milyon li Iraqê, û ji 2 milyonan kêmtir li Sûriyeyê, ku ew jî nifûsa kurdan li Kurdistanê yan jî li herêmên cîran de dike bi qasî 28–30 milyon. Texmînên CIAyê ji tebaxa 2015an in – li Tirkiyeyê: kurd ji nifûsa 81,6 milyon: %18; li Îranê ji nifûsa 81,82 milyon: %10; li Iraqê ji nifûsa 37,01 milyon: %15–20, li Sûriyê kurd, ermenî û yên din ji nifûsa 17,01 milyon: %9,7 pêk tînin. }}</ref><br>({{Biçûk|''[[The World Factbook]]'', texmina 2015an}})<br>36,4–45,6 milyon<ref name="KIOP2017">[http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 The Kurdish Population] texmîna 2017an a [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]]. Nifûsa kurdan 15-20 milyon li Tirkiyeyê, 10-12 milyon li Îranê, 8-8,5 milyon li Iraqê, 3-3,6 milyon li Sûriyê, 1,2-1,5 milyon li dîasporaya Ewropayê û 400-500 hezar li Yekîtiya Sovyetê ya berê — bi tevahî 36,4 mîlyon û 45,6 mîlyon li cîhanê tê texmînkirin.</ref><br>({{Biçûk|[[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]], texmîna 2017}}) <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{KUR}} | gelhe1 = 30 - 40 milyon | çavk1 = <ref name="Institukurde" /> | herêm2 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe2 = 16 - 21 milyon + <br /> %18 - %23 | çavk2 = <ref name="CIAonline" /><ref name="Institukurde">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |tarîx=2017-01-12 |tarîxa-gihiştinê=2020-03-18 |malper=Kurdish Institute of Paris |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200318142348/https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |tarîxa-arşîvê=2020-03-18 }}</ref><ref name="KHRP">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: Culture and Language Rights |url=https://archive.org/details/kurdsiniraqpastp0000yild |pêşnav1=Kerim |paşnav1=Yildiz |pêşnav2=Georgina |paşnav2=Fryer |weşanger=Kurdish Human Rights Project |tarîx=2004 }} Data: 18% of Turkey, 20% of Iraq, 8% of Iran, 9.6%+ of Syria; plus 1–2 million in neighboring countries and the diaspora</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor – Radikal Dizi |tarîx=21 kanûna pêşîn 2008 |pêşnav=Bekir |paşnav=Ağirdir |xebat=Radikal.com.tr |ziman=tr |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=913650&CategoryID=104 |tarîxa-gihiştinê=2013-07-12 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Îran}} | gelhe3 = 10 - 12 milyon <br />13% | çavk3 = <ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 978-0-02-865769-1 "With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq."</ref><ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=Fourth |pêşnavê-edîtor1=Ben |paşnavê-edîtor1=Hoare |pêşnavê-edîtor2=Margaret |paşnavê-edîtor2=Parrish |cih=London |weşanger=[[Dorling Kindersley]] Publishing |tarîx=1 adar 2010 |isbn=9780756658625 |rûpel=238 |jêgirtin=Nifûs: 74,2 milyon, Dîn: Şia %93, Sunnî %6, ên din %1; Etnîsîte: Faris %50, Azerî %24, ên din %10, Kurd %8, Lur û Bextiyarî %8 |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Iraq}} | gelhe4 = 8 - 8,5 milyon<br />25% | çavk4 = <ref name="AtlasA-Z Iraq">{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=239 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 30,7 milyon, Dîn: Şia %60, Sunnî %35, ên din %5; Etnîsîte: Ereb %80, Kurd %15, Tirkmen %3, ên din %2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq Then and Now: A Guide to the Country and Its People |pêşnav1=Karen |paşnav1=Dabrowska |pêşnav2=Geoff |paşnav2=Hann |beş=Ethnic groups and languages |rr=12–13 |cih=Chalfont St Peter, UK |weşanger=[[Bradt Travel Guides]] |tarîx=2008 |isbn=9781841622439 |url=https://books.google.az/books?id=DhJ3lRnXyXcC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |jêgirtin=The Iraqi people were once like a necklace, where the thread of nationality united a variety of unique and colourful beads. The Arabs are in the majority, making up at least 75% of the population, while 18% are Kurds and the remaining 7% consists of Assyrians, Turcomans, Armenians and other, smaller minorities }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |sernav=Iraq |weşanger=[[The World Factbook]] |sal= |tarîxa-gihiştinê=26 tebax 2013 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181224211125/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe5 = 3 - 4 milyon + <br />15 - 25% <br> | çavk5 = <ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Syria |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=331 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 21,9 milyon; Religions: Sunni Muslim 74%, other Muslim 16%, Christian 10%; Ethnic Mix: Arab 89%, Kurd 6%, other 3%, Armenian, Turkmen, Circassian 2% }}</ref><ref name="brit-2010-709">{{Jêder-kitêb |sernav=Britannica Book of the Year 2010 |tarîx=2011 |beş=World Data — Syria |rûpel=709 |pêşnavê-edîtor=Karen |paşnavê-edîtor=Jacobs Sparks |cih=Chicago |weşanger=[[Encyclopaedia Britannica, Inc.]] |isbn=9781615353668 |jêgirtin=Population (2009): 21,763,000 (Includes 1,200,000 Iraqi refugees and 450,000 long-term Palestinian refugees in mid-2009.); Ethnic composition (2000): Syrian Arab 74.9%; Bedouin Arab 7.4%; Kurd 7.3%; Palestinian Arab 3.9%; Armenian 2.7%; other 3.8%; Religious affiliation (2000): Muslim c. 86%, of which Sunni c. 74%, Alawite (Shi'i) c. 11%; Christian c. 8%, of which Orthodox c. 5%, Roman Catholicc. 2%; Druze c. 3%; nonreligious/atheist c. 3%. }}</ref><ref name="Van Bruinessen">{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan |beş=General Information on Kurdistan — Population |rûpel=15 |pêşnav=Martin |paşnav=Van Bruinessen |cih=London |weşanger=Zed Books |tarîx=1992 |isbn=9781856490184 |url=https://www.academia.edu/2521173/Agha_Shaikh_and_State_The_Social_and_Political_Structures_of_Kurdistan |jêgirtin=''Syria'' Here too, divergent estimates are made, but most fluctuate around 8.5% of the population, or just over 600,000 in 1975. }}</ref><ref name="DavidMcdowall">{{Jêder-kitêb |beş=Appendix 2. The Kurds of Syria |rûpel=[https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo/page/466 466] |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo |pêşnav1=David |paşnav=McDowall |çap=Third |tarîx=2004 |cih=London |weşanger=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850434160 |jêgirtin=Kurds probably constitute between 8 and 10 percent of the population of modern Syria, probably 1.2 and 1.5 million out of total population of an estimated 15.3 million in 1998. }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |sernav=Studying the Kurds in Syria: Challenges and Opportunities |pêşnav=Robert |paşnav=Lowe |kovar=Syrian Studies Association Bulletin |url=https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |tarîxa-gihiştinê=12 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=29 îlon 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130929080734/https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria: Issues and Historical Background |sal=2003 |url=https://archive.org/details/isbn_9791590337638 |pêşnav=John L. |paşnav=Henriques |weşanger=Nova Science Publishers |isbn=9781590337639 }}{{Rûpel hewce ye|date=August 2015}}</ref><ref name="Khasraw Gul">{{Jêder-malper |sernav=Where are the Syrian Kurds heading amidst the civil war in Syria? |paşnav=Khasraw Gul |pêşnav=Zana |tarîx=22 tîrmeh 2013 |xebat=openDemocracy.net |weşanger=openDemocracy |url=https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=30 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180730171139/https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |sernav=Syria |tarîx=May 2015 |weşanger=Central Intelligence Agency |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="syria overview">{{Jêder-malper |url=http://www.minorityrights.org/?lid=5266 |sernav=Syria Overview |tarîx=October 2011 |weşanger=Minority Rights Group International |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2014 }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Almanya}} | gelhe6 = 1.500.000-2.500.000 <ref name="assembly.coe.int">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |tarîxa-gihiştinê=2013-02-28 |tarîxa-arşîvê=2013-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130309042639/http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | çavk6 = | herêm7 = {{Ala|Fransa}} | gelhe7 = 650.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk7 = | herêm8 = {{Ala|Îsrael}} | gelhe8 = 250.000 | çavk8 = | herêm9 = {{Ala|Efxanistan}} | gelhe9 = 200.000 | çavk9 = | herêm10 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe10 = 200.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk10 = | herêm11 = {{Ala|Azerbaycan}} | gelhe11 = 150.000-200.000 | çavk11 = | herêm12 = {{Ala|Holenda}} | gelhe12 = 80.000 - 150.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk12 = | herêm13 = {{Ala|Swêd}} | gelhe13 = 100.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk13 = | herêm14 = {{Ala|DYA}} | gelhe14 = 60.000 - 100.000 | çavk14 = | herêm15 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe15 = 75.000 | çavk15 = | herêm16 = {{Ala|Swîsre}} | gelhe16 = 70.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk16 = | herêm17 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe17 = 70.000 | çavk17 = | herêm18 = {{Ala|Awistriya}} | gelhe18 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk18 = | herêm19 = {{Ala|Belçîka}} | gelhe19 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk19 = | herêm20 = {{Ala|Qazaxistan}} | gelhe20 = 55.000 | çavk20 = | herêm21 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe21 = 52.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk21 = | herêm22 = {{Ala|Tirkmenistan}} | gelhe22 = 50.000 | çavk22 = | herêm23 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe23 = 40.000 | çavk23 = | herêm24 = {{Ala|Urdun}} | gelhe24 = 40.000 | çavk24 = | herêm25 = {{Ala|Kanada}} | gelhe25 = 30.000 - 45.000 | çavk25 = | herêm26 = {{Ala|Danîmarka}} | gelhe26 = 30.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk26 = | herêm27 = {{Ala|Fînlenda}} | gelhe27 = 15.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk27 = | herêm28 = {{Ala|Norwêc}} | gelhe28 = 5.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk28 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = '''[[Kurdî]]''' <br/> ([[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|başûrî]], [[zazakî]], [[Goranî (kurdî)|goranî]]) | ol = [[Îslam]] ([[sunîtî]], [[şiîtî]], [[elewîtî]]), [[xiristiyanî]], [[zerdeştî]] û [[Cihûtî]] <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Îranî]], [[belûç]], [[peştûn]], [[lûr]], [[taliş]], [[fars]] }} '''Kurd''' [[netewe]]yeke dîrokî ya [[Rojhilata Navîn]] e ku bi [[Zimanê kurdî|zimanekî]] ji malbata zimanî ya [[Zimanên îranî|îranî]] xeber didin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=A brief survey of The History of the Kurds |paşnav=Kendal NEZAN |pêşnav= |tarîx= |malper=Fondation-Institut kurde de Paris |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref name="Bois2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Bois |pêşnav=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |tarîx=2012-04-24 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-COM_0544 |kovar=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ziman=en |weşanger=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_com_0544 }}</ref> Kurd bi piranî li ser axa [[Kurdistan]]ê dijîn ku piştî hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], Kurdistan di navbera netewedewletên [[ereb]], [[tirk]] û [[Gelê Farsê|fars]] ([[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Iraq]] û [[Îran]]ê) de tê parçekirin û tê parvekirin. Li derveyî Kurdistanê kurd li [[Kurdên Anatolyayê|Anatolyaya Navîn]], [[Kurdên Xorasanê|Xorasan]] û [[Kurdên Qefqazê|Qefqasyayê]] jî dijîn, herwiha [[Diyasporaya kurdan|diyasporayeke kurdan]] a mezin li [[Ewropa|welatên ewropî]] hene. Her çiqas hejmara rastî ya tevahiya kurdan di hejmartinên nifûsê de ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine avakirin ve nayê behskirin jî nifûsa kurdan li gorî texmînên 2015an û 2017an li seranserê cihanê û li Kurdistanê di navbera 30–45 milyon e.<ref name="CIAonline" /><ref name="KIOP2017" /> Nifûsa kurd a herî zêde (14-21 milyon kes) li Tirkiyeyê ye. Piraniya kurdan [[misilman]] in, kurdên ku bi [[hewramanî]], [[kurmancî]] û [[soranî]] xeber didin bi piraniya xwe [[sunî]] ne û ji mezheba [[şafiî]] ne. Li herêmên [[Kirmaşan]], [[Luristan]] û [[Hamedan]] ên [[Başûrê Kurdistanê]] kurdên [[şia]] jî hene ku bi [[kelhûrî]] an jî [[feylî]] xeber didin. Kurdên elewî li [[Bakurê Kurdistanê]], li herêmên [[Dêrsim]], [[Mereş]], [[Meledî]], [[Erzingan]], [[Sêwas]]ê hwd. dijîn. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] [[Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|hêzên hevalbend]] ên rojavayî bi ser ketin û di [[Peymana Sevrê]] ya 1920an de ji bo avakirina dewleteke kurdî şert dan. Lêbelê, bi [[Peymana Lozanê]] hidûdên Tirkiyeya îro hatine danîn û ev soz piştî sê salan hatiye şikandin. Di encamê de li dewletên ku li ser parçeyên Kurdistanê hatine damezrandin kurd mane bê statû. Dîroka nêzîk a kurdan gelek [[komkujî]], [[Lîsteya serhildanên kurdan|serhildan]] û pevçûnên çekdarî dîtiye ku hîn jî li çar aliyê Kurdistanê berdewam in. Kurd li Iraq û [[Rojavaya Kurdistanê|Sûriyê]] xwediyê herêmên otonom in, pê re hereketên kurdan li seranserê Kurdistanê ji bo heqên xwe yên [[kultur]]î, [[otonomî]] û [[serxwebûn]]ê têdikoşin.{{Kurd}} == Etîmolojî == {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Jêdera navê ''Kurd'' bi temamî ne diyar e.<ref name="Asatrian">{{Jêder-kitêb |sernav=Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus |paşnav=Asatrian |pêşnav=G. |sal=2009 |cild=13 |rr=1–58 |jêgirtin=Generally, the etymons and primary meanings of tribal names or ethnonyms, as well as place names, are often irrecoverable; Kurd is also an obscurity }}</ref> [[Toponîm]]a bingehîn bi asûrî wekî ''Qardu'' û bi [[Zimanê sumerî|sûmerî]] wekî ''Kar-da'' di [[Serdema bronzî|serdema bronzî ya navîn]] de hatiye qeydkirin.<ref name="Reynolds">{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |tarîx=October–December 2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingana |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-2004_124_4/page/683 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=683, 684, 687 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Kelîmeya ''Qardû'' ya asûrî behsa devereke li jorî [[Dîcle]]yê dike, û tê texmînkirin ku ''Qardû'' bi şêweyekî xirab di [[Zimanê erebî|erebiya klasîk]] de bûye ''[[Çiyayê Cûdî|Ǧûdî]]'', û wek ''Cûdî'' dîsa ketiye kurdî jî.<ref>Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods, 964 pp., Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-20091-1}}, {{ISBN|978-0-521-20091-2}}, (see footnote of p.257)</ref> Nav di toponîma ''[[Kardox|Corduene]]'' de dîsa tê bikaranîn. [[Ksenofon]] vî navî ji bo vê eşîrê bi kar tîne ku li dijî [[Anabasîs|vekişîna Deh Hezaran]] ji nav çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê re di sedsala 4an b.z. de rabûye. Lêbelê nêrînên mixalif jî hene ku dibêjin navê kurd ji ''Qardu'' û ''Corduene'' nayê, lê ji [[Kîrtî]] (''Cyrtaei'') tê.<ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009: "Evidently, the most reasonable explanation of this ethnonym must be sought for in its possible connections with the Cyrtii (Cyrtaei) of the Classical authors."</ref> Bêyî guhdana rehên wê yên mihtemel di toponîmiya kevnar de, dibe ku etnonîma ''Kurd'' ji têgiheke [[Pehlewî|farisiya navîn]] a ''kwrt-'' be. Ev têgih wekî navdêreke giştî ji bo "[[Barkiranî|koçer]]" an jî "şêniyên konan" dihat bikaranîn û bi vî awayî dikare ji bo hemî grubên îranî bi jiyaneke wisa jî were bikaranîn.<ref>''Karnamak Ardashir Papakan and the Matadakan i Hazar Dastan''.</ref> Piştî fethkirina misilmanan a Îranê, ev têgih bûye etnonîmekê.<ref name="McDowall 2000">McDowall, David. 2000.</ref><ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009</ref> [[Şerefxanê Bidlîsî]] di sedsala 16an de dibêje ku çar parçeyên "kurd" hene: ''[[kurmanc]]'', ''[[lûr]]'', ''[[kelhûr]]'' û ''[[Hewramî|goran]]'', ku her yek ji wan bi zaravayekî cuda diaxivin. Paul Ludwig nîşan dike ku bikaranîna têgiha ''Kurd'' ji aliyê Bidlîsî ve di sedsala 16an de, bêyî guhdana ferqê zimannasiyê, dibe ku nasnameyeke etnîkî ya "kurd" a destpêkî be ku [[kurmanc]], [[kelhûr]] û [[Goran (dever)|goran]] dike yek.<ref name="Iranica-KurdLang">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2008 |sernav=Kurdish Language |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 |paşnav=Paul |pêşnav=Ludwig }}</ref> == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê kurdî}} Zimanê kurdan, komziman in ku gelek ziman an jî zarava tên axiftin. Kurdî ji şêwezarên sereke yên [[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|kurdiya başûrî]], [[zazakî]] û [[goranî]] pêk tê. Roja îro kurd xwedî alavên ragihandinê ye, bi taybetî li [[Herêma Kurdistan]]a Iraqa Federal; televîzyon, radyo, înternet, pirtûk, rojname û kovarên kurdî gelek hene. Li Başûrê Kurdistanê jî kurdî bûye zimanê dibistanan. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Li gorî hin pispor û [[dîroknas]]an, kurd bi [[Med]] û mediyan ve girêdayî ne, lê bi temamî ne eşkere ye. Ji mêj ve xwedî xet, nivîsandin û çandê bûne û mil bi milê neteweyên din ji bo pêşxistina çand û zanista xwe pêngav avêtine. Lê, piraniya cih û warên wî yên dîrokî ji ber derbasbûna demê û guherînên li cîhanê nemaze piştî îslamiyetê bandora ereban û dewletên wan ji holê rabûne û têk çûne. === Serdema antîk === {{Gotara bingehîn|Med}} [[Wêne:Zagros 1992.jpg| [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] di navbera sînorên Tirkiye û Îrana îroyîn de|thumb|250px]] Di tableteke kîl a [[Zimanê sumerî|sumerî]] ji hezarsala 3an {{bz}} de qala "''Axa Karda''" hatiye kirin. Li vê axê "mirovên Su" yên li herêmên başûrê [[Gola Wanê]] rûniştîbûn dijîn. Eleqeyeke [[fîlolojî]]k di navbera "kurd" û "karda" de ne diyar e. Lêbelê tê fikirîn ku eleqayek di navbera wan de mimkûn e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Driver |pêşnav=G. R. |tarîx=July 1923 |sernav=The Name Kurd and its Philological Connexions |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/name-kurd-and-its-philological-connexions/2B082E676ADF5F4ACEE0351F9F30660E |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society |ziman=en |cild=55 |hejmar=3 |rr=393–403 |doi=10.1017/S0035869X00067605 |issn=1474-0591 }}</ref> Tabletên din ên kîl bi sumerî gelên di axa karda de jiyane wek ''Qarduçî'' û ''Qurtî'' bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Incorporated |pêşnav1=Facts On File |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Infobase Publishing |isbn=9781438126760 |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380#v=onepage&q=kurds%20guti |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2017 |ziman=en |sal=2009 }}</ref> Ji aliyê etîmolojiyê ve têkîliya kelîmeyê ''Karda/Qardu'' bi têgiha [[Urartu|Urartûyê]] ya bi [[Zimanê suryanî|suryankî]] û bi têgiha [[Ararat]]ê ya bi [[îbranî]] re heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |sal=2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingan |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-2004_124_4/page/675|kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=675–689 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Tê gumankirin qartî an qartas yên ku di çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê de niştecih bûn îhtimalen pêşiyên kurdan in. [[Akadî]] di dawiya hezarsala 3an {{bz}} de ji aliyê koçberên herêma Qartasê ve hatine êrîşkirin û ew wek [[gutî]] bi nav kirine. Wan di 2150an {{bz}} de [[Mezopotamya]] feth kiriye û bi 21 mîran re hikûm kiriye heta [[Utu-hengel]] mîrê [[sumer]]iyan ew têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fabbri |pêşnav=Giampietro |tarîx=2017 |sernav=SUPARSTHAS and SWAGWAUTAS Colonisers of the Ancient World. Part I: Origins and early migrations |url= |kovar=Journal of Ancient History and Archaeology |cild=4 |rr=6, 16 |issn=2360-266X |via= }}</ref> Li gorî gelek kurdan, pêşiyên wan ji [[Mêd|medan]] (xelkekî îranî ya kevn)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Barbara A. West |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA518 |tarîx=1 kanûna paşîn 2009 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-1913-7 |rûpel=518 }}</ref> hatiye û herwiha [[teqwîm]]eke ku digihîje sala 612an (di vê salê de paytexta [[Împeratoriya Asûr|asûran]] a [[Nînewa]]yê ji aliyê medan ve hatiye fethkirin) ji aliye kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (1) A General Survey |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v1-peoples-survey |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |tarîxa-gihiştinê=2016-03-04 }}</ref> Îdiaya eslê kurdan ê ji medan di merşa wan a bi navê ''[[Ey Reqîb]]'' de jî derbas dibe: "''Em xortên Med û [[Hevexştre|Keyxesrew]] in''"<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Ofra Bengio |sernav=Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland |url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ&pg=PA87 |tarîx=15 çiriya paşîn 2014 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-75813-1 |rûpel=87 }}</ref> Lêbelê, [[rojhilatnas]]ê îngilîz [[David Neil MacKenzie]] û tarîxnasê ermenî [[Garnik Asatrian]] li dijî têkîliya [[zimanê medî]] û [[Zimanê kurdî|kurdî]] derdikevin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A contemporary overview |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=P.G. |weşanger=Routledge |sal=2000 |isbn=978-0415072656 |cih= |rr=[https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 54] |url=https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 }}</ref><ref>G. Asatrian, ''Prolegomena to the Study of the Kurds'', Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009. (p.21)</ref> Ji aliyê din ve kurdî wekî zimanê medî şaxeke [[zimanên îranî]] yên bakurê rojavayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |sernav=Kurdish Language |tarîx=2020-03-04 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnavê-edîtor=Ludwig |pêşnavê-edîtor=Paul |tarîxa-gihiştinê=2015-05-05 |tarîxa-arşîvê=2011-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111117044331/http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=D. N. MacKenzie |sal=1961 |sernav=The Origins of Kurdish |kovar=Transactions of the Philological Society |cild=60 |rr=68–86 |doi=10.1111/j.1467-968X.1961.tb00987.x }}</ref> Hin lêkolîner [[kardox]]ên serbixwe wek pêşiyên kurdan difikirin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 2 |url=https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186 |paşnav=Gershevitch |pêşnav=I. |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1985 |isbn=9780521200912 |cih= |rr=[https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186/page/257 257] |jêgirtin= }}</ref> ên din jî [[Kîrtî|kîrtiyan]] çêtir digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cyrtians-gk |sernav=CYRTIANS |paşnav=Schmitt |pêşnav=Rüdiger |tarîx=15 kanûna pêşîn 1993 |malper=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Lêbelê, rastî têgiha ''kurd'' herî pêşîn di sedsala 7an de di çavkaniyên erebî de tên.<ref>Martin van Bruinessen, "The ethnic identity of the Kurds," in: ''Ethnic groups in the Republic of Turkey'', compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, 1989, pp. 613–21.{{Jêder-malper |url=http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151015152331/http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |tarîxa-arşîvê=15 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> [[Destan (wêje)|Destanên]] wekî ''[[Şahname]]'' û ''[[Karnameya Erdeşêrê Babekan]]'' ên bi [[Farisiya Navîn|pehlewî]], kitêbên ji dema destpêka [[îslam]]ê, û çavkaniyên din ên îslamê nimûneyên ewil ên navê ''kurd'' didin.<ref>A. Safrastian, ''Kurds and Kurdistan'', The Harvill Press, 1948, p. 16 and p. 31</ref> Di ''Karnameya Erdeşêrê Babekan'' de (nesîreke kurt a bi [[farsiya navîn]]) hatiye vegotin ku di dema [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] de [[Erdeşêrê Yekê]] li dijî kurdan û seroka wan [[Madîg]]î şer kiriye. Tevî ku di destpêkê de têk çûye jî, Erdeşêrê Yekê di serîtewandina kurdan de bi ser ketiye.<ref>''Kârnâmag î Ardashîr î Babagân.'' Trans. D. D. P. Sanjana. 1896</ref> Di nameyeke Erdeşêrê Yekê ji dijminê xwe yê [[Erdewan IV|Erdewan V]] ku di heman berhemê de tê vegotin stendibû de ew jî wek kurdekî hatiye nîşandan. {{quote| <poem> Te qasê tu nikarî bicû gez kiriye, û te mirina xwe di destê xwe afirandiye, Hey kurê kurdan, di kona kurdan de hatiye mezinkirin, Kê destûr da te wê tacê deynî ser serê xwe.''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Limbert |pêşnav1=J. |sal=1968 |sernav=The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran | url = |kovar=Iranian Studies |cild=1 |hejmar=2 |rr=41–51 | doi=10.1080/00210866808701350 }}</ref> </poem> }} Eslê kurdan ê etnîkî curbicur in.<ref name="DavidMcdowall" /> Di vê demê de bikaranîna têgiha kurd bi îhtimaleke gelek mezin têgiheke [[civak]]î bû ku şûnda komeke etnîk a eşkere ji bo koçberên îraniya bakurê rojava dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Asatrian |pêşnav1=G. |sal=2009 |sernav=Prolegemona to the Study of Kurds | url = |kovar=Iran and the Caucasus |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–58 | doi=10.1163/160984909x12476379007846 }}</ref> Herwiha di 360an {{bz}} de mîrê [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] ji bo fethkirina bajarê Bezabdeyê ([[Cizîr]]a îro) êrişî wîlayeta [[Romaya Kevnare|Romê]] ya [[Zawdex]]ê kiriye. Bajar hatibû xurtkirin û ji aliyê sê lejyonan û gelek tîrvanên kurd ve hatibû parastin.<ref name="Gutenberg.org">{{Jêder-malper |url=http://www.gutenberg.org/files/16167/16167-h/raw7a.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Seventh Monarchy, Part A |xebat=Gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2014-03-02 }}</ref> Piştî dorpêçeke dirêj û dijwar, [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] dîwar hilweşandine, bajar feth kiriye û hemû parêzvanên bajêr qetil kirine. Dûre wî, vî bajarê stratejîk tamîr kiriye, leşkerên xwe yên herî baş di bajêr de bi cih kirine.<ref name="Gutenberg.org"/> Îhtimal e ku ''qadishaye'', yên ji aliyê [[Kawad I|Kawadê Yekê]] ve di [[Singara]]yê de hatine bicihkirin, kurd bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 3, Issue 2 |paşnav=Fisher |pêşnav=W. B. |weşanger=Cambridge University Press |sal=1968 |isbn=9780521246934 |cih= |rr=761 }}</ref> û wan [[Ebdelmesîh|Ebdelmesîhê şehîd]] perestibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of Cities in Dry-Farming Syria and Mesopotamia in the 3rd Millennium B.C. |url=https://archive.org/details/originsofcitiesi0000unse |paşnav=Weiss |pêşnav=Harvey |weşanger=Four Quarters Publishing |sal=1986 |isbn=9780931500084 |cih=Guilford, Connecticut |rr=[https://archive.org/details/originsofcitiesi0000unse/page/76 76] }}</ref> Qadishaye li dijî sasaniyan serî hilda û hemû axên farisan talan kirin. Dûre ew bi ereb û ermeniyan re beşdarî şerê sasaniyan li dijî [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fisher |pêşnav=G. |tarîx=2016 |sernav=Writing the History of the "Persian Arabs": The Pre-Islamic Perspective on the "Nasrids" of al-Hirah |url= |kovar=Iranian Studies |cild=49 |rr=247–290 |doi=10.1080/00210862.2015.1129763 }}</ref> Nivîseke nivîskarekî meçhûl a ji sedsala 7an jî heye ku di derheqê [[Mar Qardax]], şehîdê xiristiyanan, de hatiye nivîsîn. Mar Qardax di sedsala 4an de di dema serdestiya Şepûrê Duyem de jiyabû, û tê gotin ku ew rastî [[Mar Ebdişo]]yê metran û şehîd hatiye. Piştî lêpirsîna Mar Qardax û leşkerên wî di derheqê eslê Ebdişoyî de, wî gotiye dê û bavên xwe di rastiya xwe de ji gundê [[asûr]]an ê bi navê Hazzayê ne lê ew hatine biderkirin, û piştre li Tamanonê, gundekî li ''axa kurdan'' ê ku tê terîfkirin li derdora [[Çiyayê Cûdî|Çiyayê Cûdiyê]] ye, niştecih bûn.<ref>Walker, J. T. (2006). ''The Legend of Mar Qardagh: Narrative and Christian Heroism in Late Antique Iraq''. Berkeley: [[University of California Press]], pp. 26, 52.</ref> === Serdema navîn === {{Gotara bingehîn|Merwaniyan}} {{Gotara bingehîn|Eyûbiyan}} {{Gotara bingehîn|Xanedana Şedadiyan}} {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Soran}} [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|[[Selahedînê Eyûbî]], damezrînerê [[Dewleta Eyûbiyan]] li Rojhilatê Navîn]] Çavkaniyên [[suryanî]] yên ewil ji bo kurdan ''Hurdanaye'', ''Kurdanaye'', ''Kurdaye'' bi kar anîne. Li gorî [[Mîxaîlê Mezin]], hurdanaye ji erebên tayaye veqetiyabû û hewara xwe bir bo împeratorê Bîzansê [[Theofîlus (împerator)|Theofîlusî]]. Ew herwiha qala leşkerên [[Gelê Farsê|parsî]] yên ku li hêrema Qardu li dijî Musayî, serokê hurdanayeyan, di sala 841ê de şer kiribû dike. Li gorî [[Bar Hebraeus|Bar Hebreausî]], mîrekî kurdanayeyan hebû û wî di sala 829an de li dijî ereban serî hilda. Mîxaîlê Mezin ew wek [[Paganî|pagan]], mirîdên [[mehdî]] û pisporên [[Mux|magî]] hesibandin. Mehdiyê wan xwe wek [[Îsa]] û [[Rihê pîroz]] bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mouawad |pêşnav=R.J. |tarîx=1992 |sernav=The Kurds and Their Christian Neighbors: The Case of the Orthodox Syriacs |url= |kovar=Parole de l'Orient |cild=XVII |rr=127–141 |via= }}</ref> Di destpêka [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de kurd di çavkaniyên erebî de bi awayekî belawela xuya dikin, û ev têgih hingê jî ji bo xelkekî taybet nedihat bikaranîn; şûna wê, wê têgihê nîşanî eşîrên koçer ên îraniyên rojavayî dida, ku ev eşîr ji [[Gelê Farsê|parsan]] cuda bû. Lê dîsa jî di serdema navîn a bilind de nasnameya kurdan a etnikî her ku diçû dihat holê. Digel ku têgih bi awayekî civakî jî dihat bikaranîn,<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 4, 8, 9.</ref> mirov dikare delîlên eşkere yên nasname û hevkariya kurdan a etnikî di nivîsên ji sedsala 12 û 13an de bibîne.<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 6-7.</ref> Ji sedsala 11an û pê ve têgiha kurd bi eşkereyî wekî etnonîm tê diyarkirin û hevmanetiya wê bi kategoriya etnografîk a koçber re nîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=James |pêşnav=Boris |tarîx=2014 |sernav=Arab Ethnonyms('Ajam, 'Arab, Badu and Turk): The Kurdish Case as a Paradigm for Thinking about Differences in the Middle Ages |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |rr=683–712 (see 692) |doi=10.1080/00210862.2014.934149 }}</ref> [[Teberî|Teberiyî]] nivîsiye ku di sala 639an de [[Hormuzan]]î, generalekî sasaniyan ê ji malbateke mîrzade, li dijî dagirkerên îslamê li [[Xûzistan]]ê şer kiriye, û bang li kurdan kiribû ku di wî şerî de alîkariya wî bikin.<ref>al-Tabari. ''The Conquest of Iraq, Southwestern Persia, and Egypt''. Trans. G. H. A. Juynboll. Albany: [[State University of New York Press]], 1989, p. 121.</ref> Lêbelê, ew têk çûne û ketine bin [[Belavbûna îslamê li Kurdistanê|serweriya îslamê]]. Di sala 838an de serokekî kurd ê li [[Mûsil]]ê, bi navê [[Mîr Ceferê Dasnî|Mîr Ceferî]], li dijî xîlafeta [[El-Mutasimî]] serî hilda, yê ku li dijî serhildanê fermandarê Îtex şandiye. Îtex di vî şerî de bi ser ket û piraniya kurdan îdam kirin.<ref>T. Bois. (1966). ''The Kurds''. Beirut: Khayat Book & Publishing Company S.A.L., p. 87.</ref><ref>K. A. Brook. (2009). ''The Jews of Khazaria''. Maryland: Rowman and Littlefield Publishers Inc., p. 184.</ref> Li dawiyê ereban herêmên kurdan feth kirine û hêdî hêdî piraniya kurdan anîne îslamê, û pir caran kurd di nav leşkerên xwe de bi cih kirine, yek ji wan jî [[Xanedana Hemdaniyan|hemdaniyan]] in, ku endamên malbata wan ên mîrzade bi gelemperî bi kurdan re zewicîne.<ref>Canard (1986), p. 126</ref><ref>Kennedy (2004), pp. 266, 269.</ref> Di sala 934an de xanedana [[Deylamî|deylamiyan]] a [[biweyhî]] hatiye damezrandin, û paşê jî wan piraniya Îran û Iraqa îroyîn feth kirine. Di dema serweriya vê xanedanê de Bedr ibn Hasanwaih, serokeşîr û serwerê kurd, xwe wekî yek ji emîrên wê demê yên herî muhîm da qebûlkirin.<ref>K. M. Ahmed. (2012). ''The beginnings of ancient Kurdistan (c. 2500-1500 BC) : a historical and cultural synthesis''. [[Leiden University]], pp. 502-503.</ref> Di sedsalên 10-12an de çend serwerî û xanedanên kurdan hatine damezrandin, ku li Kurdistanê û deverên cîran hikûm kirine: [[Wêne:AyyubidGreatest.png|thumb|Dewleta Eyûbiyan xanedaneke misilman ya kurd bû, ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatiye damezrandin.]] * [[Şedadî]] (951–1174) li hin deverên [[Ermenistan]] û [[Arran]]a îroyîn hikûm kiriye.<ref>A. Peacock (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids "Shaddadids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Rewadî]] (955-1221) li hin deverên [[Azerbaycan]]ê hikûm kiriye.<ref>Jamie Stokes, ''Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East'', Volume 1, Infobase Publishing, 2009, {{ISBN|978-0-8160-7158-6}}, [https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA382#v=onepage&q=%22the%20latter%20around%20Tabriz%20and%20Maragheh.%22 p. 382.]</ref> * [[Dewleta Hesnewiyan|Heseneweyhî]] (959–1015) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn hikûm kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |sernav=Historical dictionary of the Kurds | url =https://books.google.com/?id=DoNSXwb8D9EC&pg=PA117 |sal=2011 |weşanger=Scarecrow Press | isbn =978-0-8108-7507-4 }}</ref> * [[Merwanî]] (990–1096) li rojhilatê Anatolyayê hikûm kiriye.<ref>C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', ([[Columbia University Press]], 1996), 89.</ref> * [[Dewleta Enazî|Enazî]] (990-1117) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn (ya paşî Heseneweyhî hatiye) hikûm kiriye.<ref>K. M. Ahmad (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/annazids-banu-annaz-a-kurdish-dynasty-r "Annazids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Hezarhespî]] (1148–1424) li başûrê rojavayê yê Îranê hikûm kiriye.<ref>C. Edmund Bosworth (2003) [http://www.iranicaonline.org/articles/hazaraspids "Hazāraspids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Dewleta Eyûbiyan]] (1171-1341) li Misr, Sûriye, Mezopotamyayê jorîn û parçeyên din ên başûrê rojhilatê Anatolyayê û li Nîvgirava Erebistanê hikûm kiriye.<ref name="IranicaAyyubids">{{Jêder-kitêb |urlya-beşê=http://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids |pêşnav=R. S. |paşnav=Humphreys |beş=Ayyubids |sernav=Encyclopædia Iranica |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 }}</ref> Ji ber dagirkeriya tirkan a Anatolyayê di sedsala 11an de xanedanên kurd hilweşiyane û beşdarî xanedana [[Selcûqî|selcûqiyan]] bûne. Piştî vê demê kurd di nav artêşên [[zengiyan]] de gelek cih girtine.<ref>F. Robinson. (1996). ''The Cambridge Illustrated History of the Islamic World''. Cambridge: Cambridge University Press, p. 44.</ref> Piştî zengiyan, bi rêveberiya [[Selahedînê Eyûbî|Selahedînî]] [[Dewleta Eyûbiyan]] di sala 1171ê de hatiye damezrandin. Selahedînî ji bo fethkirina [[Orşelîm|Qudisê]] ji destê [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] di [[Şerê Hetînê]] de serokatiya misilmanan kiriye; herwiha gelek caran li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]] jî şer kiriye. Dewleta Eyûbiyan heya sala 1341ê dom kiriye û di dagirkirina mongoliyan de têk çûye. === Serdema sefewiyan === [[Wêne:Kurdsih_Wariors.jpg|thumb|upright=1.15|Şerrvanên kurd ji aliyê Frank Feller ve]] [[Dewleta Sefewiyan|Xanedana Sefewiyan]], a ku di sala 1501ê de hatiye damezrandin, axên kurdan jî bi dest xistiye. Bi rastî eslê vê malbatê digihîje kurdekî bi navê [[Pîroz Şah Zêrînkuleh]], esilzadeyekî ku di sedsala 11an de ji Kurdistanê bar kiriye [[Erdebîl, Îran|Erdebîlê]].<ref name="Daftary">F. Daftary, "Intellectual Traditions in Islam", I.B. Tauris, 2001. pg 147: "But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to [[Kurdistan Province|Kurdistan]], from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Adharbayjan"</ref><ref>Barry D. Wood, The Tarikh-i Jahanara in the Chester Beatty Library: an illustrated manuscript of the "Anonymous Histories of Shah Isma'il", Islamic Gallery Project, Asian Department Victoria & Albert Museum London, Routledge, Volume 37, Number 1 / March 2004, Pp: 89 - 107.</ref> [[Şerê Çaldiranê]], ku di sala 1514an de li Parêzgeha [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana rojava]] ya Îranê bi dawî bûye, destpêka [[Şerên osmanî-farisî]] yên di navbera Îrana sefewî (û xanedanên Îranê yên peyhatî) û [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] de bûye. Ji bo 300 salên bê, piraniya kurdan xwe li heremên ku di dema Şerên osmanî-farisî de di navbera Osmanî û Îranê de gelek caran hatine dest guherandin dijîn dît. Şahê sefewiyan [[Şah Îsmaîl|Îsmaîl I]] (s. 1501-1524) serhildaneke [[Êzdîtî|êzîdiyan]] a ku ji sala 1506an heta 1510an dom kiriye, dawî anî. Piştî sedsalekê Şerê [[Dimdim]]ê çêbû, ku Şahê sefewiyan [[Şah Ebasê Yekê|Ebas I]] (s. 1588-1629) serhildana ku bi serokê kurd [[Emîrxan Lepzêrîn|Emîrxan Lepzerîn]] ve hatiye serokatîkirin bi serfirazî dawî aniye. Piştre gelek kurd hatine sirgûnkirin [[Xorasan]]ê, ne tenê ji bo qelskirina kurdan, lê di heman demê de jî ji bo parastina hidûda rojhilatê ji dagirkirina eşîrên [[Efxanistan|afganî]] û tirkmen.<ref>''A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan'' By Gérard Chaliand, Abdul Rahman Ghassemlou, and Marco Pallis, p. 205.</ref> Xelkên din ên wek [[ermenî]], [[gurcî]] û [[çerkez]] jî bi darê zorê ji aliyê Ebas I û xelefên wî ve hatine sirgûnkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend |url=https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow |paşnav=Blow |pêşnav=David |weşanger=I.B.Tauris |sal=2009 |isbn=978-0857716767 |rr=[https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow/page/n80 66] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Indian Ocean to the Mediterranean: The Global Trade Networks of Armenian Merchants from New Julfa |paşnav=Aslanian |pêşnav=Sebouh |weşanger=University of California Press |sal=2011 |isbn=978-0520947573 |cih=California |rr=1 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor |paşnav=Bournoutian |pêşnav=George |weşanger=Mazda Publishers |sal=2002 |isbn=978-1568591414 |rr=[https://archive.org/details/concisehistoryof00geor/page/208 208] |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Georgia |paşnav=Mikaberidze |pêşnav=Alexander |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2015 |isbn=978-1442241466 |rr=291, 536 |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran and the World in the Safavid Age |url=https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse |paşnav=Floor |pêşnav=Willem |weşanger=I.B.Tauris |sal=2012 |isbn=978-1850439301 |rr=[https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse/page/479 479] |paşnav2=Herzig |pêşnav2=Edmund }}</ref> [[Kurdên Xorasanê]], ku hêjmara wan nêzîkê 700.000 in, hîn jî zaravayê kurdiya [[kurmancî]] bi kar tînin.<ref>''[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=11316&lang=en "The cultural situation of the Kurds],'' A report by Lord Russell-Johnston, Council of Europe, July 2006. Retrieved 11.01.2015.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/f52bcc85689b17998025679f003f5a36?Opendocument |sernav=Fifteenth periodic report of States parties due in 1998: Islamic Republic of Iran |weşanger=Unhchr.ch |tarîxa-gihiştinê=2011-12-02 }}</ref> Çend kurdên esilzade xizmeta sefewiyan kiriye û di nav wan de hatine ritbeyên baş, yek ji wan jî [[Şêx Elîxanê Zengenê]] ye, ku ji sala 1669an heta 1689an wek wezîrê mezin ê [[şah]] Suleyman I (s. 1666–1694) xebitiye. Ji ber hewldanên wî yên ji bo reformkirina [[Aborî|ekonomiya]] Îranê, di tarîxnivîsiya modern de jê re "Sefewî Emîr Kebîr" tê gotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="ŠAYḴ-ʿALI KHAN ZANGANA". |paşnav=Matthee |pêşnav=Rudi |weşanger=Encyclopaedia Iranica }}</ref> Herwiha kurê wî, [[Şahqulîxanê Zengenê]] jî ji sala 1707an heta 1716an wek wezîrê mezin xizmet kiriye. Siyasetmedarekî kurd ê din, [[Genc Elîxan]], hevalekî nêzîk ê Ebas I bû, û di parêzgehên têvel de walîtî kiriye û ji bo xizmeta wî ya dilsoz dihat zanîn. === Serdema zend === [[Wêne:کریم_خان_زند.JPG|alt=|thumb|[[Kerîmxanê Zend]], serokê Xanedana Zend yê Lekî ]] Piştî hilweşîna Sefewiyan, Îran ketiye bin destê [[Xanedana Efşaran|Împeratoriya Efşarî]] ku di dema xwe ya zêrîn de ji aliyê [[Nadir Şah]] ve hatiye hikûmkirin. Piştî mirina Nadîr Şah, Îran ketiye nav şerekî navxweyî, gelek serok hewl dane ku desthilata wî welatî bigirin. Di dawiyê de [[Kerîmxanê Zend]], generalekî [[lek]]î yê [[Zend (eşîr)|eşîra Zend]], desthilatê bi dest xistiye.<ref>A fourth pretender was Karim Khan, son of Aymak of the Zand, a section of [[Lek|Lak]] tribe {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=y6BCAAAAIAAJ&q=%22A+fourth+pretender+was+Karim+Khan,+son+of+Aymak+of+the+Zand%22 |sernav=A History of Persia |paşnav=Sir Percy Molesworth Sykes |weşanger=Macmillan and Company, limited |sal=1930 |rûpel=277 }}</ref> Hingê di serdema Kerîmxanî de welat zengîn bûye; huner pêş ve çûye, û têkiliyên navmiletî jî hatine xurtkirin.<ref>J. R. Perry (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/karim-khan-zand "Karim Khan Zand"]. Retrieved 7 July 2013.</ref> Kerîmxan wekî serokekî ku bi xelkê xwe re eleqedar bûye hatiye vegotin û sernavê ''Wekilê Xelkê'' lê hatiye kirin. Piştî Şerê osmanî-îranî (1775-76) Kerîmxan karibûye ji bo çend salan desthilatê [[Besre]]yê di Iraqa Osmaniyan de bigire.<ref>'' 'Abd al-Hamid I'', M. Cavid Baysun, The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, ed. H.A.R. Gibb, J.H. Kramers, E. Levi-Provencal and J. Schacht, (Brill, 1986), 62.</ref><ref>Dionisius A. Agius, ''In the Wake of the Dhow: The Arabian Gulf and Oman'', (Ithaca Press, 2010), 15.</ref> === Serdema osmaniyan === Piştî ku Sultan [[Selîm I|Selîmê Yekê]] di [[Şerê Çaldiranê]] ya 1514an de [[Şah Îsmaîl]]î têk bir û [[Ermenistana rojava|Ermenistana Rojava]] û Kurdistanê îlheq kirin, îdarekirina deverên fetihkirî sparte dîroknasê kurd [[Îdrîsê Bidlîsî]]. Wî ev dever li [[sancaq]]an dabeş kir, û bêyî ku midaxeleyî prensîba [[weraset]]ê bike, serokeşîran wek walî tayîn kirin. Wî axên di navbera [[Erzîrom]] û [[Êrîvan]]ê de yên ku ji derbasbûna [[Tîmûrleng|Tîmûrî]] ve wêran mabû, bi kurdên [[Hekarî (hêrema dîrokî)|Hekarî]] û [[Mîrektiya Botan|Botanê]] bi cih kir. Ji [[Peymana Amasyayê]] heta nîvê yekem ê sedsala 19an, gelek caran osmanî û xanedanên [[îran]]î (sefewî, [[Xanedana Efşaran|efşarî]], [[Xanedana Qacaran|qacarî]]) yên cîran ji bo çend deverên axa kurdan şer kir. Di destpêka sedsala 19an de siyaseta navendîparêziyê ya osmaniyan kêmkirina desthilatdariya mîrektiyan armanc kir, ku rasterast tesîr li mîrên kurdan kir. Piştî ku di sala 1847an de li dijî osmaniyan ji bo parastina pêkhateyên heyî yên mîrektiyên kurdan serhildanek da destpêkirin, [[Bedirxan Beg]] mîrê dawîn ê Mîrektiya [[Cizîr|Cizîra Botan]] bû. Her çend serhildana wî weke serhildaneke miletperwerî neyê binavkirin jî, zarokên wî di sedsala pêş de di derketin û pêşvebirina miletperweriya kurdî de roleke muhîm lîstin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=95 |oclc=62365183 }}</ref> Yekem hereketa miletperweriyê ya kurdî ya modern di sala 1880an de bi serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], ku serokê malbateke bihêz a [[Şemzînan]]ê bû, derket holê. Şêx Ubeydullah daxwaza otonomiya siyasî yan jî serxwebûna kurdan a temamî û herwiha naskirina dewleta Kurdistanê bêyî mixadeleyên Tirkiyeyê yan otorîteyên farisî dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=75 |oclc=62365183 }}</ref> Serhildana li dijî [[Xanedana Qacaran|Îrana qacarî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] di dawiyê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye tepisandin û Şêx Ubeydullah tevî navdarên din sirgûnî [[Stembol]]ê kirin. === Miletperweriya kurd a sedsala 20an === [[Wêne:Kurdistan1920.png|thumb|Hikûmên [[Peymana Sevrê]] ji bo [[Kurdistan]]eke serbixwe (1920)]] Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bi hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], ya ku bi riya serkutkirina tevgerên kurdan ên serxwebûnê, di dîrokê de bi awayekî serketî kurd entegre kiribû (lê asîmîle nekiribû), miletperweriya kurd derket holê. Serhildan car bi car çêdibûn lê tenê piştî serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî|Şêx Ubeydullahî]] di sala 1880an de kurdan daxwazên miletî kirin. Siltanê Osmanî [[Ebdulhemîd II|Ebdulhemîdê Duyem]] ({{Serwerî|1876|1909}}) bi kampanyayeke entegrasyonê bersiv da, ku bi teklîfên meqemên biprestîj di hikûmeta xwe de ji bo bihêzkirina desthilatdariya osmanî mixalifên kurd ên navdar wezîfedar kirin. Dema dilsoziya [[Hengên Hemîdiye|Alayên Hemîdiyeyê]] yên kurd di Şerê Cîhanî yê Yekem de li ber çavan tên girtin, xuya ye ku stratejiya Ebdûlhemîdî serketî bû.<ref name="laciner">{{Jêder-kovar |paşnav=Laçiner |pêşnav=Bal |paşnav2=Bal, Ihsan |sal=2004 |sernav=The Ideological and Historical Roots of Kurdist Movements in Turkey: Ethnicity Demography, Politics |url=http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |cild=10 |hejmar=3 |rr=473–504 |doi=10.1080/13537110490518282 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071011225529/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |tarîxa-arşîvê=11 çiriya pêşîn 2007 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hereketa miletperwer a kurd a ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem û dawiya Împeratoriya Osmanî di sala 1922an de derket holê, bi giranî reaksiyonek nîşanî li hember guherînên di cimhuriyeta nû ya Tirkiyeyê de da. Di serî de li hember laîkbûna radîkal, navendîkirina desthilatdariyê, û miletperweriya tirk a berbelav rabûn.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=Natali |pêşnav=Denise |tarîx=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1066992042000300701 |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Serokê nexweşxaneyeke mîsyoneran li [[Riha]]yê Jakob Künzler paqijkirina etnîkî ya mezin a hem [[ermenî]] û hem jî kurdan ji aliyê Jon tirkan ve belge kir.<ref>Fisk, R. ''The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East'', p.322.</ref> Li ser sirgûnkirina kurdên Erzîrom û Bidlîsê di zivistana sala 1916an de gelek agahî daye. Digotin kurd dê bibin insûrên kavilker û dê di şer de aliyê [[Împeratoriya Rûsî|Rûsyayê]] bigirin. Ji bo jiholêrakirina vê xeterê, Jon tirkan ji herêmên ''Djabachdjur'',{{Ne kurdî-biçûk|tarîx=adar 2024}} ''Palu'', ''Mûş'', ''Erzirom'' û ''Bedlîsê'' dest bi sirgûneke mezin a kurdan kirin. Jon tirkan mecbûr kir ku nêzîkî 300.000 kurd berê xwe bidin [[Riha]]yê li başûr û piştre ji wir jî ber bi [[Dîlok|Eynteb]] û [[Gurgum|Mereşê]] li rojaveyê. Di havîna 1917an de kurd hatin koçkirin [[Qonye]]yê li [[Anatolyaya navîn]]. Bi saya van tedbîran, serokên Jon tirkan dixwestin ku bi sirgûnkirina kurdan ji axa bav û kalên wan û bi belavkirina wan di nav parçeyên biçûk ên civakên sirgûnî de têsîra siyasî ya kurdan qels bikin. Heta dawiya Şerê Cîhanî yê Yekem, bi qasî 700.000 Kurd bi darê zorê hatin sirgûnkirin û hema hema nîvê sirgûnan mirin.<ref>Dominik J. Schaller, Jürgen Zimmerer, ''Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction'', Journal of Genocide Research, Vol.10, No.1, p.8, March 2008.</ref> == Kultur û huner == === Folklor û Mîtolojî === [[Wêne:Vulpes vulpes at Eshel HaNasi4, israel.jpg|thumb|Rovî, lehengeke gelember ya di Çîrokên kurdî de|alt=|çep]] Kurd xwedî tradîsyoneke [[folklor]]ê ya dewlemend in, ku heta van demên dawiyê bi piranî bi xeberdan an jî kilaman ji nifşekê derbasî yê din bûye. Her çend e ku hin [[çîrok]]ên nivîskarên kurd li seranserê Kurdistanê baş dihat zanîn; piraniya çîrokên hatine vegotin tenê di sedsala 20an û 21ê de hatine nivîsîn. Tê bawerkirin piraniya wan ji sedsalan gihiştine heta îro. Armanc û şêwaza wan curbicur in, di nav folklora kurdan de mirov dikare çîrokên di derheqê [[xweza]], heywanên [[Antropomorfîzm|antropomorfîk]], evîn, qehremanên baş û yên xirab, afirandiyên [[Mîtolojiya kurdî|mîtolojîk]] û jiyana rojane de bibîne. Mirov dikare di kulturên din de jî hin ji van qehremanên mîtolojîk mîna [[Teyrê Sîmir|Sîmir]], [[Şahmaran]] û [[Kawayê Hesinkar]] bibîne, nexasim di [[mîtolojiya îranî]] de. Herwiha hin çîrok tenê li ser şahiyê ye, û hinên din jî li ser [[Perwerde|tehsîl]] û dîn in.<ref name="Edgecomb">{{Jêder-kitêb |sernav=A Fire in My Heart: Kurdish Tales |paşnav=D |pêşnav=Edgecomb |weşanger=Westport: Libraries Unlimited |sal=2007 |rr=200 }}</ref> Dibe ku hêmana herî tê dubarekirin [[Rovî (ajal)|rovî]] be, ew bi fêlbazî û jîrîtiya xwe bi ser hemû cureyên kêm hişmend dikeve, herwiha bi giştî di dawiyê de têk diçe.<ref name="Edgecomb" /> Mijareke din a gelemper di folklora kurdan de jî eslê [[Lîsteya êlên kurdan|eşîran]] e. Çîrokbêj li pêşberî temaşevanên ku carinan bi tevahiya gundekî pêk tê, çîrokên xwe pêşkêş dikin. Mirovên ji derveyî herêmê ji bo guhdarîkirina çîrokan seyahetê dikin û çîrokbêj bixwe diçin gundên din da ku çîrokên xwe belav bikin. Ev çîrok bi xisûsî di zivistanê de geş dibin ji ber ku bi êvarî mirov di hindurê malê de dimînin û peydakirina şahiyê hingê dijwar e.<ref name="Edgecomb" /> Ev çîrok bi komên kurd ên heterojen re li hev tên û digel ku hin çîrok û hêman bi giştî li seranserê Kurdistanê tên dîtin, yên din jî xweserî herêmekê ne û girêdayî bi herêm, dîn û zaravaya xwe ve ne. Dibe ku nimûneya vê ya herî baş [[Kurdên cihû|cihûyên kurd]] ên [[Zaxo]]yê bin; li hemberî çîrokbêjên wan ên jêhatî li hemû deveran ji ber tradîsyoneke devkî ya bêhempa rêz tê girtin.<ref>D. Shai (2008). [https://doi.org/10.1007%2FBF02965657 "Changes in the oral tradition among the Jews of Kurdistan"].Retrieved 7 July 2013.</ref> Nimûneyên din jî mîtolojiya êzîdiyan,<ref>C. Alison (2006).[http://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1 "Yazidis i. General"]. ''Encyclopædia Iranica'' Retrieved 7 July 2013.</ref> û çîrokên kurdên [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ne, ku di bin tesîra ermeniyan de mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |sernav=Shahnameh in the Kurdish and Armenian Oral Tradition |tarîx=2013-07-07 |paşnav=V |pêşnav=Arakelova |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518102817/http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |tarîxa-arşîvê=2015-05-18 }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya 1980an li Tirkiyeyê di dema qedexekirina zimanê kurdî de dengê [[Dengbêjî|dengbêj]] û çîrokbêjan hatiye birîn, û gelek çîrok ketine talûkeya tinebûnê. Di sala 1991ê de qedexeya zimên hatiye rakirin, lê dîsa jî çîrokbêjiya edetî tesîreke negatîv ji televîzyon û radyoyan gelek girtiye.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2011/dec/28/kurdish-singing-storytellers-rise-dengbej "Silenced Kurdish storytellers sing again"]. ''The Guardian''. Retrieved 7 July 2013.</ref> Lêbelê, hin nivîskaran di parastina van çîrokan de gavên mezin avêtine. === Deq === [[Wêne:Kurdish-Deq.jpg|thumb|Deq, li ser laşê jineke kurd|alt=]] Herçend îslama [[Sunîtî|sunnî]] destûra deqên mayinde nede jî, xemilandina laşên bi deqan di nav kurdan de berbelav e ji ber vê hindê tê texmînkirin van deqên edetî ji demên berî îslamê mane.<ref name="Immigration Museum">{{Jêder-malper |url=http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |format=PDF |weşanger=Museumvictoria.com.au |sernav=Immigration Museum (2010) Survival of a culture: Kurds in Australia |tarîxa-gihiştinê=7 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=2010-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100326153229/http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |rewşa-urlyê=mirî }}|archive-url= |archive-date=2010-03-26}}</ref> Hibira deqan bi tevlîkirina şîrê jineke nû keçik aniye, kezeba heywanan, tenî û hin tiştên din tê çekirin.<ref name="Basnews13">{{Jêder-kovar |sernav=Deq: Kevneşopiya Qedîm |kovar=BasNûçe |url=https://archive.org/details/basnuce_13/mode/2up |paşnav=Imrek |pêşnav=Paşa |tarîx=2014-07-19 |cild=13 |rr=13 }}</ref> Deq li ser [[Çermê mirov|çerm]] bi bikaranîna derziyan tê nexşandin û binê çerm tê qulkirin. Mane û armancên deqan curbicur in, nimûne; parastina li dijî xirabî an nexweşiyê, nîşana xweşikiyê û girêdana eşîrê... Sembolîzma dînî jî di nava deqên kurd ên edetî û modern de berbelav e. Deq ji laşê mêran zêdetir li ser laşê jinan tê dîtin, û bi gelemperî li ser ling, çene, enî û derên laşî yên din tê nexşandin.<ref name="Immigration Museum" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kalkubi |sernav=Ḵālkubi |tarîxa-gihiştinê=2013-07-07 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnav=W. Floor (2011) }}</ref> Populerbûna kevneşopiya deqên mayinde di nav nifşên kurdan ên nû de pir kêm bûye. Lêbelê deqên modern zêdetir dibin, û deqên demkî hê jî mîna rêzgiriya çandê di rojên muhîm (wekî şevê hinnê) de tên lêkirin.<ref name="Immigration Museum" /> === Mîmarî === [[Wêne:Dehderî.jpg|çep|thumb|[[Pira Dehderî]] ya [[Merwanî]] li [[Amed]]ê]] Gundên kurdan ên edetî xwedî xaniyên hêsan in, ji herriyê tê çêkirin. Bi gelemperî, banên malan rast û textîn in. Heke gund li ser çiyayê hatibe avakirin, banê xeniyekî dibe hewşa xaniyê bilindtir. Lêbelê xaniyên bi banên wek kewara mêşan mîna yên li [[Herran]]ê jî hene. Bi sedsalan gelek mîmariyên kurd ên nuwaze bi şêwazên curbicur hatine avakirin. Kurdistan bi nimûneyên mîmariyê yên kevnar ji Îran, Roma, Grek û Semîtîk serbilind e, ku yên herî navdar [[Bêstûn]] û [[Taqê Bostan]] li [[Kirmaşan]]ê, Textê Silêman li nêzîkê Tekabê, [[Çiyayê Nemrûdê]] li nêzî Semsûrê û [[Keleha Hewlêrê|Kelehên Hewlêr]] û [[Sûra Amedê|Amedê]] ne. Yekem nimûneyên mîmariya kurdî ya rastîn, yên ku heta niha gihiştine, di sedsala 11an de hatine avakirin. Nimûneyên herî kevn ji [[Pira Dehderî]] ya [[Xanedana Merwaniyan|merwaniyan]] li [[Amed]]ê, [[Mizgefta Menûçêhr]] ya [[Xanedana Şedadiyan|şedadiyan]] li [[Anî|Aniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |sernav=The Mosque of Minuchihr |paşnav=Sim |pêşnav=Steven |tarîx=2007-01-23 |malper=VirtualANI |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070120195237/http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |tarîxa-arşîvê=2007-01-20 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> û Kelha Kurd a li nêzîkê Himsê pêk tên.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/28928501 |sernav=Crusader castles |paşnav=Kennedy, Hugh (Hugh N.) |tarîx=1994 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=0-521-42068-7 |cih=Cambridge |oclc=28928501 }}</ref> [[Wêne:Lalish the whole view.jpg|thumb|Kumbedên Lalişê]] Di sedsalên 12 û 13an de [[Eyûbî|Dewleta Eyûbî]] di tesîra pêşiyê wan ê [[Fatimî]], û reqîbê wan ê [[Seferên xaçperestan|xaçparêzan]] de gelek avahî li seranserê Rojhilata Navîn ava kirine û her wiha teknîkên xwe jî pêş ve xistine.<ref>Peterson, 1996, p.26.</ref> Jinên malbata eyûbî di parastina avahiyên nû de roleke muhîm girtine.<ref>Necipoğlu, 1994, pp.35–36.</ref> Berhemên herî navdar ên eyûbî [[Mizgefta Xelîl el-Rehman]], ya ku Gola el-Rehman a li Rihayê dorpêç dike, Kelha Qahîreyê<ref>Harry Ades, ''A Traveller's History of Egypt'', Arris Publishing Ltd. 2007 {{ISBN|1-905214-01-4}} p.226</ref> û piraniya beşên Kelha Helebê ne.<ref>{{Jêder |sernav=The Citadel of Aleppo: Description, History, Site Plan and Visitor Tour (Guidebook) |url=http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |pêşnav1=Julia |paşnav1=Gonnella |weşanger=[[Aga Khan Trust for Culture]] and the Syrian [[Directorate-General of Antiquities and Museums]] |sal=2008 |isbn=978-2-940212-02-6 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120609095149/http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |tarîxa-arşîvê=9 hezîran 2012 }}</ref> Beşa muhîm a din ji mîrasa mîmariyê ya kurd bi banê xwe yê konîk a orîjînal herêmê hecê yê ezîdiyan [[Laliş|Lalîş]] e, ku ji dawiya sedsala 12an/destpêka 13an heta niha gihiştiye. Di serdemên li pey de jî, serokên kurd û dewlet û mîrîtiyên wan li dinyayê şopa xwe bi forma mizgeft, keleh û bircan hiştine. Hin ji wan xirab bûne, hinek din jî bi armanca mîrasa kurd a çandî jiholêrakirinê hatine hilweşandin wekî nimûne Birca Belek ya mîrîtiya Botanê ye. Nimûneyên navdar [[Kela Xoşabê]] ji sedsala 17an,<ref>Verity Campbell - Turkey - 2007 - 724 pages, page 643, {{ISBN|1-74104-556-8}}</ref> Kela Şerwanê ya ji destpêka sedsala 18an, û Pira Dêrîn a Elwen li [[Xaneqîn]]ê ji sedsala 19an. Ya herî navdar [[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Bazîd]]ê ye, ku ev avahî bi tesîrên mezin ji her du edetên mîmariya anatolî û îranî hatiye avakirin. Avakirina qesrê di sala 1685an de bi seroktiya Çolak Ebdî Paşa, begekî Împeratoriya osmanî, dest pê kiribû û avahî di sala 1784an de ji aliyê neviyê wî, Îsheq Paşa ve hatiye xilaskirin.<ref>Lonely Planet (2012) '[http://www.lonelyplanet.com/turkey/the-black-sea-and-northeastern-anatolia/dogubayazit/sights/palace/ishak-pasa-palace Ishak Pasha Palace]'. Retrieved 7 July 2013.</ref><ref>Institut kurde de Paris (2011) '[http://www.institutkurde.org/en/publications/bulletins/pdf/318.pdf THE RESTORATION OF ISHAQ PASHA'S PALACE WILL BE COMPLETED IN 2013]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> Bi qasî 100 odeyên di nav de mizgeft, odeyên xwaringehê û zîndanan pêk tê û bi şekirinên hêja hatine xemilandin, ev Qesr xwedî nasnameyekê ye ku yek ji baştirîn nimûneya mîmariya serdema osmaniyan û ya Anatolyayê ye. Di salên dawî de, [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] çend avahiyên tarîxî wekî [[Kela Hewlêrê|Keleha Hewlêrê]] û Mînareya Mudhafaria nû kiriye.<ref>UNESCO Office for Iraq (2007) '[http://www.unesco.org/new/en/iraq-office/culture/erbil-citadel/ Revitalization Project of Erbil Citadel]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> === Wêjeya kurdî === {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} === Pêjgeha kurd === {{Gotara bingehîn|Pêjgeha kurd}} === Muzîka kurdî === {{Gotara bingehîn|Muzîka kurdî}} == Civak û jiyana kurdan == === Jiyan === Kurdistan ji ber ku cihekî çiyayî ye, daristanên wê pir in û heta ku dilê mirov bixwaze tavgeh, çem û rûbarên wê jî hene. Ligel van jî ji bo çandiniyê jî gelekî bikêr e. Ev gişt bûne sedema vê yekê ku kurd berê xwe bidin çandinî û ajeldariyê (sewaldariyê) û debara xwe bi vê yekê bikin. Ya ku diyar e, ji ber ajeldariyê jiyaneke neteweya kurdan a [[koçber]] hebûye û her tim çûne [[zozan]]an. Jiyana wan li ser pişta çarsiman bûye û li ku cihekî xweş dîtine li wir danîne û maweyekê li wir mane. Ji sewalên xwe havilên qenc girtine û ji hiriya wan ji xwe re cil û ber, kepenek, gore û hwd çêkirine. [[Wêne:Zarokên Dengizî.jpg|thumb|çep|Zarokên Kurd]] Ji şîrê wan ji xwe re [[penîr]], [[mast]], [[rûn]] û hwd girtine. Her karê ku ji destê wan hatiye kirine û hêdî hêdî berhemên xwe ji bo nifşên piştî xwe bi cih hêlane. Ji bo ku jiyaneke neteweya kurdan a ajeldarî hebûye, diyar e ku di destpêkê de li çiyayan jiyaye. Ji bo xwedîkirina sewalên xwe li rastî gelek kend û kospan hatiye û ji bo parastina sewalên xwe canê xwe avêtiye xetereyê. Li dijî dijmin, neyar û ajalan şer kiriye. Ji ber van sedeman kurd di pile û payeya yekem de netirs (bi xêret), wêrek û dilêr bûye. Her wisa şerker e û di tu şert û mercan de natirse. Piştî ku gelê kurd li deşt û çiyayan bi vî rengî jiyaye, hêdî hêdî li hin cihan stiriye ûniştecih bûye. ligel çandiniyê sewalvanî jî kiriye. Lewre mijûlî avedaniyê bûye û ligel vê yekê jî fêrî xet û nivîsînê bûye. Hêdî hêdî mil bi milê neteweyên din ên ariyayî ji bo pêşxistina çand û wêjeya xwe hewl daye û têkoşiyaye û kemiliye. [[Wêne:Kurdes Zaza de Diarbekir (Kurdistan).jpg|thumb|rast|Kurdên Zaza li Diyarbekir (Kurdistan), 1881]] [[Ely Bannister Soane]] ku yek ji rojhilatnasan e, di geştnameya xwe de dibêje: "Kurd zor camêr, wêrek û netirs in, pir ji nêçîr û yariyan hez dikin. Ew dixwazin li deşt û çiyan bijîn. Ji bindestî û koletiyê hez nakin û jê aciz in. Gotina wan yek e. Gelekî cesûr û jêrek in. Zû fêrî ziman, kar û pîşeyan dibin. Gelekî jiax û niştimana xwe hez dikin û xwe li serî didin kuştin. Kurd gelekî bexşende, dilovan, dilêr, camêr, lêbor, mêvandar û mêvanperwer in. Di nav kurdan de jin xwedî payeyeke berz in û zilamê kurdan gelekî rêz û hurmetê dide jiyana xwe. Di pêkanîna karekî de jê dipirse,. Jin jî mil bi milê zilaman dixebitin. di cotkirin, ajeldarî, maldarî, zarokxwedîkirin û xermanê de mil bi milê zilamê xwe dixebite. Jina kurd gelek bi namûs û damenpak e ku dawa wê pîs bibe jî wê dikujin. Keç bi dilê xwe dizewice. Dildarî reşbelek (cergûbez: di govendê de destênhevgirtina jin û mêran) di nava kurdan de bi nav û deng e û hemû ji şahî, dawet û govendê hez dikin. Ew vê yekê nîşan didin ku kurd diltêr, rûxweş, bi hiş, zana û wêrek in."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Eşîr === {{Gotara bingehîn|Êlên kurdan}} Civaka Kurdan bi giştî jî eşîran pêk tê. Her çend li bajaran eşîrparêzî kêmbûye jî, hîn li gund û bajarên biçûk eşîrparêzî dewam dike. Ji bo ku mirov civaka kurdan baş nas bike, naskirina eşîrên kurd gelek giring e. Di dîrokê de jî kurd gelek caran ne wek milet, eşîr eşîr şer dikirin. Jixwe ew tesîra eşîrbûnê di dîrokê de heta niha berdewam dike. Wextê ku Kurdistan bûye çar parçe, her eşîrê piştgiriya dewletekê dikir. Di rastiyê de jî ev pêngavên eşîrtî kurd kirin çar parçe. Di bin vê gotarê de em ê eşîrên kurd binasin. Hindek eşîrên sereke; * [[Hemawend|Eşîra Hemawend]]: Ev eşîr niştecihên navçeya [[Çemçemal]]in bi taybetî jî li herêma [[Bazyan]] in. Her wisa li [[Rojhilatê Kurdistanê]] jî dijîn. Di sedsala 19ê de ev eşîr gelek caran dibû sedema şerê Osmaniyan û Îraniyan. Wî wextî serokê vê eşîrê Ciwanmîr Axa bû. Her wisa wek Cewamîr, Jwamêr jî dihate nasîn. Hêjayî gotinê ye ku [[Şêx Mehmûd Berzencî]] li gel vê eşîrê xizmanî kiribû û di gelek şeran de alîkariya Şêx Mehmûd kirine.<ref>Aktör, Müttefik, Şaki Kürt Aşiretleri, Weşanên İletişimê, Tuncay Şur&Yalçın Çakmak, r:80</ref> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Neteweya kurdan di her serdemê de li ser ayîn û baweriyekê bûne. Wekî hemû neteweyên din ên ariyayî di şefeqa dîrokê de baweriya kurdan jî bi Xwedê hebûye û ew perestine. Her wiha bi perestina [[heyv]], [[roj]], [[stêrk]], [[agir]], [[av]], [[ba]], [[birûsk]] û tiştên bi vî rengî mijûl kirine. Wan di destpêkê de laşên miriyên xwe binax nekirine. Wan laşên miriyên xwe danîne ser latekî lûtkeyan da ku laşxwir wan bixwin. Bi vî awayî wan xwestiye ku dîsa bikevin nava laşê giyaneweran. Lê paşê ev rêbaz ji holê rakirine û laşê miriyên xwe pêçane û li çiyayan di bin axê de veşartine. === Kurd û zerdeştîtî === {{Gotara bingehîn|Zerdeştîtî}} Paşê ji malbata Espîtmanî ya Medyayê kesekî bi navê [[Zerdeşt]] peyda bûye û bangî gel kiriye ku Xwedayê tek û teniya biparêzin û baweriyê pê bînin. Gel jî bawerî bi wî aniye û ayîna wî qebûl kiriye. Rêz û rêçikên wî bi kar anîne. === Kurd û Îslam === {{Gotara bingehîn|Belavbûna îslamê li Kurdistanê}} [[Wêne:Nimêj.jpg|thumb|Pîreke kurdê misilman nimêj dike.]] Piştî ku ola Îslamê li Kurdistanê belav bû piraniya neteweya kurdan bawerî pê anî û bûne [[Misilman]]. == Şûn û warê kurdan == {{Gotara bingehîn|Kurdistan}} [[Wêne:1684 Curdistan Diarbeck map.jpg|thumb|Nexşeyeke kevnare ku tê de navê Kurdistanê ({{ziman-fr|Curdistan}}) xuya ye. Ev nexşe di sala 1684an de hatiye çapkirin.]] Ew şûn û warê ku kurd lê dijîn jê re dibêjin [[Kurdistan]]. Di pirtûka ''Dairetûl Mearifail Îslamî''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} de tê gotin ku Kurdistan parçe-erdekî biçûk e ku ketiye başûrê Rojhilat. Ew ji Loristanê dest pê dike heta meletî dirêj dibe û diçe bakurê Rojava. Dr. [[Mihemed Muîn]] dibêje: "Kurdistan parçe-erdek e ku ketiye Asyaya Rojava û di navbera dewletên Îran, Iraq, Tirkiye, Sûriye û Rûsyayê de hatiye parçekirin. Çiqas ku dilê te bixwaze dewlemend e. Xezîneyên wekî av, [[petrol]], [[sifir]] ([[mis]]), [[hesin]], [[cîwe]] ([[ciwa]]) zêde tê de heye. Gotina Kurdistan di zimanê [[selcûqî|selçûqiyan]] de bi nav û deng bûye. "Hemdulah Mestûfî' ev bajar wekî bajarên Kurdistanê bi êv kirine: Alanî, Elîşter, Behar, Xeftiyan, Derbendî Tacxatûn, Derbendî Zengî, Dibîl, Dînewer, Sultan Avay, Şarezûr, Kengwer, Qirmîsîn, Kirind û Xoşan, Maydeşt, Hersîn û Westam."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Niştecihên kurd li parêzgehên Kurdistanê (1985) === {| class="wikitable sortable" border="center" |- !Parêzgeh !Kurd (% ji niştecihan) <ref>Prof. Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> |- |[[Silêmanî]] |99% |- |[[Hewlêr]] |89% |- |[[Îlam]] |85% |- |[[Kurdistan]] |85% |- |[[Hekarî]] |97% |- |[[Kirmaşan]] |83% |- |[[Luristan]] |78% |- |[[Sêrt]] |88% |- |[[Dihok]] |83% |- |[[Bidlîs]] |92% |- |[[Mêrdîn]] |85% |- |[[Amed|Diyarbekir]] |89% |- |[[Wan]] |93% |- |[[Riha]] |58% |- |[[Kerkûk]] |85% |- |[[Erzîrom]] |27% |- |[[Mûsil]] |45% |- |} == Malbata kurdan == {{Gotara bingehîn|Qewmên Kurdî yên Dîrokî}} {| class="wikitable" |- ! Gel ! Hoz ! Zarava ! Gelhe |- |[[Kurmanc]] |[[Behdînanî]] |[[Kurmancî]] | ± 20.210.872<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kmr |sernav=kmr }}</ref> |- |[[Soran]] | |[[Soranî]] | 6.750.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/language/ckb/ |sernav=Kurdish, Central &#124; Ethnologue Free |malper=Ethnologue (Free All) }}</ref> |- |[[Dimilî]] |[[Kird]], [[Kirmanc]] |[[Dimilî]], [[Kirdkî]], [[Kirmanckî]] | 2.500.000 û 3.500.000{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Başûrê|Başûrî]] |[[Feylî]], [[Sencabî]], [[Kelhûr]], [[Şêxbizin]] |[[Kurdiya jêrîn|Başûrî]] | 3–5 milyon [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=sdh] |- |[[Hewramanî]] |[[Şebekî]] |[[Goranî (kurdî)|Goranî]] | 1.2 milyon {{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Anatolyayê]] | |[[Kurdî]], [[Romî]] | |- |[[Kurdên Xorasanê]] | |[[Kurdî]], [[Farisî]] | |} == Galerî == <gallery> Wêne:Mercier. Kurde (Asie). Auguste Wahlen. Moeurs, usages et costumes de tous les peuples du monde. 1843.jpg|Mercier. Kurde (Asie) ji hêla Auguste Wahlen ve, 1843 Wêne:AmadeoPreziosi1816 1882.jpg|Şerrvanên kurd ji hêla [[Amadeo Preziosi]] ve. Wêne:3. Turquie d'Asia - 3. Vilayet de Koniah - 10. Planche.png|Jinên kurd, ermenî û tirk bi cilên xwe yên kevneşopî, 1873. Wêne:Zakho Kurds by Albert Kahn (color-corrected).jpg|Kurdên [[Zaxo]]yê ji hêla [[Albert Kahn]], salên 1910an. Wêne:Kurdish Cavalry in the Caucasus Mountains. The New York Times, January 24, 1915.jpg|Siwariyên kurd ên di geliyê çiyayên Qefqasyayê de (''[[The New York Times]]'', {{d|24|kanûna paşîn|1915}}). Wêne:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|Serêşîrekî kurd. Wêne:Antoin Sevruguin 1 kurdish woman.jpg|Jineke kurd a ji [[Pîranşar]]ê, [[Îran]], [[Antoin Sevruguin]]. Wêne:Kurdish man on horseback 1974.jpg|Merekî kurd ê li ser hespê, 1974. Wêne:Guard at Citadel - Erbil - Iraq.jpg|Mêrekî kurd ê bi cilên kevneşopî, [[Hewlêr]]. Wêne:Keja Darayî.jpg|Zarokeke kurd a ji [[Mêrdîn]]ê. Wêne:Kurdish kids in traditional clothing.jpg|Zarokên kurd bi cil û bergên kurdan </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Newroz]] * [[Hevexştre]] * [[Medan]] * [[Arşakiyan]] ** [[Pehlewanistan|Pehlewan]] * [[Kardox]] * [[Gutî|Kurtiyan]] * [[Kîrtiyan]] * [[Lolo]]yan * [[Çevengên kurdan ên neteweyî]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] * [[Diyaloga kurd-kurd]] == Çavkanî == * {{Werger çavkanî|en|Kurds}} {{Çavkanî|2}} == Bîbliyografî == * [[Sidîq Borekeyî]] (Sefîzade), ''Mêjûyî Wêjeyî Kurdî'', Tebrîz, 1951. * [[Martin van Bruinessen]], ''Agha, Shaikh and State'', London, 1992. * [[Cegerxwîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Stockholm, 1985. * [[Prof. Katrak]], ''Zimanê Zerdeşt''. Tehran, 1966. * [[Chris Kutschera]], ''Le mouvement national kurde'', Paris, 1979. * [[Davis McDowall]], ''A Modern History of the Kurds'', London-New York, 1996. * [[Vladimir Minorsky]], ''Kürtler'', Koral Yayınları, Stenbol, 1992. * [[Basil Nikitin]], ''Les Kurdes: Étude sociologique et historique'', Parîs, 1956. (Wergera tirkî: ''Kürtler''. Weşanên Deng, Stenbol 1991). * [[Baba Merdûx Rûhanî]], ''Tarîxê Meşahîrê Kurd'', Tehran, 1952. * [[Elaeddîn Secadî]], ''Mêjûyî Edebî Kurd'', Bexda, 1056. * [[Etem Xemgîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Koln, 1992. * [[Muhemmed Emîn Zekî]], ''Dîroka Kurd û Kurdistanê'', Bexda, 1931. * [[Mele Mehmûdê Bazîdî]], [[Adetên kurdan (pirtûk)|'Edetên Kurdan]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish people}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Bûyerên komkujiyê û êrîşên ser gelê kurd (sedsalên 20 û 21ê)}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gelê Kurdistanê]] [[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] [[Kategorî:Komên etnîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurd| ]] [[Kategorî:Neteweyên Asyayê]] [[Kategorî:Neteweyên îranî]] 3kxcbkueostlbc8ugvoqk72bnblresl Tewrat 0 2757 2085895 2067743 2026-08-17T15:35:08Z Avestaboy 34898 2085895 wikitext text/x-wiki [[Wêne:PikiWiki Israel 16920 Torah Reading.JPG|thumb|Tewrat]] [[Wêne:Torah Reading Sephardic custom.jpg|thumb|Xwendina tewratê li gorî [[sefardî|sefardiyan]]]] '''Tewrat''' (bi [[îbranî]]: תּוֹרָה, ''torah'') pirtûkeke pîroz ya [[cihûtî|cihûyan]] e. Bi zimanê îbranî navê her pênc pirtûkên pêşî yên [[Peymana Kevin]] bi hev re Tewrat (yanî "hîndarî") e. Navê wan pênc pirtûkan jî ev in: # [[Destpêkirin]] ({{bi-he|בְּרֵאשִׁית}}; {{bi-grc|Γένεσις|Génesis}}; {{bi-la|Genesis}}) # [[Derketin]] an pirtûka Derketina Îsraêlê ji Misrê ({{bi-he|שְׁמוֹת}}; {{bi-grc|Ἔξοδος|Éksodos}}; {{bi-la|Exodus}}) # [[Qanûna Kahîntiyê]] an pirtûka Lêwiyan ({{bi-he|וַיִּקְרָא}}; {{bi-grc|Λευιτικόν|Leuitikón}}; {{bi-la|Leviticus}}) # [[Hijmartin]] an pirtûka Hijmartinê ({{bi-he|בְּמִדְבַּר}}; {{bi-grc|Ἀριθμοί|Arithmoí}}; {{bi-la|Numeri}}) # [[Dubarekirina Şerîetê]] an pirtûka Vegerandin li Qanûnê ({{bi-he|דְּבָרִים}}; {{bi-grc|Δευτερονόμιον|Deuteronómion}}; {{bi-la|Deuteronomii}}) Di Tewratê de li ser afirandina dinyayê û li ser serhatiyên [[Adem]], [[Qabîl û Habîl]], [[Nûh]], [[Îbrahîm]], [[Îshaq]], [[Îsmaîl]], [[Yaqûb]], [[Esaw]], [[Yûsif]], [[Mûsa]], û [[Harûn]] tê gotin. Ji bo Tewrat, [[Zebûr]] û [[Kitêbên Pêxemberan|Pirtûkên Pêxemberan]], bi hevre "[[Peymana Kevin]]" tê gotin. Berî Zayînê di sedsaliya 14'an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yek kêm û zêde 700 salan dewam kiriye. == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/groups/view/3826-tewrat-kurdish/ Serhatiyên Tewratê / Peymana Kevin]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîn-şitil}} [[Kategorî:Tewrat| ]] kpdwrz5ss0w3qimdummx41l8p656nyw Frankfurt 0 4092 2085954 2026203 2026-08-18T06:53:12Z Dr. Thomas Liptak 175572 /* Galerî */ photos updated (2026) 2085954 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin - Ewropa }} '''Frankfurt''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=24:1}}</ref>{{Efn|Bi navê '''Frenkfurt'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=32:1}}</ref> jî tê nasîn}} bi fermî '''Frankfurt am Main''' ({{IPA-de|ˈfʁaŋkfʊʁt ʔam ˈmaɪn}}), bajarekî [[Almanya]]yê ye û mezintirîn bajarê federaldewleta [[Hessen]]ê ye. Frankfurt wekî navenda bazirganiyê û bankayên Almanyayê tê naskirin. Navenda [[Banka Navendî ya Ewropayê]] jî li Frankfurtê ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Galerî == <gallery> Wêne:Frankfurt am Main, Skyline von der Alten Brücke.jpg| Wêne:Frankfurt am Main, Hauptwache (square).jpg| Wêne:01-01-2014 - Messeturm - trade fair tower - Frankfurt- Germany - 01.jpg| </gallery> == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Frankfurt am Main}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|50|06|37|N|8|40|56|E|type:city(687775)|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Bajarên Almanyayê]] [[Kategorî:Cihên holokostê li Almanyayê]] [[Kategorî:Civakên cihû yên tarîxî]] [[Kategorî:Hessen]] eqf0ocivbtbduq10gjv9sbk0z1vyvlz Leyla Bedirxan 0 4153 2085906 1847847 2026-08-17T18:39:26Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085906 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Leyla Bedirxan | navê_rastî = Leila Bederkhan | bernav = Prensesa kurd, Stêrka Kurdî | wêne = لەیلا عەبدولڕەزاق بەدرخان 1.jpg | sernavê_wêne = Prensesa kurd Leyla Bedirxan | roja_jidayikbûnê = [[1903]] | cihê_jidayikbûnê = [[Stembol]] ([[Tirkiye]]) | roja_mirinê = {{Mirin|26|12|1986|1|1|1903|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Montauban]], [[Fransa]] | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | hevwelatî = [[Tirkiye]] | perwerde = | netewe = [[Kurd]], [[awistriya]]yî | pîşe = [[Hunermend]]a [[bale]]yê | tê_nasîn = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = [[Henri Touache]] | partner = | zarok = Nevin | dê = [[Henriette Hornik]] Bedirxan | bav = [[Ebdurrizaq Bedirxan]] | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Leyla Bedirxan''' (jdb. [[1903]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.istanbulkadinmuzesi.org/en/leyla-bedirhan |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2021-01-06 |tarîxa-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109191500/http://www.istanbulkadinmuzesi.org/en/leyla-bedirhan |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>/[[1908]]<ref>http://www.kedistan.net/2016/03/26/leyla-bedirxan/</ref> [[Stembol]], [[Tirkiye]] − m. 26 kanûna pêşîn [[1986]] [[Montauban]], [[Fransa]]) yekemîn hunermenda baleyê ya kurd e û wekî prensesa kurd tê naskirin, Keça [[Ebdurrizaq Bedirxan]] û [[Henriette Bedirxan]] e. == Kurtejiyan == Leyla Bedirxan a ku îro weke prensesa kurd tê nasîn di sala 1903an de li Stembolê jidayikbû. Dayika wê, [[Henriette Hornik]], jineke cihû-awistriyayî, li [[Viyana]] jiyaye û li wir perwerdehiya xwe kiriye. Bavê Leyla, Ebdurrizaq jî ji [[malbata Bedirxaniyan]] e ku di nava kurdan de xwedî gotin bû. Ji ber koçkirina bi zorê malbata wê koçî [[Misir]]ê kir. Li wir zarokatiya xwe derbas kir, lê piştî mirina bavê, keç û dayik bi malbarkirinê jiyana xwe li Viyanayê berdewam kirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20240913162402596021&lng=4 |sernav=Li kurdistanê tekoşîna azadiya jinê û mesadet bedirxan, abdusamet yigit, sale 2003 |roja-gihiştinê=2024-10-06 |archive-date=2024-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007101538/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20240913162402596021&lng=4 |url-status=dead }}</ref> === Destpêka jiyana hunerî === Leyla Bedirxan li Viyanayê perwerdeya xwe ya ewil a dansê dît û li [[Operaya Viyanayê]] cara yekem derkete ser dikê. Ji bo ku karibe li [[Fransa]]yê xwe ji aliyê hunerî ve pêş bixe,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Leyla Bedirxan bi [[Henri Touache]] re dizewice. Keçeke wan a bi navê Nevîn heye. Leyla, him ji aliyê karê xwe yê hunerî ve him jî ji aliyê jinbûyîna xwe ve, weke jineke serbilind dihate nasîn. Û wê tu car kurdbûna xwe înkar nekir. Gava wek ereb hatiye bi nav kirin wê evya sererast kiriye û xwe hertim wek kurd daye nasîn. === Dengdana hunera wê === Di roja 30ê gulanê 1935an Leyla ji bo [[Centre Marcelin Berthelot]] a li [[Parîs]]ê baleyek pêşkêş kir û baleya wê rastî gelek ecibandinan hat. Piştre, Leyla pênc piyesteyên cuda yên di bin derhêneriya muzisyenê navdar [[Maurice Naggiar]] de leyst.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20240913162402596021&lng=4 |sernav=Li kurdistanê tekoşîna azadiya jinê û mesadet bedirxan, abdusamet yigit sale 2003 |roja-gihiştinê=2024-10-06 |archive-date=2024-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007101538/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20240913162402596021&lng=4 |url-status=dead }}</ref> Dîsa di 24ê [[hezîran]]ê heman salê de li [[La Grande Salle]]ê, yek ji salonên herî bi nav û deng ên Parîsê, Leyla digel orkestraya di bin derhêneriya Maurice Naggiar de û bi alîkariya pianoya [[Iren Aitoff]] derket ser dikê. Êdî Leyla Bedirxan dilê hezkiriyên hunerê yên Parîsê feth kiribû. Jina kurd di çavên hunerhezên Parîsê de jineke [[eksotîk]] û bêhempa bû, lewra wê bi hunera xwe pir bala wan kişand -  bala gelek rojnameyên mezin ên fransî jî pê re. Nivîskarên gelek rojnameyan Leyla û hunera wê kirin sermijarên beşa hunerê: [[Le Figaro]] (bi nivîsa Georges Mussi), [[Echo de Paris]] (Carol Berardo), [[La Liberté]] (Pierre Wolf), [[La Semaine de Paris]], Les Debats (Maurice Imberto), [[Guide Musical]] (J. Baurdy), [[Le Monde de Musical]] (L. Humbert) û çend nivîsên di rojnameyên din de. Dengdana hunerî ya Leylayê ne tenê bi Fransayê bi sînor bû. Ew li [[Swîsre]]yê, [[Elmanya]]yê, [[Îtalya]]yê, [[Spanya]]yê, [[Beljîk]]ê û [[DYA]]'yê çûye ser dikê, bi hunerhezan re bûye yek û rastî gelek ecibandina wan hatiye. Êdî afîş û panqartên çalakiyan wê wek ''Şehzadeya kurd'', ''Prensesa kurd'' û ''Hunermenda baleyê ya kurd'' didan nasîn. Bi vî havî Leyla, rastî înkarkirina hereketa kurd (a nê) hatibe jî, bi saya hunera xwe ji wan çêtir û firehtir peyva ''Kurd'' ji raya giştî ya cîhanê re da nasîn. Her çiqas di hunera xwe de serkeftî be jî, Leyla hertim ji çand û hunerên cîhanê re jî vekirî bû û hewl dida wan jî nas bike. Ji ber vê yekê, xwediyê agahiyeke fireh a çanda hunerê bû. Zanyariya wê ne tenê bi çand û hunera Ewropayê bi sînor bû; ew hew dida çanda hunera [[Hindistan]] û [[Îran]]ê jî zanibe. Bêguman, muzîka kurdî û govendên kurdî ji bo wê bingeheke girîng bûn, ji ber ku ew digel wan mezin bû û lewra hunera kurdî ji wê re weke zimanê dayikê bû. Ev zimanê dayikê bûbû çavkaniya çend baleyên wê yên wek ''Dîlan'', ''Govenda kurdî'', ''Dansa durzî'' û ''Mar''. == Hunera Leyla û tevgera kurd == Leyla Bedirxan di dema jiyana xwe de bi hunera xwe re her çiqas serkeftî û bi nav û deng bûbe jî, mixabin nekarîbû ji civaka kurd a wê demê re xwe bide pejirandin. Sedemên vê rastebîniya neyînî jî avahiya [[feodal]] a gelê kurd û bêgûman jinbûna Leyla bû: hunera wê ji aliyê rewşenbîrên kurd - ên ku bi pirranî ji mêran pêk dihatin - tune hate hesibandin, ji ber ku di eqlê wan de ''kurdbûn'' û [[doza kurd]] û [[Kurdistan]]ê ji karê ku Leyla Bedirxan dikir cudatir bû. Jina kurd Leyla piştî ku li Elmanya, Awistriya û Swîsreyê perwerdeya baleyê stend, ji sala 1925an pê ve weke hunermendeke [[profesyonel]] a baleyê derdiket dikê. Ne tenê ji bo civaka kurd - ji bo hemû rojhilata navîn jî bû mînakek ewil û bêhempa: Ew bi karê xwe yê hunerî û nûjên hemû hebûnên kevneşopî xiste şoqê. Ji bo der û dorên hunera cîhanî Leyla Bedirxan her çiqas ''bûyereke balkêş'' be jî, keda wê ji aliyê civata kurd ve (meriv kare bibêje) dihat înkarkirin û navê wê tune dihat hesibandin.<ref name=":0"/> === Bi gotinên wê === Rojnameya [[Paris Midi]] di roja 19e kanûna pêşîna 1932an de hevpeyvînek bi Leylayê re kir. Di vê hevpeyvînê de dotmîra kurd xwe wiha dida nasîn: {{Jêgirtin|Ez ne faris im... ez kurd im. Bapîrê min prensê welîahtê yê Kurdistana ku di nava Persiya, Tirkiye û Sûriyê de ye bû. Lê bi îsgala tirkî, prensên me yên serbixwe yên di nava malbata me de belaw bûn. Ez li Tirkiyê, Stembolê, jidayikbûm. Dema ez pir biçûk bûm, ez û dayika xwe me ber bi Misirê koç kir û min li wir zarokatiya xwe derbas kir. Piştî şer ([[şerê cîhanî yê yekem]]), ez ji bo xwendina li Swîsreyê hatim Ewropayê.|Leyla Bedirkhan, hevpeyvîna digel Paris Midi, 16ê kanûna pêşîn 1932}} Di heman hevpeyvînê de Leyla Bedirxan qala dansê û hunera xwe dike: {{Jêgirtin|Min hertim ji dansê/bazdayînê hezdikir. Li Misirê, dema ez zarok bûm, ez bi tevahî bi dozînê hinî wê bûm, bi temasekirina jinên wê demê. Ez dansên xwe fêr nakim. Ez bi bikaranîna mijarên populer ên stîlîstîk û bi dozîna xwe dans dikim. Ez dansan avadikim jî... fermo, wekî hûn dibînin, cavkaniyên dansên min ne spesîfîk in. Gava ez dans dikim, ez pîjaqên xwe pir bikarnînim. A rast, ez bi pirranî pî û bedena xwe bi kar tînim|Leyla Bedirkhan, hevpeyvîna digel 16ê kanûna pêşîn Paris Midi, 1932}}<ref name=":1"/> == Mirina prensesa kurd == Prensesa kurd Leyla Bedirxan di 26ê kanûna pêşîn a 1986an de li [[Montauban]] (Fransa) çavên xwe ji jiyanê re qurş kir. === Mîrasa wê === Jiyana xwe ji dest da be jî, bi nav û hunera xwe re di cîhanê de dengda û wek yekemîn hunermenda baleyê ya kurd kete dîrokê. Wê ji gelê kurd re mîraseke giran û bedew a hunerî li pey xwe hîşt. == Cavkanî == {{Çavkanî}} {{Malbata Bedirxaniyan (Mehmed Necîb Paşa)}} {{Malbata Bedirxaniyan (Ebdurrizaq Bedirxan)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên kurd]] [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1908]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Malbata Bedirxaniyan]] [[Kategorî:Mirin 1986]] d1dkrbgiz3ow2ceu80jc8dvqn69305i Amerîka (parzemîn) 0 4824 2085914 2085767 2026-08-17T19:39:37Z Penaber49 39672 2085914 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 1146kug659y8ahpoj02tthkv8y0x3az 2085916 2085914 2026-08-17T19:41:33Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2085916 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 4txd4qz9pywtio15cp8lswf31pombi3 2085917 2085916 2026-08-17T19:46:43Z Penaber49 39672 2085917 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] j9gr1bj7t61h89413qndqvdgnphcvvq 2085918 2085917 2026-08-17T19:48:17Z Penaber49 39672 2085918 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] ljvaue2s3g5rr4oo6aypjetfim2w75l 2085944 2085918 2026-08-18T04:28:01Z Penaber49 39672 2085944 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] e6u31h05afga1gc337qx1fcehebo6hx 2085945 2085944 2026-08-18T04:40:03Z Penaber49 39672 /* Navendên bajarî yên herî mezin */ 2085945 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajaran Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 009znic4b873ldx14wm2wkrey5jwfv6 2085946 2085945 2026-08-18T04:40:22Z Penaber49 39672 2085946 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 91hzalkk3lg732i4hk32ms2f90mnp7r 2085947 2085946 2026-08-18T04:46:37Z Penaber49 39672 2085947 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 77wvsejbn6sve6bfe32wchtwi9clzot 2085949 2085947 2026-08-18T04:55:37Z Penaber49 39672 2085949 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] mnz0apy9xzkwf86j3yu4wdnfcm4c0c4 2085950 2085949 2026-08-18T04:55:59Z Penaber49 39672 /* Navendên bajarî yên herî mezin */ 2085950 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] o49e8irq6pe7xm7g1efk64exe6eu0i0 2085951 2085950 2026-08-18T05:08:10Z Penaber49 39672 /* Navendên bajarî yên herî mezin */ 2085951 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|[[New York metropolitan area|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 4w9evzlofr03liqnvoxuahkx1postb7 2085952 2085951 2026-08-18T05:09:15Z Penaber49 39672 /* Navendên bajarî yên herî mezin */ 2085952 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] dokrtw31fohxkqp2fjxfbq671w8se0o 2085957 2085952 2026-08-18T08:12:15Z Penaber49 39672 /* */ 2085957 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 9veued8ka1qkteu8viaqx70jsgyqiun 2085958 2085957 2026-08-18T08:13:54Z Penaber49 39672 2085958 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 75se5smw7e3gjg2zvamrnqwl3i5ctnm 2085959 2085958 2026-08-18T10:14:22Z Penaber49 39672 2085959 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] fxbpqxhega5l4jatdba3sl996kec3oe 2085960 2085959 2026-08-18T10:15:56Z Penaber49 39672 2085960 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 9wjqm2j8urhjuhcqw0e52iwiss62ysl 2085961 2085960 2026-08-18T10:17:57Z Penaber49 39672 2085961 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (spanî) an kafuzosî (portûgalî), komeke etnîkî ye zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] g1p70ood8cgx1y987lu50vfc5koghsp 2085962 2085961 2026-08-18T10:18:49Z Penaber49 39672 2085962 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km<sup>2</sup>)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km<sup>2</sup>) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] a9yzme0kmgczghnfw9upj1lg68soqc9 Çîn 0 4845 2085963 2084360 2026-08-18T10:26:56Z Penaber49 39672 2085963 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî tê naskirin}} an bi navê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer ê li [[Asyaya Rojhilat]] e ku ji avakirina wê ya sala 1949an vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê birêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya li dora 1.416 milyar<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> kesan, welatê herî qerebalix duyem ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya bi qasê 9.600.000<ref name=":11"/> km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene. Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye. Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê. Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene. == Etîmolojî == Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}</ref> "Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.<ref name=":1" /> Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.<ref name=":1" /> Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.<ref name=":2" /> Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}</ref> Navê fermî yê [[dewlet]]a nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Nivîsandinên pêşîn ên bi [[zimanê çînî]] li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> li Damaidi li dora 6000 {{bz}},<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}</ref> Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.<ref name=":3"/> === Serweriya xanedaniya destpêkê === [[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]] Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |url=https://archive.org/details/chinahistory0002tann |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}</ref> Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |url=https://archive.org/details/historyofchina0000unse_i8n4 |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}</ref> Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000fowl |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}</ref> Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}</ref> lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}</ref> û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_l6r3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}</ref> Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Serdema împeratoriyan === ==== Qin û Han ==== [[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]] Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qin bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.<ref name="Twitchett1986"/> Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.<ref name="Twitchett1986">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}</ref><ref name="Lewis2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.<ref name="Twitchett1986" /><ref name="Lewis2007" /> Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}</ref> Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qin û li cihê wî konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wî ve hatiye berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |url=https://archive.org/details/isbn_2900415670028 |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}</ref> ==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ==== Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> ==== Sui, Tang û Song ==== Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |url=https://archive.org/details/medievalchinesew0000graf |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}</ref> Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}</ref> Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}</ref> Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}</ref> Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |url=https://archive.org/details/chronicleofchine00palu |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}</ref> Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}</ref> Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}</ref> ==== Yuan, Mîng û Qîng ==== [[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]] Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}</ref> Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}</ref> Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}</ref> Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, & Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000robe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}</ref> Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}</ref> Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |url=https://archive.org/details/chinaslastempire0000rowe |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}</ref> Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}</ref> === Hilweşîna xanedaniya Qîng === [[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]] Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}</ref> [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}</ref> Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |url=https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}</ref> Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}</ref> === Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem === Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}</ref> Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor & Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}</ref> Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}</ref> [[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]] Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}</ref> Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |url=https://archive.org/details/governmentpoliti0000tien |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |url=https://archive.org/details/chinademocracypr0000unse |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}</ref> Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |url=https://archive.org/details/revolutionarydis0000apte |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}</ref> CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe. Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}</ref> Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}</ref> Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}</ref> Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.<ref name="Feldman1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}</ref> Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.<ref name="Feldman1991" /> === Komara gel a Çînê === [[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di ku 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di wêneyê de damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê tê ragihandin.]] Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}</ref> Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}</ref> Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |url=https://archive.org/details/studentsteachers0000holm |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}</ref> Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |url=https://archive.org/details/communismverysho0000holm |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}</ref> Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref> Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}</ref> Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |url=https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}</ref> Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.<ref name=":4" /> Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.<ref name=":4" /> Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî<ref name="Cody2006">{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref><ref name="Cody2006"/> Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}</ref> Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]] Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan. Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.<ref name=":5"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]] Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |url=https://archive.org/details/regionalclimates0000unse |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}</ref> Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}</ref> Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}</ref> Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]] Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 1.221 cureyên çûkan (heştem),<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 424 cureyên xezalkan (heftem)<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}</ref> Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}</ref> Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}</ref> Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}</ref> Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley & Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]] Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}</ref> Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}</ref><ref name="Qian2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}</ref> === Partiya Komunîst a Çînê === Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.<ref name="Ruwitch2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.<ref name="Ruwitch2022" /> Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.<ref name=":7" /> Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Rêveberî === [[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]] Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.<ref name=":10" /> Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}</ref> KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}</ref> Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |url=https://archive.org/details/newchinaplaybook0000jink |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}</ref> Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.<ref name="Heilmann2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}</ref> Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.<ref name="Brussee2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}</ref> Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.<ref name="Brussee2023" /> === Dabeşên îdarî === Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}</ref> {| border="0" |----- | '''Parêzgeh''' * [[Anhui]] (安徽) * [[Fujian]] (福建) * [[Gansu]] (甘肃) * [[Guangdong]] (广东), * [[Guizhou]] (贵州) * [[Hainan]] (海南), « Grava başûr» * [[Hebei]] (河北) * [[Heilongjiang]] (黑龙江) * [[Henan]] (河南) * [[Hubei]] (湖北) * [[Hunan]] (湖南) * [[Jiangsu]] (江苏) * [[Jiangxi]] (江西) * [[Jilin]] (吉林) * [[Liaoning]] (辽宁) * [[Qinghai]] (青海) * [[Shaanxi]] (陕西) * [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê » * [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê» * [[Sichuan]] (四川), «çar çem» * [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran» * [[Zhejiang]] (浙江) * [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾) | valign="top" | '''Herêmên xweser''' * [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e. * [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区) * [[Ningxia]] (宁夏回族自治区), gelê wir [[Hui (netewe)|hui]] ye. * [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir [[ûygûr]] e. * [[Tîbet]] (西藏自治区) <br /> '''Şaredarî''' * [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京) * [[Chongqing]] (重庆) * [[Şanghay]] (上海) * [[Tianjin]] (天津) <br /> '''Herêmên îdarî yên taybet''' * [[Hong Kong]] (香港) * [[Makao]] (澳门) |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]] Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Rêxistina Hevkariya Şanghayê,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> BRICS,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Lûtkeya Rojhilatê Asyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}</ref> û APEC hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}</ref> Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}</ref> Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica |roja-arşîvê=2020-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]] Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}</ref> Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.<ref name="Wolff2023">{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}</ref> Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî<ref name="Wolff2023"/> û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}</ref> Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]] Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}</ref> Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}</ref> û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}</ref> Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan === [[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]] Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.<ref name=":13"/><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}</ref> Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.<ref name=":13"/><ref name=":14"/> Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}</ref> Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.<ref name="Qian2022"/> Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]] Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}</ref> Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}</ref> Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}</ref> Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.<ref name="Heilmann2018"/> Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> == Demografî == Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.<ref name=":6" /> Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}</ref> Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.<ref name=":8" /> Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}</ref> Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.<ref name=":12">{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}</ref> Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}</ref> Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}</ref> Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Etnîsîte === Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}</ref> Linxia<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.<ref name=":9" /> Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Ziman === Li Çînê 292 zimanên zindî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |url=https://archive.org/details/languageplanning0000unse_z6n2 |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.<ref name=":15"/> Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin. Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |url=https://archive.org/details/xinjiangconflict0000dwye |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]] [[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]] Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000unse |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |url=https://archive.org/details/religiousdiversi0000xiez |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}</ref> Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}</ref> Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye. Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref> Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}</ref> Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]] Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.<ref name=":0" /> Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |url=https://archive.org/details/49mythsaboutchin0000galt |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]] Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin. Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav="The great medicines migration" |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.<ref name=":16"/> Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows & Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Çand û civak == Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2015-03-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150301123007/http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratorîya Çînê]] * [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]] * [[Împeratorê Çînê]] == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]] [[Kategorî:Çîn| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] i8qxtnjbh80ej3rp5bni5gu3zmlmnwj 2085964 2085963 2026-08-18T10:28:07Z Penaber49 39672 /* Qîn û Han */ 2085964 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî tê naskirin}} an bi navê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer ê li [[Asyaya Rojhilat]] e ku ji avakirina wê ya sala 1949an vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê birêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya li dora 1.416 milyar<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> kesan, welatê herî qerebalix duyem ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya bi qasê 9.600.000<ref name=":11"/> km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene. Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye. Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê. Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene. == Etîmolojî == Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}</ref> "Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.<ref name=":1" /> Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.<ref name=":1" /> Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.<ref name=":2" /> Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}</ref> Navê fermî yê [[dewlet]]a nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Nivîsandinên pêşîn ên bi [[zimanê çînî]] li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> li Damaidi li dora 6000 {{bz}},<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}</ref> Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.<ref name=":3"/> === Serweriya xanedaniya destpêkê === [[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]] Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |url=https://archive.org/details/chinahistory0002tann |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}</ref> Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |url=https://archive.org/details/historyofchina0000unse_i8n4 |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}</ref> Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000fowl |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}</ref> Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}</ref> lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}</ref> û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_l6r3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}</ref> Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Serdema împeratoriyan === ==== Qîn û Han ==== [[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]] Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qîn bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.<ref name="Twitchett1986"/> Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.<ref name="Twitchett1986">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}</ref><ref name="Lewis2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.<ref name="Twitchett1986" /><ref name="Lewis2007" /> Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}</ref> Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qîn û li cihê wî konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wî ve hatiye berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |url=https://archive.org/details/isbn_2900415670028 |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}</ref> ==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ==== Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> ==== Sui, Tang û Song ==== Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |url=https://archive.org/details/medievalchinesew0000graf |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}</ref> Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}</ref> Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}</ref> Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}</ref> Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |url=https://archive.org/details/chronicleofchine00palu |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}</ref> Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}</ref> Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}</ref> ==== Yuan, Mîng û Qîng ==== [[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]] Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}</ref> Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}</ref> Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}</ref> Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, & Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000robe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}</ref> Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}</ref> Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |url=https://archive.org/details/chinaslastempire0000rowe |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}</ref> Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}</ref> === Hilweşîna xanedaniya Qîng === [[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]] Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}</ref> [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}</ref> Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |url=https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}</ref> Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}</ref> === Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem === Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}</ref> Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor & Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}</ref> Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}</ref> [[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]] Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}</ref> Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |url=https://archive.org/details/governmentpoliti0000tien |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |url=https://archive.org/details/chinademocracypr0000unse |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}</ref> Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |url=https://archive.org/details/revolutionarydis0000apte |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}</ref> CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe. Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}</ref> Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}</ref> Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}</ref> Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.<ref name="Feldman1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}</ref> Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.<ref name="Feldman1991" /> === Komara gel a Çînê === [[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di ku 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di wêneyê de damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê tê ragihandin.]] Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}</ref> Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}</ref> Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |url=https://archive.org/details/studentsteachers0000holm |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}</ref> Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |url=https://archive.org/details/communismverysho0000holm |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}</ref> Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref> Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}</ref> Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |url=https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}</ref> Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.<ref name=":4" /> Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.<ref name=":4" /> Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî<ref name="Cody2006">{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref><ref name="Cody2006"/> Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}</ref> Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]] Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan. Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.<ref name=":5"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]] Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |url=https://archive.org/details/regionalclimates0000unse |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}</ref> Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}</ref> Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}</ref> Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]] Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 1.221 cureyên çûkan (heştem),<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 424 cureyên xezalkan (heftem)<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}</ref> Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}</ref> Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}</ref> Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}</ref> Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley & Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]] Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}</ref> Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}</ref><ref name="Qian2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}</ref> === Partiya Komunîst a Çînê === Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.<ref name="Ruwitch2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.<ref name="Ruwitch2022" /> Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.<ref name=":7" /> Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Rêveberî === [[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]] Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.<ref name=":10" /> Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}</ref> KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}</ref> Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |url=https://archive.org/details/newchinaplaybook0000jink |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}</ref> Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.<ref name="Heilmann2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}</ref> Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.<ref name="Brussee2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}</ref> Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.<ref name="Brussee2023" /> === Dabeşên îdarî === Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}</ref> {| border="0" |----- | '''Parêzgeh''' * [[Anhui]] (安徽) * [[Fujian]] (福建) * [[Gansu]] (甘肃) * [[Guangdong]] (广东), * [[Guizhou]] (贵州) * [[Hainan]] (海南), « Grava başûr» * [[Hebei]] (河北) * [[Heilongjiang]] (黑龙江) * [[Henan]] (河南) * [[Hubei]] (湖北) * [[Hunan]] (湖南) * [[Jiangsu]] (江苏) * [[Jiangxi]] (江西) * [[Jilin]] (吉林) * [[Liaoning]] (辽宁) * [[Qinghai]] (青海) * [[Shaanxi]] (陕西) * [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê » * [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê» * [[Sichuan]] (四川), «çar çem» * [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran» * [[Zhejiang]] (浙江) * [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾) | valign="top" | '''Herêmên xweser''' * [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e. * [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区) * [[Ningxia]] (宁夏回族自治区), gelê wir [[Hui (netewe)|hui]] ye. * [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir [[ûygûr]] e. * [[Tîbet]] (西藏自治区) <br /> '''Şaredarî''' * [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京) * [[Chongqing]] (重庆) * [[Şanghay]] (上海) * [[Tianjin]] (天津) <br /> '''Herêmên îdarî yên taybet''' * [[Hong Kong]] (香港) * [[Makao]] (澳门) |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]] Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Rêxistina Hevkariya Şanghayê,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> BRICS,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Lûtkeya Rojhilatê Asyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}</ref> û APEC hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}</ref> Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}</ref> Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica |roja-arşîvê=2020-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]] Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}</ref> Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.<ref name="Wolff2023">{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}</ref> Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî<ref name="Wolff2023"/> û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}</ref> Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]] Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}</ref> Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}</ref> û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}</ref> Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan === [[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]] Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.<ref name=":13"/><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}</ref> Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.<ref name=":13"/><ref name=":14"/> Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}</ref> Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.<ref name="Qian2022"/> Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]] Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}</ref> Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}</ref> Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}</ref> Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.<ref name="Heilmann2018"/> Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> == Demografî == Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.<ref name=":6" /> Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}</ref> Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.<ref name=":8" /> Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}</ref> Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.<ref name=":12">{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}</ref> Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}</ref> Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}</ref> Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Etnîsîte === Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}</ref> Linxia<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.<ref name=":9" /> Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Ziman === Li Çînê 292 zimanên zindî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |url=https://archive.org/details/languageplanning0000unse_z6n2 |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.<ref name=":15"/> Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin. Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |url=https://archive.org/details/xinjiangconflict0000dwye |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]] [[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]] Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000unse |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |url=https://archive.org/details/religiousdiversi0000xiez |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}</ref> Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}</ref> Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye. Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref> Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}</ref> Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]] Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.<ref name=":0" /> Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |url=https://archive.org/details/49mythsaboutchin0000galt |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]] Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin. Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav="The great medicines migration" |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.<ref name=":16"/> Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows & Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Çand û civak == Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2015-03-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150301123007/http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratorîya Çînê]] * [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]] * [[Împeratorê Çînê]] == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]] [[Kategorî:Çîn| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] e3u351k52ar4noi7q0qjw1m59jgxsyh Deyoses 0 6859 2085777 1847502 2026-08-17T12:44:09Z Avestaboy 34898 2085777 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Islûb|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Deioces.jpg }} '''Deyoses'''<ref>[[Mihemed Emîn Zekî Beg]] (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê, r. 292-298. Avesta, Stembol.</ref>, '''Diyaku'''<ref name=":0">[[Elî Teter Nêrweyî]] (2010). Kurd û mêjû (Çend vekolînek li dor mêjûya kevin a kurd û Kurdistanê. Spîrêz, Dihok.)</ref>, '''Diyako''',{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} yewnanî dibêjinê '''Diyukis''', anku '''Dêiokês''' (Δηιόκης, ''Deiókes'', ''Deioces'')<ref name=":0"/> (728 berî zayînê - 715/714 berî zayînê), keyekî [[med]]î bû. Nêzîk 700 sal berî zayînê li nav gelê [[Med]] kesayetiyek dijiya ku ji aliya hemû mediyan rêz û hurmeteke taybet hebû, Navê wî ''Diyako'' bû. Diyako miroveke bi awez, têgeheştî u navdarê gundê xwe bû ku bawer dikir li navberî "[[stem]] "u "[[dadmendî]]" de xebateke hemîşeyî û hetahetayî heye. Gel ku lêzanî, jêhatî u têgeheştî bûn u dadwerî ya Diyako dîtbûn jibo çareserkirina gîr u girift u kêşe u ajaweyan ji wi yarmetî dixwestin u diçûn aliya wî. Diyako bû xoşewîstê gel u nawbanga wî derkete holê, bi wê rengî ku jibona dadgerî u mêrxasî ji aliya xelk re daxwaz lê hat kirin ku bibê serok u patşayê wan. Ew jî ku bi bilavî u alozî ya navçe nerazî bû, wê daxwazî qebûl kir u biriyar da madan le cem hev kom bike u ji wan neteweyeke yekgirtî u hawbeş pêk bihîne. Yekem kar ku Diyako kir ew bû ku ji xelkê xwest waz ji hevkûjî bihînin u li cem hev kom bin u ferman da ku paytexte çê biken. Lewma bajarê '' Ekbatan ([[Hemedan]])'' ava kir. Ew bajar heft dîwarê bazneyî li dewra wê hebû u her dîwar jî ji wê din bilindtir bû u baregahê şa u xezêneyên wî li nav axirîn dîwar de bû. Rengên wan dîwaran birîtî bûn ji: sipî, reş, erxewanî, şîn u narincî. Herwisa dîwarên navîn, yek bi zîv u ewî din bi zêr dapoşadibûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.hesami.com/names/diyako Deioces (Deyaco, Diyako) is a Kurdish Given Name for Boys] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829053218/http://www.hesami.com/names/diyako/ |date=2012-08-29 }} {{Şablon:Xanedana Mediyan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elbatana]] [[Kategorî:Keyên medî]] [[Kategorî:Mirin 670î b.z.]] aml5qb7u5xumjrokxwrj1lgvcgpc6up 2085778 2085777 2026-08-17T12:44:23Z Avestaboy 34898 2085778 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Islûb|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Deioces.jpg }} '''Deyoses'''<ref>[[Mihemed Emîn Zekî Beg]] (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê, r. 292-298. Avesta, Stembol.</ref>, '''Diyaku'''<ref name=":0">[[Elî Teter Nêrweyî]] (2010). Kurd û mêjû (Çend vekolînek li dor mêjûya kevin a kurd û Kurdistanê. Spîrêz, Dihok.)</ref>, '''Diyako''',{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} yewnanî dibêjinê '''Diyukis''', anku '''Dêiokês''' (Δηιόκης, ''Deiókes'', ''Deioces'')<ref name=":0"/> (728 berî zayînê - 715/714 berî zayînê), keyekî [[med]]î bû. Nêzîk 700 sal berî zayînê li nav gelê [[Med]] kesayetiyek dijiya ku ji aliya hemû mediyan rêz û hurmeteke taybet hebû, Navê wî ''Diyako'' bû. Diyako miroveke bi awez, têgeheştî u navdarê gundê xwe bû ku bawer dikir li navberî "[[stem]] "u "[[dadmendî]]" de xebateke hemîşeyî û hetahetayî heye. Gel ku lêzanî, jêhatî u têgeheştî bûn u dadwerî ya Diyako dîtbûn jibo çareserkirina gîr u girift u kêşe u ajaweyan ji wi yarmetî dixwestin u diçûn aliya wî. Diyako bû xoşewîstê gel u nawbanga wî derkete holê, bi wê rengî ku jibona dadgerî u mêrxasî ji aliya xelk re daxwaz lê hat kirin ku bibê serok u patşayê wan. Ew jî ku bi bilavî u alozî ya navçe nerazî bû, wê daxwazî qebûl kir u biriyar da madan le cem hev kom bike u ji wan neteweyeke yekgirtî u hawbeş pêk bihîne. Yekem kar ku Diyako kir ew bû ku ji xelkê xwest waz ji hevkûjî bihînin u li cem hev kom bin u ferman da ku paytexte çê biken. Lewma bajarê '' Ekbatan ([[Hemedan]])'' ava kir. Ew bajar heft dîwarê bazneyî li dewra wê hebû u her dîwar jî ji wê din bilindtir bû u baregahê şa u xezêneyên wî li nav axirîn dîwar de bû. Rengên wan dîwaran birîtî bûn ji: sipî, reş, erxewanî, şîn u narincî. Herwisa dîwarên navîn, yek bi zîv u ewî din bi zêr dapoşadibûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.hesami.com/names/diyako Deioces (Deyaco, Diyako) is a Kurdish Given Name for Boys] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829053218/http://www.hesami.com/names/diyako/ |date=2012-08-29 }} {{Şablon:Xanedana Mediyan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ekbatana]] [[Kategorî:Keyên medî]] [[Kategorî:Mirin 670î b.z.]] c93paf0xc5bevq1ow6bsq48cmhh4rl8 Franso Herîrî 0 7965 2085892 1931853 2026-08-17T15:26:55Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085892 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Franso Herîrî | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1937|j=1}} | cihê_jidayikbûnê = Harirê | roja_mirinê = {{Mirin|19|2|2001|1|1|1937|temen=erê}} | cihê_mirinê = | hevwelatî = | netewe = Asûrî | hevjîn = | zarok = | perwerde = Mamoste | pîşe = Sistevan | xelat = | malper = | wêne = پەڕگە:Franso hariry.jpg }} '''Franso Herîrî''', (jdb. 1937 – m. {{Mirin|19|2|2001}}) siyasetmedarekî [[asûrî]] û endamê serokatiya komîtaya navendî ya [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) bû, û di sala 19.2.2001de dihête kuştin. [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jibona mirina wî sê rojan dike pirse ya netewî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdipedia.org/?q=20081126161122533 |sernav=فرەنسۆ هەریری |paşnav=کوردیپێدیا |pêşnav=Kurdipedia- |malper=Kurdipedia.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-12 |archive-date=2022-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012050714/https://www.kurdipedia.org/?q=20081126161122533 |url-status=dead }}</ref> == Jiyan == Franso Herîrî di sala 1937an de li bajarê Harira (70 kîlometre ji [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]]) [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]] ji dayikbû û sala 1960ê de ji saziya mamosteyên perwerdeya perwerdehiya ya li Hewlêrê derçû. == Kar û xebat == Salên 1960î di nava PDKê de xebat kir. Ew nêzîkî serokê kurd Mustafa Mustafa Barzanî bû û di şoreşa kurdî de di nava PDK-ê de roleke giring sitend. Weke endamê Komîteya Navendî ya PDKê hat hilbijartin û bû serokê Parlamenê PDKê li parlemana herêmî û herwiha bû wezîrê karûbarê Herêma Kurdistanê li Hewlêrê. Ew projeyên piştgirîkirin û çêkirina modernbûnê ya bajarê Hewlêrê. Herweha piştevaniyeke hêzdar ji bo perwerdeyê, tenduristî û projeyên werzişê li bajêr kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.calameo.com/books/0052786928afc5e0cf57d |sernav=Wishe312 |malper=calameo.com |tarîxa-gihiştinê=2022-10-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/fransohariri.htm |sernav=Franso Hariri |malper=www.ekurds.com |tarîxa-gihiştinê=2022-10-12 |roja-arşîvê=2022-10-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221012045621/http://www.ekurds.com/english/fransohariri.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Mirin == Franso Hariri ji hêla [[Ensarulîslam|Enser el Îslam]] ve di {{Dîrok|19|2|2001}} de dihête tîrorikirin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê jibona mirina wî sê rojan dike pirse ya netewî.<ref>{{Jêder |sernav=19 ساڵ بەسەر تیرۆركردنی فەرەنسۆ ھەریری تێدەپەڕێت |url=https://www.youtube.com/watch?v=E2cs9VqFXKI |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-10-12 }}</ref> == Binêre == * [[Nêwçiya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] [[Kategorî:Siyasetmedar]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] [[Kategorî:Suryanî]] 6yh2fq9qytifhr9wv9mym8y54b1429i Elîşêr Efendî 0 15804 2085854 2083239 2026-08-17T14:43:13Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085854 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Elîşêr Efendî yê Qoçgirî | wêne = Alîşêr Efendî & Zarîfe Xatun.jpg | sernavê_wêne = Elîşêr û hevjîna wî [[Zerîfe Xanim|Zerîfe]] | navê_din = | roja_jidayikbûnê = 1862 | cihê_jidayikbûnê = [[Azgêr]], [[Macîran]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|09|07|1937}} | cihê_mirinê = [[Pax]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]], Bakurê Kurdistanê | sedema_mirinê = Ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye kuştin | pîşe = [[Siyasetmedar]], serokeşîr, şoreşger, dengbêj, rewşenbîr û helbestvan | meqam = [[Serhildana Qoçgiriyê|Serokê Serhildana Qoçgiriyê]] | dewr = Adara 1921ê - hezîrana 1921ê | partî = [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] | hevjîn = [[Zerîfe Xanim]] }} '''Elîşêr Efendî'''<ref>{{Jêder-malper|sernav=Alişêr Efendi|url=https://www.kurdipedia.org/?q=20221028181622442368|malper=Kurdipedia.org|roja-gihiştinê=2025-11-30|ziman=tr|pêşnav=Kurdipedia-|paşnav=کوردیپێدیا|archive-date=2024-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521221558/https://www.kurdipedia.org/?q=20221028181622442368|url-status=dead}}</ref> an jî '''Elîşêrê Şêrger''' (1862 - 9ê tîrmeha 1937an), helbestvan, dengbêj, rewşenbîr, neteweperwer û serokeşîrê [[Qoçgirî (eşîr)|qoçgirî]] ya [[kurd]] bû ku di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de li kêleka artêşa rûsî li dijî [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] şer kiriye. Ew rêxînerê [[serhildana Qoçgiriyê]] û yek ji serokên sereke yên [[Serhildana Dêrsimê 1937|serhildanê Dêrsimê]] bû. Bi hevberkirina îfadeya wêjeyî bi berxwedana rêxistinkirî tê nasîn, ew di dema hilweşîna împeratoriya osmanî û derketina holê ya [[Tirkiye|komara Tirkiyeyê]] de bû yek ji serokên herî bibandor ên kurd li [[Bakurê Kurdistanê]]. Ji ber rola wî yê di diyarkirina nasnameya kurdî, seferberkirina hevpeymaniyên eşîrî û îlhama serhildanên çekdarî de ew bûye kesayetek navendî yê [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] destpêka sedsala 20an.{{Sfn|McDowell|1991|p=12}} Ew ne tenê wekî rêberê leşkerî û eşîrî bû di heman demê de wekî sembolek çandî jî dihat dîtin ku bi [[kurmancî]] helbest dinivîsand ku helbestên wî mijarên zilmê, berxwedana giyanî û yekîtiya kolektîv di nav xwe de digirtin. Di dehsalên dawîn ên osmanî û ji nû ve rêzkirina aloz a Anatolyayê de, Elîşêr wekî rêxistvanek derketibû holê ku li seranserê xetên mezhebî dixebitî û hewl dida ku nasnameya [[Elewîtî|elewiyan]] entegreyê nav şiyarbûnek siyasî ya berfirehtir a kurdî bike. Mîrasa Elîşêr ne tenê li ser beşdariya wî yê di serhildanên wekî serhildana Qoçgirî û paşê serhildana Dêrsimê de ye, lê di heman demê de li ser bandora wî ya demdirêj ê di ramana siyasî ya kurd, vegotinên sirgûniyê û bîra çandî ya devkî de jî hatiye avakirin. Jiyan û mirina wî bûye sembola tengezariyên di navbera xweseriya eşîrî, nasnameya neteweyî û projeyên avakirina dewletê ya di destpêka komara Tirkiyeyê de.{{Sfn|Serhed|1983|p=23}} == Jiyana destpêkê == Elîşêr Efendî li gundê [[Azgêr]]ê di navçeya [[Macîran]]ê ji dayik bû ku bi kevneşopî ji aliyê [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] ên elewî ve dihat niştecîkirin, xwedî avahiyên civakî-siyasî yên cuda û çandeke helbestî û devkî ya xurt. Malbata wî ji rêzek kesayetên ruhanî û eşîrî yên rêzdar bû ku navbeynkariya nakokiyan dikirin, rêûresmên civakî birêve dibirin û kevneşopiyeke xwendin û nivîsandinê diparastin ku li deverên çiyayî yên dûr ên Bakurê Kurdistanê neasayî bû. Dema ku ew zarok bû, ew hem bi kevneşopiyên helbestî yên klasîk ên kurdî û hem jî bi zimanê rêûresmî yê civînên olî yên elewî ve hate nasandin ku ev yek bi hêz dengê wî yê wêjeyî yê paşîn şekil da. Perwerdehiya wî ya destpêkê rêwerzên nefermî ji kesayetên olî yên herêmî bi têkiliya bi dibistanên îdarî yên osmanî re kir yek, li wir ew rastî nivîsên [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] hat. Her çend wî qet kariyerek birokrasiya osmanî ya tevahî neşopand jî, jîngeha pirzimanî nêrîna wî berfireh kir û paşê ew hişt ku li seranserê sînorên eşîrî û mezhebî danûstandinê bike. Di dawiya xortaniya xwe de, wî navûdengek wekî helbestvanek jêhatî bi dest xistibû, ku pir caran helbestên rexneyî yên neheqiyên ku ji hêla rayedarên herêmî û ajanên dewletê ve têne kirin dinivîsand.{{Sfn|Hemo|1976|p=61}} Herêma [[Qoçgiriyê]] di destpêka sedsalê de di nav guherînek kûr de bû. Zêdebûnkirina siyaseta navendîbûna osmanî, digel zextên demografîk û reformên siyasî, aloziyên di navbera elîtên eşîrî û rêvebirên ji hêla hikumetê ve hatine tayînkirin de dijwartir kirin.{{Sfn|McDowell|1991|pp=20–21}} Salên damezrandina Elîşêr bi van nakokiyan ve hatin nîşankirin û ew bi awayeke bilez tevlî nav derdorên serokatiya herêmî bibû. Şiyana wî ya vegotina gilî û gazindan bi nivîskî bandorek neasayî dabû wî û di destpêka bîst saliya xwe de ew wekî dengek derketî yê hişmendiya siyasî ya kurd li herêmê hatiye nas kirin. == Şerê Cîhanî yê Yekem (1914-1918) == Dema Şerê Cîhanê yê Yekem dest pê kir, herêmên Qoçgirî û [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] korîdorek stratejîk di navbera împeratoriya osmanî û [[Qefqasya]]ya ku di bin kontrola Rûsyayê de bû ku ji aliyê rûsan ve hatibû dagirkirin. Her çend Elîşêr ne efserê fermî yê artêşa osmanî be jî, wî wekî navbeynkar di navbera komên eşîrî û hiyerarşiya rêveberiya herêmî de xizmet kiriye, wî hewl daye ku leşkeriya bi zorê û desteserkirinan{{Sfn|Hemo|1976|p=88}} sivik bike. Nivîsên wî yên ji vê serdemê dijwarî, birçîbûnê û polîtîkayên dijminane yên li dijî civakên elewî yên kurd ku di nav de tedbîrên cezayî yên ku ji aliyê qanûnên awarte yên şer ve têne rewakirin vedibêjin.{{Sfn|Hemo|1976|p=88}} Şer pêvçûn civaka gundan zêdetir bêîstîqrar dike û Elîşêr roleke siyasî ya zêdetir digire ser milê xwe. Wî di navbera serokên eşîran de ku hem ji zordariya osmaniyan û hem jî ji pêşveçûna Rûsyayê ditirsiyan, danûstandinan hêsan kir û bêalîbûneke hişyar pêş xist ku ewlehiya gundên wan biparêze.{{Sfn|Hemo|1976|p=88}} Van destpêşxeriyan ew bi hinek rayedarên osmanî re dixe nav pevçûnan ku wî bi xurtkirina hestên cudaxwaz tawanbar dikin û di heman demê de bi tohmetên ku cihê wî di nav kurdên herêmî de xurt dike hatibû tawanbar kirin. Di salên 1917-18an de dema ku desthilatdariya osmanî lawaz dibû, Elîşêr dest bi teşwîqkirina nîqaşên li ser xwerêveberiya kurdan û pêşeroja civakên elewî yê di nav her rêziknameya piştî şer de kir.{{Sfn|Serhed|1983|p=49}} Nameyên wî yên ji vê serdemê baweriyek mezin nîşan didin ku encamên şer dê derfetên ji bo ji nû ve rêxistinbûna siyasî biafirînin û bingeha çalakvaniya wî di salên di navbera şeran de hatibû danîn.{{Sfn|Serhed|1983|p=49}} === Piştî şer (1918-1921) === Hilweşîna împeratoriya osmanî, digel tevgerên neteweperest ên reqabetkar, li Bakurê Kurdistanê dîmenek siyasî ya ne aram afirand. Elîşêr bi kûrahî tevlî derdorên siyasî yên kurd bû ku li xweserî an rêveberiya serxwebûnî digeriyan. Bi karanîna torên xwe yên di dema şer de, wî xwe wekî navbeynkar di navbera eşîrên elewî yên cihêreng de bi cih kir ku berjewendiyên wan pir caran li hev diketin. Di vê serdemê de, wî hin ji nivîsên xwe yên herî siyasî yên barkirî nivîsandin, di nav wan de helbestên ku sozên şikestî yên reformê şermezar dikirin û tevgera nîjadperest yê tirkî a hilketî ji ber armancên wê yên navendîkirinê şermezar dikirin. Bandora wî ji herêma Qoçgirî wêdetir dirêj dibû; li gorî raporê, qasidên ji Dêrsim, [[Ezirgan]] û [[Sêwas]]ê ji bo rêvebirina rewşa siyasî ya guherbar rêberiya wî xwestin.{{Sfn|Serhed|1983|p=57}} Heta sala 1920an, aloziyên di navbera serokên eşîrên kurd û Enqereyê de zêde bûn. Hewldanên hikumetê ji bo ji nû ve bidestxistina kontrolê - bi rêya bacên nû, daxwazên leşkeriyê û polîtîkayên koçberkirinê - bêaramiyê zêde kirin. Elîşêr di destpêkê de piştgirî da daxwaznameyên dîplomatîk û israr kir ku xweseriya çandî û îdarî ya kurd dikare bi rêyên qanûnî were misoger kirin. Lêbelê, dema ku şande ji hêla rayedaran ve hatin paşguh kirin an jî tacîz kirin, retorîka wî hişktir bû û wî dest bi piştgiriya tedbîrên berxwedana hevrêz kiribû.{{Sfn|Douglas|1992|pp=62–63}} == Serokeşîr û Serhildana Qoçgiriyê (1921) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} Ji ber nasnameya wî ya dualî wekî hem helbestvan, rewşenbîr û hem jî navbeynkarekî eşîrî yê naskirî, di destpêka salên 1920an de, Elîşêr Efendî bibû yek ji dengên herî zelal ên seferberiya kurdan û bandora wî di nav eşîrên Qoçgirî de bi taybetî xurt bibû. Herêma Koçgirî bi xwe ji aliyê etnîkî ve kurd bû û bi piranî elewî bû ku li dora hevpeymaniyên eşîran ava bibû ku xweseriyê ji desthilatdariya navendî bêtir dinirxandin. Ev pêkhateya civakî-siyasî wan ji bo berxwedanê zemînek berhemdar amade dike lê di heman demê de ji bo yekkirina eşîrên ku pir caran parçe dibin rêberiya jêhatî jî hewce dikir ku Elîşêr di vê warî roleke nerm girtibû ser milê xwe. Helwesta serhildana Qoçgiriyê di nakokiyên siyasî yên piştî hilweşîna osmaniyan û bilindbûna [[Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan|nîjadperestiya tirkî]] de bû. Nûnerên herêmê name ji Enqereyê re şandin û daxwaza naskirina mafên kurdan, xweseriya çandî û rêveberiya xweser a herêmî kirin ku di gelek daxuyaniyên di dema şer de soz dabûn. Elîşêr rasterast beşdarî nivîsandina van daxwaznameyan dibe ku bi karanîna statuya xwe ya bilind û xwendin û nivîsandinê da ku fikarên kolektîv ên ku gelek eşîran parve dikirin, bîne ziman. Dema ku ev daxwazname hatin paşguhkirin an redkirin, bêhêvîbûnek berfireh li seranserê Qoçgiriyê belav bibû. Di destpêka sala 1921ê de, alozî veguherî serhildanek rêxistinkirî. Her çend di destpêkê de armanca serhildanê hilweşandina Enqereyê nebû jî, lê hewl da ku sozên siyasî yên ku rêberên kurd bawer dikirin xiyanet lê hatiye kirin, bicîh bîne. Elîşêr hem wekî stratejîstê siyasî û hem jî wekî axaftvaneke giştî derketibû holê. Axaftinên wî ku pir caran di civînên civakî yên elewiyan de dihatin kirin, têkoşînê hem wekî parastina nasnameya çandî û hem jî wekî helwestek li dijî destwerdana leşkerî destnîşan dikirin. Hebûna wî ya karîzmatîk di dîrokên devkî de pir caran wekî faktorek diyarker di komkirina eşîrên cihêreng de dihate binavkirin.{{Sfn|Serhed|1983|p=69}} Ji aliyê leşkerî ve, wî yekîneyên eşîran bi rêya toreke peyamnêr û serokên herêmî hevrêz kirin, hewl da ku taktîkên [[Şerê gerîlayî|gerîlayî]] yên kevneşopî bi pozîsyonên parastinê yên rêkxistîtir re bike yek. Hêzên Qoçgiriyê demek kurt hejmarek gund û rêyên çiyayî yên stratejîk di navbera [[Qoçgîr]] û [[Gercan (navçe)|Gercanê]] de kontrol kirin û xalên kontrolê û postên îdarî yên bingehîn ava kirin. Her çend Elîşêr bi wateya kevneşopî fermandarê meydana şer nebe jî, têgihîna wî ya stratejîk awayê biryarên serhildanê biserûber dike, nemaze di derbarê danûstandinan, agirbestan û dûrketina ji pevçûnên rasterast bi hêzên tirk ên serdest re têgihîna wî ya stratejîk tê bikar anîn. [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Hikumeta netewepersta a tirkî]] ku ji vê îdiaya xweseriya kurdan aciz bû, hêzên di bin fermandariya [[Nûredîn Paşa]] û yekîneyên ne rêkûpêk ên ku bi hovîtiya xwe dihatin nas kirin ber bi herêmên kurdan ve hatibûn şandin. Vegotinên kurd ên hemdem tundûtûjiya berfireh li dijî sivîlan vedibêjin û îdia kirin ku tevahiya gundên ku bi gumana ku sempatiyên wan ji bo serhêldêran heye, hatine şewitandin an jî nifûs ji holê hatine rakirin. Elîşêr van wehşetan di name û helbestan de belge kiriye ku Enqereyê bi xiyanet û hovîtiyê tawanbar dike, ji ber vê wêrankirinên hikûmeta tirk hewl daye ku berxwedanek zêdetir kom bike û di heman demê de bang li raya navneteweyî jî kiriye. Tevî pêşketinên destpêkê, serhildêrên kurd bi dijwariyên mezin re rûbirû mabûn. Hevpeymaniya eşîra Qoçgirî ne yekreng bû; nakokiyên navxweyî yên li ser desthilatdarî, stratejî û belavkirina çavkaniyan yekîtiyê xira kiribû.{{Sfn|McDowell|1991|p=46}} Hinek eşîr ji tirsa hêza zêde ya artêşa tirk ji bo zêdekirina pevçûnê dudil bûn. Wekî din, şert û mercên zivistanê, kêmasiyên montiqî û nebûna piştgiriya derve bibû sedema qelsbûna tevgerê. Di bihara 1921ê de êrîşa tirkan dijwartir dibe. Çeteyên [[Topal Osman]] kampanyayek tirsandinê pêk anîn ku armanc ew bû ku moralê berxwedanê bişkînin. Her çend delîlên arşîvê yên piştrastkar bi sinor bin jî, gelek çavkaniyên eşîrî bi berdewamî hovîtiyên berfireh radigihînin. Li gorî kevneşopiyên devkî yên kurdan, Osman bi xwe fermana komkujiyan li çend gundên elewiyan dabû ku sivîlên bêçek û rêberên dînî hatibûn kuştin.{{Sfn|Serhed|1983|pp=81–82}} Elîşêr, di bersiva van kiryaran de, bi îdiaya ku radestbûn dê cezayê kolektîv bîne, ji danûstandinên siyasî ber bi parêzvaniya tevahî ya parastina çekdarî ve diçe. Têkçûna serhildana Qoçgiriyê ne bi şerekî yekane yê biryardar hêdî hêdî pêk hatiye. Hêzên tirk ji çend aliyan ve pêşve çûn, kelehên serhildanê îzole kirin û rêyên sereke yên ku Qoçgirî bi Dêrsimê ve girêdidan girtin. Her ku gund yek bi yek diketin, Elîşêr hewl dide ku vekişînê organîze bike û rêyên ewle ji bo sivîlan peyda bike lê hêzên ne rêkûpêk gelek caran rêyên rewiyan girtin. Van bûyeran bandorek kûr li ser bîra kurdên elewî hiştin ku di stran û helbestan de bi berdewamî têne behs kirin ku hem qehremanî û hem jî trajediyê bi serokatiya Elîşêr ve girêdidin. Di cih de piştî vê bûyerê, Enqere cezayên giran li ser nifûsa herêmî ferz kir. Rapor behsa girtinên girseyî, koçberkirinên bi darê zorê û înfazên bi kurtasî dikin. Her çend hejmarên rastîn ên qurbaniyan hê jî nîqaşkirî be jî, dîroknasên nû texmîn dikin ku herî kêm çend hezar sivîl hatine kuştin û gelekên din jî ji cih û warên xwe bûne. Elîşêr bi xwe bûye sembola berxwedanê, hem ji ber serokatiya xwe dihat pesindan û hem jî ji hêla rayedarên tirk ve dihat hedefgirtin ku wî wekî rêberek neteweperest ê xeternak didîtin.{{Sfn|McDowell|1991|p=51}} Di dawiyê de, Qoçgirî destpêka veguherîna Elîşêr ji rêberekî rewşenbîr ê herêmî ji bo semboleke neteweyî ya berxwedana kurdan nîşan daye. Tepeserkirina serhildanê bingeha rola wî ya pêşerojê di serhildana Dêrsimê de daniye ku ew ê dîsa xwe di pêşengiya pevçûna di navbera tevgerên xweseriya kurdan û dewleta tirk de bibîne.{{Sfn|Douglas|1992|p=85}} == Serhildana Dêrsimê (1937-1938) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Dêrsimê 1937}}[[Wêne:Sey Riza.jpg|thumb|[[Seyîd Riza]], serokê giştî yê serhildana Dêrsimê]] Di mehên destpêkê yên serhildana Dêrsimê ya sala 1937an de, Elîşêr Efendî ne wekî fermandarekî meydana şer bû, wekî kesayetiyek siyasî û rewşenbîrî ya giring derketibû holê ku di navbera eşîrên kurd ên navenda Dêrsimê bibû alîkar ku hevgirtinê xwe biparêzin. Bandora wî ji xebata wî ya berê wekî helbestvan, navbeynkar û ramanwerê neteweperwer dihat ku wî wekî yek ji wan kêm kesan bi cih kiribû ku di serdema zexta leşkerî ya zêde ya dewleta tirk de vîzyonek siyasî ya hevbeş a kurd diyar bike. Elîşêr bi navûdeng û bi jêhatîbûna xwe ya axaftinê bikaranî ku hevkariya nav eşîran teşwîq bike û li dijî dijayetiyên demdirêj derkeve, nemaze li dora gundên [[Pax]] û Laç ku wî demek dirêj bi rûspiyên eşîran re danûstandinan kiribû.{{sfn|Douglas|1992|pp=144–145}} Hebûna wî bûye alîkar ku nîqaşên di navbera rêberan de aram bike ku li ser ka divê ew çiqas bi tundî li hember polîtîkayên bêçekkirinê yên dewletê li ber xwe bidin, dabeş bûn.{{sfn|Hemo|1976|p=212}} Elîşêr bêtir beşdarî komkirina îstîxbarat û ragihandina herêmî bû. Ew di nav wan kesan de bû ku hewl dida encumenên eşîran li ser mezinahiya operasyonên leşkerî yên Tirkiyeyê yên nêzîk hişyar bike û ji bo dûrketina ji pevçûnên tenê yên ku dê komên piçûktir bi şikestina bilez re rûbirû bihêlin, hişyarî û yekîtî pêşniyaz kir. Şiyana wî ya gerandina di navbera deverên eşîrî yên cuda de û axaftina bi rêberên cuda re wî kir yek ji wan kesên kêm li Dêrsimê ku di dema krîzê de dikarîbû hevrêziyek siyasî biparêze. Tevî van hewldanan, ew her wiha bi berxwedana ji aliyên ku baweriya xwe bi serokatiya eşîrî ya jorîn nedianîn an jî bawer dikirin ku pevçûna çekdarî neçar e, re rûbirû ma. Gotinên devkî vedibêjin ku ew bênavber di navbera gundan de digeriya, kesayetiyên mîna [[Seyîd Riza]], Kamer, serokên [[Demanan (eşîr)|demanan]] û serokên eşîrên piçûktir teşwîq dikir ku hevkariyê bikin. Ev xebat pir giring bû: parçebûna navxweyî di dîrokê de qelsiya herî mezin a Dêrsimê bû û Elîşêr fêm kir ku hevrêziya siyasî tenê rêya pêşîgirtina li hilweşînek bilez bû. Artêşa tirk wî wekî yek ji stûnên herî giring ên ne-leşkerî yên serhildanê didît. Çend raporên hemdem ên wê serdemê wî wekî "şiîrbaz-ajîtator" bi nav kirin, kesayetek ku prestîja wî hişt ku serhildêr moral û hevrêziya xwe biparêzin tevî hêzên serdest ên li dijî wan rêz bûne.{{sfn|McDowell|1991|p=98}} Vê nirxandinê bandor li biryara Enqereyê kir ku wî zû hedef bigire. Fermanên operasyonel ên tirk ji bihara 1937an tekezî li ser jiholêrakirina "hêmanên rewşenbîr" kirin ku bawer dikirin ku ew hinceta îdeolojîk a serhildanê didomînin.{{sfn|Serhed|1983|p=59}} == Mirina wî == [[Wêne:Alişer-2.png|thumb|Wêneyî laşê Elîşêrê Qoçgirî nêzikiya gundê Paxê, Dêrsim (1937)]] Mirina Elîşêr di dema kemînekê de li herêma gundê Paxê di sala 1937an de çêbû û piraniya vegotinên kurd û Rojavayî li hev dikin ku ew kuştinek bi zanebûn û armanckirî bû. Li gorî kesên saxmayî ji gundên nêzîk, leşkerên tirk piştî wergirtina îstîxbaratê - dibe ku ji hevkarên herêmî - li ser tevgerên Elîşêr, herêm dorpêç kirin. Elîşêr û jina wî Zerîfe dema ku hewl didan ku biçin deverek ewletir a kûrtir di çiyayan de hatin girtin. Şahidan paşê diyar kirin ku wî red kir ku teslîm bibe û ji nêz ve hate gulebarankirin û piştî demek kurt Zarîfe hate kuştin. Laşên wan ji bo demekê wekî hişyariyek ji bo nifûsa derdorê hatin hiştin, taktîkek ku ji hêla hêzên tirk ve di dema kampanyayê de dubare hate bikaranîn ku bingehên sembolîk ên berxwedanê têk bibin.{{sfn|Hemo|1976|p=219}} Mirina wî bandorek kûr li ser moral û hevgirtina siyasî ya serhildanê kiribû. Elîşer wekî yek ji çend pirên di navbera berjewendiyên eşîrî yên hevrikî de xizmet kiribû û dûrxistina wî îhtîmala parastina toreke berxwedanê ya yekgirtî bi giringî kêm kir. Di hefteyên piştî kuştina wî de, çend eşîr ji operasyonên hevrêz vekişiyan û nebaweriya di navbera serokên eşîran de zêde bû. Vê parçebûnê rê li ber êrîşên leşkerî yên mezintir ên Tirkiyeyê yên dawiya salên 1937 û 1938an vekir, heta wê gavê serhildan piraniya rêwerz û kapasîteya xwe ya stratejîk a berê winda kiribû.{{sfn|Douglas|1992|p=150}} == Helbestên wî == Elîşer bi kurmancî helbest dinivîsand û gotin digot.{{Sfn|Dersimi|1952|p=279–280}} Helbestvan û şaîr Elîşer ku car caran bi navê ''Taki'' helbest dinivîsand, di helbestên xwe de gelek caran motîfên baweriya elewî ya kurd bi kar dianî û bi danîna hêmanên baweriyê di armancên xwe yên siyasî de her du warên -siyasî û olî- bi hev re dikir yek. Bi vî awayî, divê ku niyeta wî ew bûya ku bi bandorkirina têkiliya xwe bi raya giştî re îdealên xwe yên siyasî hêsantir qebûl bike an jî di nav civakê de xurt bike.{{Sfn|Soileau|2018|p=214}} Alîşer di helbesteke bi kurdî de wiha nivîsandiye û bi behskirina zilm û hovîtiya [[Topal Osman]] heqaret lê kiriye:{{Sfn|Soileau|2018|p=216}} {{Quote box|Çiyayê [[Pilemor]]ê divê bikşîne,<br>Ez yavaş çûm cem wî,<br>Bila mala tê bişewite, xwînwaro [[Topal Osman]],<br>tê xortên me gulebaran kirin,<br>Û tu dozê li me dikî,<br>Dilê min xemgîn e, bira xemgîn e,<br>Du bi berfê çiya di nav lepên wî de pêça,<br>Bila [[Elî|Şahê Merdan]] bigihîje me,<br>Dilê min xemgîn e, bira xemgîn e,<br>Du û berfê çiya nixumand,<br>Herin, herin, eşîr, herin,<br>Wan mirîyên me di deriyê me de kilît kirin,<br>Wan bûkên teze kuştin û zêrê serê wê girtin,<br>Dilê min xemgîn e, birayê min xemgîn e,<br>Du bi berfê çiya girt,<br>Pirên bin Pilemorê du-sê ne,<br>Wan bûk û zava kuştin dema ku ew du-sê salî bûn,<br>Doza me ji bo dadbariyê bimîne, ji ber ku [[Huseyn bin Elî|Îmam Huseyn]],<br> Dilê min xemgîn e, bira xemgîn e.}}Di vê helbestê de, wehşetên ku Topal Osman di bûyerên Qoçgirî de kiriye, bûyerên xirab û mexdûriyet têne vegotin û ev zilm ji Îmam Huseyn re tê gotin ku dîsa wekî sembola bindestan di baweriya [[Elewîtî|elewîtiyê]] de tê dîtin.{{Sfn|Soileau|2018|p=216}} Wekî di mînakên jorîn de, Elîşêr di helbestên xwe de gelek caran mijarên hêmana elewîtiyê û herwiha daneyên têkildarî bûyerên wê serdemê bikaraniye.{{Sfn|Soileau|2018|p=216}} == Mîras == Mîrasa Elîşêr Efendî bi giranî di nasnameya wî ya dualî de wekî aktorekî siyasî û yek ji aşiqên mezin ên dawîn ên Dêrsimê kok digire. Helbest, şîn û stranên wî yên vegotinî piştî mirina wî demek dirêj berdewam kirin, bûn beşek ji kanona devkî ya herêmê û şekil dan ka nifşên paşîn çawa trawmaya bûyerên 1937-38an fam kirin.{{sfn|Serhed|1983|p=71}} Nivîskar û dîroknasên kurd ên li diyasporayê di salên 1960 û 1970an de pir caran wî wekî kesayetek ku yekbûna îfadeya çandî û berxwedana siyasî temsîl dikir nîşan dan - modelek ji bo tevlêbûna rewşenbîrî ku bi parçebûna eşîrî ya wê serdemê re berevajî bû.{{sfn|Hemo|1976|p=234}} Navê wî bi ramana parastina nasnameya elewî-kurdî ya cihêreng a Dêrsimê re li hember zexta dewletê ve girêdayî ye. Di bîra siyasî de, Elîşêr bû pêşengê sembolîk ê tevgerên neteweperwer ên kurd ên paşê, nemaze yên ku giringiyê didin vejîna çandî li ser rêxistina leşkerî ya saf.{{sfn|McDowell|1991|p=116}} Bîranînên li Dêrsimê û di nav civakên diyasporê de pir caran wî wekî "dengê çiyayan" bi nav dikin, û rola wî ne tenê wekî piştgirekî serhildanê lê wekî otorîteyek exlaqî û helbestî ku mirina wî nîşana tepeserkirina tevahiya cîhanek çandî bû, tekez dikin.{{sfn|Douglas|1992|p=151}} Mîrasa wî di [[wêjeya kurdî]] ya hemdem, muzîk û dîroka giştî de xuya dibe, ku ew wekî yek ji kesayetiyên çandî yên herî bi bandor ên ku bi tevgerên kurd ên destpêka sedsala 20an li Bakurê Kurdistanê ve girêdayî ne tê bîranîn. [[Nûrî Dêrsimî|Mehmed Nûrî Dêrsimî]] di derbarê Elîşêr Efendî wiha got: {{Quote box|"Elîşêr ku [[zimanê kurdî]] bi awayekî pir baş xwendî û analîz kiribû, gelek helbestên neteweyî bi kurdî afirandine û van helbestan bi sazên xwe yên xweşik ji gel re pêşkêş kiriye, hestên neteweyî yên eşîran hişyar kiriye, bi gotin û sazên xwe xwestekên bilind ên kurdan hişyar kiriye û bi ruh, gotin û sazên xwe yên bilind xem û janên kurdan giriyane."|align=|author=[[Nûrî Dêrsimî|Mehmed Beyter Nûrî Dêrsimî]], ''Dêrsim di Dîroka Kurdistanê de'', (1952){{Sfn|Dersimi|1952|p=279–280}}}} {{Paqij}} == Binerê == * [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliografî === {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Dêrsimî|pêşnav=Mehmed Nûrî |sernav=Kürdistan Tarihinde Dersim |weşanger=Ani Matbaası |sal=1952 |isbn=975-6876-44-1 |cih=Aleppo |rr= |ziman=tr |jêgirtin= |lînka-nivîskar=Nûrî Dêrsimî |sala-orîjînal= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |sernav=The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |tarîx=1989 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-77619-7 |rr= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Mango |pêşnav=Andrew |sernav=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |weşanger=John Murray |sal=1999 |isbn=978-0-7195-6592-2 |cih= |lînka-nivîskar=Andrew Mango }} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Olson |pêşnav1=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish rebellion in 1921 and the draft law for a proposed autonomy of Kurdistan |url= |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41 |doi=10.1163/22138617-0690106006 |issn=0030-5472 |jstor=25817079 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Soileau |pêşnav=Dilek Kızıldağ |sernav=Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler |weşanger=İletişim Yayıncılık |sal=2018 |isbn=978-975-05-2529-2 |paşnavê-edîtor=Bora |pêşnavê-edîtor=Tanıl |rr= |ziman=tr |beş=Koçgirili Alişer Efendi |paşnavê-edîtor2=Yanık |pêşnavê-edîtor2=Aybars }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Demir |pêşnav=Halim |sernav=Milli Mücadele: Kuvay-ı Milliye - İttihatçılar ve Muhalifler |weşanger=Ozan Yayıncılık |sal=2008 |isbn=9789944143219 |ziman=Tr }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Akçam |pêşnav1=Taner |sernav=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility |lînka-sernav=A Shameful Act |tarîx=2007 |weşanger=Picador |isbn=9781466832121 |lînka-nivîskar=Taner Akçam }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1882]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1862]] [[Kategorî:Kesên ji Sêwasê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mirin 1937]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Serhildana Qoçgiriyê]] f8migu7p5spz7xzm5tvv9auf94i9p5q Silêman (pêxember) 0 20698 2085849 2082397 2026-08-17T14:36:13Z Avestaboy 34898 2085849 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = King Solomon.jpg }} '''Silêman''' qiralekî [[Îsraêl]]ê bû. Di [[Încîl Îbranî]], [[Încîl]], û [[Quran]] de derbas dibe. == Çavkanî == Çavkaniyên herî kevin ên li ser jiyana Silêman padîşah, di [[Încîl Îbranî]] de kitêbên Samûêl II, Padîşah I û Dîrok I in. == Silêman di Încîl Îbranê de == Silêman kurê [[Dawid]] û Batşêbayê bû. Mana navê wî "silamet" an "aştî" ye. Silêman ne kurê Dawid ê nixûrî bû, lê dîsa ew ji aliyê bavê xwe ve hat hilbijartin ku bibe padîşah. Wî li [[Orşelîm]]ê çil salan padşahtî kir û ji bo dewlemendî û şehrezayiya xwe gelek bi nav û deng bû. Silêman li Orşelîmê ji Xwedê re perestgeheke mezin ava kir û ji xwe re jî qesreke pir mezin û xweş ava kir. Di destpêkê de wî guhê xwe da emrên Xwedê, lê ber bi dawiya jiyana xwe ew ji riya Xwedê dûr ket. Wî gelek jin ji xwe re anîn, lê ew hemû pûtperest bûn û wan dilê wî ji Xwedayê rastîn zivirand. Ew li pey pût û xwedayên din ket û wî li ser çiyayê pêşberî bajarê Orşelîmê == Şehrezayiya Silêman == Rojekê du fahîşe hatin ba padîşah û li ber wî sekinîn. Yekê ji wan got: «Efendî! Ez û eva ha, em di eynî malê de rûdinin. Çaxê ez bi wê re di malê de bûm, min zarokek anî. Piştî du, sê rojan, wê jî zarokek anî. Em herdu bi serê xwe bûn, tu kesî li ba me nebû. Bi şev kurê wê mir, çimkî ew li ser wî raza bû. Nîvê şevê ew rabû û çaxê ez razam, wê kurê min ji rex min rahişt û ew xist himbêza xwe; lê kurê xwe yê mirî xist himbêza min. Sibehê, çaxê ez rabûm ku şîr bidim kurê xwe, va ye, ew mirî bû. Lê gava min lê nêrî, min dît ku ew ne kurê min e.» Lê fahîşa din got: «Na, bi rastî yê mirî kurê te ye û yê zindî kurê min e.» Û herduyan devjenî kir. Li ser vê yekê Silêman padîşah got: «Eva ha dibêje ku ‹Zarokê zindî kurê min e!› û ya din dibêje: ‹Na, ew yê min e!› Şûrekî ji min re bînin!» Wan şûrek anî û padîşah got: «Kurê zindî bikin du perçe û nîvî bidin vê jinê û nîvê din bidin ya din.» Lê dilê fahîşa ku diya kurê sax bû, bi kurê wê şewitî û wê ji padîşah re got: «Mîrzayê min, bila kurê zindî bidin wê, wî nekuje!» Lê belê ya din got: «Bila ew ne yê min û ne jî yê te be, bila wî bikin du perçe!» Hingê Silêman padîşah biryara xwe da û got: «Kurê zindî bidin jina pêşî. Kurê wê nekujin, çimkî diya wî ew e.» Çaxê hemûyan li ser biryara padîşah bihîst, ji wî tirsiyan, çimkî wan dît ku bi şehrezayiya Xwedê hukumdarî kir. (Padîşah I, 3) == ''Gotinên Silêman'' == Silêman sê hezar metelok yanî mamik gotin û hijmara stranên wî 1005 bûn. Gotinên wî û gotinên çend zilamên din di [[Încîl Îbranî]] de di kitêba ''Gotinên Silêman'' hatine berhevkirin. Ev çend gotinên Silêman in: Destpêka şehrezayiyê, tirsa Xudan e û naskirina wî fêmdarî ye. Di hemû kirinên xwe de, Xwedê bîne bîra xwe û ewê riyên te rast bike. Qurbanên mirovên xerab ji Xudan re mekruh in, lê duaya mirovên rast li xweşê wî diçe. Jina hêjabilind, taca mêrê xwe ye. Xanî û dewlemendî mîrasa ji bav e, lê jina fêmdar ji Xudan e. Zarokek jî bi kirinên xwe tê naskirin; tê dîtin ka karên wî rast û pak in, an ne. Zarok li gor riya ku divê pê ve biçe perwerde bike, ew di pîrîtiya xwe de jî ji wê dernakeve. Şeş tişt hene ku Xudan ji wan nefret dike,heft tişt hene ku jê re mekruh in: - Çavên qure, - Zimanê derewîn, - Destên ku xwîna bêsûc dirijînin, - Dilê gêrûfenker - Lingên ku ji bo xerabiyê dilezînin, - Şahidê derewîn ê ku derewan belav dike, - Mirovê ku cihêtiyê dixe nav birayan. Bi ketina dijminê xwe kêfxweş nebe û bi terpilîna wî dilgeş nebe. Nebêje: «Wî çi li min kiribe, ezê wusa li wî bikim, ezê li gor kirinên wî lê vegerînim.» Bersîva nerm hêrsê disekinîne, lê belê gotina hişk xezebê radike. Zimanê mirovê şehreza, zanînê dixemilîne, lê belê ji devê mirovê bêaqil dînîtî dipijiqe. Çavên Xwedê li her derê ne, çavnêriya qenc û xeraban dikin. Zimanê şifabexş dara jiyanê ye, lê zimanê xwehr ruh dişkêne. Mirovê bêaqil hişyarkirinên bavê xwe kêm dibîne, lê yê ku guhdariya lêhilatinê dike, fêmdar e. Mala mirovê rast xezîneyeke mezin e, lê derameta mirovê xerab çavkaniya tengahiyê ye. Lêvên mirovê şehreza zanînê belav dikin, lê belê dilê bêaqilan ne wusa ye. Du [[Zebûr]] jî ji aliyê Silêman ve hatin nivîsin. == Silêman padîşah di ''Peymana Nû'' de == Îsa Mesîh çend caran behsa Silêman padîşah kir û got: "Hûn çima ji bo cilan xeman dixwin? Li sosinên çolê binêrin ku çawa mezin dibin, ew ne dixebitin û ne jî rîs dirêsin. Ez ji we re dibêjim ku Silêman jî di hemû rûmeta xwe de wek yeke ji wan cil li xwe nekirin. Îcar, eger Xwedê giyayê çolê yê ku îro heye û sibê di tendûrê de tê şewitandin, bi vî awayî bi cil dike, ma ew we hê bêtir bi cil nake, hey kêmîmanno? Loma xeman nexwin û nebêjin: ‹Emê çi bixwin?› an ‹Emê çi vexwin?› an jî ‹Emê çi li xwe bikin?› Pûtperest li van hemû tiştan digerin. Lê Bavê we yê li ezmanan dizane ku hûn hewcedarê van hemû tiştan in." (Metta 6:29) Mesîh got ku ew bi xwe ji Silêman meztir e: "Şahbanûya Başûr wê di Roja Dawî de bi vî nifşî re rabe û wî sûcdar derxe. Çimkî ew ji wî kujê dinyayê hat, da ku guhdariya şehrezayiya Silêman bike û va ye, yekî ji Silêman meztir li vir e." (Metta 12:42) == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/265505/SERHATIYA-SILEMAN/ Serhatiya Silêman] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyên Îsraêla kevnare]] [[Kategorî:Keyên Keyaniya Îsraêlê ya Yekbûyî]] [[Kategorî:Kesên Pirtûkên Keyan]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Silêman (pêxember)| ]] [[Kategorî:Zarokên Dawid]] tqvij9cp4u22ff79q2ayzeqh0l2ufze Oremarî 0 29636 2085910 2084737 2026-08-17T19:30:26Z ~2026-45088-53 176215 /* */ 2085910 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona Eşîreta [[Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oremar]], li derdorê devera [[Oremar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî zêdetir e, yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî ev in : # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] 2. Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır rbi74n2wu4uwlqe2x1fahesqmqhtzss 2085912 2085910 2026-08-17T19:32:26Z ~2026-45088-53 176215 /* */ 2085912 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona Eşîreta [[Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî ev in : # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] 2. Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır cetlv6z6dt085sww39bjvazrfx5rgqr 2085919 2085912 2026-08-17T19:48:31Z ~2026-45088-53 176215 /* */ 2085919 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona Eşîreta [[Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Eşîra Oramarî Li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li Turkîyê li îrâqê li îranê djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li Almanîyâ li bêlçîkâ li Brîtânîyâ li Ermênîstan li Gûrcîstan li Pakîstan û li Afxanîstanê ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî ev in : # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] 2. Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır 97w4v6y49gjbsn3evw0e16p1hd7agq7 2085920 2085919 2026-08-17T19:49:54Z ~2026-45088-53 176215 /* Eşîra Oramarî Li Dûnyâyê */ 2085920 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona Eşîreta [[Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Eşîra Oramarî Li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li [[Turkîyê]] li [[îrâqê]] li [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li [[Almanîyâ]] li [[bêlçîkâ]] li [[Brîtânîyâ]] li [[Ermênîstan]] li [[Gûrcîstan]] li [[Pakîstan]] û li [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî ev in : # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] 2. Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır jnltr7y0wzq9bsgx6x4utvt75gxdxc5 Hemas 0 30407 2085902 1915950 2026-08-17T16:42:30Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085902 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Hemas''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: حَمَاسْ, ''ḥamās'', kurtenivîs: ''Ḥarakat al-muqāwama al-islāmiyya'') rêxistineke çekdarî ya [[Îslamîzm|îslamîst]] a [[filistîn]]î ye ku ji aliyê [[Yekîtiya Ewropayê]], [[DYA]], piraniya dewletên rojavayî û hinek dewletên [[ereb]]-[[misilman]] ve wekê [[Rêxistina terorîst|rêxistineke terorîstî]] hatiye destnîşan kirin. Hamas îro yek ji aktorên sereke ye di [[pevçûna Rojhilata Navîn]] û [[pevçûna Îsraêl û Filistînê]] de. == Dîrok == Di sala [[1987]]an de Hemas wek şaxeke [[Birayên Misliman]] ji aliyê [[Ehmed Yasîn]] û kesên din ve hat damezrandin. Rêxistin îro ji sê beşan pêk tê: [[Tûgayên Kassam|Tûgayên Qessam]] ên [[paramîlîter]], rêxistineke alîkariyê û partiyeke siyasî. Yek ji armancên sereke yên Hemasê, ji holê rakirina dewleta [[Îsraêl]]ê bi rêyên leşkerî û avakirina [[Dewleta îslamî|dewleteke îslamî]] ye. Di peymana damezrandina xwe de<ref>{{Jêder-malper |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp |sernav=The Avalon Project : Hamas Covenant 1988 |malper=avalon.law.yale.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bpb.de/themen/islamismus/dossier-islamismus/36358/antisemitismus-und-antizionismus-in-der-charta-der-hamas/ |sernav=Antisemitismus in der Charta der Hamas - Dossier Islamismus |paşnav=Pfahl-Traughber |pêşnav=Armin |tarîx=2011-07-04 |malper=bpb.de |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> ku di 18ê [[tebax]]a [[1988]]an de hat weşandin, Hemas behsa teoriya [[Protokolên Rihspiyên Siyonê]], [[komplo]]ya [[Antîsemîtîzm|antîsemîtî]] ya herî berbelav a [[cîhan]]ê dike, tevî ku protokol di sala [[1921]]ê de wek sexte hatibûn eşkerekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://emperors-clothes.com/antisem/graves-text.htm |sernav=Text of Philip Graves 1921 London Times Articles on the "Protocols of Zion" |malper=emperors-clothes.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Di 1ê [[gulan]]ê [[2017]]an de, Hemasê kaxezek polîtîk weşand ku peymana 1988an temam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nd-aktuell.de/artikel/1049884.raetsel-um-neue-hamas-charta.html |sernav=Rätsel um neue Hamas-Charta |paşnav=Kairo |pêşnav=Oliver Eberhardt |malper=nd-aktuell.de |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deutschlandfunk.de/neues-papier-der-hamas-wir-wissen-nicht-ob-es-wirklich-die-100.html |sernav=Neues Papier der Hamas - "Wir wissen nicht, ob es wirklich die Charta ersetzen wird" |paşnav=deutschlandfunk.de |malper=Deutschlandfunk |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Baskê wê yê leşkerî ji sala 1993an vir ve bi bombebaran û êrîşên xwekujî yên li dijî dewleta [[Îsraêl]]ê tê naskirin, ku piranî sivîl û leşkerên Îsraêlî dikin armanc. Ji ber vê yekê ew bi qanûnî ji hêla Yekîtiya Ewropayê, Dewletên Yekbûyî, Îsraêl û hin dewletên ereb-misilman wekî rêxistinek terorîst tê nasîn. Li [[Dewleta Filistînê|Herêma Xweser a Filistînê]] Hemas weke rêxistineke alîkarî jî dixebite. Cara yekem Hemas di sala 2006an de derket ser dika siyasî û di hilbijartinên 25ê kanûna paşîn a 2007an de piraniya kursiyên parlamena Herêma xweser a Filistînê bi dest xist. Di heman salê de Hemasê [[Şirîta Xezeyê|Zîvala Xezeyê]] bi rêyên leşkerî xiste bin kontrola xwe û bi vê yekê Herêmên Filistînê bûn du perçe. Ji wê demê ve, wê bêyî ku careke din hilbijartin bêne lidarxistin, Hemas li Zîvala Xezeyê birêve dibe. Ji ber ku armanca wê ya sereke ji holê rakirina Îsraêlê ye, rêxistina Hemasê [[çareseriya dudewletî]], ku tê wateya du dewletên serbixwe yên cîran bi navê Îsraêl û Filistîn, red dike. Ji bo vê yekê Hemas herêmên bêrê yên Filistînê ên di navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Çemê Urdunê]] jî dixwaze. Di 7ê cotmeha 2023yan de, Hemasê dest bi êrîşeke mezin li dijî Îsraêlê kir û ji gelek aliyan ve bi rêya esmanî, deryayî û bejahî ve êrişî deverên niştecihên Îsraêlî kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mako.co.il/news-military/6361323ddea5a810/Article-c7c3a9b52780b81027.htm |sernav=N12 - תיעוד: מחבלים חדרו לשדרות עם נשקים שלופים - וירו על... |tarîx=2023-10-07 |malper=N12 |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Fundamentalîzma îslamî]] [[Kategorî:Îslamîzm li Îsraêlê]] [[Kategorî:Komên cîhadîst]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1987an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Rêxistina leşkerî]] [[Kategorî:Rêxistinên leşkerî yên Filistînê]] [[Kategorî:Tevgerên rizgariya neteweyî]] p3xgzsfvmzkbqk5r221cmsozifpjjzy Ekbatana 0 35993 2085787 2065123 2026-08-17T12:56:31Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2085787 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Paytextên kevnare - Medya | }} '''Ekbatana''' bajarekî kevnar ê [[Kurdistan]]ê ye û paytextê [[Împeratoriya Med|Împeratoriyê Medê]] ye û yekem paytexta dîroka Kurdistanê ye. Ekbatana ji aliyê şahê avakarê Împeratoriya Medê, [[Deyoses|Diyako]] ve ji bo birêvebirina împeratoriyê di 678ê {{bz}} de wekê bajarekî kelehî hatiye avakirin. Ekbatana li çiyayên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]], li rojhilatê [[Mezopotamyaya Navendî]] (li Rojhilata Kurdistan a îro), li ser [[Girê Hagmatana]] (Tappe-ye Hagmatāna) hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ecbatana/ |sernav=ECBATANA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US}}</ref> Cihê bajêr a stratejîk û çavkaniyên bajêr dibe ku bajêr berî hezarsala 1em ê berî zayînê de jî cihekî navdar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/ |sernav=Encyclopædia Iranica |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US}}</ref> Ekbatana bi bajarê niha yê [[Hemedan]]ê ku yek ji bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] ye tê naskirin. == Galerî == <gallery> Wêne:Ecbatane - general view.jpg|Dimênek ji kevnewarên dîrokî yên Ekbatanayê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} * {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|48|23|N|48|30|58|E|type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Ekbatana| ]] [[Kategorî:Hilweşînên 1386an]] [[Kategorî:Med]] [[Kategorî:Semîramîs]] [[Kategorî:Tîmûrleng]] ne5zyggkmvw3tfin5ujknn5bdbfhfcq Gulnar Elî 0 36026 2085901 2005180 2026-08-17T16:26:50Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085901 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Gulnar Elî''', '''Gulnar Elî Baleteyî''' (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: ''Gulnar Ali Balata''; z. 1974, Balete, [[Başûrê Kurdistanê]] - m. 18 [[xizîran]] 2017, [[DYA]]), mamoste, helbestvan û nivîskareke kurd bû ku di 1974an de li devera [[Balete]] ser bi bajarê [[Dihok]]ê ve hatiye ser dinyayê. Gulnar yek ji dengên jin ên herî giring ên helbestnivîsîna taze ya bi zimanê kurdî bû. Wê li sala 1992-1993an dîplom bi berhevkirina mamostayan (beşê înglîzî) bi dest xwe ve aniye. Di sala 2009an de bawernameya huner û edebiyata bi zimanê înglîzî ya zankoya [[Bunker Hill Community College]] li [[Boston]], [[Massachusetts]] (DYA) bi dest xwe ve aniye. Gulnar Elî endama [[Êketiya Nivîserên Kurd liqa Duhokê]] bû. Bi zimanê [[kurdî]] û [[erebî]] dinivisîne û werdigerîne zimanê înglîzî. Helbestên wê cihê xwe li gelek kovar û [[malper]]ên kurdî û erebî dîtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Helbesta Keval a Gulnar Elî |url=http://www.amouda.com/kurdi-gulnar-keval.htm |roja-gihiştinê=2011-11-16 |roja-arşîvê=2011-04-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110427135013/http://www.amouda.com/kurdi-gulnar-keval.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gelek berhemên wê yên çapkirî hene û gelek berhem jî li ber çapê ne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Ew yek ji helbestvanên jin ên herî bi nav û deng ser astê Kurdistanê bû. Helbestvana Kurdistanî bi vî navî hatiye navkirin ji ber bi zimanekê xweş û ferhengeka zengîn ku piraniya kurdan dikarin helbest û nivîsên wê bixwînin. Zimanê devera xwe negirtiye dûr ji zimanê herêmê ketiye. Nameya wê diyar dibe ku Kurdistan yek parçe ye. Dema mirov nivîsên Gulnar Elî dixwîne û nizanî xelkê kijan deverê ye tenê dibêjî kurd e û kurdeke resen ji pakiya peyvên wê yên rind û bihêz. Helbestvan Gulnar Elî di 18ê xizîrana 2017an de li DYAyê ji ber nexweşiya [[şêrpence]]yê çû ber dilovaniya Xwedê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/culture/180620171</ref> == Berhem == === Bi kurdî === * ''Heyv û diwazde heyv'', helbest, 2006, Duhok. * ''Lavija kevnewarekê xembar'', helbest, 2008, Duhok. * ''Henasek ji tîpên xewna sinoran'', helbest, 2012, Duhok. * ''Hêlîna Êşên Li Nav Sinoran, Hestyar û Gulan'', roman, 2020, Almanya. === Bi îngilîzî === * ''My Soul Still a Virgin'', helbest, 2010, Boston, [[DYA]]. * ''A Peaceful Color from the Silence'', helbest, 2016, Cervena Barva Press, DYA. === Bi erebî === * ديوان للنوارس تنوح قصائدي 2014 دهوك * كوردونيا رواية قصيرة باللغة العربية 2015 سوريا === Wergêran bi zimanê kurdî, erebî û îngilîzî === * ''Torîn'', helbest bi sê zimana, 2018, Duhok. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ku}} http://www.amouda.com/helbest-homa.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819031802/http://www.amouda.com/helbest-homa.htm |date=2014-08-19 }} * {{Ku}} http://helbeststan.webnode.com/products/valentine%20%20%7C%20gulnar%20el%C3%AE/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100129055749/http://helbeststan.webnode.com/products/valentine%20%20%7C%20gulnar%20el%C3%AE/ |date=2010-01-29 }} * {{Ar}} http://kitabat.info/subject.php?id=6273{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} * {{Ar}} http://www.alnoor.se/author.asp?id=2140 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401082235/http://alnoor.se/author.asp?id=2140 |date=2013-04-01 }} {{Helbestvanên jin ên kurd ên hevdem}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1974]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirin 2017]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] 176o2ljhr130p0pckamsg8b28cte39x Semîramîs 0 63225 2085784 2013486 2026-08-17T12:52:39Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2085784 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} '''Semîramîs''', navê şahbanûyeke babilî ye. Semîramîs, tê gotin ku şahbanûya [[Şemşê Adadê pêncan]] a ku di nava salên 824-811´an de jiya. Navê Semîramîs, bi evîna wê ya ji dil bo [[Gulistanên Hewselê|Gulistanên Hewserê]] re bû malê dîrokê. Ew hatiye wir û ji wir pirr bi bandûr bûye û êdî li wir maye. Gulistanên Hewserê li ber geliyê [[Dicle]]yê li ber keviya [[Amed]]ê ne. Semîremîs, bixwe jî, weke jineka pirr xweşîk ku bi xweşîkatiya xwe re nav dabû ya. Jiyana xwe, li ber geliyê Diclê li gulistanên Hewserê dijî. Gulistanên Hewserê, bi xweşîkatiya xwe re pirr navdar bûn. Di nava jiyane li ber Diclê û Firatê de, gulistanên Hewserê ku tefsîra wê hatiye kirin, bi xweşîkatiya wê re hatiye kirin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Babîl]] [[Kategorî:Jinên dîrokî]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Nemrûd (key)]] [[Kategorî:Semîramîs| ]] q4ogd2vxjfptmdsvyyhwolhae2qpgig 2085823 2085784 2026-08-17T13:49:59Z Avestaboy 34898 2085823 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} '''Semîramîs''', navê şahbanûyeke babilî ye. Semîramîs, tê gotin ku şahbanûya [[Şemşê Adadê pêncan]] a ku di nava salên 824-811´an de jiya. Navê Semîramîs, bi evîna wê ya ji dil bo [[Gulistanên Hewselê|Gulistanên Hewserê]] re bû malê dîrokê. Ew hatiye wir û ji wir pirr bi bandûr bûye û êdî li wir maye. Gulistanên Hewserê li ber geliyê [[Dicle]]yê li ber keviya [[Amed]]ê ne. Semîremîs, bixwe jî, weke jineka pirr xweşîk ku bi xweşîkatiya xwe re nav dabû ya. Jiyana xwe, li ber geliyê Diclê li gulistanên Hewserê dijî. Gulistanên Hewserê, bi xweşîkatiya xwe re pirr navdar bûn. Di nava jiyane li ber Diclê û Firatê de, gulistanên Hewserê ku tefsîra wê hatiye kirin, bi xweşîkatiya wê re hatiye kirin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Babîl]] [[Kategorî:Jinên dîrokî]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:​Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Nemrûd (key)]] [[Kategorî:Semîramîs| ]] r7s7sk11vcl3qbdtgtp15b7w0k2dh0f 2085824 2085823 2026-08-17T13:50:23Z Avestaboy 34898 2085824 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} '''Semîramîs''', navê şahbanûyeke babilî ye. Semîramîs, tê gotin ku şahbanûya [[Şemşê Adadê pêncan]] a ku di nava salên 824-811´an de jiya. Navê Semîramîs, bi evîna wê ya ji dil bo [[Gulistanên Hewselê|Gulistanên Hewserê]] re bû malê dîrokê. Ew hatiye wir û ji wir pirr bi bandûr bûye û êdî li wir maye. Gulistanên Hewserê li ber geliyê [[Dicle]]yê li ber keviya [[Amed]]ê ne. Semîremîs, bixwe jî, weke jineka pirr xweşîk ku bi xweşîkatiya xwe re nav dabû ya. Jiyana xwe, li ber geliyê Diclê li gulistanên Hewserê dijî. Gulistanên Hewserê, bi xweşîkatiya xwe re pirr navdar bûn. Di nava jiyane li ber Diclê û Firatê de, gulistanên Hewserê ku tefsîra wê hatiye kirin, bi xweşîkatiya wê re hatiye kirin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Babîl]] [[Kategorî:Jinên dîrokî]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:​Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Nemrûd (key)]] [[Kategorî:Semîramîs| ]] 7a1pq54dpsjrft0ewypasgxd50okbkr 2085825 2085824 2026-08-17T13:54:01Z Avestaboy 34898 2085825 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} '''Semîramîs''', navê şahbanûyeke babilî ye. Semîramîs, tê gotin ku şahbanûya [[Şemşê Adadê pêncan]] a ku di nava salên 824-811´an de jiya. Navê Semîramîs, bi evîna wê ya ji dil bo [[Gulistanên Hewselê|Gulistanên Hewserê]] re bû malê dîrokê. Ew hatiye wir û ji wir pirr bi bandûr bûye û êdî li wir maye. Gulistanên Hewserê li ber geliyê [[Dicle]]yê li ber keviya [[Amed]]ê ne. Semîremîs, bixwe jî, weke jineka pirr xweşîk ku bi xweşîkatiya xwe re nav dabû ya. Jiyana xwe, li ber geliyê Diclê li gulistanên Hewserê dijî. Gulistanên Hewserê, bi xweşîkatiya xwe re pirr navdar bûn. Di nava jiyane li ber Diclê û Firatê de, gulistanên Hewserê ku tefsîra wê hatiye kirin, bi xweşîkatiya wê re hatiye kirin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Babîl]] [[Kategorî:Jinên dîrokî]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Nemrûd (key)]] [[Kategorî:Semîramîs| ]] 8sdm7xp7xf8hhevr4l68a1td1y4nnj4 2085826 2085825 2026-08-17T13:54:14Z Avestaboy 34898 2085826 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} '''Semîramîs''', navê şahbanûyeke babilî ye. Semîramîs, tê gotin ku şahbanûya [[Şemşê Adadê pêncan]] a ku di nava salên 824-811´an de jiya. Navê Semîramîs, bi evîna wê ya ji dil bo [[Gulistanên Hewselê|Gulistanên Hewserê]] re bû malê dîrokê. Ew hatiye wir û ji wir pirr bi bandûr bûye û êdî li wir maye. Gulistanên Hewserê li ber geliyê [[Dicle]]yê li ber keviya [[Amed]]ê ne. Semîremîs, bixwe jî, weke jineka pirr xweşîk ku bi xweşîkatiya xwe re nav dabû ya. Jiyana xwe, li ber geliyê Diclê li gulistanên Hewserê dijî. Gulistanên Hewserê, bi xweşîkatiya xwe re pirr navdar bûn. Di nava jiyane li ber Diclê û Firatê de, gulistanên Hewserê ku tefsîra wê hatiye kirin, bi xweşîkatiya wê re hatiye kirin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Babîl]] [[Kategorî:Jinên dîrokî]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Nemrûd (key)]] [[Kategorî:Semîramîs| ]] q4ogd2vxjfptmdsvyyhwolhae2qpgig 2085836 2085826 2026-08-17T14:08:22Z Avestaboy 34898 2085836 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} '''Semîramîs''', navê şahbanûyeke babilî ye. Semîramîs, tê gotin ku şahbanûya [[Şemşê Adadê pêncan]] a ku di nava salên 824-811´an de jiya. Navê Semîramîs, bi evîna wê ya ji dil bo [[Gulistanên Hewselê|Gulistanên Hewserê]] re bû malê dîrokê. Ew hatiye wir û ji wir pirr bi bandûr bûye û êdî li wir maye. Gulistanên Hewserê li ber geliyê [[Dicle]]yê li ber keviya [[Amed]]ê ne. Semîremîs, bixwe jî, weke jineka pirr xweşîk ku bi xweşîkatiya xwe re nav dabû ya. Jiyana xwe, li ber geliyê Diclê li gulistanên Hewserê dijî. Gulistanên Hewserê, bi xweşîkatiya xwe re pirr navdar bûn. Di nava jiyane li ber Diclê û Firatê de, gulistanên Hewserê ku tefsîra wê hatiye kirin, bi xweşîkatiya wê re hatiye kirin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Jinên dîrokî]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Nemrûd (key)]] [[Kategorî:Semîramîs| ]] fmebmwo9mg13iatl53jjt4d3epgny8e 2085837 2085836 2026-08-17T14:08:48Z Avestaboy 34898 2085837 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} '''Semîramîs''', navê şahbanûyeke babilî ye. Semîramîs, tê gotin ku şahbanûya [[Şemşê Adadê pêncan]] a ku di nava salên 824-811´an de jiya. Navê Semîramîs, bi evîna wê ya ji dil bo [[Gulistanên Hewselê|Gulistanên Hewserê]] re bû malê dîrokê. Ew hatiye wir û ji wir pirr bi bandûr bûye û êdî li wir maye. Gulistanên Hewserê li ber geliyê [[Dicle]]yê li ber keviya [[Amed]]ê ne. Semîremîs, bixwe jî, weke jineka pirr xweşîk ku bi xweşîkatiya xwe re nav dabû ya. Jiyana xwe, li ber geliyê Diclê li gulistanên Hewserê dijî. Gulistanên Hewserê, bi xweşîkatiya xwe re pirr navdar bûn. Di nava jiyane li ber Diclê û Firatê de, gulistanên Hewserê ku tefsîra wê hatiye kirin, bi xweşîkatiya wê re hatiye kirin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jinên dîrokî]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Nemrûd (key)]] [[Kategorî:Semîramîs| ]] g7zrbmx3d7285pchcd81reuaq6ewur4 Zarok TV 0 68088 2085965 1947951 2026-08-18T11:18:28Z ~2026-45340-53 176323 2085965 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank TV | nav = Zarok TV | logofile = | logosize = | logoalt = | navê_tam = Zarok TV | destpêk = [[21ê adarê|21 adar]] [[2015]] | dema girtinê = [[29ê îlon|29 îlon]] [[2016]] | şirket = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | ziman = [[Kurdî]] ([[kurmancî]] - [[kirmanckî]] - [[soranî]]) | broadcast area = [[Rojhilata Navîn]], [[Afrîka]], [[Asya]] | malper = [https://zaroktv.com.tr Zarok TV Kurmancî/Kirmanckî] [https://zaroktv.krd Zarok TV Soranî] | sat serv 1 = Kurmancî/Kirmanckî: Turksat 6A (42.0°E) | sat chan 1 = 12111 Mhz - V (Vertical) - 27500 sym. | online serv 1 = Zarok TV Live Stream - Zindî Kurmancî | online chan 1 = [https://zindikurmanci.zaroktv.com.tr] | online serv 2 = Zarok TV Live Stream - Zindî Kirmanckî | online chan 2 = [https://zindikirmancki.zaroktv.com.tr] | online serv 3 = Zarok TV Live Stream - Zindî Soranî | online chan 3 = [https://zindisorani.zaroktv.com.tr] | sat serv 2 = Kurmancî/Soranî: Eutelsat 7 West A / Nilesat (7.0°W) | sat chan 2 = 11354 Mhz - V (Vertical) - 27500 sym. }} '''Zarok TV''' kanaleke ji bona zarokan e ku navenda televîzyonê li [[Amed]]ê ye. Zarok TV yek ji kanala ji bona zarokan a bi kurdî ye û yekem kanala televizyonê ya bi kurdî yê li [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Kanal bi weşana 24 saeten bi bername û xizefîlmên bi [[zimanê kurdî]] weşanê dike. Zarok TV di [[21ê adarê|21ê adara]] sala [[2015]]an dest bi weşanê kiriye û heya niha bi bernameyên cihêreng rojane 24 saetan weşanê dike. Kanal bi formata pirzaravayî bi [[kurmancî]], [[kirmanckî]] û [[soranî]] weşana xwe berdewam dike. Şîara Zarok TVyê "Ji Bo Me Zarok TV!" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar1=Gareth Jones |nivîskar2=Ercan Gürses |sernav=Turkey shuts scores of media outlets, sacks generals |rojname=Al Jazeera |url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/turkey-close-army-high-schools-failed-coup-160727165730365.html |tarîx=2016-07-28 |roja-gihiştinê=2016-07-28 }}</ref><ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/police-raid-tv-station-over-terror-propaganda-cut-broadcast.aspx?pageID=238&nID=104577&NewsCatID=341 Police raid TV station over ‘terror propaganda,’ cut broadcast]</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=İMC TV de kapatıldı |tercimeya-sernav=IMC TV was also closed |url=http://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-37517516 |weşanger=BBC World Service |tarîx=2016-09-30 |roja-gihiştinê=2016-10-04 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey police shut down pro-Kurdish TV channel live on air |rojname=Gulf News |url=http://gulfnews.com/news/mena/turkey/turkey-police-shut-down-pro-kurdish-tv-channel-live-on-air-1.1906713 |tarîx=2016-10-04 |roja-gihiştinê=2016-10-04 }}</ref> == Bernameyên Zarok TVyê == * Çawa çê bû? * Amûrjen * Gulokê * Arîn û Beybûn * Dema Kurmancîyê * Demê Kirmanckî * Dora Te * Bikişîne & Bişîne * Kêf Kêfa Min E! * De Bêje * Bipirse Hey Bipirse * Stranên Bajaran * Ew Kî Ye/Ew Çi Ye * Xêz û Xeyal * Tîto Çi Xêz Dike? * Sindoqa Çîrokan * Fîlozofîya Zarokan * Elîko û Azado * Bahol * Jîjo û Kewê * Kenkenok * Kî Dikare? * Masî û Kevjal * Morî * Xewnistan * Yarîn û Şêrko * Hebû Tune Bû * Zarokistan * Hunerên Destan * [[Ximşê û Pixko]] == Fîlmên sînemayî yên Zarok TVyê == * Hût * Sol * Berfemêr û Berfekûçik (The Snowman and the Snowdog) * Berfemêr (The Snowman) * Wallace û Gromît (Wallace & Gromit) * Werdeke Nexweşik (The Ugly Duckling) * Raindrop * Pînokyo (The True Story of Pinocchio) * Moby Dick * Lmn's * Jasper * Macerayên Gulliver (Le Merveilleux voyage de Gulliver) == Xêzefîlmên Zarok TVyê == * Pînik * Nikil û Gewez * Pîya * Celo û Darkutok * Gergerok * Pergala Rojê * Doktor Bînoks (The Dr. Binocs Show) * Bi Min Bawer Be (Trust Me - I'm a Genie) * Gnoufs * Ez û Robotê Xwe (Me and My Robot) * Mouk * Pipi, Pupu and Rosmary * Milo * Yakarî * Woozle û Pip (Woozle and Pip) * Wanda û Fezayî (Wanda and the Alien) * Tom û Qetek Nan (Tom and the Slice of Bread with Strawberry Jam and Honey) * Hirçokên Me (We Bare Bears) * Hareport * Sîrka Gerok a Tobby (Toby’s Travelling Circus) * Tintin * Taqîgeha Dexter (Dexter's Laboratory) * Şanoya Ezopê (Aesop's Theater) * Stêrka Laura (Laura's Star) * Road Runner * Rêzikên Angelo (Angelo Rules) * Pocahontas * Plankton Invasion * Pengûenên Madagaskarê * Aferîdeyên Pir Biçûk (Very Small Creatures) * Kîvroşkên Wêrek (Brave Bunnies) * Teletabî (Teletubbies) * Morf (The Morph) * Ejdeha Digby (Digby Dragon) * Shaûnê Kavir (Shaun the Sheep) * Girê Olobob (Olobob Top) * Nexweşxaneya Serê Gir (Hilltop Hospital) * Nanber (Breadwinners) * Bugged * Dema Timmy (Timmy Time) * Bi Timmy Re Wexta Fêrbûnê (Learning Time with Timmy) * Çîrokên Du Deqeyî (Two Minutes Tales) * Mam Bapîr (Uncle Grandpa) * Brendaya Zîrek (Clever Brenda) * Hevalê Min Meymûn (My Gym Partner’s a Monkey) * Fîksîyona Zanistî (Science Fiction) * Astroblast * Flapjack * Gumball * Wussywat * Masha û Hirço (Masha and the Bear) * Daristana Gulbihar (Buttercup Wood) * Vic the Viking * Hevalên Kuçeya Kuncî (Sesame Street Friends) * Beqên Şopger (Toad Patrol) * [[Heidi]] * Hejmarblok (Numberblocks) * Mûnky û Trunk (Munky and Trunk) * Mêjîyê Qerisî (Brain Freeze) * Colourblocks * [[Caillou]] * ''[[Sifinc Bob]] ''(SpongeBob SquarePants) * [[Cedric]] * [[Çolistanên Oscar]] * [[Şînok]] (fransî: ''Les Schtroumpfs'') * Garfield * [[Yakari]] * [[Bajarokê Mirîşkan]] (Chicken Town) * Baxçeyê Ajalan (64th Zoo Lane) * [[Billy&Buddy]] * [[Hespikê Avê]] (Little Hippo) * [[Trotro]] * [[Louie]] * [[Pablo: Roviyê Sor ê Piçûk]] (Pablo the Little Fox) * [[Fîneas û Ferb (rêzefîlm)|Fîneas û Ferb]] (Phineas and Ferb) * [[Corneil&Bernie]] * [[Mig Dibêje]] (Mig Said) * [[Çîroka bêdawî (rêzefîlm)|Çîroka bêdawî]] (The Neverending Story) * [[Mêşhingiv Maya]] (almanî: ''Die Biene Maja'') * [[Darbirên hêrsok]] (The Angry Beavers) * [[Avatar (rêzefîlm)|Avatar]] * [[Mala periyan (rêzefîlm)|Mala periyan]] (The Fairly OddParents) * [[Avatar (rêzefîlm)|Avatar]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://zaroktv.com.tr Malpera Zarok TV (Bi Kurmancî/Kirmanckî) - www.zaroktv.com.tr] * [https://zaroktv.krd Malpera Zarok TV (Bi Soranî) - www.zaroktv.krd] * [https://zindikurmanci.zaroktv.com.tr Zarok TV Zindî - Kurmancî] * [https://zindikirmancki.zaroktv.com.tr Zarok TV Zindî - Kirmanckî] * [https://zindisorani.zaroktv.com.tr Zarok TV Zindî - Soranî] * [https://www.facebook.com/ZarokTV Zarok TV Facebook] * [https://x.com/ZarokTV Zarok TV X/Twitter] * [https://youtube.com/ZarokTV Zarok TV YouTube] * [https://instagram.com/zaroktv Zarok TV Instagram] * [https://tiktok.com/@zaroktv Zarok TV TikTok] * [https://sptfy.com/zaroktv Zarok TV Spotify]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }} * [https://soundcloud.com/zaroktv Zarok TV Soundcloud] {{Kanalên televîzyonê yên kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Avabûnên 2015an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kanalên televîzyonê ji bo zarokan]] [[Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî]] gdsw108a5celmmqwe3xg0s90knko579 Lîsteya dewletan li gorî gelheyê 0 73206 2085907 2007304 2026-08-17T19:04:35Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085907 wikitext text/x-wiki {{Ne kurdî|tarîx=adar 2024}} {{Paqij bike|tarîx=adar 2024}} [[Wêne:World Population.svg|thumb|upright=2|Nexşeya Gelhe ya Cîhanê]] Ev lîste, welat û navçeyên girêdayî yên ji aliyê şêniyan e. Ev di nav dewletên serbixwe de deverên girêdayî dijîn û di hinek rewşan de, welatên nifûsê ji dewletên serbixwe ve bi hevbendiya di nava lîsteya serî de li ser bingeha ISO ISO 3166-1 ye. Ji bo nimûne, [[Keyaniya Yekbûyî]] jî wekî yekeyeke hesab dikirin dema welatên nifûsê ji Keyaniya Holendayê bi hev cûda hatin nirxandin. Li gel vê lîsteyê de dewletên hin bi naskirina sînor li ISO 3166-1 nehate dîtin heye. Ew kesayetiyên şêniyên çi pratîkê de ji welatên ku bo raporkirina gelên cuda bi awayekî welatiyên hundur û giştî roniyê ne. Hin welatan, bi taybetî jî Taylenda, ma giştî şêniyên bo raporkirina ne, tenê ji hemleyeke welatiyên; ji bo giştî gelên ku ajansa navnetewî divê texmîna bidin. Jî di sedî gorî nifûsa cîhanê de, ku li [[Neteweyên Yekbûyî]] de li ser 7.8 milyar şêniyên her welatî di kanûna pêşîn a 2022 texmînkirin dayîn e. == Lîsteya Dewletên Gelhe ya Cîhanê == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- !data-sort-type="number"|Rêz!!Welat (an herêmên girêdayî)!!Gelhe!!Dîrok!!% ya cîhanê<br />gelhe!!class="unsortable"| Çavkanî |- |1 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Çîn}}<ref group="Note">The census figure refers to [[mainland China]], excluding its [[special administrative region]]s of [[Hong Kong]] and [[Makau]], the former of which returned to Chinese sovereignty on 1&nbsp;July 1997 and the latter on 20&nbsp;December 1999.</ref> | 1.381.680.000 |style="text-align:left;"|[http://data.stats.gov.cn/ Official population clock] |- |2 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Hindistan}} | 1.312.320.000 |style="text-align:left;"|[http://censusindia.gov.in/ Official population clock] |- |3 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}}<ref group="Note">Population of the [[States of the United States|50 states]] and the [[District of Columbia]].</ref> | 324.567.000 |style="text-align:left;"|[http://www.census.gov/popclock/ Official population clock] |- |4 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îndonezya}} |260,581,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 260581000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |5 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Brezîl}} |207.132.000 |style="text-align:left;"|[http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html Official population clock] |- |6 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Pakistan}} | 196.435.000 |style="text-align:left;"|[http://www.pwd.punjab.gov.pk/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502230956/https://pwd.punjab.gov.pk/ |date=2019-05-02 }} |- |7 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nîjerya}} |186,988,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 186988000/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |8 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bengladeş}} | 161.986.000 |style="text-align:left;"|[http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx |date=2011-09-04 }} |- |9 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Rûsya}}<ref group="Note">Including [[Crimea]] and [[Sevastopol]].</ref> |146,727,405 |September 1, 2016 |{{#expr: 146727405/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.gks.ru/bgd/free/b16_00/IssWWW.exe/Stg/dk08/8-0.doc Official estimate] |- |10 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Japon}} |126,920,000 |December 1, 2016 |{{#expr: 126920000/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly provisional estimate] |- |11 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Meksîk}} |122,273,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 122273000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.conapo.gob.mx/work/models/CONAPO/Proyecciones/Datos/Bases_de_Datos/Indicadores_demograficos/CSV/baseindidemMX.csv Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205000208/http://www.conapo.gob.mx/work/models/CONAPO/Proyecciones/Datos/Bases_de_Datos/Indicadores_demograficos/CSV/baseindidemMX.csv |date=2017-12-05 }} |- |12 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Filîpîn}} | 103.645.000 |style="text-align:left;"|[http://rpo3.popcom.gov.ph/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915090120/http://rpo3.popcom.gov.ph/ |date=2015-09-15 }} |- |13 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Etiyopya}} |101,853,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 101853000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |14 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Viyetnam}} |92,700,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 92700000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=622&ItemID=15862 Annual official projection] |- |15 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Misir}} | 92.524.200 |style="text-align:left;"|[http://www.capmas.gov.eg/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230907025744/https://www.capmas.gov.eg/ |date=2023-09-07 }} |- |16 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kongoya Demokratîk}} |82,243,000 |July 1, 2016 |{{#expr:82243000/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |17 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Almanya}} |82,175,700 |December 31, 2015 |{{#expr: 82175700/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/SocietyState/Population/CurrentPopulation/Tables/Census_SexAndCitizenship.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160628112855/https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/SocietyState/Population/CurrentPopulation/Tables/Census_SexAndCitizenship.html |date=2016-06-28 }} |- |18 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îran}} | 79.929.300 |style="text-align:left;"|[http://www.amar.org.ir/english/Population-help Official population clock] |- |19 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tirkiye}} |78,741,053 |December 31, 2015 |{{#expr: 78741053/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.turkstat.gov.tr/Start.do Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108091816/http://www.turkstat.gov.tr/Start.do |date=2017-11-08 }} |- |20 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Taylenda}} |68,145,000 | July 1, 2016 |{{#expr: 68145000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/Key_Findings_WPP_2015.pdf United Nations Department of Economic] |- |21 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Fransa}}<ref group="Note">Excluding Overseas Territories and Collectivities: [[French Polynesia]], [[New Caledonia]], [[French Southern and Antarctic Land]], [[Clipperton Island]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]] and [[Wallis and Futuna]].</ref> |66,842,000 |November 1, 2016 |{{#expr: 66842000/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 Monthly official estimate] |- |22 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Keyaniya Yekbûyî}} |65,110,000 |July 1, 2015 |{{#expr: 65110000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates Annual official estimate] |- |23 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îtalya}} |60,588,658 |July 31, 2016 |{{#expr: 60588658/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181216081210/http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index.html |date=2018-12-16 }} |- |24 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Afrîkaya Başûr}} |55,908,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 55908000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cs2016.statssa.gov.za/ Annual official estimate] |- |25 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tanzanya}}<ref group="Note">Including [[Zanzibar]].</ref> |55,155,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 55155000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |26 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Myanmar}} |54,363,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 54363000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |27 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Korêya Başûr}} |50,801,405 |July 1, 2016 |{{#expr: 50801405/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://kosis.kr/nsportalStats/nsportalStats_0102Body.jsp?menuId=1&NUM=1 Annual official estimate] |- |28 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kolombiya}} |{{Data Colombia|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Colombia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.dane.gov.co/reloj/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116020433/http://www.dane.gov.co/reloj/ |date=2018-01-16 }} |- |29 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kenya}} |47,251,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 47251000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |30 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Spanya}} |46,812,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 46812000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.es/inebaseDYN/cp30321/cp_inicio.htm Official estimate] |- |31 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Arjentîn}} |43,850,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 43850000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyeccionesyestimaciones_nac_2010_2040.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912104325/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyeccionesyestimaciones_nac_2010_2040.pdf |date=2014-09-12 }} |- |32 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ûkrayna}}<ref group="Note">Excluding [[Crimea]] and [[Sevastopol]].</ref> |42,620,007 |November 1, 2016 |{{#expr: 42635097/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808023040/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp |date=2016-08-08 }} |- |33 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sûdan}} |41,176,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 41176000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cbs.gov.sd/en/files.php?id=7#&panel-1 Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113142840/http://cbs.gov.sd/en/files.php?id=7#&panel-1 |date=2014-11-13 }} |- |34 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Cezayir}} |40,400,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 40400000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ons.dz/-Demographie-.html Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306220607/http://www.ons.dz/-Demographie-.html |date=2012-03-06 }} |- |35 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Polonya}} |38,426,809 |July 1, 2016 |{{#expr: 38426809/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/en/defaultaktualnosci/3286/3/20/1/population._size_and_structure_by_territorial_division_as_of_june_30_2016.pdf Official estimate] |- |36 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ûganda}} |36,860,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 36860700/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/statistical_abstracts/Statistical%20Abstract%202015.pdf Official annual projection] |- |37 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Iraq}} |36,787,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 36787000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cosit.gov.iq/en/rtl-support Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319085807/http://cosit.gov.iq/en/rtl-support |date=2017-03-19 }} |- |38 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kanada}} |{{Data Canada|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Canada, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Official estimate] |- |39 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Maroko}}<ref group="Note">It ''excludes'' the population of the [[disputed territory]] of the [[Western Sahara]] (the so-called [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]).</ref> |{{Data Morocco|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Morocco, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113143911/http://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html |date=2015-11-13 }} |- |40 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Erebistana Siyûdî}} |32,775,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 32775000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cdsi.gov.sa/ar/4068 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916032014/http://www.cdsi.gov.sa/ar/4068 |date=2016-09-16 }} |- |41 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Malezya}} |{{Data Malaysia|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Malaysia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.statistics.gov.my Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611041219/http://www.statistics.gov.my/ |date=2008-06-11 }} |- |42 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ûzbekistan}} |31,575,300 |January 1, 2016 |{{#expr: 31575300/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://stat.uz/en/uploads/econom/demograf/Number%20of%20resident%20population.xls Official estimate] |- |43 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Perû}} |31,488,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 31488700/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/Cap03020.xls Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074754/http://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/Cap03020.xls |date=2017-05-25 }} |- |44 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Venezuela}} |31,028,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 31028700/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/SituacionDinamica/Proyecciones/xls/Nacional.xls Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071317/http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/SituacionDinamica/Proyecciones/xls/Nacional.xls |date=2019-04-03 }} |- |45 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nepal}} |30,986,975 |July 1, 2016 |{{#expr: 28431500/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20projection%202011-2031/PopulationProjection2011-2031.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128182055/http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20projection%202011-2031/PopulationProjection2011-2031.pdf |date=2016-01-28 }} |- |46 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gana}} |28,308,301 |July 1, 2016 |{{#expr: 28308301/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statsghana.gov.gh Official annual projection] |- |47 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Efxanistan}} |27,657,145 |July 1, 2016 |{{#expr: 27657145/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cso.gov.af/Content/files/%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3/%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%20%D8%B3%D8%A7%D9%84%20%201395.xlsx Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924073407/http://cso.gov.af/Content/files/%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3/%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%20%D8%B3%D8%A7%D9%84%20%201395.xlsx |date=2016-09-24 }} |- |48 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Yemen}} |27,478,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 27478000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |49 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Mozambîk}} |26,423,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 26423700/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gov.mz/estatisticas/estatisticas-demograficas-e-indicadores-sociais/projeccoes-da-populacao/populacao-projectada-por-distritos-maputo-cidade-2007_2040.xls/at_download/file Annual official projection] |- |50 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Angola}} |25,789,024 |May 16, 2014 |{{#expr: 25789024/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gov.ao/xportal/xmain?xpid=ine Final 2014 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604103235/http://www.ine.gov.ao/xportal/xmain?xpid=ine |date=2016-06-04 }} |- |51 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Awistralya}} |{{Data Australia|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Australia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources, in this case Australia's official population clock. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Web+Pages/Population+Clock?opendocument Official population clock] |- |52 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Korêya Bakur}} |24,213,510 |October 1, 2014 |{{#expr: 24213510/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://kp.one.un.org/content/dam/unct/dprk/docs/2014%20SDHS%20Report_E_final.pdf Preliminary 2014 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031214/http://kp.one.un.org/content/dam/unct/dprk/docs/2014%20SDHS%20Report_E_final.pdf |date=2017-02-02 }} |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Taywan}}<ref group="Note">[[Taiwan]] (Republic of China) also includes the minor islands of [[Kinmen]], [[Matsu Islands|Matsu]], [[Pescadores]], etc.</ref> |23,532,065 |November 1, 2016 |{{#expr: 23532065/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |date=2014-07-04 }} |- |53 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kamerûn}} |22,709,892 |July 1, 2016 |{{#expr: 22709892/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.bucrep.cm/index.php/en/ Annual official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224204444/http://www.bucrep.cm/index.php/en/ |date=2021-02-24 }} |- |54 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Peravê Diranfîl}} |22,671,331 |May 15, 2014 |{{#expr: 22671331/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.ins.ci/n/index.php?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 Preliminary 2014 census result] |- |55 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Madagaskar}} |22,434,363 |July 1, 2014 |{{#expr: 22434363/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://instat.mg/ Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170126172029/http://www.instat.mg/ |date=2017-01-26 }} |- |56 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Srî Lanka}} |21,203,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 20966000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/VitalStatistics/MidYearPopulation/Mid-year%20population%20by%20age%20group.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117022357/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/VitalStatistics/MidYearPopulation/Mid-year%20population%20by%20age%20group.pdf |date=2017-11-17 }} |- |57 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nîjer}} |20,715,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 20715000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |58 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Romanya}} |19,760,000 |January 1, 2016 |{{#expr: 19760000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2016e.pdf Annual official estimate] |- |59 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Burkîna Faso}} |19,034,397 |July 1, 2016 |{{#expr: 19034397/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insd.bf/n/contenu/autres_publications/Projections_demographiques_sous_nationales_2007-2020.pdf Annual official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221060141/http://www.insd.bf/n/contenu/autres_publications/Projections_demographiques_sous_nationales_2007-2020.pdf |date=2016-12-21 }} |- |60 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sûrî}} |18,564,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 18564000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |61 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Malî}} |18,341,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 18341000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.humanitarianresponse.info/sites/www.humanitarianresponse.info/files/datasets/Population%20of%20Mali%20by%20age%20and%20by%20region.xls Official annual projection] |- |62 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Şîle}} |18,191,900 |July 1, 2016 |{{#expr: 18191900/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones2014/proyecciones-de-poblacion-2014.xlsx Official annual projection] |- |63 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Qazaxistan}} |17,753,200 |May 1, 2016 |{{#expr: 17753200/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.gov.kz/faces/homePag Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008001735/http://www.stat.gov.kz/faces/homePag |date=2015-10-08 }} |- |64 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Holenda}} |{{Data Netherlands|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Netherlands, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[https://www.cbs.nl/en-gb/visualisaties/population-counter Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009222717/https://www.cbs.nl/en-gb/visualisaties/population-counter |date=2018-10-09 }} |- |65 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Malawî}} |16,832,910 |July 1, 2016 |{{#expr: 16832910/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2008/Main%20Report/ThematicReports/Population%20Projections%20Malawi.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215254/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2008/Main%20Report/ThematicReports/Population%20Projections%20Malawi.pdf |date=2021-06-02 }} |- |66 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ekuador}} |{{Data Ecuador|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Ecuador, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.ecuadorencifras.gob.ec/estadisticas/ Official population clock] |- |67 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Guatemala}} |16,176,133 |July 1, 2015 |{{#expr: 16176133/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314175005/http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores |date=2014-03-14 }} |- |68 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Zambiya}} |15,933,883 |July 1, 2016 |{{#expr: 15933883/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.zamstats.gov.zm/latest/Zambia_Census_Projection_2011_2035_Final.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113142232/http://www.zamstats.gov.zm/latest/Zambia_Census_Projection_2011_2035_Final.pdf |date=2015-11-13 }} |- |69 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kamboca }} |15,626,444 |July 1, 2016 |{{#expr: 15626444/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.go.jp/info/meetings/cambodia/pdf/rp12_ch10.pdf Official annual projection] |- |70 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Senegal}} |14,799,859 |January 1, 2016 |{{#expr: 14799859/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.ansd.sn Official annual projection] |- |71 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Çad}} |14,497,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 14497000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |72 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Zîmbabwe}} |14,240,168 |July 1, 2016 |{{#expr: 14240168/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428150301/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |date=2016-04-28 }} |- |73 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gîne}} |12,947,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 12947000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |74 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sûdana Başûr}} |12,131,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 12131000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx Official annual projection] |- |75 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Rwanda}} |11,553,188 |July 1, 2016 |{{#expr: 11553188/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212164943/http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf |date=2019-12-12 }} |- |76 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Belçîka}} |11,348,855 |November 1, 2016 |{{#expr: 11348855/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/stat-1-1_f.pdf Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141117082917/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |date=2014-11-17 }} |- |77 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tûnis}} |11,299,400 |July 1, 2016 |{{#expr: 11154400/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ins.tn/fr/themes/population#417 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610170957/http://www.ins.tn/fr/themes/population#417 |date=2016-06-10 }} |- |78 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kûba}} |11,239,004 |December 31, 2015 |{{#expr: 11239004/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.one.cu/aec2015/03%20Poblacion.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220115731/http://www.one.cu/aec2015/03%20Poblacion.pdf |date=2016-12-20 }} |- |79 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Somalya}}<ref group="Note">Includes [[Puntland]] and [[Somaliland]].</ref> |11,079,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 11079000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |80 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Haîtî}} |11,078,033 |July 1, 2016 |{{#expr: 11078033/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219001450/http://ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf |date=2015-02-19 }} |- |81 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bolîvya}} |10,985,059 |July 1, 2016 |{{#expr: 10985059/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gob.bo/indice/visualizador.aspx?ah=PC20106.HTM Official projection] |- |82 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Yewnanistan}} |10,858,018 |January 1, 2015 |{{#expr: 10858018/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/- Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110002613/http://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/- |date=2021-01-10 }} |- |83 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bênîn}} |10,653,654 |July 1, 2016 |{{#expr: 10653654/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insae-bj.org/Migration.html?file=files/stats-demographiques/STATISTIQUES%20DEMOGRAPHIQUES.xlsx Official projection] |- |84 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Çekya}} |10,572,427 |September 30, 2016 |{{#expr: 10572427/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.czso.cz/csu/czso/population Official quarterly estimate] |- |85 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Portûgal}} |10,341,330 |December 31, 2015 |{{#expr: 10341330/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpgid=ine_main&xpid=INE Annual official estimate] |- |86 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bûrûndî}} |10,114,505 |July 1, 2016 |{{#expr: 10114505/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071528/http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf |date=2019-04-03 }} |- |87 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Komara Domînîk}} |10,075,045 |July 1, 2016 |{{#expr:10075045/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.one.gob.do/Multimedia/Download?ObjId=6641 Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074831/http://www.one.gob.do/Multimedia/Download?ObjId=6641 |date=2017-05-25 }} |- |88 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Swêd}} |9,967,274 |October 31, 2016 |{{#expr: 9967274 /{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.scb.se/en_/Finding-statistics/Statistics-by-subject-area/Population/Population-composition/Population-statistics Monthly official estimate] |- |89 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Urdun}} |{{Data Jordan|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Jordan, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://web.dos.gov.jo/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019205734/http://web.dos.gov.jo/ |date=2017-10-19 }} |- |90 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Emîrtiyên Yekbûyî yên Ereb}} |9,856,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 9856000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx Official annual projection] |- |91 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Mecaristan}} |9,830,485 |January 1, 2016 |{{#expr: 9830485/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html Annual official estimate] |- |92 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Azerbaycan}} |9,784,600 |October 1, 2016 |{{#expr: 9784600/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://news.lent.az/news/259568 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119163056/http://news.lent.az/news/259568 |date=2016-11-19 }} |- |93 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Belarûs}} |9,505,200 |October 1, 2016 |{{#expr: 9505200/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.belstat.gov.by/en/ Quarterly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101195839/http://www.belstat.gov.by/en/ |date=2019-11-01 }} |- |94 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Awistirya }} |8,767,919 |October 1, 2016 |{{#expr: 8767919/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html Quarterly provisional figure] |- |95 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Hondûras}} |8,721,014 |July 1, 2016 |{{#expr: 8721014/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202016.xlsx Official annual projection] |- |96 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îsraêl}} |{{Data Israel|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Israel, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.cbs.gov.il/reader/cw_usr_view_Folder?ID=141 Official population clock] |- |97 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tacîkistan}} |8,551,000 |January 1, 2016 |{{#expr: 8551000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.tj/en Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306125630/http://www.stat.tj/en/ |date=2012-03-06 }} |- |98 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Swîsre}} |8,391,973 |September 30, 2016 |{{#expr: 8391973/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html Quarterly provisional figure] |- |99 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Papua Gîneya Nû}} |8,151,300 |July 1, 2016 |{{#expr: 8151300/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://prism.spc.int/regional-data-and-tools/population-statistics Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716183647/http://prism.spc.int/regional-data-and-tools/population-statistics |date=2017-07-16 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Hong Kong}}'' ''([[Çîn]])'' |7,346,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 7346700/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.censtatd.gov.hk/m/o.jsp Official estimate] |- |100 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bulgaristan}} |7,153,784 |December 31, 2015 |{{#expr: 7153784/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Population2015_CV8W6X5.pdf Official estimate] |- |101 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Togo}} |7,143,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 7143000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat-togo.org/index.php/thematiques/statistiques-demographiques/32-thematiques/statistiques-demographiques/etat-structure/79-perspectives-demo Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908020603/http://www.stat-togo.org/index.php/thematiques/statistiques-demographiques/32-thematiques/statistiques-demographiques/etat-structure/79-perspectives-demo |date=2015-09-08 }} |- |102 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Serbistan}}<ref group="Note">Excludes [[Kosovo]]</ref> |7,076,372 |January 1, 2016 |{{#expr: 7076372/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225081855/http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 |date=2015-12-25 }} |- |103 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sierra Leone}} |7,075,641 |December 4, 2015 |{{#expr: 7075641/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[https://www.statistics.sl/wp-content/uploads/2016/06/2015-Census-Provisional-Result.pdf Preliminary 2015 census result] |- |104 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Paraguay}} |6,854,536 |January 1, 2016 |{{#expr: 6854536/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf Official estimate] |- |105 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|El Salvador}} |6,520,675 |February 13, 2015 |{{#expr: 6520675/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.digestyc.gob.sv/index.php/novedades/avisos/540-ya-se-encuentra-disponible-el-boletin-ipc-septiembre-2012.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171021164030/http://www.digestyc.gob.sv/index.php/novedades/avisos/540-ya-se-encuentra-disponible-el-boletin-ipc-septiembre-2012.html |date=2017-10-21 }} |- |106 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Laos}} |6,492,400 |March 1, 2015 |{{#expr: 6492400/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.lsb.gov.la/ Preliminary 2015 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318122158/https://www.lsb.gov.la/ |date=2020-03-18 }} |- |107 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lîbya}} |6,385,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 6385000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx Official annual projection] |- |108 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nîkaragua}} |6,262,703 |January 1, 2015 |{{#expr: 6262703/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.bcn.gob.ni/publicaciones/periodicidad/anual/nicaragua_cifras/nicaragua_cifras.pdf Official estimate] |- |109 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Qirgizistan}} |6,120,400 |November 1, 2016 |{{#expr: 6120400/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://stat.kg/kg/publications/doklad-socialno-ekonomicheskoe-polozhenie-kyrgyzskoj-respubliki/ Official estimate] |- |110 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Libnan}} |5,988,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 5988000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |111 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Danîmarka}} |5,745,526 |October 1, 2016 |{{#expr: 5745526/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning/folketal.aspx Quarterly official estimate] |- |112 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sîngapûr}} |5,607,300 |July 1, 2016 |{{#expr: 5607300/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#16 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151129094649/http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#16 |date=2015-11-29 }} |- |113 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Fînlenda}} |5,503,347 |November 30, 2016 |{{#expr: 5503347/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://tilastokeskus.fi/til/vamuu/2016/index_en.html Monthly official estimate] |- |114 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Slovakya}} |5,426,252 |December 31, 2015 |{{#expr: 5426252/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/b58191a5-ee6e-40bb-a6fb-214ec648ee4f/!ut/p/b1/jZTbkqo4FIafpR_AJuHMZTjIKUQhgMCNhWdBRIUW4ek33eVc7JlqnVxB5ftrrXxZwGRMwmTn_H7c5-2xPuen7_dMXPqSLasqRAComAO241JiaVPWjIQRSEcA_LIQ-Mkj3_cpjmNgxuwU2Bw0AYkiAKbSM_8C-Ku-TAID2CGam4HDQ8ALzIJJivSh6rW3N5C66zhzAJqupsLk0HZRElCPngQdKEOs-NEknK2HfWF5zW2VEkdc3G1MVcu4ncurJF2cTEozVYyWcs2lyUoOkcfVvalWKqtPcwvNArp3tg_L4eCgrw6eKAK5cSlcukOlbtfL6jK_S5MlFwOu6D4-nmd70fwrN6r4zGsmsngJAyBjUwA2sqJA8TkOIO5fbtSYBbZEAuj6vulC_o3bscB3fkrnLFJ4U9OD2bgdaqxMscgCAJ_5F8CrvCm-yZvi_-v_BfBmNhdM9oO8MvgDvBrfd5Kyl7cYim8A9R_gt2NG0pseRo_EqqstQ5uSSUdU-rVYIDAhkwB-SYv-Yg_lEBRDQLwhAqSwH8CAmIZJSMKpQ1oXEuMKgB5xYdS6435H9GxG2mS-iYNIRVpllu6acZjsuKo-u3X1CT4VyPKiIovC2Nb4zDFxkfKS0didbtC7f_X6ZlGL2z3vg7aadZnE15IZz3CpOCfV9-KQii5k4244ZpfzRUeHNJ-wG-0GZyhBeH7IUF-V2lkLMNeUSDyEWaCuimbRNWqjlcdbsKn8KS6H82YXhXeJTSpro0-38vUAwkV-O2mLfLjPhk1-fkxKLLXXrX4cJjnMiVsFZNVGtbBYJcLVlUFPB91YeA45sbcOPZb2MIjLpFexRyeL5uMp-rfhg9J_RIOub0MNEKMDMIKERPd4FG3T1iHEaDEoop4YJ0KK2YMaANLN_CkaebaEzL9FS7IEOEmSeZZXRIH7Fr0eRdfeKDoJYL4H08NpT_ENLHztUALD0-f7oW2cs9JPM7SJFS78EsFWCRy9Q2i1afs-KxpZWHUEfOG9aYrWHZ3rsNTQkG7prgnwbtmk7RfC0CFuPX4awpdMTBq6bXGK3FLx1bUhtzK8BHDXTC6x18XXziVR7JOg5fr97et6dSrsx8thZT6oqVfbeqYVwMJsKuQX7RE6TgvM8mQpBF-FDf5qbpN1Qrhucvr-mV6qKLq73wuLgREYOwRlrrpXfwCxan5J/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ Official estimate] |- |115 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Erîtrea}} |5,352,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 5352000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |116 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Norwêc}} |5,252,166 |October 1, 2016 |{{#expr: 5252166/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://ssb.no/en/forside?hide-from-left-menu=true&language-code=en&menu-root-alternative-language=true Quarterly official estimate] |- |117 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Komara Afrîkaya Navend}} |4,998,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 4998000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |118 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kosta Rîka}} |4,890,379 |June 30, 2016 |{{#expr: 4890379/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.inec.go.cr/ Official estimate] |- |119 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Filistîn}} |4,816,503 |July 1, 2016 |{{#expr: 4816503/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140608204943/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm |date=2014-06-08 }} |- |120 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îrlenda}} |4,757,976 |July 14, 2016 |{{#expr: 4757976/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpr/censusofpopulation2016-preliminaryresults/ Preliminary 2016 census result] |- |121 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tirkmenistan}} |4,751,120 |December 26, 2012 |{{#expr: 4751120 /{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.chrono-tm.org/2015/02/rezultatyi-perepisi-naseleniya-v-turkmenistane/ Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226075305/http://www.chrono-tm.org/2015/02/rezultatyi-perepisi-naseleniya-v-turkmenistane/ |date=2015-02-26 }} |- |122 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nû Zelenda}} |{{Data New Zealand|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data New Zealand, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604223109/http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |date=2010-06-04 }} |- |123 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Komara Kongoyê}} |4,741,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 4741000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |124 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Oman}} |4,550,538 |November 30, 2016 |{{#expr: 4550538/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ncsi.gov.om/Pages/NCSI.aspx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009234648/https://www.ncsi.gov.om/Pages/NCSI.aspx |date=2016-10-09 }} |- |125 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Xirwatistan }} |4,190,669 |December 31, 2015 |{{#expr: 4190669/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dzs.hr/Eng/system/first_results.htm#MIG Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705025245/http://www.dzs.hr/Eng/system/first_results.htm#MIG |date=2017-07-05 }} |- |126 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kuweyt}} |4,183,658 |June 30, 2015 |{{#expr: 4183658/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Kuwait-Cities.html Official estimate] |- |127 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lîberya}} |4,076,530 |July 1, 2016 |{{#expr: 4076530/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224150241/http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf |date=2021-02-24 }} |- |128 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Panama}} |3,814,672 |July 1, 2016 |{{#expr: 3814672/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[https://www.gacetaoficial.gob.pa/pdfTemp/26837_B/33812.pdf Official estimate] |- |129 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gurcistan}}<ref group="Note">Excludes [[Abkhazia]] (242,862, census 2011) and [[South Ossetia]] (53,559, census 2015).</ref> |3,720,400 |January 1, 2016 |{{#expr: 3720400/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng Annual official estimate] |- |130 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Morîtanya}} |3,718,678 |July 1, 2016 |{{#expr: 3718678/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf Annual official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925151255/http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf |date=2015-09-25 }} |- |131 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Moldova}}<ref group="Note">Excludes [[Transnistria]] (505,153, census 2014).</ref> |3,553,100 |January 1, 2016 |{{#expr: 3553100/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistica.md/newsview.php?l=en&idc=168&id=5065 Official estimate] |- |132 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bosniya û Herzegovîna}} |3,531,159 |October 15, 2013 |{{#expr: 3531159/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf Final 2013 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224103940/http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf |date=2017-12-24 }} |- |133 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ûrûguay}} |3,480,222 |June 30, 2016 |{{#expr: 3480222/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Porto Rîko}}'' ''([[United States|U.S.]])'' |3,474,182 |July 1, 2015 |{{#expr: 3474182/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.census.gov/popest/data/index.html Official estimate] |- |134 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Mongolya}} |{{Formatnum: {{#expr: (3000000+175*{{Age in days|2015|1|24}}) round 0}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (3000000+175*{{Age in days|2015|1|24}})/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.en.nso.mn/home Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229070756/http://www.en.nso.mn/home |date=2016-12-29 }} |- |135 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ermenistan}} |2,993,900 |September 30, 2016 |{{#expr: 2993900/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=19001&submit=Search Quarterly official estimate] |- |136 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Albanya}} |2,886,026 |January 1, 2016 |{{#expr: 2886026/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.instat.gov.al/en/publications/press-releases/press-release-population-of-albania-1-january-2016.aspx Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421163002/http://instat.gov.al/en/publications/press-releases/press-release-population-of-albania-1-january-2016.aspx |date=2016-04-21 }} |- |137 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lîtvanya}} |2,853,500 |December 1, 2016 |{{#expr: 2853500/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://osp.stat.gov.lt/en/home Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228081633/https://osp.stat.gov.lt/en/home |date=2017-02-28 }} |- |138 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Jamaîka}} |2,723,246 |December 31, 2014 |{{#expr: 2723246/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/Newpopulation.aspx Official estimate] |- |139 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Qeter}} |2,611,522 |October 31, 2016 |{{#expr: 2611522/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.mdps.gov.qa/en/Pages/default.aspx Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180701211726/https://www.mdps.gov.qa/en/Pages/default.aspx |date=2018-07-01 }} |- |140 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Namîbya}} |2,324,388 |July 1, 2016 |{{#expr: 2324388/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://cms.my.na/assets/documents/p19dn4fhgp14t5ns24g4p6r1c401.pdf Official projection] |- |141 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Botswana}} |2,230,905 |July 1, 2016 |{{#expr: 2230905/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cso.gov.bw/images/projections_2011-2026.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919171749/http://www.cso.gov.bw/images/projections_2011-2026.pdf |date=2016-09-19 }} |- |142 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Makedonya}} |2,071,278 |December 31, 2015 |{{#expr: 2071278/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Official estimate] |- |143 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Slovenya}} |2,064,241 |July 1, 2016 |{{#expr: 2064241/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.si/StatWeb/en/field-overview?idp=17&headerbar=13 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031406/http://www.stat.si/StatWeb/en/field-overview?idp=17&headerbar=13 |date=2017-02-02 }} |- |144 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Letonya}} |1,954,600 |December 1, 2016 |{{#expr: 1954600/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130628214416/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html |date=2013-06-28 }} |- |145 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lesoto}} |1,916,000 |July 1, 2014 |{{#expr: 1916000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.sadc.int/files/8214/5976/3644/SADC_SYB_2014__Excel_Ver_26_01_2016_-_Final_Draft.xlsx Official estimate] |- |146 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gambiya}} |1,882,450 |April 15, 2013 |{{#expr: 1882450/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Gambia.html Preliminary 2013 census result] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kosovo}}<ref group="Note">{{Kosovo-note}}</ref> |1,836,978 |January 1, 2016 |{{#expr: 1836978/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[https://ask.rks-gov.net/ENG/publikimet/doc_download/1126-kosovo-population-projection-2011-2061 Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018171339/http://ask.rks-gov.net/ENG/publikimet/doc_download/1126-kosovo-population-projection-2011-2061 |date=2015-10-18 }} |- |147 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gabon}} |1,811,079 |June 2, 2016 |{{#expr: 1811079/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.mays-mouissi.com/2016/07/01/gabon-demographie-repartition-de-population-province/ Estimate (press release)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525075419/https://www.mays-mouissi.com/2016/07/01/gabon-demographie-repartition-de-population-province/ |date=2017-05-25 }} |- |148 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gîne-Bissau}} |1,547,777 |July 1, 2016 |{{#expr: 1547777/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031343/http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf |date=2017-02-02 }} |- |149 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Behreyn}} |1,404,900 |July 1, 2016 |{{#expr: 1404900/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cio.gov.bh/cio_ara/English/Publications/Statistical%20Abstract/ABS2011/CH2/2013%2012%2019%20Bahrain%20%20Population%20Projections.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206163647/http://www.cio.gov.bh/cio_ara/English/Publications/Statistical%20Abstract/ABS2011/CH2/2013%2012%2019%20Bahrain%20%20Population%20Projections.pdf |date=2017-02-06 }} |- |150 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Trînîdad û Tobago}} |1,353,895 |July 1, 2016 |{{#expr: 1353895/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://cso.gov.tt/ Official estimate] |- |151 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Estonya}} |1,315,944 |January 1, 2016 |{{#expr: 1311759/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.ee/main-indicators Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators |date=2012-11-23 }} |- |152 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Maurîtius}} |1,263,747 |July 1, 2016 |{{#expr: 1263747/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://statsmauritius.govmu.org/English/Publications/Pages/Pop-and-Vital_Stats_Jan-Jun16.aspx Official estimate] |- |153 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gîneya Rojbendî}} |1,222,442 |July 4, 2015 |{{#expr: 1222442/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/EquatorialGuinea.html Preliminary 2015 census result] |- |154 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tîmora Rojhilat}} |1,167,242 |July 11, 2015 |{{#expr: 1167242/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2015/10/1-Preliminary-Results-4-Printing-Company-19102015.pdf Preliminary 2015 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225112143/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2015/10/1-Preliminary-Results-4-Printing-Company-19102015.pdf |date=2021-02-25 }} |- |155 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Swazîlenda}} |1,132,657 |July 1, 2016 |{{#expr: 1132657/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150723224521/http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |date=2015-07-23 }} |- |156 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Cîbûtî}} |900,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 900000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |157 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Fîjî}} |869,458 |July 1, 2015 |{{#expr: 869458/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statsfiji.gov.fj/ Annual official estimate] |- |158 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kîpros}}<ref group="Note">Excludes [[Northern Cyprus]] (294,396, census 2011) ([http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927104440/http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf|date=2013-09-27}}).</ref> |847,000 |December 31, 2014 |{{#expr: 847000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/8C0C908964C02BEFC2257F030037EDE6?OpenDocument&sub=1&sel=1&e=&print Official estimate] |- |159 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Komor}} |806,153 |July 1, 2016 |{{#expr: 806153/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://comoros.africadata.org/fr/DataAnalysis Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111213747/http://comoros.africadata.org/fr/DataAnalysis |date=2016-01-11 }} |- |160 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bûtan}} |{{Formatnum: {{#expr: (72000+3.6*{{Age in days|2012|4|16}}) round 0}}0}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (720000+36*{{Age in days|2012|4|16}})/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.nsb.gov.bt/nsbweb/main/main.php Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816082701/http://www.nsb.gov.bt/nsbweb/main/main.php |date=2016-08-16 }} |- |161 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Guyana}} |746,900 |July 1, 2013 |{{#expr: 746900/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129030354/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf |date=2016-01-29 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Makau}}'' ''([[Çîn]])'' |647,700 |September 30, 2016 |{{#expr: 647700/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dsec.gov.mo/TimeSeriesDatabase.aspx?KeyIndicatorID=12 Official quarterly estimate] |- |162 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Giravên Salomon}} |642,000 |July 1, 2015 |{{#expr: 642000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- |163 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Montenegro}} |621,810 |July 1, 2014 |{{#expr: 621810/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.monstat.org/userfiles/file/publikacije/godisnjak%202015/4_stanovnistvo.pdf Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Saharaya Rojava}}<ref group="Note">Administration is split between [[Morocco]] and the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]], both of which claim the entire territory.</ref> |584,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 584000/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |164 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lûksembûrg}} |576,200 |December 31, 2015 |{{#expr: 576200/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 Annual official estimate]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2024 }} |- |165 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Suriname}} |541,638 |August 13, 2012 |{{#expr: 541638/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Suriname-Cities.html Final 2012 census result] |- |166 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kap Verde}} |531,239 |July 1, 2016 |{{#expr: 531239/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.cv/actualise/publicacao/files/615430153152013Retro-Projeccao%202000-2010%20e%20Projeccoes%20Demograficas%20%20CABO%20VERDE%202010-2030.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910131550/http://www.ine.cv/actualise/publicacao/files/615430153152013Retro-Projeccao%202000-2010%20e%20Projeccoes%20Demograficas%20%20CABO%20VERDE%202010-2030.pdf |date=2014-09-10 }} |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Transnîstriya|dewlet}}<ref group="Note">''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Moldova]].</ref> |475,665 |October 15, 2015 |{{#expr: 475665/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://gov-pmr.org/item/6831 Preliminary 2015 census result] |- |167 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Malta}} |429,344 |December 31, 2014 |{{#expr: 429344/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[https://nso.gov.mt/en/publicatons/Publications_by_Unit/Documents/C3_Population_and_Tourism_Statistics/Demographic_Review_2014.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074933/https://nso.gov.mt/en/publicatons/Publications_by_Unit/Documents/C3_Population_and_Tourism_Statistics/Demographic_Review_2014.pdf |date=2017-05-25 }} |- |168 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Brûney}} |417,200 |July 1, 2015 |{{#expr: 417200/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.depd.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111141102/http://www.depd.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx |date=2016-11-11 }} |- |169 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Belîze}} |380,010 |October 1, 2016 |{{#expr: 380010/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.sib.org.bz/ Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151204235026/http://www.sib.org.bz/ |date=2015-12-04 }} |- |170 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bahamas}} |378,040 |July 1, 2016 |{{#expr: 378040/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/22f9b2b0-68fa-4a26-8bd8-474952e42dc2/Population+Projection+Report+2010-2040.pdf?MOD=AJPERES Official projection] |- |171 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Maldîv}} |344,023 |September 20, 2014 |{{#expr: 344023/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://statisticsmaldives.gov.mv/nbs/wp-content/uploads/2015/10/Census-Summary-Tables1.pdf Preliminary 2014 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222115837/http://statisticsmaldives.gov.mv/nbs/wp-content/uploads/2015/10/Census-Summary-Tables1.pdf |date=2018-12-22 }} |- |172 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îslenda}} |337,610 |September 30, 2016 |{{#expr: 337610/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://statice.is/publications/news-archive/population/population-in-the-2nd-quarter-2016/ Official quarterly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113162039/http://www.statice.is/publications/news-archive/population/population-in-the-2nd-quarter-2016/ |date=2016-11-13 }} |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kîprosa Bakur}}<ref group="Note">''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Cyprus]].</ref> |294,396 |December 4, 2011 |{{#expr: 294396/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927104440/http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf |date=2013-09-27 }} |- |173 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Barbados}} |285,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 285000/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |174 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Vanûatû}} |277,500 |July 1, 2015 |{{#expr: 277500/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Polînêzyaya Fransî}}'' ''([[Fransa]])'' |271,800 |December 31, 2014 |{{#expr: 271800/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ispf.pf/docs/default-source/publi-pr/polybref-2015.pdf?sfvrsn=6 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022025439/http://www.ispf.pf/docs/default-source/publi-pr/polybref-2015.pdf?sfvrsn=6 |date=2016-10-22 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Kaledonyaya Nû}}'' ''([[Fransa]])'' |268,767 |August 26, 2014 |{{#expr: 268767/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.isee.nc/population/recensement/structure-de-la-population-et-evolutions Preliminary 2014 census result] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Abhazya}}<ref group="Note">{{Abkhazia note}}</ref> |240,705 |February 28, 2011 |{{#expr: 240705/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://apsnypress.info/news/5084.html 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209185131/http://apsnypress.info/news/5084.html |date=2012-02-09 }} |- |175 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Samoa}} |194,899 |January 1, 2016 |{{#expr: 194899/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.sbs.gov.ws/index.php/population-demography-and-vital-statistics Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403053500/http://www.sbs.gov.ws/index.php/population-demography-and-vital-statistics |date=2019-04-03 }} |- |176 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sao Tome û Prînsîpe}} |187,356 |May 13, 2012 |{{#expr: 187356/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.st/Documentacao/InformacoesEstatisticas/Demograficas/22.pdf 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303180641/http://www.ine.st/Documentacao/InformacoesEstatisticas/Demograficas/22.pdf |date=2016-03-03 }} |- |177 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Saint Lucia}} |186,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 186000/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Guam}}'' ''([[DYA]])'' |184,200 |July 1, 2015 |{{#expr: 184200/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Curaçao}}'' ''([[Kingdom of the Netherlands|Netherlands]])'' |158,986 |January 1, 2016 |{{#expr: 158986/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cbs.cw/website/statistical-information_229/item/population-tables_157.html Annual official estimate]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2021 }} |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Nagorno-Karabakh.svg|22px]]'' [[Nagorno-Karabakh Republic]]<ref group="Note">''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Azerbaijan]].</ref> |150,932 |December 1, 2015 |{{#expr: 148900/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://stat-nkr.am/hy/2010-11-24-10-40-02/597--2015 Preliminary 2015 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815080441/http://stat-nkr.am/hy/2010-11-24-10-40-02/597--2015 |date=2016-08-15 }} |- |178 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kîrîbatî}} |113,400 |July 1, 2015 |{{#expr: 113400/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Arûba}}'' ''([[Kingdom of the Netherlands|Netherlands]])'' |110,108 |December 31, 2015 |{{#expr: 110108/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://cbs.aw/wp/ Official quarterly estimate] |- |179 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Saint Vincent û giravên Grenadin}} |109,991 |June 12, 2012 |{{#expr: 109991/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/StVincent.html Preliminary 2012 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|United States Virgin Islands}}'' ''([[United States|U.S.]])'' |106,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 106000/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |180 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Grenada}} |103,328 |May 12, 2011 |{{#expr: 103328/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614004809/http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx |date=2012-06-14 }} |- |181 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tonga}} |103,252 |November 30, 2011 |{{#expr: 103252/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/prism/tonga/index.php?option=com_advlisting&view=download&fileId=304&Itemid=301 2011 census result] |- |182 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Dewletên Federal ên Mîkronêzyayê}} |102,800 |July 1, 2015 |{{#expr: 102800/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Jersey}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |102,700 |December 31, 2015 |{{#expr: 102700/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20Population%20Estimate%202015%2020160621%20SU.pdf Annual official estimate] |- |183 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Seychelles}} |93,144 |December 31, 2015 |{{#expr: 93144/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.nbs.gov.sc/wp-content/uploads/2016/03/End-2015-Population-Bulletin.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031704/http://www.nbs.gov.sc/wp-content/uploads/2016/03/End-2015-Population-Bulletin.pdf |date=2017-02-02 }} |- |184 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Antîgûa û Berbûda}} |86,295 |May 27, 2011 |{{#expr: 86295/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Antigua.html Preliminary 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Isle of Man}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |84,497 |March 27, 2011 |{{#expr: 84497/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/IsleOfMan.html 2011 census result] |- |185 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Andora}} |78,014 |December 31, 2015 |{{#expr: 78014/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=2&codi_divisio=8&codi_subtemes=8 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074953/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=2&codi_divisio=8&codi_subtemes=8 |date=2017-05-25 }} |- |186 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Domînîka}} |71,293 |May 14, 2011 |{{#expr: 71293/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608104411/http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf |date=2019-06-08 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Guernsey}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |62,562 |December 31, 2015 |{{#expr: 62562/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[https://www.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=104645&p=0 Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Bermûda}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |61,954 |July 1, 2013 |{{#expr: 61954/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129030354/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf |date=2016-01-29 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Cayman Islands}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |60,413 |December 31, 2015 |{{#expr: 60413/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.eso.ky/populationandvitalstatistics.html#1 Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Samoaya Amerîkayê}}'' ''([[United States|U.S.]])'' |57,100 |July 1, 2015 |{{#expr: 57100/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Bakur ên Marîanayê}}'' ''([[United States|U.S.]])'' |56,940 |July 1, 2015 |{{#expr: 56940/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Grînlenda}}'' ''([[Denmark]])'' |56,186 |July 1, 2016 |{{#expr: 56186/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&version=201603&sc=BE&subthemecode=O1&colcode=O Annual official estimate] |- |187 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Giravên Marşalê}} |54,880 |July 1, 2015 |{{#expr: 54880/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Osetyaya Başûr}}<ref group="Note">{{South Ossetia-note}}</ref> |53,532 |October 15, 2015 |{{#expr: 53532/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://cominf.org/node/1166509275 Preliminary 2015 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Faroe}}'' ''([[Denmark]])'' |49,766 |November 1, 2016 |{{#expr: 49766/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.hagstova.fo/en Monthly official estimate] |- |188 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Saint Kitts û Nevis}} |46,204 |May 15, 2011 |{{#expr: 46204/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/StKittsNevis.html 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Sint Maarten}}'' ''([[Kingdom of the Netherlands|Netherlands]])'' |39,410 |January 1, 2016 |{{#expr: 39410/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://stat.gov.sx/ Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160930004308/http://stat.gov.sx/ |date=2016-09-30 }} |- |189 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Monaco}} |38,400 |December 31, 2015 |{{#expr: 38400/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.monacostatistics.mc/News/Population-officielle-2015 Annual official estimate] |- |190 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Liechtenstein}} |37,623 |December 31, 2015 |{{#expr: 37623/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.llv.li/#/12588 Semi annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Saint-Martin (local).svg|22px]]'' ''[[Saint-Martin]]'' ''([[France]])'' |36,457 |January 1, 2015 |{{#expr: 36457/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/com.asp?dep=978 Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Gibraltar}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |33,140 |December 31, 2014 |{{#expr: 33140/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Gibraltar.html Annual official estimate] |- |191 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|San Marîno}} |33,121 |September 30, 2016 |{{#expr: 33121/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html# Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326182005/https://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html |date=2020-03-26 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Turks û Kaikosê}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |31,458 |January 25, 2012 |{{#expr: 31458/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/TurksCaicos.html 2012 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|British Virgin Islands}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |28,514 |July 1, 2013 |{{#expr: 28514/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129030354/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf |date=2016-01-29 }} |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Bonaire.svg|22px]]'' ''[[Bonaire]]'' ''([[Netherlands]])'' |18,905 |January 1, 2015 |{{#expr: 18905/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Giravên Kûk}} |18,100 |March 1, 2016 |{{#expr: 18100/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.mfem.gov.ck/images/documents/Statistics_Docs/2.Social/Population_Estimates__Vital_Statistics/2016/BDM_Statistics_Report_201601.pdf Official quarterly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220193844/http://www.mfem.gov.ck/images/documents/Statistics_Docs/2.Social/Population_Estimates__Vital_Statistics/2016/BDM_Statistics_Report_201601.pdf |date=2016-12-20 }} |- |192 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Palau}} |17,950 |July 1, 2015 |{{#expr: 17950/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Anguilla}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |13,452 |May 11, 2011 |{{#expr: 13452/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Anguilla.html Preliminary 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Wallis û Futuna|local}}'' ''([[France]])'' |11,750 |July 1, 2015 |{{#expr: 11750/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- |193 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tuvalu}} |10,640 |November 4, 2012 |{{#expr: 10640/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Tuvalu.html 2012 census result] |- |194 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nauru}} |10,084 |October 30, 2011 |{{#expr: 10084/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/prism/nauru/PublicDocuments/Census/Nauru_2011_Census_Report_FINAL.pdf 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Saint Barthélemy|local}}'' ''([[France]])'' |9,417 |January 1, 2015 |{{#expr: 9417/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/com.asp?dep=977 Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Saint Pierre û Miquelon|local}}'' ''([[Fransa]]) '' |6,286 |January 1, 2015 |0.0000{{#expr: 6286/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/com.asp?dep=975 Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Montserrat}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |4,922 |May 12, 2011 |0.0000{{#expr: 4922/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071254/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf |date=2019-04-03 }} |- | – |style="text-align:left;"| ''[[Wêne:Flag of Saint Helena.svg|22px]]'' ''[[Saint Helena, Ascension û Tristan da Cunha]]'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |4,255 |February 10, 2008 |0.0000{{#expr: 4255/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf 2008 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629183023/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf |date=2014-06-29 }} |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Sint Eustatius.svg|22px]]'' ''[[Sint Eustatius]]'' ''([[Netherlands]])'' |3,877 |January 1, 2015 |0.0000{{#expr: 3877/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Falkland}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |2,563 |April 15, 2012 |0.0000{{#expr: 2563/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.falklands.gov.fk/our-people 2012 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Girava Norfolk}}'' ''([[Australia]])'' |2,302 |August 9, 2011 |0.0000{{#expr: 2302/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200110/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf |date=2016-03-03 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Girava Christmas}}'' ''([[Australia]])'' |2,072 |August 9, 2011 |0.0000{{#expr: 2072/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Saba.svg|22px]]'' ''[[Saba]]'' ''([[Holenda]])'' |1,811 |January 1, 2015 |0.0000{{#expr: 1811/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Niue}} |1,470 |July 1, 2015 |0.0000{{#expr: 1470/{{Worldpop}}*100*100000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Tokelau}}'' ''([[New Zealand|NZ]])'' |1,411 |October 18, 2011 |0.0000{{#expr: 1411/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815034343/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf |date=2012-08-15 }} |- |195 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Vatîkan}} |842 |January 1, 2014 |0.0000{{#expr: 839/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031317/http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html |date=2017-02-02 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Kokosê}}'' ''([[Australia]])'' |550 |August 9, 2011 |0.00000{{#expr: 550/{{Worldpop}}*100*10000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Pitkairn}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |57 |July 1, 2014 |0.000000{{#expr: 56/{{Worldpop}}*100*100000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[[Pitcairn Islands#Historical population|Official estimate]] <!-- Please do not add territories that have no permanent population. For instance, as of 31 May 2016, the official website of South Georgia & the South Sandwich Islands (http://www.gov.gs/information/about-sgssi/) states that "There are no permanent residents in the Territory." Also as of 31 May 2016, the official website of the French Southern and Antarctic Lands (http://www.taaf.fr/The-French-Southern-and-Antarctic-Lands) states that "The TAAF do not have any permanent population." --> |} == Not == <references group="Note"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka]] [[Kategorî:Amerîka]] [[Kategorî:Ewrasya]] [[Kategorî:Lîste]] pe50270zub272fm3bh3xdbnjtnbdusu Ebulqasim Sedir Qazî 0 85348 2085845 1730550 2026-08-17T14:29:14Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085845 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Ebulqasim Sedir Qazî | roja_mirinê = 31ê adara [[1947]]an | cihê_mirinê = Meydana Çarçira [[Mehabad]] | bav = [[Qazî Elî]] | dê = Gewhertac Xanim }} '''Ebulqasim Sedir Qazî''' birayê biçûk yê [[Qazî Mihemed]] e. Her wisa li sala 1943yê ji herêma Mahabadê wek parlamenterê [[Îran]]ê tê hilbijartin. Piştî Sedir Qazî diçe [[Tehran]]ê têkiliyên xwe li gel [[Tudeh]]ê bihêz dike. == Jiyana wî == Li sala 1941ê de Şahê Îranê [[Riza Şah]] bi derbeyekê ket. Di vî wextî de li her derê Îranê di bin kaosê da ye. Şûna Riza Şah, kurê wî Muhemmed Riza Şah dibe desthilat. Di vî wextî de serokeşîr û serkêşên Kurdan yên li sirgûnê dizivirin welêt û li herêmên xwe û herêmên li eşîrên wan lê dikirin bin destê xwe û berpirsiyar û karmendên Şahê Îranê ji herêmên derdixistin. Wê demê li Mehabadê jî hemû barê bajar ket ser milê Qazî Mihemed û birayê wî Ebulqasim Sedir Qazî. Tevî birayê xwe bajarê îdare dikir. Di payîza sala 1941ê de [[brîtanî]] dixwazin li serokeşîrên herêma Mukriyan hevdîtinan bikin, ji bo vê hevdîtinê jî kesên navdarên bajarên [[Seqiz]], [[Mehabad]], [[Bane]] û [[Bokan]]ê vedixwînin Bokanê ku hevdîtinan bikin. Lê berî ku brîtanî bên hevdîtinan bikin, Sovyetan bi rêya zanîna îstîxbarî digehin cihê hevdîtinê û berî brîtanî li gel serokeşîrên kurd hevdîtinê dikin. Efserên [[sovyet]] Selîm Atakşîuv û hevalê wî Caferov kurd bû di vê hevdîtinê de amade bûn. Ji aliyê kurdan ve jî Ebulqasim Sedir Qazî û serokeşîrên kurd amade bibûn. Li vê derê efserên sovyetî, van kurdan vedixwînin [[Bakû]]yê ji bo hevdîtinên li gel Cafer Baxirov. Jixwe paşî 18ê çiriya paşîn a 1941ê eşîra tirk Şahsevenî, 20ê çiriya paşîn rewşenbîrên Tebrîzê û 27ê çiriya paşîn de jî nêzî 30 serokeşîrên kurd çûn [[Bakû]]yê û bi Mîr Cefer Baxirov re hevdîtin kirin. Piştî têkçûna [[Komara Kurdistanê]] [[Qazî Mihemed]], wezîrê parastinê [[Seyfî Qazî]] û birayê wî Ebulqasim Sedir Qazî ku nûnerê Mahabadê bû di parlamena Îranê de, li meydana Çarçira ku lê Komara Kurdistanê hatibû îlankirin, di 31ê adara [[1947]]an de hatin dardekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2012/64877.PDF?ver=129824261063076282 |sernav=Barzanî Xwe Nade Dest Kesê |paşnav=Tefrîfiîyan |pêşnav=Ebulhesen |weşanger=Çapxana Hawar |sal=2001 |isbn= |cih=Duhok |rr=95 |access-date=2020-04-24 |archive-date=2020-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804081937/https://www.kurdipedia.org/files/books/2012/64877.PDF?ver=129824261063076282 |url-status=dead }}</ref> == Herwisa binêre == * [[Komara Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1947]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] rt7qewmko0eb3ejr261ygmm0n88ty21 Hîlala Berhemdar 0 100899 2085903 2026602 2026-08-17T17:05:39Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085903 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Map_of_fertile_crescent.svg|thumb|Xerîteya Hîlala Berhemdar]] '''Hîlala Berhemdar''',<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Ednan |tarîx=zivistan 2021 |sernav=Bîrdoziya Şer Li Cem Kurdan |url=https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2022/435776/0003.PDF?ver=133084822970070793 |kovar=Lêkolînên Stratejîk |cild=4 |rûpel=6 |access-date=2024-03-09 |archive-date=2024-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309213845/https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2022/435776/0003.PDF?ver=133084822970070793 |url-status=dead }}</ref> '''Hîvika Biadan'''<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://www.institutakurdi.com/sites/default/files/content/pirtuk/Destan%2C%20helbest%20u%CC%82%20mi%CC%82tolojiya%20Horiyan.pdf |sernav=Destan-Helbest û Mîtolojiya Huriyan |paşnav=Kerîm |pêşnav=Alî Huseîn |weşanger=Instîtûta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanist-Almanya |sal=2004 |isbn=3-93093-64-6 |cih=Constanta |rr=129 |roja-gihiştinê=2021-03-29 |roja-arşîvê=2021-05-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210516024208/https://institutakurdi.com/sites/default/files/content/pirtuk/Destan%2C%20helbest%20u%CC%82%20mi%CC%82tolojiya%20Horiyan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> yan '''Hîvika bi Adanî'''<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://tirsik.net/danegeh/pirtuk/Erdn%C3%AEgar%C3%AE.pdf |sernav=Erdnîgarî |roja-gihiştinê=2021-03-29 |roja-arşîvê=2021-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211030190923/https://www.tirsik.net/danegeh/pirtuk/Erdn%C3%AEgar%C3%AE.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ({{bi-en|Fertile Crescent}}) li [[Rojhilata Navîn]] herêmeke bi şiklê hîlalê ye ku tê de hin beşên [[Iraq]], [[Îran]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Kurdistan]], [[Libnan]], [[Dewleta Filistînê|Filistîn]], [[Îsraêl]], [[Urdun]], [[Misir]] û [[Tirkiye]]yê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=oW8JAAAAQBAJ&pg=PA104 |sernav=The Essence of Anthropology |paşnav=Haviland |pêşnav=William A. |paşnav2=Prins |pêşnav2=Harald E. L. |paşnav3=Walrath |pêşnav3=Dana |paşnav4=McBride |pêşnav4=Bunny |tarîx=13 kanûna paşîn 2013 |weşanger=[[Cengage Learning]] |isbn=978-1111833442 |çap=3 |cih=Belmont, California |rûpel=104 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=WWihubqjnysC |sernav=Ancient Mesopotamia/India |weşanger=Social Studies School Service |sal=2003 |isbn=978-1560041665 |cih=Culver City, California |rûpel=4 }}</ref> Li gorî hin nivîskaran [[Kîpros]] jî tê de ye. Herêm yek ji [[Dergûşa medeniyetê|dergûşên medeniyetê]] ye ji ber ku ew li devera ku [[Çandinî|çandiniya niştecih]] yekem car derketiye holê ye dema ku mirovan dest bi prosesa paqijkirin û guhartina nebatên tebîî kirin da ku nebatên nû werin kedîkirin. Medeniyetên ewil ên wekî [[sumer]]iyan li [[Mezopotamya]]yê di netîceya wê de çêbûne. Pêşkeftinên teknolojîk li herêmê pêşveçûna [[çandinî]] û bikaranîna avdaniyê, nivîsîn, [[Çerxe|teker]] û [[cam]]ê ne. == Termînolojî == [[Wêne:Fertile_Crescent_concept_1916.png|rast|thumb|Xerîteya Hîlala Berhemdar (1916) ji aliyê James Henry Breasted ve, ku bikaranîna vê terimê populer kiriye.]] Terma {{ziman|en|''Fertile Crescent''}} "Hîlala Berhemdar" ji aliyê [[Arkeolojî|arkeolog]] [[James Henry Breasted]] ve di {{ziman|en|''Outlines of European History (1914)''}} "Xetên sereke yên Tarîxa Ewropayê" û {{ziman|en|''Ancient Times, A History of the Early World (1916)''}} "Zemanê Antîk, Tarîxa Dinyaya Kevnare" de hatiye populerkirin.<ref name="Breasted 1914/1916">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YEc0bc93LwYC |sernav=American Egyptologist: the life of James Henry Breasted and the creation of his Oriental Institute |paşnav=Abt |pêşnav=Jeffrey |weşanger=University of Chicago Press |sal=2011 |isbn=978-0-226-0011-04 |cih=Chicago |rr=193–194, 436 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/historyofancient00gooduoft |sernav=A History of the ancient world: for high schools and academies |paşnav=Goodspeed |pêşnav=George Stephen |weşanger=Charles Scribner's Sons |sal=1904 |cih=New York |rr=[https://archive.org/details/historyofancient00gooduoft/page/5 5]–6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Outlines of European history, Vol. 1 |paşnav=Breasted |pêşnav=James Henry |weşanger=Ginn |sal=1914 |paşnavê-edîtor=Robinson |pêşnavê-edîtor=James Harvey |cih=Boston |rr=56–57 |beş=Earliest man, the Orient, Greece, and Rome |paşnavê-edîtor2=Breasted |pêşnavê-edîtor2=James Henry |paşnavê-edîtor3=Beard |pêşnavê-edîtor3=Charles A. |urlya-beşê=https://archive.org/download/outlinesofeurope01robi/outlinesofeurope01robi.pdf }} "The Ancient Orient" map is inserted between pages 56 and 57.</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/download/cu31924027764996/cu31924027764996.pdf |sernav=Ancient times, a history of the early world: an introduction to the study of ancient history and the career of early man |paşnav=Breasted |pêşnav=James Henry |weşanger=Ginn |sal=1916 |cih=Boston |rr=100–101 }} "The Ancient Oriental World" map is inserted between pages 100 and 101.</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clay |pêşnav=Albert T. |sal=1924 |sernav=The so-called Fertile Crescent and desert bay |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_1924-09_44/page/186 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=44 |rr=186–201 |doi=10.2307/593554 |jstor=593554 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Puritans in Babylon: the ancient Near East and American intellectual life, 1880–1930 |paşnav=Kuklick |pêşnav=Bruce |weşanger=Princeton University Press |sal=1996 |isbn=978-0-691-02582-7 |cih=Princeton |rûpel=[https://archive.org/details/puritansinbabylo0000kukl/page/241 241] |beş=Essay on methods and sources |jêgirtin=Textbooks...The true texts brought all of these strands together, the most important being James Henry Breasted, ''Ancient Times: A History of the Early World'' (Boston, 1916), but a predecessor, George Stephen Goodspeed, ''A History of the Ancient World'' (New York, 1904), is outstanding. Goodspeed, who taught at Chicago with Breasted, antedated him in the conception of a 'crescent' of civilization. |urlya-beşê=https://archive.org/details/puritansinbabylo0000kukl }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Tarîxa Behra Spî]] 6w6ab29u6du8ehwn9g2hfskevyucigx Ji birayê kurd re 0 138324 2085904 1876951 2026-08-17T17:16:49Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085904 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = Stamp of Ukraine s1421.jpg | sernavê_wêne = Vasyl Symonenko (1935—1963) }} '''''Ji birayê kurd re''''', ({{bi-uk|Курдському братові}}) helbestek e ku ji aliyê helbestvanê [[Ûkrayna|Ûkrayniyê]] {{Girêdan|Vasyl Symonenko|uk|Симоненко Василь Андрійович}} ve di adara sala 1963an de hatiye nivîsandin û heta sala 1965an bi nepenî hatiye belavkirin. Helbesta ''Ji birayê kurd re'' yek ji berhemên herî girîng ên Simonenko ye ku bi vê helbestê bûye yek ji girîngtirîn kesayetên wêjeyê ya ûkraynî. [[Vasyl Symonenko]] bi vê helbest bûye wekî lehengekê netewî ya ûkraynî. Ev helbest bi awayek bilez bûye sembola berxwedana [[Ûkrayna]]yê. Simonenko di heman salê de bi dijwarî rastî êrîşa asayîşa dewleta Sovietê tê. [[Vasyl Symonenko]] di meha berfanbar sala 1963an, di temenê 28 salî xwe de 9 meh piştî nivîsîna vê helbestê dimire. Ev helbest ji aliyê [[Vasyl Symonenko]] ve di bin bandora [[şoreşa Îlonê]] ya [[Kurdistan]]ê de hatiye nivîsandin, ji bo [[Kurd]]an hatiye nivîsandin, lê di têkoşîna netewî ya [[Ûkrayna]]yê de jî xwedî mîraseke dîrokî ye. Di sala 1968an de heman helbest bû sirûda neteweyî ya têkoşîna welêt li dijî şovenîzma rûsî. Helbesta Symonenko şêwaza helbesta {{Girêdan|Qefqasya (helbest)|lt=Qefqasya|uk|Кавказ (поема)}} ya klasîk a edebiyata Ukraynayî ya [[Taras Şevçenko]] dubare dike. Shevçenko wekî metneke çavkanî bikar tîne, Symonenko rewşa berxwedanê ya li hember Rûsîbûnê (bi zorê danasîna [[zimanê rûsî]]) vedibêje. Di destpêka helbestê de, ew ji Shevchenko re dibêje: {{Jêgirtin|Şer bidomînin — hûn bê guman serketinê ne.<br/> Xwedê alîkariya te bike!<br/> Rastî ji bo te ye, rûmet ji bo te ye<br/> Û îrade pîroz e!}} == Helbest == {|class="wikitable" !width="27%"|Ûkraynî<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Vasyl Symonenko |sernav=Вибране |tarîx=2008 |weşanger=Biblioteka skil'noï klasiki |cih=Kyiv |isbn=978-966-661-585-8 |rûpel=22 |url=http://shron1.chtyvo.org.ua/Symonenko/Vybrane.pdf |roja-gihiştinê=18 hezîran 2019 |ziman=uk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190618114355/http://shron1.chtyvo.org.ua/Symonenko/Vybrane.pdf |roja-arşîvê=18 hezîran 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> !width="33%"|Kurdmancî<br/>(werger amator)<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=20220314215246408314&lng=18;#SourceTag_408314_1 |sernav=”Ji birayê kurd re” |nivîskar=Suleiman Sulevani |ziman=ku |roja-gihiştinê=2023-03-21 |archive-date=2023-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321164621/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=20220314215246408314&lng=18;#SourceTag_408314_1 |url-status=dead }}</ref> !width="35%"|Îngilîzî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ukrainian Herald Issue IV |tarîx=1972 |weşanger=ABN Press Bureau |nivîskar=Vera Rich |cih=Munich |rûpel=86 |url=http://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/16250/file.pdf |roja-gihiştinê=16 hezîran 2019 |lînka-nivîskar= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190616151108/http://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/16250/file.pdf |roja-arşîvê=16 hezîran 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- |'''КУРДСЬКОМУ БРАТОВІ'''<br/> Борітеся — поборете.<br/> Шевченко Волають гори, кровію политі,<br/> Підбиті зорі падають униз:<br/> В пахкі долини, зранені і зриті,<br/> Вдирається голодний шовінізм.<br/> О курде, бережи свої набої,<br/> Але життя убивців не щади.<br/> На байстрюків сваволі і розбою<br/> Кривавим смерчем, бурею впади.<br/> Веди із ними кулями розмову:<br/> Вони прийшли не тільки за добром,<br/> Прийшли забрати ім’я твоє, мову.<br/> Пустити твого сина байстрюком.<br/> З гнобителем не житимеш у згоді:<br/> Йому “панять”, тобі тягнути віз.<br/> Жиріє з крові змучених народів<br/> Наш ворог найлютіший — шовінізм.<br/> Він віроломство заручив з ганьбою,<br/> Він зробить все, щоби скорився ти.<br/> О курде! Бережи свої набої —<br/> Без них тобі свій рід не вберегти.<br/> Не заколисуй ненависті силу,<br/> Тоді привітність візьмеш за девіз,<br/> Як упаде в роззявлену могилу<br/> Останній на планеті шовініст. 1963 |'''JI BIRATIYA KURDAN RE'''<br/> Şer bidomînin — hûn bê guman serketinê ne.<br/> [[Taras Şevçenko]] Çiya, axa wan bi xwîn avdayî, bang dike, bi gurmîne<br/> Û, birîn, stêrk ber bi bêbiniyê ve dikevin,<br/> Di nav newalên bîhnxweş, şopbirîn û birîndar,<br/> Dagirker tê, şovenîzma birçî.<br/> O, Kurdo, niha guleyên xwe biparêze, lê meraq neke<br/> Jiyana kujeran bê parastin!<br/> Li ser van bêbavên tecawizkar, diz û talanker,<br/> Weke bahozeke xwînê, bi ser wan de bikeve li wir!<br/> Bila tenê gulle bibe bersiva wan:<br/> Ji bo eşyayên we bi tenê bidizin, ew nehatin,<br/> Hatin nijad û zimanê te ji holê rakin,<br/> Û kurê te bikin bêjî/kurê heram.<br/> Hûn ê bi zalim re li hev nekin,<br/> Ew ê ”Bajo/hukum bike” û hun ê erebanê bikşînin<br/> Û li ser xwîna miletên êşkencekirî geş dibe<br/> Qelew dibe dijminê me yê herî xirab, şovenîsm,<br/> Bi şerm û bi bêbextî tevdigere, ew plana wî ye<br/> Da ku we hemûyan bikin mirîşkeke nefsbiçûk. . .<br/> O, Kurdo, guleyên xwe biparêze, tu bi ser nakevî<br/> Bêyî wan neteweya xwe biparêzî. Ji ber vê yekê hêza nefretê xew nekin<br/> Gotina “Bixêr hatî” di druşm û ferhenga we de nebe,<br/> Heya gor/qebr li wir jibo wî vekirî be, li bendê be,<br/> Dikeve şovenîstê dawî li ser vê planêtê/gerstêrkê. 1963 |'''TO A KURDISH BROTHER'''<br/> Keep fighting — you are sure to win.<br/> Taras Shevchenko The mountains, their soil blood-soaked, call, resounding,<br/> And, cut adrift, stars fall to the abyss,<br/> Into the fragrant valleys, scarred and wounded,<br/> Comes the invader, hungry chauvinism. Kurd, save your bullets now, but do not wonder<br/> Whether the lives of murderers to spare!<br/> Upon these bastards of rape, sack and plunder,<br/> Like a blood-tempest, fall upon them there! Your talk with them by bullets you must manage,<br/> To steal your goods alone they did not come,<br/> They came to take away your race and language,<br/> And to make a bastard of your son. You will not live in concord with the tyrant,<br/> Your fate to draw the wain, to lord it — his,<br/> And on the blood of tortured nations thriving<br/> Grows fat our worst of foemen, chauvinism. He acts with shame and with deceit, his plan is<br/> To turn you all into a humble brood . . .<br/> Kurd, save your bullets, for you will not manage<br/> Without them to preserve your nationhood. So do not lull to sleep the power of hatred,<br/> For “welcome” as your watchword can’t exist,<br/> Till, where the grave lies open for him, waiting,<br/> Falls the last of this planet’s chauvinists. 1963 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{External media|align=right|width=250px |video1=[https://www.youtube.com/watch?v=oNZFCnH5KJ0 Au frère kurde 🇺🇦], [[YouTube]] }} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Ûkrayna-şitil}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Wêje]] [[Kategorî:Wêjevanên ûkraynî]] [[Kategorî:Wêjeya ûkraynî]] c1i3iinamezvp2fbul27pkp6p0kfmyy Rêveberên NASAyê 0 214187 2085948 1821775 2026-08-18T04:55:10Z ~2026-45017-41 176283 /* Lîsteya rêveberên ajansê */ 2085948 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} [[Wêne:NASA seal.svg|thumb|Mohra NASAyê.]] '''Rêveberên Rêvebiriya Hewavanî û Fezayê ya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî''' berpirsên payebilind ê [[NASA]]yê û ajansa fezayê ya neteweyî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ne. Rêveber biryardarê sereke yê NASAyê ne ku berpirsiyar e ku zelalî ji bo vîzyona ajansê peyda bike û wekî çavkaniya ramana hindurîn a di nav NASAyê de xizmet bike. Xwediyê nivîsgehê jî di nav polîtîka û xebatên fezayê ya Dewletên Yekbûyî de xwedî cihek girîng e û ji aliyê rêveberek cîgir ve tê destek kirin. Rêveber ji aliyê serokên Dewletên Yekbûyî ve bi şêwirdarî û qebûlkirina [[Senatoya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Senatoya Dewletên Yekbûyî]] tê tayîn kirin û pişt re li gorî polîtîkayên serokên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya fezayê karên xwe dimeşînin. Senator û astronot berê Bill Nelson ji 3ê gulana 2021ê vir ve wekî rêveberê saziyê xebatên xwe dimeşîne. == Erk û berpirsiyarî == Rêveber wekî berpirsiyarê sereke yê NASAyê kar dike ku ji bo serkirdayetiya ji bo pêkanîna peywira ajansê pêwîst e, li hemberê serokên Dewletên Yekbûyî berpirsiyar e. Ev rêveberî hewce ye ku nêrîna ajansê diyar bike, pêşanînên bername û budceyê û polîtîkayên hindurîn a ajansê diyar bike, performans û xebatên ajansê binirxîne. == Dîrok == Rêveberê yekem ê NASAyê Dr. [[T. Keith Glennan]] bû ku di dema wezîfeya wî de projeyên cihêreng ên di warê lêkolîna pêşketina fezayê de li Dewletên Yekbûyî hatine berhev kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/Biographies/glennan.html |sernav=T. Keith Glennan |tarîxa-gihiştinê=2024-02-27 |roja-arşîvê=2008-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080708214210/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/Biographies/glennan.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Daniel Goldin]] rêveberê herî demdirêj a ajansê ye (nêzîkî 10 sal e ku li ser erk e) ku di dema rêveberiya xwe de wî bernameyê fezayê ya "zûtir, çêtir û erzantir" çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/history/30-years-ago-daniel-goldin-sworn-in-as-nasas-ninth-administrator/ |sernav=NASA, Jînenîgarî ya Daniel Goldin |malper=nasa.gov }}</ref> [[James C. Fletcher]] e yekem kes e ku du car bûye rêveberê saziyê ku piştî [[Qezaya keştiya fezayê ya Challenger]]ê vegeriyaye NASAyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/Biographies/fletcher.html |sernav=James C. Fletcher |tarîxa-gihiştinê=2024-02-27 |roja-arşîvê=2008-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080706164016/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/Biographies/fletcher.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Rêveberê sala 2024an senator û astronot berê [[Bill Nelson]] e ku ji aliyê serok [[Joe Biden]] ve di 19ê adara sala 2021ê de hatiye destnîşan kirin û ji aliyê senatoyê ve di 29ê avrêla sala 2021ê de hatiye pejirandin ku bi fermî di 3ê gulana sala 2021ê de ji bo erka xwe sond xwariye û di 3ê gulana sala 2021ê dest bi xebatên xwe kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/prsnnl.htm |sernav=Bill Nelson, NASA |tarîxa-gihiştinê=2024-02-27 |roja-arşîvê=2008-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080521140315/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/prsnnl.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Lîsteya rêveberên ajansê == ; Statu {{Legend|#E6E6AA|statuya rêvebirên NASAyê ya "wekîl" (''acting administrator of NASA'') destnîşan dike.|border=black}} {| class="wikitable" style="clear:right; text-align:center" |- ! Rêz ! Wêne ! Nav ! Despêkirina wezîfeyê ! Ofîsa çepê ! Rojên ku xizmet kiriye !colspan="2" | Serokên DYA<br>{{Biçûk|Di dema kîjan serokê wezîfe kiriye}} |- | 1 | [[Wêne:Portrait of T. Keith Glennan - GPN-2002-000079.jpg|100px|T. Keith Glennan]] | [[T. Keith Glennan]] | 19ê tebaxa sala 1958an | 20 çileya 1961ê | {{Age in days|1958|8|19|1961|1|20}} | style="background: {{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}};" | || [[Dwight D. Eisenhower]] |- |style="background:#E6E6AA;" | - |style="background:#E6E6AA;" | [[Wêne:Hugh L Dryden.jpg|100px|Hugh Dryden]] |style="background:#E6E6AA;" | [[Hugh Latimer Dryden|Hugh Dryden]] |style="background:#E6E6AA;" | 11ê çileya sala 1961ê |style="background:#E6E6AA;" | 14ê sibata sala 1961ê |style="background:#E6E6AA;" | {{Age in days|1961|1|21|1961|2|14}} |rowspan=2 style="background: {{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}};" | |rowspan=2 | [[John F. Kennedy]] |- |rowspan=2 | 2 |rowspan=2 | [[Wêne:James E. Webb, official NASA photo, 1966.jpg|100px|James E. Webb]] |rowspan=2 | [[James E. Webb]] |rowspan=2 | 14ê sibata sala 1961ê |rowspan=2 | 7ê cotmeha sala 1968an | {{Age in days|1961|1|21|1963|11|22}} |- | {{Age in days|1963|11|22|1968|10|7}}<br>{{Biçûk|({{Age in days|1961|1|21|1968|10|7}} total)}} |rowspan=2 style="background: {{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}};" | |rowspan=2 | [[Lyndon B. Johnson]] |- |rowspan=3 | 3 |rowspan=3 | [[Wêne:Dr. Thomas O. Paine - GPN-2002-000106.jpg|100px|Thomas O. Paine]] |rowspan=3 | [[Thomas O. Paine]] |rowspan=2 style="background: #E6E6AA;" | 8ê cotmeha sala 1968an |rowspan=2 style="background: #E6E6AA;" | 21ê adara sala 1969an |style="background: #E6E6AA;" | {{Age in days|1968|10|8|1969|1|20}} |- |style="background: #E6E6AA;" | {{Age in days|1969|1|20|1969|3|21}} |rowspan=4 style="background: {{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}};" | |rowspan=4 | [[Richard Nixon]] |- |21ê adara sala 1969an |15 îlona sala 1970an |{{Age in days|1969|3|21|1970|9|15}}<br>{{Biçûk|({{Age in days|1968|10|8|1970|9|15}} total)}} |- |style="background: #E6E6AA;" | - |style="background: #E6E6AA;" | [[Wêne:George M Low.gif|100px|George Low]] |style="background: #E6E6AA;" | [[George Low]] |style="background: #E6E6AA;" | 16 îlona sala 1970an |style="background: #E6E6AA;" | 26ê nîsana sala 1971ê |style="background: #E6E6AA;" | {{Age in days|1970|9|16|1971|4|26}} |- |rowspan=3 | 4 |rowspan=3 | [[Wêne:James Fletcher, official NASA portrait.jpg|100px|James C. Fletcher]] |rowspan=3 | [[James C. Fletcher]] |rowspan=3 | 27ê nîsana 1971ê |rowspan=3 | 1ê gulana sala 1977an | {{Age in days|1971|4|27|1974|8|9}} |- | {{Age in days|1974|8|9|1977|1|20}} |style="background: {{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}};" | | [[Gerald Ford]] |- | {{Age in days|1977|1|20|1977|5|1}}<br>{{Biçûk|(3258 total)}} |rowspan=3 style="background: {{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}};" | |rowspan=3 | [[Jimmy Carter]] |- |style="background: #E6E6AA;" | - |style="background: #E6E6AA;" | [[Wêne:Alan Lovelace, official NASA photo portrait.jpg|100px|Alan M. Lovelace]] |style="background: #E6E6AA;" | [[Alan M. Lovelace]] |style="background: #E6E6AA;" | 2ê gulana sala 1977an |style="background: #E6E6AA;" | 20ê hezîrana sala 1977an |style="background: #E6E6AA;" | {{Age in days|1977|5|2|1977|6|20}} |- | 5 | [[Wêne:Dr. Robert A. Frosch - GPN-2002-000086.jpg|100px|Robert A. Frosch]] | [[Robert A. Frosch]] | 21ê hezîrana sala 1977an | 20ê çileya sala 1981ê | {{Age in days|1977|6|21|1981|1|20}} |- |style="background: #E6E6AA;" | - |style="background: #E6E6AA;" | [[Wêne:Alan Lovelace, official NASA photo portrait.jpg|100px|Alan M. Lovelace]] |style="background: #E6E6AA;" | [[Alan M. Lovelace]] |style="background: #E6E6AA;" | 21ê çileya sala 1981ê |style="background: #E6E6AA;" | 10ê tîrmeha sala 1981ê |style="background: #E6E6AA;" | {{Age in days|1981|1|20|1981|7|10}}<br><small>(220 total)</small> |rowspan=4 style="background: {{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}};" | |rowspan=4 | [[Ronald Reagan]] |- | 6 | [[Wêne:James M. Beggs, official NASA photo.jpg|100px|James M. Beggs]] | [[James M. Beggs]] | 10ê tîrmeha sala 1981ê | 4ê kanûna sala 1985an | {{Age in days|1981|7|10|1985|12|4}} |- |style="background: #E6E6AA;" |- |style="background: #E6E6AA;" |[[Wêne:William Robert Graham, NASA photo portrait, November 1985.jpg|100px|William Graham]] |style="background: #E6E6AA;" |[[William Robert Graham|William Graham]] |style="background: #E6E6AA;" | 4ê kanûna sala 1985an |style="background: #E6E6AA;" |11ê gulana sala 1986an |style="background: #E6E6AA;" |{{Age in days|1985|12|4|1986|5|11}} |- |rowspan=2 | 7 |rowspan=2 | [[Wêne:James Fletcher, official NASA portrait.jpg|100px|James C. Fletcher]] |rowspan=2 | [[James C. Fletcher]] |rowspan=2 | 12ê gulana sala 1986an |rowspan=2 | 8ê nîsana sala 1989an | {{Age in days|1986|5|12|1989|1|20}} |- | {{Age in days|1989|1|20|1989|4|8}}<br><small>(3258 total)</small> |rowspan=5 style="background: {{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}};" | |rowspan=5 | [[George H. W. Bush]] |- |style="background: #E6E6AA;" | - |style="background: #E6E6AA;" | [[Wêne:Dale D. Myers - GPN-2002-000097.jpg|100px|Dale D. Myers]] |style="background: #E6E6AA;" | [[Dale D. Myers]] |style="background: #E6E6AA;" | 8ê nîsana sala 1989an |style="background: #E6E6AA;" | 13 gulana sala 1989an |style="background: #E6E6AA;" | {{Age in days|1989|4|8|1989|5|13}} |- |rowspan=2 | 8 |rowspan=2 | [[Wêne:Richard H. Truly - GPN-2002-000090.jpg|100px|Richard H. Truly]] |rowspan=2 | [[Richard H. Truly]] |style="background: #E6E6AA;" | 14ê gulana sala 1989an |style="background: #E6E6AA;" | 30yê nîsana sala 1989an |style="background: #E6E6AA;" | {{Age in days|1989|5|14|1989|6|30}} |- | 1ê tîrmeha sala 1989an | 31ê adara sala 1992an |{{Age in days|1989|7|1|1992|3|31}}<br>{{Biçûk|({{Age in days|1989|5|14|1992|3|31}} total)}} |- |rowspan=3 | 9 |rowspan=3 | [[Wêne:Daniel Goldin, official NASA photo.jpg|100px|Daniel Goldin]] |rowspan=3 | [[Daniel Goldin]] |rowspan=3 | 1ê nîsana sala 1992an |rowspan=3 | 17ê mijdara sala 2001ê | {{Age in days|1992|4|1|1993|1|20}} |- | {{Age in days|1993|1|20|2001|1|20}} |style="background: {{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}};" | | [[Bill Clinton]] |- |{{Age in days|2001|1|20|2001|11|17}}<br><small>({{Age in days|1992|4|1|2001|11|17}} total)</small> |rowspan=5 style="background: {{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}};" | |rowspan=5 | [[George W. Bush]] |- |style="background: #E6E6AA;" | - |style="background: #E6E6AA;" | [[Wêne:Daniel R. Mulville, at desk.jpg|100px|Daniel Mulville]] |style="background: #E6E6AA;" | [[Daniel Mulville]] |style="background: #E6E6AA;" | 19ê mijdara sala 2001ê |style="background: #E6E6AA;" | 21ê kanûna sala 2001ê |style="background: #E6E6AA;" | {{Age in days|2001|11|19|2001|12|21}} |- | 10 | [[Wêne:Sean O'Keefe.jpg|100px|Sean O'Keefe]] | [[Sean O'Keefe]] | 21ê kanûna sala 2001ê | 11ê sibata sala 2005an | {{Age in days|2001|12|21|2005|2|11}} |- |style="background: #E6E6AA;" | - |style="background: #E6E6AA;" | [[Wêne:Col. Frederick D. Gregory (14573232936).jpg|100px|Frederick D. Gregory]] |style="background: #E6E6AA;" | [[Frederick D. Gregory]] |style="background: #E6E6AA;" | 11ê sibata sala 2005an |style="background: #E6E6AA;" | 14ê nîsana sala 2005an |style="background: #E6E6AA;" | {{Age in days|2005|2|11|2005|4|14}} |- | 11 | [[Wêne:Michael D. Griffin official portrait.jpg|100px|Michael D. Griffin]] | [[Michael D. Griffin]] | 14ê nîsana sala 2005an | 20ê çileya sala 2009an | {{Age in days|2005|4|14|2009|1|20}} |- |style="background: #E6E6AA;" | - |style="background: #E6E6AA;" | [[Wêne:Christopher J. Scolese (14573390016).jpg|100px|Christopher Scolese]] |style="background: #E6E6AA;" | [[Christopher Scolese]] |style="background: #E6E6AA;" | 20ê çileya sala 2009an |style="background: #E6E6AA;" | 17ê tîrmeha sala 2009an |style="background: #E6E6AA;" | {{Age in days|2009|1|20|2009|7|17}} |rowspan=2 style="background: {{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}};" | |rowspan=2 | [[Barack Obama]] |- | 12 | [[Wêne:Charles F. Bolden, Jr.jpg|100px|Charles Bolden]] | [[Charles Bolden]] | 17ê tîrmeha sala 2009an | 20ê çileya sala 2017an | {{Age in days|2009|7|17|2017|1|20}} |- |style="background: #E6E6AA;" | - |style="background: #E6E6AA;" | [[Wêne:Robert M. Lightfoot Jr. official portrait.jpg|100px|Robert Lightfoot]] |style="background: #E6E6AA;" | [[Robert M. Lightfoot Jr.]] |style="background: #E6E6AA;" | 20ê çileya sala 2017an |style="background: #E6E6AA;" | 23 nîsana sala 2018an |style="background: #E6E6AA;" | {{Age in days|2017|1|20|2018|4|23}} |rowspan=2 style="background: {{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}};" | |rowspan=2 | [[Donald Trump]] |- | 13 | [[Wêne:Jim Bridenstine official portrait (cropped).jpg|100px|Jim Bridenstine]] | [[Jim Bridenstine]] | 23 nîsana sala 2018an | January 20, 2021 | {{Age in days|2018|4|23|2021|1|20}} |- |style="background: #E6E6AA;" | - |style="background: #E6E6AA;" | [[Wêne:Steve Jurczyk official photo.jpg|100px|Steve Jurczyk]] |style="background: #E6E6AA;" | [[Steve Jurczyk]] |style="background: #E6E6AA;" | 20ê çileya sala 2021ê |style="background: #E6E6AA;" | 3 gulana sala 2021ê |style="background: #E6E6AA;" | {{Age in days|2021|1|20|2021|5|3}} |rowspan="3" style="background: {{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}};" | |rowspan="3" | [[Joe Biden]] |- | 14 | [[Wêne:NASA Administrator Bill Nelson Official Portrait (NHQ202105170001).jpg|136x136px|Bill Nelson]] | [[Bill Nelson]] | 3ê gulana sala 2021ê | January 20, 2025. | {{Age in days|2021|5|3}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1958an li DYAyê]] [[Kategorî:NASA]] lo7c00mxmdry9kygae6amagr351uwbc Deysemê kurê Ibrahîmê Kurdî 0 248950 2085818 2034270 2026-08-17T13:38:29Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085818 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Daysam_coin.jpg|thumb|Dinarên zêr bi navê Deysemî li [[Berde]]yê hatine çêkirin]] '''Deysemê kurê Ibrahîmê Kurdî'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mêjûwa Dewlet û Mîrneşînîyên Kurd Di Pêla Musulmantîyê De |paşnav=Zeki Beg |pêşnav=Mohemed Emîn |rr=50 |paşnavê-terciman=Cuma |pêşnavê-terciman=Dr. M. S. |url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2012/64876.PDF?ver=129824094810000000 |access-date=2024-04-09 |archive-date=2024-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409192036/https://www.kurdipedia.org/files/books/2012/64876.PDF?ver=129824094810000000 |url-status=dead }}</ref> yan jî '''Deysem''' (m. {{Nêzîkî}} 957) fermandarekî [[kurd]] bû ku piştî hilweşîna {{Girêdan|Sajid dynasty|en|lt=Xanedana saciyan}} hikumdariya [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycanê]] di navbera 938 û 955an de kiriye. == Jiyan == [[Wêne:Adharbayjan_Ninth_Century.svg|thumb|250x250px|Xerîteya [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycanê]]]] Deysem {{Girêdan|Kharijites|en|lt=xarîciyekî}} kurd bû ku di dema xizmeta {{Girêdan|Yusuf ibn Abi'l-Saj|en|lt=Yusiv ibn Abî'l-Sac}} de meşhûr bû.{{Sfn|Bosworth|1994|pp=172–173}} Diya wî kurd, bavê wî [[ereb]]<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Vladimir |pêşnav=Minorsky |sernav=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin |rûpel=113}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936, Volume 4 |weşanger=Brill Publishers |tarîx=1913–1936 |rûpel=1137 |isbn=9004082654 |çap=Volume 4 |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC}}</ref> an jî kurd{{Sfn|Madelung|1975|p=232}} bû. Deysemî bi desteka kurdan di 938an de Azerbaycanê xistiye destê xwe. Meqama wî ya li Azerbaycanê piştî wextekî ji aliyê [[Leşkerî îbn Mardî]] ve hatiye tehdîtkirin. Ordiya Leşkerî ya [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] û [[Deylemî]] Deysemî ji Azerbaycanê derxist, lê belê bi alîkariya [[Ziyarîd Vuşmgîrî]] Deysem dîsa wîlayetê bi dest xistiye.{{Sfn|Bosworth|1994|pp=172–173}} Di sala 941ê yan jî 942an de wezîrê Deysemî, Ebû Qasim Cafer ibn Elî ji ber komployekî li dijî xwe reviya [[Xanedana Selariyan|selariyên]] Tarumê. Wî li wir [[Marzuban ibn Mihemed]]î ({{Serwerî|941/2|957}}) îqna kir ku Azerbaycanê ji destê Deysemê bigrin. Deysem bi eskerên deylemî yên kirêgirtî li meydana şer li dijî ordiya Marzubanî şer kiriye, lê belê têk çûye û reviya dîwana qralê [[artsrûnî]] yê Vaspurakanê.{{Sfn|Madelung|1975|p=232}} Cafer ibn Elî piştî ku Azerbaycan feth kir, bû wezîrê Marzubanî, lê di demeke nêz de tirsiya ku meqama wî ji dest here. Ew çû [[Tewrêz|Tebrîzê]] û Deysemê dawet kir ku vegere wîlayetê. Wextê gihiştiye bajêr, desteka kurdan bi dest xist. Lê belê ordiya wî ji aliyê Marzubanî ve hate têkbirin, selarî li Tebrîzê ew dorpêç kirin. Caferî di vê demê de dîsa Deysem terk kir, lê Deysemî karîbû ji Tebrîzê bireve û ketiye [[Erdebîl, Îran|Erdebîlê]]. Marzuban ne dûr bû û Erdebîlê dorpêç kir. Di dawiyê de wezîrê nû yê Deysemî, ê ku ji aliyê selariyan ve hatibû rişwetkirin, Deysemî îqna kir ku teslîm bibe. Deysem ji aliyê Marzubanî ve bi awayekî nerm hatiye pêşwazîkirin, piştî daxwaza wî, Marzubanî qesra wî ya li Tarumê dayê wî.{{Sfn|Madelung|1975|p=233}} Marzuban di 949an de ji aliyê biweyhiyên ku ji bo fethkirina Azerbaycanê ordiyeke di fermandariya {{Girêdan|Abu Mansur Muhammad|en|lt=Abu Mansur Muhammad}} de şandine ve hatiye girtin. Birayê Marzubanî {{Girêdan|Wahsudan ibn Muhammed|en|lt=Wahsudan ibn Muhammedî}} Deysem şandiye Azerbaycanê daku menfietên selariyan biparêze. Êrişên Abu Mansur Muhammedî mecbûr kir ku Deysem ber bi {{Girêdan|Arran (Caucasus)|en|lt=Arranê}} ve vekêşe, lê belê piştî têkçûnekê Abu Mansur Muhammad vekişiya, bi vî awayî Deysemî karibû kontrola wîlayetê bi dest bixe. Marzuban di 953an de ji destê biweyhiyan reviya û ketiye li pey ji nû ve bidestxistina erdên xwe. Deysem li nêzîkî Erdebîlê ji aliyê ordiyeke selariyan ve hatiye mexlûbkirin û serokên deylemiyan Deysemî terk kir. Wî çûye [[Ermenistan]]ê, li wir xiristiyanan alîkariya wî kirin. Lê piştî salekê ji Ermenistanê hatiye derxistin; ew ber bi [[Bexda]]yê ve çûye û li wir serokê biweyhiyan {{Girêdan|Mu'izz al-Dawla|en}} ew pêşwazî kiriye.{{Sfn|Madelung|1975|p=234}} Piştî ku biweyhî bi selariyên re sulhê pêk anîn, Deysemî ferq kir ku ew nikare ji bo bidestxistina Azerbaycanê alîkarî ji wan bistîne. Ji ber vê yekê wî dev ji wan berda û çûye cem [[Xanedana Hemdaniyan|hemdaniyan]]; bi alîkariya {{Girêdan|Sayf al-Daula|en}} yê [[Heleb]]ê ew di 955/956an de [[Selmas]]ê wek vasalê hemdaniyan feth kir. Marzubanî Deysem ji wir derxist, Deysem dîsa xwe strand cem artsrûniyên Vaspurakanê. Lê belê qiralê artsrûnî ji ber tehdîdên Marzubanî, Deysem desteser kir û ew teslîmî selariyan kir. Deysam kirine kor û xistine hepsê. Ew ji aliyê hin terefgirên Marzubanî ve piştî mirina wî di 957an de hatiye kuştin.{{Sfn|Madelung|1975|p=235}} == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Daysam ibn Ibrahim al-Kurdi|oldid=1220939432|indent=1}}{{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * {{Encyclopædia Iranica | volume = 7 | fascicle = 2 | title = Daysam | last = Bosworth | first = C. Edmund | authorlink = Clifford Edmund Bosworth | url = https://www.iranicaonline.org/articles/daysam | pages = 172–173 }} * {{The Cambridge History of Iran|volume=4|last=Madelung|first=Wilferd|authorlink= Wilferd Madelung|chapter=Minor dynasties of northern Iran|pages=198–250}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Desthilatdarên kurd]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 10an]] [[Kategorî:Sedsala 10an li Îranê]] p06kpliotoatudjc5ooku64ojq72hdr Gotûbêja bikarhêner:Renamed user d8c7d973f1e76e4c9c65c87139bb98cb 3 249253 2085943 1669442 2026-08-18T04:24:27Z S.Marchenko 176280 S.Marchenko rûpela [[Gotûbêja bikarhêner:Aslanbey1905]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Gotûbêja bikarhêner:Renamed user d8c7d973f1e76e4c9c65c87139bb98cb]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Aslanbey1905|Aslanbey1905]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user d8c7d973f1e76e4c9c65c87139bb98cb|Renamed user d8c7d973f1e76e4c9c65c87139bb98cb]]" 1669442 wikitext text/x-wiki {{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 13:42, 14 nîsan 2024 (UTC)}} h26nsz8efwb4gzropw2b5jayucvhhu8 Kategorî:Ramayana 14 256529 2085936 1703985 2026-08-17T20:46:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2085936 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 1an b.z.]] kdgnqbm8afc4avzd526m6qexap0bysy Kategorî:Semîramîs 14 257734 2085791 1708786 2026-08-17T13:04:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2085791 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keybanûyên asûrî]][[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] nvxcvnhbljonq8811qttokgv4r64q25 2085828 2085791 2026-08-17T13:55:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2085828 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keybanûyên asûrî]] [[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an b.z.]][[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] 6hf7y8kpn2hh72exjtlkvf30lf0u1ir 2085829 2085828 2026-08-17T13:55:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2085829 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keybanûyên asûrî]] [[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an b.z. ]][[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] lcnx2gxhi3vym83135bsofgpp6koi4f 2085830 2085829 2026-08-17T13:55:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2085830 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keybanûyên asûrî]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] 1uhb35n4wkfhn4mye619eh9lwldh6qy 2085831 2085830 2026-08-17T13:57:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2085831 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keybanûyên asûrî]] [[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] lw9gu9kvbn7tpc1k4jrgy3he93qtbkq 2085832 2085831 2026-08-17T13:57:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2085832 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keybanûyên asûrî]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] 1uhb35n4wkfhn4mye619eh9lwldh6qy 2085839 2085832 2026-08-17T14:13:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2085839 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keybanûyên asûrî]] [[Kategorî:​Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] thmkh1iiby9njantdc2f0r3iwd84ty5 2085840 2085839 2026-08-17T14:13:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2085840 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keybanûyên asûrî]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] [[Kategorî:​Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an b.z.]] h4hr6afjfgtyfsete5czrz4n9ol6ruj 2085841 2085840 2026-08-17T14:13:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2085841 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keybanûyên asûrî]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] 1uhb35n4wkfhn4mye619eh9lwldh6qy 2085842 2085841 2026-08-17T14:14:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2085842 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keybanûyên asûrî]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] [[Kategorî:​Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an b.z.]] kzt4tqpm6fx5pcqle41x2x3tmbrw4v0 2085843 2085842 2026-08-17T14:14:28Z Avestaboy 34898 Guhartoya [[Special:Diff/2085842|2085842]] yê [[Special:Contributions/Avestaboy|Avestaboy]] ([[User talk:Avestaboy|gotûbêj]]) şûnde kir 2085843 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keybanûyên asûrî]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] 1uhb35n4wkfhn4mye619eh9lwldh6qy 2085955 2085843 2026-08-18T07:40:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2085955 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keybanûyên asûrî]] [[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] lw9gu9kvbn7tpc1k4jrgy3he93qtbkq 2085956 2085955 2026-08-18T07:40:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2085956 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keybanûyên asûrî]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] 1uhb35n4wkfhn4mye619eh9lwldh6qy Kategorî:Avesta 14 258580 2085934 1713507 2026-08-17T20:45:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2085934 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 1an b.z.]] rz511uxkm2d7o8gocn0f0jr88wu5q91 Kategorî:Keyên Îsraêla kevnare 14 261182 2085848 1935612 2026-08-17T14:33:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2085848 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hikûmdarên cihû]] [[Kategorî:Keyên kevnare]] [[Kategorî:Keyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Kesên Pirtûkên Keyan]] ta4dojyrd40grh78mxgayfwip0jttgs Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan 14 277701 2085811 2012182 2026-08-17T13:18:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2085811 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Asyayî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî|Jinên asyayî]] [[Kategorî:Jin li gorî pîşeyan|.]] piudyfidcsdb4jmtuvsyvw0z6vc028c 2085812 2085811 2026-08-17T13:18:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2085812 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Asyayî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî| ]] [[Kategorî:Jin li gorî pîşeyan|.]] 4u3ofkk2sal6vn9gydst1jv93qv9mmt Letîf Reşîd 0 309157 2085905 2009339 2026-08-17T18:35:42Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085905 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = | sernavê_wêne = Ebduletîf Reşîd 2025 }} '''Ebduletîf Cemal Reşîd''', berniyas bi '''Letîf Reşîd''' (jdb. 10ê tebaxa 1944an,<ref>{{Jêder-malper |url=http://latifrashid.iq/cv/ |sernav=Curriculum Vitae {{!}} Dr. Latif Rashid |malper=latifrashid.iq |roja-gihiştinê=2025-06-10 |archive-date=2022-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629085725/http://latifrashid.iq/cv/ |url-status=dead }}</ref> li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]]) siyasetmedarekî kurd ê ji [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku wekê serokkomarê nehem ê [[Iraq|Komara Iraqê]] xizmet dike. Berê erka serokkomariyê ew di hikûmeta [[Nûrî Malikî]] de wek [[Wezîrê Çavkaniyên Avê]] xebitiye. Berî van erkan wî hem di [[Hikûmeta Veguhêz a Iraqê]] de û hem jî di [[Hikûmeta Demkî ya Iraqê]] de di heman pozîsyonê de xizmet kiriye. Reşîd demek wekê berdevkê [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) li [[Keyaniya Yekbûyî]] kar kiriye. Mihan çarem serokê neereb ê Iraqê ye ku piştî [[Berhem Salih]] hatiye hilbijartin. Ji îlona 2003 heya kanûna 2010an, ew wekî Wezîrê Çavkaniyên Avê ku berpirsiyarê rêzek erkan bû ku di nav wan de avdanî, dabînkirina avê ya bajar û pîşesaziyê, hîdroenerjî, kontrolkirina lehiyê û pêdiviyên jîngehê ku di nav de sererastkirina zozanan hebû. == Jiyana berê == Ebduletîf Reşîd dibistana navîn li [[Wêls]]ê xwendiye<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://biographs.org/abdul-latif-rashid |sernav=Abdul Latif Rashid biography. 9th President of Iraq from October 17, 2022 |malper=biographs.org |roja-gihiştinê=2025-06-10}}</ref> û xwendina xwe yê zanîngehê li Zanîngeha Liverpoolê beşa endezyariya sivîl xwendiye. Di heman demê de doktoraya xwe jî ji Zanîngeha Manchesterê wergirtiye.<ref name=":0" /> Di sala 1992an de ew wekî cîgirê serokê Kongreya Neteweyî ya Iraqê û di sala 1998an de ji bo serokatiya partiyê ya şeş endamî hatiye hilbijartin.<ref name=":0" /> == Kariyera wî == === Kariyera akademîk === Reşîd beşdarî gelek bername û rêxistinên têkildarî pêşkevtinên endezyarî û çandiniyê bûye. Berê wî wekê Rêvebirê Projeyê yê Payebilind a ji bo Rêxistina Xurek û Çandiniyê ya Neteweyên Yekbûyî (UNFAO) li [[Yemen]] û [[Erebistana Siûdî]] xebitîye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://kurdsatnews.com/en/News/8191 |sernav=Meet President Latif Rashid, Iraq's new president |malper=Kurdsat news |roja-gihiştinê=2025-06-10 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2025 }}</ref> Ji sala 1986an vir ve wekê endamê Konseya Rêveber a Kongreya Neteweyî ya Iraqê (INC) û Nûnerê Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê ya li Keyaniya Yekbûyî û berdevkê Eniya Kurdistanê ye.<ref name=":0" /> Reşîd endezyarekî pejirandî û endamê Saziya Endezyariya Sivîl,<ref name=":1" /> Komîsyona Navneteweyî ya Avdanî û Kanalîzasyonê (ICID) ye.<ref name=":0" /> Ew şêwirmendê serbixwe ji bo projeyên avdanî û kanalîzasyonê bûye û bi Rêveberiya Endezyariya Avê re xebitiye.<ref name=":1" /> Reşîd di sala 1992an de wekê cîgirê serok û Endamê Rêveber ê Kongreya Neteweyî ya Iraqê (INC) hatiye hilbijartin<ref name=":0" /> û di sala 1998an de ji bo serokatiya şeş endamî ya INCê hatiye hilbijartin.<ref name=":0" /> === Kariyera siyasî === Ebduletîf Reşîd ji xeynî jêhatîbûn û karên teknîkî, bi awayekî çalak beşdarî siyaseta kurd û Iraqê bûye. Di sala 1986an de bûye berdevkê Yekîtîya Niştimanî ya Kurdistanê ya li Keyaniya Yekbûyî.<ref name=":1" /> Di dema rejîma [[Sedam Huseyn]] de li ser navê partiyên siyasî yên kurd û komên opozîsyona Iraqê beşdarî gelek konferans û civînên fermî bûye. Herwiha di civînên fermî yên bi sazî û hikûmetên navneteweyî yên cûrbecûr re li gel Sedam Huseyn nûnertiya siyaseta kurd û komên opozîsyona Iraqê kiriye. Di sala 2003an de ew bûye Wezîrê Çavkaniyên Avê ku wî erkê heta sala 2010an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rfi.fr/en/middle-east/20221013-iraq-s-new-president-latif-rashid-veteran-kurdish-politician |sernav=Iraq's new president Latif Rashid, veteran Kurdish politician |malper=RFI |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2025-06-10 |ziman=en}}</ref> == Serokkomarî (2022-2026) == Di 13ê cotmeha sala 2022an de Reşîd wekê serokkomarê 9em a Iraqê piştî yek ji serokkomarê piştî hilweşîna rejîma Sedam Huseyn e, hatiye hilbijartin. Reşîd piştî dengdana du-gerî ya li Parlamenta Iraqê piştî Berhem Salih wek serokkomar hatiye hilbijartin û "li hemberî Berhem Salih bi 162 dengan" hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraqi parliament elects Abdul Latif Rashid as new president |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/10/13/iraqi-parliament-elects-new-president-abdul-latif-rashid |roja-gihiştinê=2025-06-10 |ziman=en}}</ref> Reşîd "di cih de" siyasetmedar Mihemed Şîa el-Sûdanî wek serokwezîr tayîn kir. Bi vê tayînkirinê, rewşa bêçalak a salekê bi dawî bû. Di çileya sala 2025an de serokkomar Reşîd doz li Serokwezîr Mihemed Şîa el-Sûdanî û Wezîrê Darayî Taîf Samî vekir û daxwaza biryara dadgehê kir ku mûçeyên karmendên sivîl ên [[Herêma Kurdistanê]] bênavber û di wextê xwe de ji bo Herêma Kurdistanê (Başûrê Kurdistanê) bê şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thenewregion.com/posts/1550 |sernav=Iraqi president sues premiership over delayed Kurdistan Region salaries |malper=The New Region |roja-gihiştinê=2025-06-10 |ziman=en}}</ref> === Siyaseta derveyî === Reşîd heya ku Tirkiye serweriya Iraqê binpê bike li dijî normalkirina têkiliyên dîplomatîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/normalization-with-turkiye-not-possible-amid-border-violations-says-iraq-s-president-273017 |sernav=Normalization with Türkiye not possible amid border violations, says Iraq's president |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2025-06-10 |ziman=en}}</ref> Di 8ê nîsana 2023an de, Reşîd bombebarana Tirkiyeyê ya li ser herêmek nêzîkî balafirgeha Silêmaniyê di nav herêma xweser a kurdan de şermezar kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20230408-iraqi-president-condemns-turkish-bombardment-of-autonomous-kurdish-region |sernav=Iraqi president condemns Turkish bombardment of autonomous Kurdish region |malper=France 24 |tarîx=2023-04-08 |roja-gihiştinê=2025-06-10 |ziman=en}}</ref> Di 27ê sibata 2023an de Reşîd got ku dagirkirina Iraqê ya di bin desthilatdariya Sedam Huseynê de ji aliyê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û hevalbendên wê ve di 2003an de ji ber "hovîtiya" rejîmê "pêwîst" bû. Wî îdia kiriye ku "piştî bîst salan," niha "aştî û ewlehî li seranserê welêt heye." Lêbelê projeyên giştî yên ku demek dirêj li bendê bûn, nemaze di sektora veguhastinê de, nehatine pêkanîn, ku kêmasiyek wî bi [[Gendelî|gendeliya]] domdar ve girêda.<ref name=":2">{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-02-27 |sernav=Iraqi president says country now peaceful, life is returning |url=https://apnews.com/article/politics-iraq-government-united-states-iran-latif-rashid-4a00f6f76b58fe3a12a6d474baad18e7 |roja-gihiştinê=2025-06-10 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraqi president says country now peaceful, life is returning |url=https://news.yahoo.com/iraqi-president-says-country-now-062417086.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAF60F8kTd_49VtHCbb7TgM1vNuerni1sb9L0Kfs925eHvclp5wPMp-2dVQGHT3VzPH0QIice7Qpc-_X03jRASc42UipIVkJddxU6pO3Iiew0dyoUcSsaV59zS9F3q3ZqBRKV0_OxIdjT4E6YvC3vKQ_B0ZAfIqGAMc3W5xkCE58l |roja-gihiştinê=2025-06-10 |xebat=Yahoo News |ziman=en-US}}</ref> Serokkomarê Iraqê baweriya xwe anî ziman ku "baştirkirina têkiliyan bi cîranan re, di nav de [[Îran]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Kuweyt]], Erebistana Siûdî, Tirkiye û [[Urdun]] heye, çavkaniyeke hêzê ye ji bo Iraqê."<ref name=":2"/> == Jiyana taybet == Reşîd bi [[Şanaz Îbrahîm Ehmed]] re ku siyasetmedar û nivîskareke kurd e, zewicî ye û bavê sê zarokan e.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1944]] [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] [[Kategorî:Kurdên misilman]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokkomarên Iraqê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê]] [[Kategorî:YNK]] 6e22a3t1buurpy7pgs9vuhj28qk7loj Dîroka kurdistanê (pirtûk), 0 312788 2085835 1967870 2026-08-17T14:05:34Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085835 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=kanûna pêşîn 2025}} {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2025}} Dîroka kurdistanê wê navê pirtûka niviskarê kurd Abdusamet Yigit bê. Pirtûk Pirtûk ji gelek cildan pêktê û heta i ro deh (10) cihên wê hatina weşandin. Pirtûk dîroka kurdistanê ji demên berê şariştaniyê pêşketinên li herêmê bûna ên demên wê yên berê de çawabûna tînê ser ziman. Weki din wê, pirtûk dîroka kurd û kurdistanê bi awayekê lêkolinî wê dihênê ser ziman. Dîroka civake kurdistanî heta wê demê wê çawa wê bibê û wê pêvajoyên çawa wê derbas bibê wê bênê ser ziman. Pirtûk, bi cilda wê ya pêşî a bi navê dîroka kurdistanê: demên mesepotamya kevnera û demên destpêkê ên şariştaniya sumer´ re wê, destpê dikê û tînê ser ziman. Lê di wê cilda pêşî de wê, bi awayekê lêkolinî wê mijare civakê wê bi demên wê yên pêş şariştaniyê wê werênê ser ziman <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20241110081108607282&lng=4 |sernav=Dîroka kurdistanê 1, Abdusamet Yigit´ |roja-gihiştinê=2025-12-08 |archive-date=2025-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250809164407/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=4&q=20241110081108607282 |url-status=dead }}</ref>." di zimane norwêci de jî hatîye weşandin) Di navaroka pirtûkê de wê bahsa demên dîrokê û yên civakî wê di zikhev de wê bikê. Di nava cildên heftemin (7)<ref name=":0"/> û heştemin (8)<ref name=":0"/> de wê, bahsa demên civakatiya kurdistanî a êzdayi û subaeru ku wê ji demên gûtîyan û pê de wê pêşkeve wê bênê ser ziman. Niviskar di pirtûkê de ew navê subaru wê ne weke navekê keyeni lê weke navekê civakî ku ew dîroka heta demên berê şariştaniyê ên demên neolitikî wê karibê herê wê li wan bifikirê û wê bînê ser ziman. Pirtûka dîroka kurdistanê heya nûha 10 cildên wê hatina weşandin û di cilda dehem (10) de wê heta demên mediya û hinekê ji wê virde hatiya nivisandin. Dem bi dem dîroka kurdistanê tînê ser ziman. ==== çavkani= ==== == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 5jkjvvhe5xab5n54cy6ytk4ujp8myxu Kategorî:Keybanûya Şebayê 14 313283 2085814 1971293 2026-08-17T13:29:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2085814 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hikûmdarên cihû]] [[Kategorî:Keybanûyên ereb]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên serdema kevnare]] 9kg7cqmhqrcplobbjxhhzxo6tklvucv Dîroka Felsefeyê Li Kurdistanê (Pirtûk) 0 314019 2085827 1986950 2026-08-17T13:54:58Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085827 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Sêwî|tarîx=sibat 2026}} '''''Dîroka Felsefeyê Li Kurdistanê''''', navê pirtûka niviskarê kurd [[Abdusamet Yigit]] ye ku ew cilda pêşî di gulane sala 2016an de hatiya weşandin û cilda duyem û cilda sêyem<ref name=":0">[https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20260214181558676447&lng=4 Dîroka felsefeyê li kurdistanê 3, Abdusamet Yigit´]{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> di sala 2020an de hatiya nivîsandin û di sala 2025an de hatiye weşandin. Pirtûk ser pêvajoyên [[felsefe]]yê ên demên [[Serdema kevnare|kevnarê]] û heta roja îro bi rengên pêşketina felsefeyê ên li [[Kurdistan]]ê wê hilde li nava xwe. Pirtûk ji pêvajoya pêxemberiyê a gudea û heta mitra destpêk dikê û heya zerdeşt tînê ser ziman. Destpêka felsefeyê bi zerdeştîyê re wê weke ''Felsefeya Ahlaqê'' û ango bi têgiha felsefeya bi aqilê saf dide diyarkirin. Piştî wê pêvajoya felsefeyê a li Kurdistanê di demêmn medya û heta demêmn axamanişan û piştî wê heta Maniyan wê çawa bibê wê, dikê bênê ser ziman. Piştî wê weke demek û ango serdemek teybet a ''Felsefeya Bi Aqilê rasyonal'' ve pêvajoyên ''Felsefeya Mani a Mistik'' ve anî ser ziman. Piştî wê di dewama wê de wê, heya [[Mazdek]], [[Şihabedînê Suhrewerdî|Suhrewerdî]], [[Mewlana Xalidê Kurdî]] û hwd. ve, pêvajoyek berfireh ve hilde li dest. Di pêvajoya ''Felsefeya Serdema Navîn'' de wê bandûra felsefeyê li Kurdistanê pêşketî wê çawa wê pêşketinên dînî ve bibê û ve çawa ve li civakê wê di nava wê de wê xwe bide diyarkirin wê ser wê bisekinê. Pêvajoya Felsefeya Serdema Navîn ve ji Suhrewerdî, [[Dînewerî]], [[Rewendî]], [[Mensûr Xelac]] û heta [[Melayê Cizîrî]] û [[Feqiyê Teyran]] ve di çerçoveyek dirêj û berfireh de wê felsefeyê ve hilde li dest. Cara pêşî wê, fikrên Melayê cizirî wê bi nerinek felsefeyî ve di pirtûkê de wê bê pêsandin û wê di bin navê ''Felsefeya Cizîrî'' ve mijarên felsefeyê ên weke hakikatê´, metafizikê, cewherê, mijare hebûnê wê çawa wê melayê cizirî wê, di gotinên xwe de wê bênê ser ziman û piştî wî di dewama wê de wê feqiyê teyran wê, çawa wê bikê bi nerinek di wan de kûr bibê wê, bi gotin û zimanê felsefeyî wê weke bi nerinek teybet wê, ser wê bê sekin in û wê werê hanin ser ziman. Mijare dîroka felsefeyê wê, weke mijare giring a bi pêşketina civakê re wê niviskar wê ser wê bisekinê û wê di wê temenê de wê, bênê ser ziman. Di wê temenê de wê, pirtûk wê dîmenekê felsefeyê a pirrali wê, di çerçoveya ´têgiha ´felsefeyê li Kurdistanê di demên ronasansê´ de wê bênê ser ziman. Wê di wê çerçoveyê de wê felsefeya ronasansê û wê çawa wê, dîmen û şeklekê wê di nava gotinên cizirî û teyran de wê xwe bide diyarkirin wê, bi nerinek berfireh wê di pirtûkê de wê ser wê bê sekin in. <ref name=":0"/> = Navaroka pirtûkê = Dîroka felsefeyê li kurdistanê wê weke xabate çerçoveya wê berfireh wê were tefkirkirin bê. Heya nûha sê cildên wê hatina weşandin. Pirtûka cilda wê ya pêşî wê pêvajoya dîrokê a ji demên destpêkê ên şariştaniyê wê pêşî bi nerin û gotinên felsefeyê w tabîî şîroveyek berfireh bikê û wê di wê temenê de wê çerçoveyek fahmkirinê wê bênê ser ziman. Di wê çerçoveyê de wê pêvajoyên civakî û fikri di zikhev de wê, şîrovebikê û wê bênê ser ziman. Di cilda duyem de jî wê, pêvajoyên fslsefeyê wê bênê ser ziman. Wê, pêvajoyên felsefe û hizra Mitrayi wê, bi gelek rengên wê yên pêşketinê de wê diyarbikê. Di wê de wê çawa wê pêvajoyek felsefeyî wê bênê ser ziman wê ser wê bisekinê. Pêvajoya felsefeya zerdeştiyê û bi teybetî felsefeya zerdeşt a etikî wê ser wê bisekinê. Di wê de wê, pêvajoyên zerdeştitiyê û pêşketina wê ya bi felsefeyî û bandûra wê, bi awayekê berfireh wê bigirê li dest. Di dewama wê de wê heya Manitiyê û Mazdekiyê û pêşketinên wê yên piştre wê bênê ser ziman. Di deama wê de wê, pêvajoya felsefeya antikî a kurdistanî û bandûra wê ya li demên felsefeya girêkê wê ji heya demên helenikî wê bi wê çerçoveyê wê şîrovebikê û wê bênê ser ziman. Piştî wê hinekê jî wê ser pêvajoyên felsefeya serdema navin wê bi gelemperî wê ser wê bisekinê û wê herêmê. BI nerinek giştî wê ji Mani, Mazdek, Suhrewerdî, Hallacê mensur, û heya Malayê cizizî, Feqiyê teyran û Ahmedê xanê wê gelek filosofên kurd wê bi nerina wan re wê bênê ser ziman. Cilda sêyem a felsefeya dîroka kurdistanê wê ser çerçoveyek berfireh wê, bi pêvajoyên felsefeyê ji hêla nerinên felsefî ên kurdistanî ve wê bi teybetî wê hilde lli dest û wê, weke çawa li ingilistanê emprisism, l almanya idealism û li firansa metalyalism wê piştî ronasansê wê pêşkeve wê li kurdistanê wê destpêkek felsefeyî a bi wê rengê wê felsefeya rasyonalismê wê xêz bikê û wê bênê ser ziman. Yigit wê, ev wê weke xate rasyonalismê a li kurdistanî û an xate rasyonalismê a kurdistanê wê bi gotin bikê û wê bênê ser ziman. Ji wê aliyê ve wê, piştî Suhrewwrdî wê hizrên wî û şîroveyên felsefeya wî ya rohniyê û ango `îşraqî´ ku wê bi Şehhrezorî re wê çawa wê şîrovekirin û bandûra wê ya li Şîrazî, ibni sîna, Hallac û hwd wê, ser wê bisekinê. Niviskar wê, vê felsefeya rasyonalisma kurdistanî wê weke di wê demê de wê weke ekolek giştî di serdema rojhilata navin de wê pêşkeve wê bi gotin bikê û wê di dewama wê de wê, bandûra wê li europa û ango rojava wê çawa wê bibê wê ser wê bisekinê. Di wê demê de wê Ibni rûşd wê felsefeya xwe barî rojava bikê û ew bi bandûra wê rasyonalisma kurdistanî niviskar wê bi gotin dikê. Wekî din wê di dewama wê de wê li herêmên weke endulusê wê felsefeya ibnii Massara, Ibni Tufeyl ku wê bibê ew wê, bi hinek şîroveyan wê weke ji wê rasyonalisma herêma kurdistanî bi kokên wê ew pêşdikeve wê şîrove dikê û wê, ser wê temenê wê çawa wê têgihiştina bi gotinên weke ´rasyonalisma şenber´ û ´rasyonalisma razber´ wê ser van filosofên wê demê re ku wê pêşkeve wê bi fikrên wan re wê analizbikê. Cilda sêyem wê, di dewama wê de wê berfireh wê ser felsefeya enel-haq´ û anku ´ez rastitiyê´ wê bisekinê û wê werênê ser ziman. Wê ser koka wê û çavkaniyên wê yên ku ew di wê demê de wê ser wan wê çawa êw pêşkeve û wê vaji têgîhiştinek mistikî ku wê di wê de wê bê xwestin were bicihkirin û hanin ser ziman ew wê çawa wê xwediyê têgihiştina rasyonal û pêşketina rasyonalismê bê wê niviskar wê bi berfirehî wê ser wê bisekinê. Di dewama wê de wê, gotina ´ez´ ku wê di çavkaniya ´ez rast im´ de wê şîrove bikê û niviskar wê gotinê wê weke gotina hiş a dewscartes û ango gotina wî ya ´cogito´ wê bi çerçoveyek berfireh û di wê rengê wê bişibênê wê û wê şîrove bikê. <ref name=":0"/> Di dewama wê de wê felsefeya melayê cizirî wê ser wê bisekinê. Niviskar wê felsefeya melayê cizirî ji aliyê têgîhiştina wî ya hebûnîparêzîyê a razber ve wê çawa wê pêşkeve ser wê bisekinê. Di wê çerçoveyê de wê felsefeya hebûnê a melayê cizirî wê ser wê bisekinê û wê bi gelek xatên wê yên bingihîn wê bi fikrên wî re wê analiz bikê. Di dewama wê de wê felsefeya feqiyê teyran bi têgihiştina ´hebûna şubjektiv wê şîrovebikê û wê bênê ser ziman. Wê di wê temenê de wê teyran wê felsefeya wî bi çerçoveyek giring wê, werênê ser ziman ê wê çawa wê di dewama melayê cizirî de wê were fahmkirin wê ser wê bisekinê û wê werênê ser ziman. Weki din dewama wê de wê felsefeya ahmedê xanê wê ji berhemên wî ser wê bisekinê û ew gotina felsefeya hebûnê wê bi gotina felsefeya evînê a ahmedê xani re wê şîrovebikê û wê di wê temenê de wê, di gotina evinê de wê çawa wê têgihiştinek hebûnê wê bi fahmkirina wê ya felsefî ser wê bisekinê û wê bênê ser ziman. Felsefeya ahmedê xani wê bi çerçoveyek berfireh wê dervî gotinên wêjeyî wê ew wî bi gotinên felsefeyî wê ser wê bisekinê û wê bênê ser ziman. <ref name=":0"/> = Nerinên di pirtûkê de tên ser ziman = Nerinên ku ew di pirtûkê de tên analiskirin ser fikrên filosofên kurd re wê, bi mijarên weke hebûnîparêzîyê, rasyonalismê, felsefeya dîrokê, felsefeya zaninê, gotina hişmendiyê, metafîzîkê, teolojiyê û hwd re wê bênê ser ziman. Di dewama wê de wê, di demên hemdem de wê çawa wê karibê wê bi çerçoveyek felsefeyî wê werina fahmkiriin û şîroveyek hemdem re wê çawa wê karibin werina fahmkiriin û ji wan bê gihiştin hizirkirinekê hemdem û nerinek felsefeyî a hemdem wê bi wê ser wê bisekinê. Ji wê aliyê ve wê dîmenekê berfireh ê felsefeyî bi çerçoveyek û nerinek hemdem re wê tînê ser ziman. Di dawîya pirtûkê de wê bi gotina ´temenê felsefeya hemdem li kurdistanê´ de wê, çawa wê karibê wê bi rengekê fahmkirinekê pêşbixê wê bi wê re wê ser wê bisekinê û wê bênê ser ziman. <ref name=":0"/> = Bingihê felsefî li kurdistanî û çavkaniyên wê = Di pirtûkê de wê weke aliyekê giring wê bingihê felsefi û pêşketina wê çawa wê, hebê wê ser wê bisekinê. Di wê çerçoveyê de wê, bi çerçoveyek şîrovekirinê a bi temenekê dîrokî wê şîroveyek berfireh wê bikê û wê bi wê re wê bênê ser ziman. Bi wê yekê wê, pêvajoya dîroka kurdistanê, civakî û bi demên wê yên berê û nû re wê, bi hizrên di wê temenê de hatina ser ziman û bûna wê analizek bingihîn wê bikê ku ew wê pêşbixê. Ser wê çerçoveyê re wê, gotina rasyonalisma kurdistanî wê bi temen bikê û wê bênê ser ziman. Di wê temenê û çerçoveye de wê çerçoveyek berfireh a şîroveyêî ser temenê felsefeyî wê pêşbixê. Ji wê aliyê ve wê, di şîroveya dawî de wê bi gotinên weke "felsefeya kurdistanê heya. Lê ji hev beleweleya. Pêwîsta were şîrovekirin û fahmkirin. Nerinên hatina ser ziman ew bi çavkani û nerinek hemdem re di nerinek rexnegirî de were derbaskirin." <ref name=":0"/> Wekî din wê pêvajoyên felsefeyê wê, çawa wê hebin wê bi hizrên wê re wê werênê ser ziman. Minaq wê hizra hallacê mensur ku wê bênê ser ziman wê ser fikrên Qudat hemedenî wê bisekinî ku ew wê çawa wê xwediyê çerçoveyek fahmkirinê bê. Wekî din wê baweriyên kurdistanî wê çawa wê karibê ji wan sûdbigirê wê, di wê çerçoveyê de wê, bi şîroveyekê wê bixwezê wê balê bikişênê ser wê. Di wê temenê de wê, nerinên wan, şêwayên wan ên fahmkirinê, şîrovekirina gerdûnê, jiyanê û nerina wan ya li jiyanê, têgihihiştina zayendî, û hebûna mirov ew çawa dibînin û mijare maf û azadiyê û an gotina ´azadiyê´ wê çawa wê di wan de wê hebê û an çawa wê pêwîst bê ku ew were fahmkirin wê ser wê bisekinê. = Armanca pirtûkê = Armanca pirtûkê wê di serî de wê ew bê ku ew bide diyarkirin ku wê li kurdistanê wê çawa wê bingihekê kirina felsefeyê wê hebê. Di dewama wê de wê dixwezê wê bide diyarkirin ku wê bingihê wê heya lê di wê temenê de wê, heta nûha kesên ku wê fahmbikin, şîrovebikin û ser wê, bisekin in wê kêm bin. An jî ew dema ku ew hanina ser ziman wê, ne di bin rastiya wê û navê wê de lê wê di bin navên cûda de wê, werênina ser ziman. Hinekê jî wê gotina ji hev belavbûna felsefeyê wê bi wê yekê wê bênê ser ziman. Ji wê aliyê ve armanca felsefeyê wê ekola felsefeya kurdistanê çerçoveya wê ku ew çawa heya û pêwîsta were pêşxistin wê, ser wê bisekinê. Niviskar di pirtûkê de wê, felsefeyê di nava jiyanê de wê weke bo jiyane civakê, pêşketina wê, û xwe fahmkirina wê weke aliyekê fikî û hişmendî yê nebê nabê wê bi gotin bikê û wê pêwîstîya pêşxistina wê ku ew dikeve ser mil de wê ser wê bisekinê û wê bênê ser ziman. Ji wê aliyê ve wê felsefeya kurdistanê wê, di demên berîya zayinê ên kevnera de wê rolek çawa wê, di pêşketina felsefeyê de wê bileyizê wê ser wê bisekinê. Di dewama wê de wê di serdema navîn de wê filosof û felsefeya pêşdikeve wê bi wê çavkaniyê wê pêşkevin. Di wê çerçoveyê de wê, ji bili ekola felsefeyê a kurdistanê a rasyonal û pê de wê li hrêmî û di serdema navin de wê felsefe pêşnekevin jî wê di nava xabatê de wê were bi gotin kirin. Ber vê yekê wê demek ku em dikevinê de wê weke demeke civakî bê û ji wê aliyê ve Abdusamet Yigit felsefeyê wê weke pêwîstîyek nebê nabê bi wê yekê bibînê û wê, ji wê aliyê ve pêşxistina wê û pêşxistina şîroveyên bi wê çerçoveya wê, û giringiya wan wê ser wê bisekinê. = şêwayê nivisandina pirtûkê = Şêwayê nivisandina pirtûkê wê ser çerçoveyek lêkolinî bê. Wê di wê çerçoveyê de wê, ji du aliyan ve wê karibê wê, bi çavkaniyên wê re wê fahmbikê. Yek bi mijare fikrên filosofan û keseyetên rewşenbîr, akademisyan û hwd û fikrên xwe yên ser wan hanina ser ziman wê, bahsa wan bikê. Ji aliyê din ê duyem ve jî wê bahsa navaroka hizrên filosofan wê bikê û wê bi çavkaniya fikrên wan û berê wan ew fikir ku ew hatina ser ziman wê bi çi awayê wê bênê ser ziman wê ser wê jî wê bisekinê. Minaq wê di çerçoveya fikrên suhrewerdî de wê hem bi fikrên wê merheleyên aqilbûnê bi aqilê piretikê, razber û aqilê ser yê razber re weke pêvajoyek sêyem ku ew weke aqilê gerdûnî û an jî xwûdayî bi nav dikê wê bênê ser ziman. Wê ji wê aliyê ve wê, bi aliyê aqilê objektiv û şubjektiv ve wê çawa wê hebê wê bi wê re wê ser wê bisekinê. Wekî din wê ji fikrên suhrewerdî û rexneyên wî yên ser fikrên aristoteles re wê ser wê bisekinê û wê bênê ser ziman. Di wê çerçoveyê de wê bandûra fikrên aristoteles û platon wê çawa wê bibê wê ser wê jî wê bisekinê. == Çavkanî == * Dîroka felsefeyê li kurdistanê 2 (cilda duyem). === Jêder === {{Çavkanî}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] o5emiyrwftfcgig3hwk877hphwb4spl Keybanûya Şebayê 0 314416 2085844 2069324 2026-08-17T14:28:47Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2085844 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = The art Bible, comprising the Old and new Testaments - with numerous illustrations (1896) (14802666673).jpg }} '''Keybanûya Şebayê''' , ku bi erebî Bilqîs û bi geʽezî Makeda tê navandin, kesayetek e ku yekem car di Pirtûka Pîroz a Îbranî de tê vegotin. Di çîroka resen de, ew karwanek ji diyariyên hêja ji bo [[Silêman (pêxember)|Silêman]], [[Keyên Îsraêl û Cihûstanê|keyê çarem ê Îsraêl û Cihûstanê]], tîne. Ev vegotin di [[Cihûtî]], [[Xiristiyaniya etopyayî]] û [[Îslam]]ê de bi berfirehî hatiye şîrovekirin û pêşvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bulletin.hds.harvard.edu/echoes-of-a-legendary-queen/ |sernav=Echoes of a Legendary Queen |malper=Harvard Divinity Bulletin |roja-gihiştinê=2026-05-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/theobserver/2002/may/26/features.review7 |sernav=Queen of Sheba - Treasures from Ancient Yemen |malper=the Guardian |tarîx=2002-05-25 |roja-gihiştinê=2025-05-30 |ziman=en }}</ref>Ji ber vê yekê ew bûye mijara yek ji dorên efsaneyan ên herî berbelav û berhemdar li [[Rojavayê Asyayê]] û [[Bakur-Rojhilatê Afrîkayê]], her wiha li herêmên din ên ku [[Dînên îbrahîmî|olên îbrahîmî]] bandorek girîng lê kirine jî. Dîroknas û arkeologên nûjen Şeba wekî yek ji keyaniyên Erebistana Başûr didin nasandin, ku li [[Yemen]]a îroyîn hebû. Lêbelê, ji ber ku tu şopê wê heya niha nehatiye dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishmuseum.org/collection |sernav=Collection {{!}} British Museum |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-30 |ziman=en}}</ref>, hebûna Keybanûya Şebayê di nav dîroknasan de tê gotûbêjkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesên Pirtûkên Keyan]] [[Kategorî:Keybanûya Şebayê| ]] [[Kategorî:Keybanûyên ereb]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] 3oqkf50ksyd5xd8ejk58txn68s6qpyp Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy 3 329125 2085776 2085678 2026-08-17T12:25:14Z Yonetmenbeyy 172681 /* Diqat be */ Bersiv 2085776 wikitext text/x-wiki == Silav == Ev rûpela gotûbêja min e. Hûn dikarin li vir ji min re peyam bihêlin. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy#top|gotûbêj]]) 10:37, 2 tebax 2026 (UTC) == Diqat be == Merheba @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], ez dibînim ku tu şablona jêbirinê ji gotaran jê dikî. Ew jî ne cara ewil e. Bi kerema xwe qanûnên wîkîpediyayê hirmet bike. Diqat bike, dibe ku tu teyî astengkirin, wextê ku tu guhartinên bi temamî nîqaşkirî, betal dikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:59, 16 tebax 2026 (UTC) :Silav, agahdariya te ji bo min girîng e. Armanca min ne ew e ku ez qaîdeyên Wîkîpediyayê binpê bikim an jî guhartinên nîqaşkirî betal bikim. Heke min şaşîyek kiribe, ez ê wê sererast bikim û berî guhartinên din rêgezên Wîkîpediyayê baştir kontrol bikim. Spas ji bo hişyarkirinê. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy#top|gotûbêj]]) 12:25, 17 tebax 2026 (UTC) 0yvluv3asfab88u567zhea933vl5799 Dan Kelly 0 329201 2085813 2085769 2026-08-17T13:20:17Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085813 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Bushranger Dan Kelly.jpg | sernavê_wêne = Wêneyek Dan Kelly | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|06|1861}} | cihê_jidayikbûnê = [[Beveridge, Vîktorya]], [[Awistralya]] | roja_mirinê = {{Mirin|28|06|1880}} | cihê_mirinê = [[Glenrowan, Vîktorya]], [[Awistralya]] | esil = [[îrlendî]] | hevwelatî = Awistralya | pîşe = Tawankar | dê = Ellen Kelly | bav = John "Red" Kelly }} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> qanûnderketiyekî awistralî û bushranger (şêwazeke xwecihî ya tawanbarê çolê) bû. Ew birayê herî biçûk ê tawanbarê navdar, [[Ned Kelly]], bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}</ref> Komma Kelly sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}</ref> Dan Kelly di dorpêçkirina [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]] de hat kuştin. Çîroka Koma Kelly di dîrok û çanda Awistralyayê de bandoreke mezin hiştiye. Li ser Ned Kelly û Koma Kelly gelek pirtûk, fîlm û berhemên hunerî hatine afirandin. Heta di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Herwiha, Koma Kelly bû mijara yekemîn fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hat kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}</ref> Wan bankan talan dikirin, hin bajar dixistin bin kontrola xwe de û di nav gelê [[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de tirs û xem belav dikirin. Polîsên Vîktorya du li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê tevî hemû hewldanên xwe, nikaribûn wan bibînin an bigirin. == Jiyana pêşîn == [[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]] Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Vîktoryayê û li derdora [[Beveridge, Vîktorya|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî darîn û sade ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene. Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlandî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir. Dema ku Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Vîktorya|Greta]], li bakurrojhilatê Vîktorya, ve bir. Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd mîna gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Vîktorya, ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin. Koma hevalên Dan wekî "Greta Mob" dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ji ber ku ew gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] dikirin, li hermêmê baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi gumana dizîna kurtanekî hespan de hate desteserkirin. Lê ji ber ku polîsan delîlên dijî wî peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema ku xwediyê dikanê razî nebû dikana xwe veke, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir. Li dijî wan tawanên wek êrîşkirin, zirar dayîna milkê xelkê (derî), ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxê 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û polîsan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên ku li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber ku milkê bi nirxê 10 poundan zirar kirbû, bi mehekê zindan hat cezakirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbariya dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Vîktorya|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Bûyera ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[Bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin.Ellen Kelly bi tawanbariya hewldana kuştinê hate sûcdarkirin û bi sê salan zindanê hat cezakirin. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî her yek bi şeş salan zindan hatin cezakirin. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên Wombat Ranges. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku li wir hespan xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî amûrekî biçûk jî çêkiribû. Herdû birayan dema xwe bi lêgerîna zêra di nav çemê de derbas dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin serdana wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Polîsan tawanbariya hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Vîktorya|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Vîktorya|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû. '''Stringybark Creek''' [[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]] Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. '''Qanûnderketî''' Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikûmeta Vîktorya fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Vîktorya hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Vîktorya|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound. Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Vîktoryayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan baş dizanibûn çawa di çol û daristanan de bijîn. û gelê herêmê jî piştgirîya wan dikir. '''Kuştin''' Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîsan xwe di bin nivînê Sherritt de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] dîl girtibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan. Lê plan bi ser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên di mêvanxaneyê de hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}</ref> Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}</ref> Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> '''Glenrowan''' [[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]] [[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]] Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûbû. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}</ref> Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket derve da ku li hespa xwe bigere. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin. Di saet 10:00an de, komeke mezin ji mirovan li cihê bûyerê kom bûn û pevçûn temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin ji dîlan bikaribin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin. Di saet 2:30an de, polîsan agir berdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Wî Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn. Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termên wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan. Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek bibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla. Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bê nîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, wekî gorevan kar dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî wekî waîz kar dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, erdê li dora goran hat cotkirin, da ku cihê gorên wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin. Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û li Benalla hatin hiştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}</ref> Zirxa Ned Kelly ji bo Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne ji bo depoya polîsan li [[Richmond]]ê hate şandin. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çend perçeyên zirxan dan Sir William Clarke. Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Vîktorya]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}</ref> Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken}}</ref> Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Vîktorya]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}</ref> == Dan Kelly piştî Glenrowanê == [[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]] Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were ispatkirin ka ew çawa mirin, an jî cesedên ku hatibûn dîtin bi rastî yên Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du bi saxî ji agir derketibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315175131/http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |url-status=dead }}</ref> Lê delîlên ku piştgirî bidin van îdîayan pir kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |access-date=2026-08-14 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106014340/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231094340/http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |url-status=dead }}</ref> Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}</ref> Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}</ref> Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}</ref> Hate gotin ku her du di [[Şerê Boeran ê Duyemîn]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}</ref> Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya. Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê "1876 DAN KELLY" hatibû kolandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}</ref> Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye. Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji[[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistraliyayî hate firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne. * [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria] * [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos] * [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}} * [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}} * [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire] * [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1880]] qwtyr61v7fcp6qqrimkne6opbknwy2y Halkalı 0 329202 2085771 2085770 2026-08-17T12:12:57Z Kurê Acemî 105128 /* Tax */ 2085771 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Herêm | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' ({{1928| بیوك حلقه‌لی, بچووک حەڵقەلی|ts=''Beuyuk halkali, Keucuk halkali'' = Böyük ḧalqali, Köçük ḧalqali (Ḧelqeliya Mezin, Helqeliya Biçûk)}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/ |sernav=Küçükçekmece Belediyesi |malper=kucukcekmece.istanbul |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=tr |paşnav=Belediyesi |pêşnav=Küçükçekmece}}</ref>, {{1946|Büyükhalkalı, Küçükhalkalı}}, {{1968|Halkalı}}, semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmara]]yê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.041815" longitude="28.770447" zoom="12" width="270" height="270" text="">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/9475439", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Altınşehir Mahallesi", "type": "boundary", "wikidata": "Q6038424", "wikipedia": "tr:Altınşehir, Başakşehir" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [28.7470742, 41.0618155], [28.7474143, 41.0617691], [28.7492755, 41.0613939], [28.7498596, 41.0613016], [28.7506966, 41.0611807], [28.7522754, 41.0610216], [28.7528897, 41.0609862], [28.7533102, 41.0609756], [28.7538647, 41.0609776], [28.7543855, 41.0609928], [28.7559249, 41.0610294], [28.7568892, 41.0610883], [28.7568491, 41.0620179], [28.757048, 41.062297], [28.7576059, 41.0638825], [28.7577346, 41.0645135], [28.7579921, 41.0649826], [28.7578634, 41.065921], [28.7581209, 41.0665357], [28.7580779, 41.0671505], [28.7583783, 41.0677329], [28.7583998, 41.0687036], [28.7588075, 41.0700948], [28.7589821, 41.0714635], [28.7584187, 41.0715481], [28.7574567, 41.0716607], [28.7563639, 41.0718156], [28.7514493, 41.072678], [28.7500034, 41.0728929], [28.7494336, 41.0729986], [28.7479183, 41.0732057], [28.746711, 41.0734285], [28.7458134, 41.0735522], [28.7447083, 41.073714], [28.7437963, 41.0739243], [28.7424084, 41.0745659], [28.7425264, 41.0743799], [28.7426015, 41.0741939], [28.7426874, 41.0739674], [28.7431702, 41.0730858], [28.7432681, 41.0728886], [28.7433028, 41.0728186], [28.7436104, 41.0721989], [28.7439537, 41.0713739], [28.7443829, 41.0702982], [28.7446296, 41.0696268], [28.7447369, 41.0691091], [28.7448013, 41.0685429], [28.7448764, 41.0681547], [28.745048, 41.0677826], [28.745327, 41.0673862], [28.7456381, 41.066998], [28.7456836, 41.0669098], [28.7457132, 41.0668524], [28.7457132, 41.0666825], [28.745708, 41.0666381], [28.7457038, 41.0666021], [28.7456489, 41.0661325], [28.7456475, 41.0661151], [28.7456347, 41.0659567], [28.7456274, 41.0658655], [28.7456703, 41.0656471], [28.7457991, 41.0653963], [28.7460128, 41.065092], [28.7460544, 41.0650298], [28.7465496, 41.0642886], [28.7465823, 41.0642396], [28.7466329, 41.0641415], [28.7467968, 41.0636572], [28.7468594, 41.0631864], [28.7470742, 41.0618155] ] ] }, "id": "relation/9475439" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4697004873", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 9475439, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Altınşehir Mahallesi", "type": "boundary", "wikidata": "Q6038424", "wikipedia": "tr:Altınşehir, Başakşehir" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.7529076, 41.0689001 ] }, "id": "node/4697004873" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Taxa Altınşehir]] * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Atakent |10.3195 |- |Ataturk |4.1529 |- |Navenda Halkaliyê |8.0115 |- |İstasyon |4.3148 |- |Mehmet Akîf |5.2374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |33.1444 |} == Statû == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hesen ÖZTEKÎN |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stembol]] bibsoo420ntkps4y48mkaixolx0leln 2085772 2085771 2026-08-17T12:14:08Z Kurê Acemî 105128 2085772 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Herêm | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' ({{1928| بیوك حلقه‌لی, بچووک حەڵقەلی|ts=''Beuyuk halkali, Keucuk halkali'' = Böyük ḧalqali, Köçük ḧalqali (Ḧelqeliya Mezin, Helqeliya Biçûk)}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/ |sernav=Küçükçekmece Belediyesi |malper=kucukcekmece.istanbul |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=tr |paşnav=Belediyesi |pêşnav=Küçükçekmece}}</ref>, {{1946|Büyükhalkalı, Küçükhalkalı}}, {{1968|Halkalı}}, semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmara]]yê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke girîng a rêhesinî ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.041815" longitude="28.770447" zoom="12" width="270" height="270" text="">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/9475439", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Altınşehir Mahallesi", "type": "boundary", "wikidata": "Q6038424", "wikipedia": "tr:Altınşehir, Başakşehir" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [28.7470742, 41.0618155], [28.7474143, 41.0617691], [28.7492755, 41.0613939], [28.7498596, 41.0613016], [28.7506966, 41.0611807], [28.7522754, 41.0610216], [28.7528897, 41.0609862], [28.7533102, 41.0609756], [28.7538647, 41.0609776], [28.7543855, 41.0609928], [28.7559249, 41.0610294], [28.7568892, 41.0610883], [28.7568491, 41.0620179], [28.757048, 41.062297], [28.7576059, 41.0638825], [28.7577346, 41.0645135], [28.7579921, 41.0649826], [28.7578634, 41.065921], [28.7581209, 41.0665357], [28.7580779, 41.0671505], [28.7583783, 41.0677329], [28.7583998, 41.0687036], [28.7588075, 41.0700948], [28.7589821, 41.0714635], [28.7584187, 41.0715481], [28.7574567, 41.0716607], [28.7563639, 41.0718156], [28.7514493, 41.072678], [28.7500034, 41.0728929], [28.7494336, 41.0729986], [28.7479183, 41.0732057], [28.746711, 41.0734285], [28.7458134, 41.0735522], [28.7447083, 41.073714], [28.7437963, 41.0739243], [28.7424084, 41.0745659], [28.7425264, 41.0743799], [28.7426015, 41.0741939], [28.7426874, 41.0739674], [28.7431702, 41.0730858], [28.7432681, 41.0728886], [28.7433028, 41.0728186], [28.7436104, 41.0721989], [28.7439537, 41.0713739], [28.7443829, 41.0702982], [28.7446296, 41.0696268], [28.7447369, 41.0691091], [28.7448013, 41.0685429], [28.7448764, 41.0681547], [28.745048, 41.0677826], [28.745327, 41.0673862], [28.7456381, 41.066998], [28.7456836, 41.0669098], [28.7457132, 41.0668524], [28.7457132, 41.0666825], [28.745708, 41.0666381], [28.7457038, 41.0666021], [28.7456489, 41.0661325], [28.7456475, 41.0661151], [28.7456347, 41.0659567], [28.7456274, 41.0658655], [28.7456703, 41.0656471], [28.7457991, 41.0653963], [28.7460128, 41.065092], [28.7460544, 41.0650298], [28.7465496, 41.0642886], [28.7465823, 41.0642396], [28.7466329, 41.0641415], [28.7467968, 41.0636572], [28.7468594, 41.0631864], [28.7470742, 41.0618155] ] ] }, "id": "relation/9475439" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4697004873", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 9475439, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Altınşehir Mahallesi", "type": "boundary", "wikidata": "Q6038424", "wikipedia": "tr:Altınşehir, Başakşehir" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.7529076, 41.0689001 ] }, "id": "node/4697004873" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Taxa Altınşehir]] * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Atakent |10.3195 |- |Ataturk |4.1529 |- |Navenda Halkaliyê |8.0115 |- |İstasyon |4.3148 |- |Mehmet Akîf |5.2374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |33.1444 |} == Statû == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hasan Öztekin |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stembol]] oxhjyufpac58d549nw3p1jowd8ri1pf 2085773 2085772 2026-08-17T12:14:36Z Kurê Acemî 105128 2085773 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Herêm | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' ({{1928| بیوك حلقه‌لی, بچووک حەڵقەلی|ts=''Beuyuk halkali, Keucuk halkali'' = Böyük ḧalqali, Köçük ḧalqali (Ḧelqeliya Mezin, Helqeliya Biçûk)}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/ |sernav=Küçükçekmece Belediyesi |malper=kucukcekmece.istanbul |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=tr |paşnav=Belediyesi |pêşnav=Küçükçekmece}}</ref>, {{1946|Büyükhalkalı, Küçükhalkalı}}, {{1968|Halkalı}}, semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmara]]yê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke giring a rêhesinî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.041815" longitude="28.770447" zoom="12" width="270" height="270" text="">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/9475439", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Altınşehir Mahallesi", "type": "boundary", "wikidata": "Q6038424", "wikipedia": "tr:Altınşehir, Başakşehir" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [28.7470742, 41.0618155], [28.7474143, 41.0617691], [28.7492755, 41.0613939], [28.7498596, 41.0613016], [28.7506966, 41.0611807], [28.7522754, 41.0610216], [28.7528897, 41.0609862], [28.7533102, 41.0609756], [28.7538647, 41.0609776], [28.7543855, 41.0609928], [28.7559249, 41.0610294], [28.7568892, 41.0610883], [28.7568491, 41.0620179], [28.757048, 41.062297], [28.7576059, 41.0638825], [28.7577346, 41.0645135], [28.7579921, 41.0649826], [28.7578634, 41.065921], [28.7581209, 41.0665357], [28.7580779, 41.0671505], [28.7583783, 41.0677329], [28.7583998, 41.0687036], [28.7588075, 41.0700948], [28.7589821, 41.0714635], [28.7584187, 41.0715481], [28.7574567, 41.0716607], [28.7563639, 41.0718156], [28.7514493, 41.072678], [28.7500034, 41.0728929], [28.7494336, 41.0729986], [28.7479183, 41.0732057], [28.746711, 41.0734285], [28.7458134, 41.0735522], [28.7447083, 41.073714], [28.7437963, 41.0739243], [28.7424084, 41.0745659], [28.7425264, 41.0743799], [28.7426015, 41.0741939], [28.7426874, 41.0739674], [28.7431702, 41.0730858], [28.7432681, 41.0728886], [28.7433028, 41.0728186], [28.7436104, 41.0721989], [28.7439537, 41.0713739], [28.7443829, 41.0702982], [28.7446296, 41.0696268], [28.7447369, 41.0691091], [28.7448013, 41.0685429], [28.7448764, 41.0681547], [28.745048, 41.0677826], [28.745327, 41.0673862], [28.7456381, 41.066998], [28.7456836, 41.0669098], [28.7457132, 41.0668524], [28.7457132, 41.0666825], [28.745708, 41.0666381], [28.7457038, 41.0666021], [28.7456489, 41.0661325], [28.7456475, 41.0661151], [28.7456347, 41.0659567], [28.7456274, 41.0658655], [28.7456703, 41.0656471], [28.7457991, 41.0653963], [28.7460128, 41.065092], [28.7460544, 41.0650298], [28.7465496, 41.0642886], [28.7465823, 41.0642396], [28.7466329, 41.0641415], [28.7467968, 41.0636572], [28.7468594, 41.0631864], [28.7470742, 41.0618155] ] ] }, "id": "relation/9475439" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4697004873", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 9475439, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Altınşehir Mahallesi", "type": "boundary", "wikidata": "Q6038424", "wikipedia": "tr:Altınşehir, Başakşehir" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.7529076, 41.0689001 ] }, "id": "node/4697004873" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Taxa Altınşehir]] * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Atakent |10.3195 |- |Ataturk |4.1529 |- |Navenda Halkaliyê |8.0115 |- |İstasyon |4.3148 |- |Mehmet Akîf |5.2374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |33.1444 |} == Statû == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hasan Öztekin |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stembol]] 2qbhuaro86zrhoosr4qjq58v4je0x3h 2085774 2085773 2026-08-17T12:17:27Z Edge3542 176144 2085774 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Herêm | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 25.32 | nifûs = 358353 | koda_postayê = 34303, 34307, 34494 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' ({{1928| بیوك حلقه‌لی, بچووک حەڵقەلی|ts=''Beuyuk halkali, Keucuk halkali'' = Böyük ḧalqali, Köçük ḧalqali (Ḧelqeliya Mezin, Helqeliya Biçûk)}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/ |sernav=Küçükçekmece Belediyesi |malper=kucukcekmece.istanbul |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=tr |paşnav=Belediyesi |pêşnav=Küçükçekmece}}</ref>, {{1946|Büyükhalkalı, Küçükhalkalı}}, {{1968|Halkalı}}, semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmara]]yê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke giring a rêhesinî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.041815" longitude="28.770447" zoom="12" width="270" height="270" text="">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/9475439", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Altınşehir Mahallesi", "type": "boundary", "wikidata": "Q6038424", "wikipedia": "tr:Altınşehir, Başakşehir" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [28.7470742, 41.0618155], [28.7474143, 41.0617691], [28.7492755, 41.0613939], [28.7498596, 41.0613016], [28.7506966, 41.0611807], [28.7522754, 41.0610216], [28.7528897, 41.0609862], [28.7533102, 41.0609756], [28.7538647, 41.0609776], [28.7543855, 41.0609928], [28.7559249, 41.0610294], [28.7568892, 41.0610883], [28.7568491, 41.0620179], [28.757048, 41.062297], [28.7576059, 41.0638825], [28.7577346, 41.0645135], [28.7579921, 41.0649826], [28.7578634, 41.065921], [28.7581209, 41.0665357], [28.7580779, 41.0671505], [28.7583783, 41.0677329], [28.7583998, 41.0687036], [28.7588075, 41.0700948], [28.7589821, 41.0714635], [28.7584187, 41.0715481], [28.7574567, 41.0716607], [28.7563639, 41.0718156], [28.7514493, 41.072678], [28.7500034, 41.0728929], [28.7494336, 41.0729986], [28.7479183, 41.0732057], [28.746711, 41.0734285], [28.7458134, 41.0735522], [28.7447083, 41.073714], [28.7437963, 41.0739243], [28.7424084, 41.0745659], [28.7425264, 41.0743799], [28.7426015, 41.0741939], [28.7426874, 41.0739674], [28.7431702, 41.0730858], [28.7432681, 41.0728886], [28.7433028, 41.0728186], [28.7436104, 41.0721989], [28.7439537, 41.0713739], [28.7443829, 41.0702982], [28.7446296, 41.0696268], [28.7447369, 41.0691091], [28.7448013, 41.0685429], [28.7448764, 41.0681547], [28.745048, 41.0677826], [28.745327, 41.0673862], [28.7456381, 41.066998], [28.7456836, 41.0669098], [28.7457132, 41.0668524], [28.7457132, 41.0666825], [28.745708, 41.0666381], [28.7457038, 41.0666021], [28.7456489, 41.0661325], [28.7456475, 41.0661151], [28.7456347, 41.0659567], [28.7456274, 41.0658655], [28.7456703, 41.0656471], [28.7457991, 41.0653963], [28.7460128, 41.065092], [28.7460544, 41.0650298], [28.7465496, 41.0642886], [28.7465823, 41.0642396], [28.7466329, 41.0641415], [28.7467968, 41.0636572], [28.7468594, 41.0631864], [28.7470742, 41.0618155] ] ] }, "id": "relation/9475439" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4697004873", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 9475439, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Altınşehir Mahallesi", "type": "boundary", "wikidata": "Q6038424", "wikipedia": "tr:Altınşehir, Başakşehir" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.7529076, 41.0689001 ] }, "id": "node/4697004873" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Taxa Altınşehir]] * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Altınşehir |26909 |- |Atakent |10.3195 |- |Ataturk |4.1529 |- |Navenda Halkaliyê |8.0115 |- |İstasyon |4.3148 |- |Mehmet Akîf |5.2374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |'''358353''' |} == Statû == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hasan Öztekin |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stembol]] 4swaktxdjheymznop1tb4iqibf94n96 2085775 2085774 2026-08-17T12:18:00Z Edge3542 176144 2085775 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Herêm | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ -------------->| dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 25.32 | nifûs = 358353 | koda_postayê = 34303, 34307, 34494 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' ({{1928| بیوك حلقه‌لی, بچووک حەڵقەلی|ts=''Beuyuk halkali, Keucuk halkali'' = Böyük ḧalqali, Köçük ḧalqali (Ḧelqeliya Mezin, Helqeliya Biçûk)}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/ |sernav=Küçükçekmece Belediyesi |malper=kucukcekmece.istanbul |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=tr |paşnav=Belediyesi |pêşnav=Küçükçekmece}}</ref>, {{1946|Büyükhalkalı, Küçükhalkalı}}, {{1968|Halkalı}}, semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya/[[Başakşehir|Başakşehirya]] [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmara]]yê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke giring a rêhesinî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.041815" longitude="28.770447" zoom="12" width="270" height="270" text="">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/9475439", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Altınşehir Mahallesi", "type": "boundary", "wikidata": "Q6038424", "wikipedia": "tr:Altınşehir, Başakşehir" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [28.7470742, 41.0618155], [28.7474143, 41.0617691], [28.7492755, 41.0613939], [28.7498596, 41.0613016], [28.7506966, 41.0611807], [28.7522754, 41.0610216], [28.7528897, 41.0609862], [28.7533102, 41.0609756], [28.7538647, 41.0609776], [28.7543855, 41.0609928], [28.7559249, 41.0610294], [28.7568892, 41.0610883], [28.7568491, 41.0620179], [28.757048, 41.062297], [28.7576059, 41.0638825], [28.7577346, 41.0645135], [28.7579921, 41.0649826], [28.7578634, 41.065921], [28.7581209, 41.0665357], [28.7580779, 41.0671505], [28.7583783, 41.0677329], [28.7583998, 41.0687036], [28.7588075, 41.0700948], [28.7589821, 41.0714635], [28.7584187, 41.0715481], [28.7574567, 41.0716607], [28.7563639, 41.0718156], [28.7514493, 41.072678], [28.7500034, 41.0728929], [28.7494336, 41.0729986], [28.7479183, 41.0732057], [28.746711, 41.0734285], [28.7458134, 41.0735522], [28.7447083, 41.073714], [28.7437963, 41.0739243], [28.7424084, 41.0745659], [28.7425264, 41.0743799], [28.7426015, 41.0741939], [28.7426874, 41.0739674], [28.7431702, 41.0730858], [28.7432681, 41.0728886], [28.7433028, 41.0728186], [28.7436104, 41.0721989], [28.7439537, 41.0713739], [28.7443829, 41.0702982], [28.7446296, 41.0696268], [28.7447369, 41.0691091], [28.7448013, 41.0685429], [28.7448764, 41.0681547], [28.745048, 41.0677826], [28.745327, 41.0673862], [28.7456381, 41.066998], [28.7456836, 41.0669098], [28.7457132, 41.0668524], [28.7457132, 41.0666825], [28.745708, 41.0666381], [28.7457038, 41.0666021], [28.7456489, 41.0661325], [28.7456475, 41.0661151], [28.7456347, 41.0659567], [28.7456274, 41.0658655], [28.7456703, 41.0656471], [28.7457991, 41.0653963], [28.7460128, 41.065092], [28.7460544, 41.0650298], [28.7465496, 41.0642886], [28.7465823, 41.0642396], [28.7466329, 41.0641415], [28.7467968, 41.0636572], [28.7468594, 41.0631864], [28.7470742, 41.0618155] ] ] }, "id": "relation/9475439" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4697004873", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 9475439, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Altınşehir Mahallesi", "type": "boundary", "wikidata": "Q6038424", "wikipedia": "tr:Altınşehir, Başakşehir" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.7529076, 41.0689001 ] }, "id": "node/4697004873" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Taxa Altınşehir]] * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Altınşehir |26909 |- |Atakent |10.3195 |- |Ataturk |4.1529 |- |Navenda Halkaliyê |8.0115 |- |İstasyon |4.3148 |- |Mehmet Akîf |5.2374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |'''358353''' |} == Statû == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hasan Öztekin |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stembol]] 1gpgc1wvzz551jihf4988i2jszy9doy 2085953 2085775 2026-08-18T05:34:53Z ~2026-45203-84 176287 Guhartoya [[Special:Diff/2085774|2085774]] yê [[Special:Contributions/Edge3542|Edge3542]] ([[User talk:Edge3542|gotûbêj]]) şûnde kir 2085953 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | statû = Semt/Herêm | nav = Halkalı | wêne = Halkalı Map.png | mezinahiya_wêne = | koordînat = | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = | temamiya_qadê_km2 = 23,92 | nifûs = 331.444 | koda_postayê = 34303, 34307 | koda_telefonê = 212 }} '''Halkalı''' ({{1928| بیوك حلقه‌لی, بچووک حەڵقەلی|ts=''Beuyuk halkali, Keucuk halkali'' = Böyük ḧalqali, Köçük ḧalqali (Ḧelqeliya Mezin, Helqeliya Biçûk)}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/ |sernav=Küçükçekmece Belediyesi |malper=kucukcekmece.istanbul |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=tr |paşnav=Belediyesi |pêşnav=Küçükçekmece}}</ref>, {{1946|Büyükhalkalı, Küçükhalkalı}}, {{1968|Halkalı}}, semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya/[[Başakşehir|Başakşehirya]] [[Stembol|Stenbolê]] ve ye. == Cih == Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye. == Neqilkirin == Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmara]]yê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke giring a rêhesinî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}</ref> == Bicihbûn û pêşveçûn == Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş. == Tax == <mapframe latitude="41.041815" longitude="28.770447" zoom="12" width="270" height="270" text="">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786494", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763536, 41.010953 ], [ 28.763602, 41.010861 ], [ 28.763641, 41.010803 ], [ 28.763899, 41.010771 ], [ 28.764127, 41.010819 ], [ 28.764538, 41.011012 ], [ 28.764652, 41.011032 ], [ 28.764753, 41.011099 ], [ 28.765073, 41.011136 ], [ 28.765208, 41.011184 ], [ 28.766013, 41.011135 ], [ 28.766475, 41.011139 ], [ 28.766785, 41.011129 ], [ 28.766649, 41.011165 ], [ 28.766043, 41.011318 ], [ 28.765869, 41.011367 ], [ 28.765844, 41.011386 ], [ 28.765834, 41.011412 ], [ 28.765828, 41.011507 ], [ 28.765831, 41.011886 ], [ 28.765868, 41.011979 ], [ 28.765997, 41.01203 ], [ 28.766037, 41.012038 ], [ 28.766326, 41.012067 ], [ 28.767182, 41.012108 ], [ 28.767342, 41.012136 ], [ 28.767435, 41.012164 ], [ 28.767535, 41.012206 ], [ 28.767588, 41.012232 ], [ 28.76766, 41.012281 ], [ 28.768439, 41.012905 ], [ 28.768819, 41.013093 ], [ 28.76893, 41.013163 ], [ 28.769039, 41.012998 ], [ 28.76922, 41.012799 ], [ 28.76956, 41.012513 ], [ 28.769796, 41.012363 ], [ 28.770088, 41.01221 ], [ 28.770858, 41.011906 ], [ 28.771071, 41.011826 ], [ 28.771187, 41.012172 ], [ 28.771502, 41.012535 ], [ 28.771662, 41.01271 ], [ 28.772044, 41.012923 ], [ 28.773005, 41.013366 ], [ 28.773606, 41.013701 ], [ 28.774012, 41.014012 ], [ 28.774572, 41.014502 ], [ 28.775148, 41.015053 ], [ 28.77568, 41.015624 ], [ 28.776419, 41.01648 ], [ 28.776815, 41.016801 ], [ 28.777248, 41.017053 ], [ 28.778079, 41.017378 ], [ 28.778947, 41.017697 ], [ 28.7796, 41.017965 ], [ 28.781165, 41.018625 ], [ 28.781493, 41.01883 ], [ 28.78168, 41.01902 ], [ 28.781935, 41.020687 ], [ 28.782022, 41.021076 ], [ 28.782122, 41.021434 ], [ 28.78225, 41.021804 ], [ 28.782416, 41.02217 ], [ 28.782626, 41.022555 ], [ 28.782844, 41.022905 ], [ 28.783264, 41.023439 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786494" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786495", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.783596, 41.023785 ], [ 28.785867, 41.026256 ], [ 28.787231, 41.02765 ], [ 28.787505, 41.027881 ], [ 28.787788, 41.028083 ], [ 28.788067, 41.028253 ], [ 28.788667, 41.028541 ], [ 28.789954, 41.029087 ], [ 28.790328, 41.029204 ], [ 28.790442, 41.027789 ], [ 28.790489, 41.027422 ], [ 28.79079, 41.027435 ], [ 28.79203, 41.027557 ], [ 28.792286, 41.027647 ], [ 28.792318, 41.027496 ], [ 28.792364, 41.027372 ], [ 28.793329, 41.027418 ], [ 28.793571, 41.027409 ], [ 28.793653, 41.027404 ], [ 28.794116, 41.027377 ], [ 28.79416, 41.027397 ], [ 28.794142, 41.027707 ], [ 28.794514, 41.027714 ], [ 28.794651, 41.027726 ], [ 28.795228, 41.027737 ], [ 28.795417, 41.027766 ], [ 28.795476, 41.02778 ], [ 28.79585, 41.027838 ], [ 28.796183, 41.027876 ], [ 28.796272, 41.02789 ], [ 28.796284, 41.027757 ], [ 28.79685, 41.027853 ], [ 28.797259, 41.027909 ], [ 28.797308, 41.027926 ], [ 28.797611, 41.027913 ], [ 28.797707, 41.027905 ], [ 28.797781, 41.028374 ], [ 28.798305, 41.028323 ], [ 28.798726, 41.02829 ], [ 28.798781, 41.02828 ], [ 28.799124, 41.028249 ], [ 28.799211, 41.028237 ], [ 28.799503, 41.028174 ], [ 28.799866, 41.02813 ], [ 28.800315, 41.028092 ], [ 28.800342, 41.028281 ], [ 28.800368, 41.028332 ], [ 28.800408, 41.028361 ], [ 28.800552, 41.028606 ], [ 28.800761, 41.028543 ], [ 28.800891, 41.028508 ], [ 28.801369, 41.02839 ], [ 28.801812, 41.028259 ], [ 28.801914, 41.028272 ], [ 28.801964, 41.02859 ], [ 28.802284, 41.028513 ], [ 28.802648, 41.028462 ], [ 28.802802, 41.028451 ], [ 28.802996, 41.028445 ], [ 28.80326, 41.028449 ], [ 28.803794, 41.02847 ], [ 28.80403, 41.028468 ], [ 28.804425, 41.028474 ], [ 28.804614, 41.028471 ], [ 28.805658, 41.028437 ], [ 28.805682, 41.028576 ], [ 28.80614, 41.028529 ], [ 28.806547, 41.028556 ], [ 28.806729, 41.028565 ], [ 28.807239, 41.028628 ], [ 28.807747, 41.028235 ], [ 28.808394, 41.027953 ], [ 28.809817, 41.027472 ], [ 28.810963, 41.027171 ], [ 28.810929, 41.027665 ], [ 28.810901, 41.028045 ], [ 28.810847, 41.028494 ], [ 28.810812, 41.029036 ], [ 28.810786, 41.029391 ], [ 28.810776, 41.029893 ], [ 28.810748, 41.030437 ], [ 28.810741, 41.030865 ], [ 28.810739, 41.031897 ], [ 28.810727, 41.033938 ], [ 28.810807, 41.035099 ], [ 28.810838, 41.035661 ], [ 28.810833, 41.035847 ], [ 28.810825, 41.036355 ], [ 28.810789, 41.036758 ], [ 28.810767, 41.03698 ], [ 28.810663, 41.037597 ], [ 28.810412, 41.038614 ], [ 28.81012, 41.039445 ], [ 28.809977, 41.03989 ], [ 28.809514, 41.040933 ], [ 28.809014, 41.042034 ], [ 28.808714, 41.042889 ], [ 28.808386, 41.043747 ], [ 28.808184, 41.044586 ], [ 28.808036, 41.04543 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774607, 41.034194 ], [ 28.775068, 41.034372 ], [ 28.775465, 41.034495 ], [ 28.775816, 41.034567 ], [ 28.776095, 41.034601 ], [ 28.776329, 41.03461 ], [ 28.776627, 41.03461 ], [ 28.776843, 41.034589 ], [ 28.777146, 41.034547 ], [ 28.777807, 41.034418 ], [ 28.778473, 41.034296 ], [ 28.778771, 41.034238 ], [ 28.778927, 41.034207 ], [ 28.77954, 41.034055 ], [ 28.780096, 41.033865 ], [ 28.778944, 41.033329 ], [ 28.778531, 41.03312 ], [ 28.778199, 41.032855 ], [ 28.778055, 41.032694 ], [ 28.777822, 41.032348 ], [ 28.777719, 41.032092 ], [ 28.777692, 41.032048 ], [ 28.777656, 41.03189 ], [ 28.777672, 41.031519 ], [ 28.777714, 41.031305 ], [ 28.77773, 41.031254 ], [ 28.777763, 41.031146 ], [ 28.777766, 41.031137 ], [ 28.777809, 41.030996 ], [ 28.777881, 41.030808 ], [ 28.777965, 41.030492 ], [ 28.777966, 41.030361 ], [ 28.777928, 41.030232 ], [ 28.777853, 41.030076 ], [ 28.777742, 41.029919 ], [ 28.777405, 41.029485 ], [ 28.776888, 41.02887 ], [ 28.776124, 41.028006 ], [ 28.776156, 41.027944 ], [ 28.776992, 41.027507 ], [ 28.779647, 41.025651 ], [ 28.780272, 41.025175 ], [ 28.780625, 41.024554 ], [ 28.78073, 41.024373 ], [ 28.783119, 41.023954 ], [ 28.783596, 41.023785 ] ] ] }, "id": "relation/7786495" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786496", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.755925, 41.061029 ], [ 28.754386, 41.060993 ], [ 28.753865, 41.060978 ], [ 28.75331, 41.060976 ], [ 28.75289, 41.060986 ], [ 28.752275, 41.061022 ], [ 28.750697, 41.061181 ], [ 28.74986, 41.061302 ], [ 28.749276, 41.061394 ], [ 28.747414, 41.061769 ], [ 28.747074, 41.061816 ], [ 28.74629, 41.061942 ], [ 28.746031, 41.061974 ], [ 28.745306, 41.062048 ], [ 28.744635, 41.062087 ], [ 28.744805, 41.061819 ], [ 28.744869, 41.061585 ], [ 28.745264, 41.06085 ], [ 28.745374, 41.060177 ], [ 28.745273, 41.059121 ], [ 28.744322, 41.058935 ], [ 28.744129, 41.058782 ], [ 28.743882, 41.058693 ], [ 28.743545, 41.058437 ], [ 28.742917, 41.057507 ], [ 28.742166, 41.056856 ], [ 28.741962, 41.05612 ], [ 28.741254, 41.054429 ], [ 28.740705, 41.052802 ], [ 28.740572, 41.052506 ], [ 28.740378, 41.051507 ], [ 28.740291, 41.051169 ], [ 28.740672, 41.051335 ], [ 28.740854, 41.051513 ], [ 28.740972, 41.051635 ], [ 28.741187, 41.051756 ], [ 28.741305, 41.051853 ], [ 28.741487, 41.05191 ], [ 28.742024, 41.051918 ], [ 28.742539, 41.051772 ], [ 28.742625, 41.051626 ], [ 28.74285, 41.051586 ], [ 28.743204, 41.051683 ], [ 28.743472, 41.051861 ], [ 28.74374, 41.052217 ], [ 28.744095, 41.052654 ], [ 28.744373, 41.052864 ], [ 28.744996, 41.053317 ], [ 28.745221, 41.053463 ], [ 28.745457, 41.053544 ], [ 28.745661, 41.053568 ], [ 28.745886, 41.053665 ], [ 28.74633, 41.05378 ], [ 28.746598, 41.053861 ], [ 28.746738, 41.053748 ], [ 28.746641, 41.053456 ], [ 28.746566, 41.05306 ], [ 28.746663, 41.052777 ], [ 28.746716, 41.052485 ], [ 28.746673, 41.05221 ], [ 28.746491, 41.051547 ], [ 28.746405, 41.051021 ], [ 28.746427, 41.050681 ], [ 28.746534, 41.050519 ], [ 28.74663, 41.050471 ], [ 28.746781, 41.050398 ], [ 28.746781, 41.050155 ], [ 28.746781, 41.049775 ], [ 28.746834, 41.049686 ], [ 28.746791, 41.049435 ], [ 28.746716, 41.04916 ], [ 28.746652, 41.048925 ], [ 28.746555, 41.04895 ], [ 28.746491, 41.048796 ], [ 28.746523, 41.048626 ], [ 28.746491, 41.048497 ], [ 28.74648, 41.048311 ], [ 28.746405, 41.048367 ], [ 28.746298, 41.048278 ], [ 28.746244, 41.0481 ], [ 28.746126, 41.048068 ], [ 28.746115, 41.047979 ], [ 28.74619, 41.047911 ], [ 28.746115, 41.047874 ], [ 28.746126, 41.047752 ], [ 28.746148, 41.047485 ], [ 28.746126, 41.047299 ], [ 28.746051, 41.047186 ], [ 28.746115, 41.047121 ], [ 28.74603, 41.047048 ], [ 28.745954, 41.046992 ], [ 28.745826, 41.047008 ], [ 28.74574, 41.046984 ], [ 28.745675, 41.046895 ], [ 28.745675, 41.046797 ], [ 28.745772, 41.046773 ], [ 28.745879, 41.046854 ], [ 28.745997, 41.046854 ], [ 28.74603, 41.046708 ], [ 28.745965, 41.046619 ], [ 28.745869, 41.046563 ], [ 28.746158, 41.046069 ], [ 28.746126, 41.045988 ], [ 28.746137, 41.045883 ], [ 28.74648, 41.045325 ], [ 28.746845, 41.045438 ], [ 28.746995, 41.045422 ], [ 28.747113, 41.045357 ], [ 28.747467, 41.045106 ], [ 28.747456, 41.045042 ], [ 28.747671, 41.044904 ], [ 28.747939, 41.044742 ], [ 28.748143, 41.044686 ], [ 28.74839, 41.044564 ], [ 28.748497, 41.044475 ], [ 28.748647, 41.044467 ], [ 28.748926, 41.04437 ], [ 28.74927, 41.044224 ], [ 28.749516, 41.044046 ], [ 28.750117, 41.043828 ], [ 28.75031, 41.043795 ], [ 28.750503, 41.043723 ], [ 28.750686, 41.043617 ], [ 28.750804, 41.043464 ], [ 28.750858, 41.043342 ], [ 28.750862, 41.043213 ], [ 28.751072, 41.043074 ], [ 28.751187, 41.042815 ], [ 28.751212, 41.04276 ], [ 28.751319, 41.042735 ], [ 28.751405, 41.042663 ], [ 28.751394, 41.042525 ], [ 28.751351, 41.042282 ], [ 28.751297, 41.042161 ], [ 28.751297, 41.042048 ], [ 28.751383, 41.04191 ], [ 28.751437, 41.041813 ], [ 28.751437, 41.04153 ], [ 28.751415, 41.041368 ], [ 28.751426, 41.041279 ], [ 28.751501, 41.041198 ], [ 28.751727, 41.041117 ], [ 28.751909, 41.041004 ], [ 28.752177, 41.040753 ], [ 28.752263, 41.040623 ], [ 28.752381, 41.040583 ], [ 28.752789, 41.040364 ], [ 28.753046, 41.040243 ], [ 28.753218, 41.040195 ], [ 28.753368, 41.040211 ], [ 28.753443, 41.040089 ], [ 28.753615, 41.039927 ], [ 28.753722, 41.039822 ], [ 28.753744, 41.039701 ], [ 28.753668, 41.039612 ], [ 28.753639, 41.039504 ], [ 28.753615, 41.039418 ], [ 28.753679, 41.039304 ], [ 28.753604, 41.039126 ], [ 28.753572, 41.03894 ], [ 28.753626, 41.038811 ], [ 28.753668, 41.038681 ], [ 28.753647, 41.038487 ], [ 28.753615, 41.038285 ], [ 28.75339, 41.03784 ], [ 28.753304, 41.037629 ], [ 28.753186, 41.037354 ], [ 28.753218, 41.037144 ], [ 28.752821, 41.036893 ], [ 28.752413, 41.036557 ], [ 28.752349, 41.036504 ], [ 28.752177, 41.036456 ], [ 28.752048, 41.036391 ], [ 28.751963, 41.036262 ], [ 28.751995, 41.03614 ], [ 28.752102, 41.036011 ], [ 28.752102, 41.035897 ], [ 28.752006, 41.0358 ], [ 28.752016, 41.035703 ], [ 28.752124, 41.035663 ], [ 28.752209, 41.035549 ], [ 28.752284, 41.035428 ], [ 28.752091, 41.035469 ], [ 28.752081, 41.035355 ], [ 28.752102, 41.035169 ], [ 28.75236, 41.03487 ], [ 28.752349, 41.034708 ], [ 28.752284, 41.03436 ], [ 28.752134, 41.034004 ], [ 28.752107, 41.033854 ], [ 28.752083, 41.033696 ], [ 28.751995, 41.033097 ], [ 28.751941, 41.032838 ], [ 28.751952, 41.032701 ], [ 28.752231, 41.032685 ], [ 28.752006, 41.032547 ], [ 28.75192, 41.032442 ], [ 28.752016, 41.032361 ], [ 28.75192, 41.032223 ], [ 28.75192, 41.032013 ], [ 28.751759, 41.031891 ], [ 28.751598, 41.03173 ], [ 28.751566, 41.031616 ], [ 28.751373, 41.03139 ], [ 28.751254, 41.03109 ], [ 28.751222, 41.030864 ], [ 28.751136, 41.030653 ], [ 28.750997, 41.030443 ], [ 28.750836, 41.030087 ], [ 28.750718, 41.029706 ], [ 28.750611, 41.029318 ], [ 28.750557, 41.029237 ], [ 28.750536, 41.029115 ], [ 28.750611, 41.028994 ], [ 28.750793, 41.028824 ], [ 28.750815, 41.028654 ], [ 28.751308, 41.028371 ], [ 28.751448, 41.028217 ], [ 28.751415, 41.028128 ], [ 28.751544, 41.028039 ], [ 28.751448, 41.02795 ], [ 28.751491, 41.027853 ], [ 28.751619, 41.027707 ], [ 28.75163, 41.027416 ], [ 28.751555, 41.027327 ], [ 28.751555, 41.027189 ], [ 28.751437, 41.026962 ], [ 28.751458, 41.026412 ], [ 28.75148, 41.026258 ], [ 28.751598, 41.026129 ], [ 28.751716, 41.026104 ], [ 28.751866, 41.02604 ], [ 28.751963, 41.025902 ], [ 28.752059, 41.025748 ], [ 28.752059, 41.025546 ], [ 28.751963, 41.02536 ], [ 28.751802, 41.025012 ], [ 28.751694, 41.024615 ], [ 28.751705, 41.02421 ], [ 28.751791, 41.023871 ], [ 28.751952, 41.023547 ], [ 28.752006, 41.023183 ], [ 28.752156, 41.022592 ], [ 28.752209, 41.022106 ], [ 28.752231, 41.021871 ], [ 28.752338, 41.02179 ], [ 28.752531, 41.021572 ], [ 28.752596, 41.021361 ], [ 28.752746, 41.02128 ], [ 28.752778, 41.020965 ], [ 28.752907, 41.020819 ], [ 28.752907, 41.020706 ], [ 28.752982, 41.02039 ], [ 28.753121, 41.020171 ], [ 28.753132, 41.019977 ], [ 28.753239, 41.019815 ], [ 28.753411, 41.019621 ], [ 28.75369, 41.019289 ], [ 28.753722, 41.019143 ], [ 28.753679, 41.018949 ], [ 28.75384, 41.018876 ], [ 28.753915, 41.018739 ], [ 28.753969, 41.018617 ], [ 28.75399, 41.018463 ], [ 28.754023, 41.018382 ], [ 28.754065, 41.017711 ], [ 28.754108, 41.017451 ], [ 28.754214, 41.017229 ], [ 28.754428, 41.016978 ], [ 28.754535, 41.016565 ], [ 28.754428, 41.016249 ], [ 28.754503, 41.016128 ], [ 28.754499, 41.016065 ], [ 28.754471, 41.015667 ], [ 28.754374, 41.015529 ], [ 28.754417, 41.015205 ], [ 28.754332, 41.015035 ], [ 28.754245, 41.014891 ], [ 28.753967, 41.014428 ], [ 28.753914, 41.014218 ], [ 28.753892, 41.014128 ], [ 28.753881, 41.013699 ], [ 28.753999, 41.013044 ], [ 28.75402, 41.012315 ], [ 28.754096, 41.012185 ], [ 28.754418, 41.012063 ], [ 28.755191, 41.011904 ], [ 28.755706, 41.011827 ], [ 28.75611, 41.01185 ], [ 28.756401, 41.011847 ], [ 28.756661, 41.011914 ], [ 28.757047, 41.011889 ], [ 28.75738, 41.01182 ], [ 28.757733, 41.011749 ], [ 28.758001, 41.011734 ], [ 28.758244, 41.011748 ], [ 28.758574, 41.011686 ], [ 28.758844, 41.011594 ], [ 28.759242, 41.011548 ], [ 28.759617, 41.011451 ], [ 28.76117, 41.011025 ], [ 28.761336, 41.011025 ], [ 28.761608, 41.011086 ], [ 28.761676, 41.011118 ], [ 28.761916, 41.011059 ], [ 28.762434, 41.010941 ], [ 28.762705, 41.010922 ], [ 28.762889, 41.010945 ], [ 28.763088, 41.010989 ], [ 28.763239, 41.01103 ], [ 28.76334, 41.011041 ], [ 28.763421, 41.011051 ], [ 28.763482, 41.011073 ], [ 28.763335, 41.012028 ], [ 28.763281, 41.012351 ], [ 28.763279, 41.012361 ], [ 28.763106, 41.013469 ], [ 28.763086, 41.013568 ], [ 28.76307, 41.013647 ], [ 28.762714, 41.015624 ], [ 28.762704, 41.015728 ], [ 28.762701, 41.015831 ], [ 28.762704, 41.015937 ], [ 28.762715, 41.016043 ], [ 28.763029, 41.01775 ], [ 28.763075, 41.017952 ], [ 28.763132, 41.018152 ], [ 28.764696, 41.022849 ], [ 28.764748, 41.023048 ], [ 28.764783, 41.023247 ], [ 28.764811, 41.023445 ], [ 28.764824, 41.023644 ], [ 28.76482, 41.024262 ], [ 28.764826, 41.024319 ], [ 28.764835, 41.02437 ], [ 28.764853, 41.024417 ], [ 28.764877, 41.024462 ], [ 28.764847, 41.024638 ], [ 28.764862, 41.024711 ], [ 28.764877, 41.024822 ], [ 28.764918, 41.025057 ], [ 28.764916, 41.025191 ], [ 28.7649, 41.025519 ], [ 28.764872, 41.025851 ], [ 28.764863, 41.026204 ], [ 28.764755, 41.026995 ], [ 28.76463, 41.027857 ], [ 28.764609, 41.028371 ], [ 28.764536, 41.02894 ], [ 28.764524, 41.029098 ], [ 28.764528, 41.029383 ], [ 28.764444, 41.030077 ], [ 28.764322, 41.030772 ], [ 28.764272, 41.03101 ], [ 28.764176, 41.03162 ], [ 28.76414, 41.031789 ], [ 28.764024, 41.032492 ], [ 28.763955, 41.032802 ], [ 28.763693, 41.033522 ], [ 28.763264, 41.03441 ], [ 28.763146, 41.034633 ], [ 28.762982, 41.034938 ], [ 28.762895, 41.035087 ], [ 28.762419, 41.035866 ], [ 28.762014, 41.036476 ], [ 28.761514, 41.037378 ], [ 28.762173, 41.038379 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.756889, 41.061088 ] ] ] }, "id": "relation/7786496" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786499", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.783522, 41.063059 ], [ 28.783227, 41.063006 ], [ 28.781612, 41.062738 ], [ 28.780177, 41.062552 ], [ 28.779399, 41.062468 ], [ 28.777552, 41.062309 ], [ 28.776268, 41.062246 ], [ 28.775154, 41.062211 ], [ 28.773313, 41.062186 ], [ 28.772774, 41.062199 ], [ 28.77221, 41.062212 ], [ 28.769555, 41.062378 ], [ 28.768823, 41.062403 ], [ 28.767664, 41.062428 ], [ 28.766853, 41.062434 ], [ 28.765427, 41.062371 ], [ 28.764894, 41.06234 ], [ 28.763677, 41.062197 ], [ 28.763227, 41.062143 ], [ 28.762056, 41.061963 ], [ 28.760996, 41.06173 ], [ 28.7601, 41.061548 ], [ 28.759096, 41.061365 ], [ 28.758417, 41.061254 ], [ 28.757906, 41.061176 ], [ 28.757357, 41.061118 ], [ 28.756889, 41.061088 ], [ 28.757062, 41.060151 ], [ 28.757289, 41.059494 ], [ 28.757408, 41.059145 ], [ 28.757507, 41.058805 ], [ 28.757585, 41.058328 ], [ 28.757594, 41.058043 ], [ 28.757573, 41.057919 ], [ 28.757534, 41.057747 ], [ 28.757482, 41.057602 ], [ 28.757366, 41.057317 ], [ 28.75712, 41.056776 ], [ 28.757014, 41.056115 ], [ 28.756918, 41.055354 ], [ 28.756878, 41.055122 ], [ 28.756866, 41.055085 ], [ 28.756823, 41.05447 ], [ 28.756803, 41.054273 ], [ 28.756791, 41.05368 ], [ 28.7568, 41.053401 ], [ 28.757092, 41.052232 ], [ 28.757109, 41.05209 ], [ 28.75712, 41.051883 ], [ 28.757133, 41.051288 ], [ 28.757122, 41.051242 ], [ 28.75702, 41.051225 ], [ 28.756727, 41.05121 ], [ 28.756757, 41.050965 ], [ 28.756774, 41.050738 ], [ 28.756797, 41.05052 ], [ 28.756828, 41.050074 ], [ 28.756848, 41.049897 ], [ 28.756855, 41.049739 ], [ 28.756867, 41.049628 ], [ 28.756876, 41.049475 ], [ 28.756882, 41.049217 ], [ 28.757449, 41.047391 ], [ 28.759116, 41.043434 ], [ 28.759575, 41.043291 ], [ 28.759533, 41.042796 ], [ 28.759537, 41.042054 ], [ 28.759866, 41.040982 ], [ 28.76144, 41.039256 ], [ 28.762214, 41.038435 ], [ 28.762672, 41.037937 ], [ 28.764998, 41.035539 ], [ 28.765465, 41.035153 ], [ 28.766057, 41.034784 ], [ 28.766431, 41.034621 ], [ 28.766882, 41.034468 ], [ 28.767419, 41.034309 ], [ 28.768321, 41.034058 ], [ 28.769165, 41.033849 ], [ 28.769514, 41.033758 ], [ 28.77084, 41.033414 ], [ 28.771416, 41.033427 ], [ 28.771853, 41.033473 ], [ 28.772562, 41.033575 ], [ 28.773085, 41.033687 ], [ 28.773725, 41.033873 ], [ 28.774302, 41.034071 ], [ 28.774417, 41.034117 ], [ 28.774313, 41.034536 ], [ 28.774322, 41.03464 ], [ 28.774342, 41.035154 ], [ 28.774462, 41.035672 ], [ 28.774535, 41.035996 ], [ 28.774703, 41.036405 ], [ 28.775047, 41.037232 ], [ 28.775278, 41.037207 ], [ 28.776192, 41.037265 ], [ 28.776738, 41.037299 ], [ 28.777035, 41.037313 ], [ 28.777462, 41.037332 ], [ 28.777722, 41.037363 ], [ 28.778072, 41.037432 ], [ 28.778084, 41.037434 ], [ 28.77814, 41.037451 ], [ 28.778404, 41.03753 ], [ 28.778627, 41.03762 ], [ 28.778682, 41.037649 ], [ 28.779192, 41.037911 ], [ 28.779332, 41.038027 ], [ 28.77942, 41.038086 ], [ 28.779527, 41.038143 ], [ 28.77955, 41.03826 ], [ 28.779462, 41.0386 ], [ 28.779574, 41.038744 ], [ 28.780133, 41.038834 ], [ 28.78051, 41.038358 ], [ 28.780605, 41.037968 ], [ 28.780685, 41.037636 ], [ 28.780857, 41.037471 ], [ 28.781695, 41.037176 ], [ 28.782092, 41.037052 ], [ 28.78238, 41.03695 ], [ 28.782499, 41.036913 ], [ 28.783409, 41.036619 ], [ 28.783569, 41.036643 ], [ 28.783584, 41.036673 ], [ 28.783918, 41.037354 ], [ 28.784091, 41.037706 ], [ 28.782912, 41.038335 ], [ 28.782785, 41.038359 ], [ 28.782518, 41.038525 ], [ 28.782215, 41.038707 ], [ 28.782067, 41.038881 ], [ 28.782268, 41.039271 ], [ 28.783416, 41.040199 ], [ 28.783832, 41.040699 ], [ 28.78365, 41.041453 ], [ 28.783738, 41.041618 ], [ 28.78378, 41.041818 ], [ 28.783834, 41.04227 ], [ 28.783713, 41.042742 ], [ 28.78367, 41.042807 ], [ 28.783534, 41.042831 ], [ 28.783461, 41.042837 ], [ 28.782383, 41.043022 ], [ 28.782366, 41.043022 ], [ 28.782382, 41.043325 ], [ 28.782364, 41.043858 ], [ 28.782372, 41.043978 ], [ 28.783964, 41.043838 ], [ 28.784557, 41.044584 ], [ 28.785937, 41.04397 ], [ 28.786107, 41.043313 ], [ 28.78616, 41.043094 ], [ 28.786285, 41.042611 ], [ 28.786462, 41.041881 ], [ 28.786508, 41.04169 ], [ 28.786534, 41.041611 ], [ 28.786622, 41.041321 ], [ 28.786635, 41.041279 ], [ 28.786673, 41.040919 ], [ 28.786716, 41.040645 ], [ 28.786738, 41.040299 ], [ 28.786718, 41.040192 ], [ 28.786661, 41.040078 ], [ 28.786546, 41.039827 ], [ 28.786542, 41.03962 ], [ 28.786597, 41.039072 ], [ 28.787407, 41.039024 ], [ 28.788128, 41.038888 ], [ 28.78807, 41.038694 ], [ 28.788885, 41.03864 ], [ 28.789354, 41.038491 ], [ 28.78909, 41.037891 ], [ 28.789138, 41.037895 ], [ 28.789222, 41.037891 ], [ 28.789998, 41.037913 ], [ 28.790515, 41.037961 ], [ 28.790997, 41.038088 ], [ 28.791343, 41.038213 ], [ 28.791707, 41.038332 ], [ 28.791948, 41.038402 ], [ 28.792202, 41.038467 ], [ 28.792401, 41.038527 ], [ 28.792529, 41.038555 ], [ 28.792927, 41.0386 ], [ 28.793048, 41.038619 ], [ 28.79382, 41.038763 ], [ 28.79395, 41.038774 ], [ 28.794046, 41.038927 ], [ 28.79411, 41.039403 ], [ 28.794208, 41.040273 ], [ 28.794213, 41.040268 ], [ 28.79435, 41.040219 ], [ 28.794551, 41.040191 ], [ 28.794723, 41.040208 ], [ 28.795227, 41.040359 ], [ 28.795515, 41.040453 ], [ 28.795765, 41.04052 ], [ 28.795887, 41.040586 ], [ 28.795985, 41.040644 ], [ 28.796072, 41.04076 ], [ 28.796093, 41.040841 ], [ 28.796137, 41.042685 ], [ 28.796158, 41.043311 ], [ 28.796121, 41.043733 ], [ 28.79606, 41.043879 ], [ 28.796042, 41.043938 ], [ 28.797736, 41.043915 ], [ 28.799076, 41.043924 ], [ 28.799064, 41.043416 ], [ 28.799066, 41.043177 ], [ 28.801317, 41.043131 ], [ 28.801366, 41.043135 ], [ 28.801478, 41.043153 ], [ 28.801654, 41.043244 ], [ 28.801918, 41.043396 ], [ 28.802307, 41.043525 ], [ 28.802425, 41.043552 ], [ 28.802847, 41.043625 ], [ 28.804228, 41.043816 ], [ 28.804728, 41.043907 ], [ 28.805003, 41.043974 ], [ 28.805176, 41.044048 ], [ 28.805352, 41.044176 ], [ 28.805474, 41.04435 ], [ 28.805565, 41.044615 ], [ 28.805529, 41.044877 ], [ 28.805491, 41.045117 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784662, 41.063283 ] ] ] }, "id": "relation/7786499" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786500", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.795049, 41.063883 ], [ 28.794174, 41.063992 ], [ 28.792643, 41.064082 ], [ 28.791032, 41.064101 ], [ 28.790399, 41.064084 ], [ 28.788922, 41.063964 ], [ 28.787731, 41.063825 ], [ 28.787381, 41.063779 ], [ 28.786599, 41.06364 ], [ 28.784662, 41.063283 ], [ 28.784695, 41.063128 ], [ 28.784746, 41.062572 ], [ 28.784748, 41.062458 ], [ 28.784696, 41.062086 ], [ 28.784644, 41.061714 ], [ 28.784668, 41.061524 ], [ 28.784703, 41.061323 ], [ 28.784706, 41.061083 ], [ 28.784736, 41.060313 ], [ 28.784738, 41.060051 ], [ 28.78473, 41.05973 ], [ 28.784738, 41.059311 ], [ 28.784754, 41.059172 ], [ 28.785097, 41.059147 ], [ 28.785247, 41.059129 ], [ 28.785407, 41.059094 ], [ 28.786037, 41.058926 ], [ 28.786214, 41.059238 ], [ 28.786538, 41.059234 ], [ 28.786676, 41.05922 ], [ 28.78674, 41.059226 ], [ 28.786774, 41.05925 ], [ 28.786795, 41.059339 ], [ 28.786769, 41.059521 ], [ 28.78708, 41.059664 ], [ 28.787625, 41.059771 ], [ 28.788225, 41.05982 ], [ 28.789018, 41.059935 ], [ 28.789113, 41.059923 ], [ 28.789989, 41.059556 ], [ 28.790339, 41.059431 ], [ 28.791367, 41.057761 ], [ 28.791569, 41.057523 ], [ 28.791759, 41.057318 ], [ 28.791888, 41.057174 ], [ 28.792004, 41.057056 ], [ 28.792206, 41.056762 ], [ 28.792337, 41.056378 ], [ 28.792435, 41.055956 ], [ 28.79245, 41.055387 ], [ 28.792466, 41.055138 ], [ 28.792568, 41.054732 ], [ 28.792641, 41.054319 ], [ 28.792702, 41.054061 ], [ 28.792762, 41.053594 ], [ 28.792832, 41.053163 ], [ 28.792867, 41.052975 ], [ 28.792927, 41.05278 ], [ 28.792998, 41.052616 ], [ 28.793074, 41.052429 ], [ 28.793166, 41.052133 ], [ 28.79323, 41.051984 ], [ 28.79333, 41.051701 ], [ 28.793397, 41.051468 ], [ 28.793477, 41.05101 ], [ 28.793577, 41.050424 ], [ 28.793631, 41.049907 ], [ 28.79364, 41.049753 ], [ 28.793627, 41.049577 ], [ 28.793591, 41.0494 ], [ 28.793873, 41.049368 ], [ 28.794138, 41.049347 ], [ 28.794335, 41.04935 ], [ 28.794461, 41.049369 ], [ 28.794881, 41.049459 ], [ 28.795331, 41.049543 ], [ 28.795499, 41.049564 ], [ 28.795707, 41.04956 ], [ 28.795898, 41.049527 ], [ 28.796735, 41.049306 ], [ 28.797072, 41.049249 ], [ 28.797595, 41.048998 ], [ 28.797957, 41.048774 ], [ 28.798439, 41.048496 ], [ 28.798816, 41.048287 ], [ 28.79935, 41.048058 ], [ 28.800002, 41.047829 ], [ 28.800378, 41.047711 ], [ 28.800937, 41.047561 ], [ 28.801421, 41.047353 ], [ 28.801848, 41.047115 ], [ 28.802263, 41.046909 ], [ 28.802917, 41.046618 ], [ 28.803404, 41.046407 ], [ 28.803724, 41.046243 ], [ 28.804128, 41.046016 ], [ 28.804471, 41.045866 ], [ 28.804779, 41.045731 ], [ 28.805154, 41.045534 ], [ 28.805447, 41.045314 ], [ 28.805645, 41.045516 ], [ 28.805814, 41.045697 ], [ 28.806033, 41.04573 ], [ 28.806282, 41.045741 ], [ 28.806504, 41.045777 ], [ 28.806941, 41.045792 ], [ 28.807618, 41.045799 ], [ 28.807877, 41.045792 ], [ 28.807977, 41.045791 ], [ 28.807961, 41.046272 ], [ 28.80795, 41.046513 ], [ 28.807953, 41.047141 ], [ 28.808012, 41.047979 ], [ 28.808095, 41.048532 ], [ 28.808139, 41.04884 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796165, 41.063712 ] ] ] }, "id": "relation/7786500" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/7786501", "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 28.799516, 41.057704 ], [ 28.799471, 41.057684 ], [ 28.799451, 41.057423 ], [ 28.799408, 41.057311 ], [ 28.799211, 41.056992 ], [ 28.799254, 41.056691 ], [ 28.799293, 41.056577 ], [ 28.799493, 41.056395 ], [ 28.799654, 41.056292 ], [ 28.799779, 41.056151 ], [ 28.799804, 41.055782 ], [ 28.799723, 41.055617 ], [ 28.799622, 41.055474 ], [ 28.7997, 41.05534 ], [ 28.799936, 41.055223 ], [ 28.799986, 41.055075 ], [ 28.800439, 41.054888 ], [ 28.800712, 41.054841 ], [ 28.800821, 41.054777 ], [ 28.800972, 41.054698 ], [ 28.801058, 41.054564 ], [ 28.801158, 41.054295 ], [ 28.801172, 41.05416 ], [ 28.801233, 41.054107 ], [ 28.801259, 41.053954 ], [ 28.80125, 41.053801 ], [ 28.801335, 41.053703 ], [ 28.801336, 41.05364 ], [ 28.801313, 41.053594 ], [ 28.801231, 41.053531 ], [ 28.801151, 41.05335 ], [ 28.801057, 41.053304 ], [ 28.80107, 41.05325 ], [ 28.801118, 41.053205 ], [ 28.80137, 41.053109 ], [ 28.801562, 41.053012 ], [ 28.801817, 41.052744 ], [ 28.801996, 41.052683 ], [ 28.802165, 41.052559 ], [ 28.802464, 41.052463 ], [ 28.802596, 41.052401 ], [ 28.802918, 41.052324 ], [ 28.802932, 41.052252 ], [ 28.803176, 41.052048 ], [ 28.803285, 41.051917 ], [ 28.803373, 41.051778 ], [ 28.803466, 41.051689 ], [ 28.803518, 41.05159 ], [ 28.803589, 41.051526 ], [ 28.803767, 41.051385 ], [ 28.803934, 41.051196 ], [ 28.803958, 41.051063 ], [ 28.803995, 41.050994 ], [ 28.804051, 41.050757 ], [ 28.804363, 41.050776 ], [ 28.8045, 41.050665 ], [ 28.804708, 41.050528 ], [ 28.80496, 41.050413 ], [ 28.805926, 41.050064 ], [ 28.806374, 41.050048 ], [ 28.807231, 41.049934 ], [ 28.808373, 41.049748 ], [ 28.808596, 41.050653 ], [ 28.808762, 41.051183 ], [ 28.808998, 41.051983 ], [ 28.809128, 41.052442 ], [ 28.809523, 41.053756 ], [ 28.810027, 41.055283 ], [ 28.810375, 41.056632 ], [ 28.810641, 41.057641 ], [ 28.810759, 41.058253 ], [ 28.811088, 41.059328 ], [ 28.811252, 41.059848 ], [ 28.811453, 41.060474 ], [ 28.811585, 41.060945 ], [ 28.811632, 41.061289 ], [ 28.810312, 41.061223 ], [ 28.809767, 41.06123 ], [ 28.809047, 41.061241 ], [ 28.808391, 41.06127 ], [ 28.807982, 41.061294 ], [ 28.806506, 41.061446 ], [ 28.805066, 41.061621 ], [ 28.803773, 41.061877 ], [ 28.802264, 41.062228 ], [ 28.800459, 41.062727 ], [ 28.798745, 41.063179 ], [ 28.797518, 41.06347 ], [ 28.796953, 41.063607 ], [ 28.796165, 41.063712 ], [ 28.796728, 41.062578 ], [ 28.796817, 41.062021 ], [ 28.797101, 41.061298 ], [ 28.798093, 41.060883 ], [ 28.798554, 41.060639 ], [ 28.798664, 41.060439 ], [ 28.799198, 41.058124 ], [ 28.799315, 41.058102 ], [ 28.799409, 41.05809 ], [ 28.799452, 41.058071 ], [ 28.799497, 41.058041 ], [ 28.799536, 41.057736 ], [ 28.799516, 41.057704 ] ] ] }, "id": "relation/7786501" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166032", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786494, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "İstasyon Mahallesi", "name:ar": "استاسيون", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6074744", "wikipedia": "tr:İstasyon, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.772043, 41.028291 ] }, "id": "node/4997166032" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166027", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786496, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Yarımburgaz Mahallesi", "name:ar": "ياريمبورقاز", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q5991496" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.753853, 41.048612 ] }, "id": "node/4997166027" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514695", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786499, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atakent Mahallesi", "name:ar": "أتاكنت", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6084967" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.781933, 41.055331 ] }, "id": "node/4922514695" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4922514694", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786495, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Halkalı Merkez Mahallesi", "name:ar": "هاكالي مركزي", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6072084" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.792569, 41.035634 ] }, "id": "node/4922514694" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997155119", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786500, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Atatürk Mahallesi", "name:ar": "أتاتورك", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q6075051" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.797372, 41.050435 ] }, "id": "node/4997155119" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4997166022", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 7786501, "reltags": { "admin_level": "8", "alt_name": "Mehmetakif Mahallesi", "boundary": "administrative", "name": "Mehmet Akif Mahallesi", "name:ar": "محمد عاكف", "network": "TR34-neighbourhood", "type": "boundary", "wikidata": "Q20471871", "wikipedia": "tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.805859, 41.053104 ] }, "id": "node/4997166022" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "relation/9475439", "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Altınşehir Mahallesi", "type": "boundary", "wikidata": "Q6038424", "wikipedia": "tr:Altınşehir, Başakşehir" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [28.7470742, 41.0618155], [28.7474143, 41.0617691], [28.7492755, 41.0613939], [28.7498596, 41.0613016], [28.7506966, 41.0611807], [28.7522754, 41.0610216], [28.7528897, 41.0609862], [28.7533102, 41.0609756], [28.7538647, 41.0609776], [28.7543855, 41.0609928], [28.7559249, 41.0610294], [28.7568892, 41.0610883], [28.7568491, 41.0620179], [28.757048, 41.062297], [28.7576059, 41.0638825], [28.7577346, 41.0645135], [28.7579921, 41.0649826], [28.7578634, 41.065921], [28.7581209, 41.0665357], [28.7580779, 41.0671505], [28.7583783, 41.0677329], [28.7583998, 41.0687036], [28.7588075, 41.0700948], [28.7589821, 41.0714635], [28.7584187, 41.0715481], [28.7574567, 41.0716607], [28.7563639, 41.0718156], [28.7514493, 41.072678], [28.7500034, 41.0728929], [28.7494336, 41.0729986], [28.7479183, 41.0732057], [28.746711, 41.0734285], [28.7458134, 41.0735522], [28.7447083, 41.073714], [28.7437963, 41.0739243], [28.7424084, 41.0745659], [28.7425264, 41.0743799], [28.7426015, 41.0741939], [28.7426874, 41.0739674], [28.7431702, 41.0730858], [28.7432681, 41.0728886], [28.7433028, 41.0728186], [28.7436104, 41.0721989], [28.7439537, 41.0713739], [28.7443829, 41.0702982], [28.7446296, 41.0696268], [28.7447369, 41.0691091], [28.7448013, 41.0685429], [28.7448764, 41.0681547], [28.745048, 41.0677826], [28.745327, 41.0673862], [28.7456381, 41.066998], [28.7456836, 41.0669098], [28.7457132, 41.0668524], [28.7457132, 41.0666825], [28.745708, 41.0666381], [28.7457038, 41.0666021], [28.7456489, 41.0661325], [28.7456475, 41.0661151], [28.7456347, 41.0659567], [28.7456274, 41.0658655], [28.7456703, 41.0656471], [28.7457991, 41.0653963], [28.7460128, 41.065092], [28.7460544, 41.0650298], [28.7465496, 41.0642886], [28.7465823, 41.0642396], [28.7466329, 41.0641415], [28.7467968, 41.0636572], [28.7468594, 41.0631864], [28.7470742, 41.0618155] ] ] }, "id": "relation/9475439" }, { "type": "Feature", "properties": { "@id": "node/4697004873", "@relations": [ { "role": "label", "rel": 9475439, "reltags": { "admin_level": "8", "boundary": "administrative", "name": "Altınşehir Mahallesi", "type": "boundary", "wikidata": "Q6038424", "wikipedia": "tr:Altınşehir, Başakşehir" } } ] }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 28.7529076, 41.0689001 ] }, "id": "node/4697004873" } ] }</mapframe>Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê: * [[Taxa Altınşehir]] * [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]] * [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]] * [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]] * [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]] * [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]] * [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]] == Nifûs == Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin. {| class="wikitable" |+ Halkalı !Tax !Nifûs |- |Atakent |10.3195 |- |Ataturk |4.1529 |- |Navenda Halkaliyê |8.0115 |- |İstasyon |4.3148 |- |Mehmet Akîf |5.2374 |- |Yarimburgaz |8759 |- |'''Hemû''' |33.1444 |} == Statû == Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> {| class="wikitable" !Serokbajar !Dema wezîfeyê |- |Hasan Öztekin |1976-1980 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stembol]] 9rba2u2hkge99sewz6q7oma8yzp824s Hilweşîna radyoaktîvîtê 0 329359 2085798 2085761 2026-08-17T13:10:01Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa vedîtinê */ 2085798 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Radioactive.svg|thumb|Îşareta sê-pelî ya ku ji bo hişyarkirina li ser hebûna madeyên radyoaktîf an tîrêjên îyonî tê bikaranîn.]] '''Hilweşîna radyoaktîvîtê''' (ku wekî '''hilweşîna nukleerî''', '''radyoaktîvîtî''', an jî '''hilweşîna nukleerî''' jî tê zanin), ew pêvajo ye ku tê de [[Navok|navoka atomê]] ya bêîstîqrar bi rêya [[Radyasyon|radyasyona]] enerjiyê winda dike. Madeyek ku navokên bêîstîqrar dihewîne, wekî radyoaktîvîtî tê hesibandin. Sê cureyên herî berbelav ên hilweşînê hene: [[hilweşîna alfa]], [[Hilweşîna beta|beta]] û [[Hilweşîna gama|gama]]. [[Hevtesîriya lawaz|Hêza lawaz]] ew mekanîzm ye ku berpirsiyarê hilweşîna beta ye, lê her du cureyên din ji hêla hêzên [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] û [[Hêza nukleerî|nukleer]] ve têne kontrolkirin. Hilweşîna radyoaktîvîtê li asta atomên takekesî, pêvajoyeke [[Rasthatiyê|rasthatî]] ye. Ligorî [[Mekanîka kuantûmê|teoriya kuantûmê]], ne pêkan e însan pêşbînî bike ka dê atomeke taybet çiwext hilweşe; ew yek ji bo temenê wê atomê jî derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Nuclear Chemistry |paşnav=Loveland |pêşnav=Walter D. |weşanger=Wiley |tarîx=2005-11-18 |rûpel=57 |isbn=978-0-471-11532-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780471115328&redir_esc=y |paşnav2=Morrissey |pêşnav2=David J. |paşnav3=Seaborg |pêşnav3=Glenn T.}}</ref> Lêbelê, ji bo hejmareke mezin a atomên hevmaneyî, rêjeya giştî ya hilweşînê dikare wekî "sabîteya hilweşînê" an jî "[[nîv-temen]]" were diyarkirin. Nîv-temenên atomên radyoaktîv xwediyê rêjeyeke pir berfireh in: ji pêvajoyên hema bêje kêlîkî bigire heya wextên ku ji temenê gerdûnê jî pir dirêjtir in. Navoka ku hildiweşe wekî [[radyoîzotopa sîntêtî]] (an jî [[Îzotop|radyoîzotopa kokî]]) tê binavkirin û ew pêvajo herî kêm [[Produkta hilweşînê|nuklîdekî keç]] çêdike. Ji bilî hilweşîna gama an jî [[veguherîna navxweyî]] ya ji [[rewşeke navokî]] ya bi enerjiya bilind (rewşa heyecanbûyî), ew hilweşîn [[Veguherîna nukleerî|veguherîneke nukleerî]] ye ku di encamê de nuklîdekî keç bi hejmareke ferq ya [[proton]] an [[Notron|notronan]] (an jî herduyan) çêdibe. Çaxa ku hejmara protonan diguhere, atomeke [[Element|elementeke kîmyayî]] ya ferq çêdibe. Li ser rûyê erdê 28 elementên kîmyayî yên radyoaktîf ên xwezayî hene ku ji 35 [[Radyoîzotopa sîntêtî|radyoîzotopa sînêtî]] pêk tên (heft element xwediyê du radyoîzotopa sînêtî ên ferq ne) û tarîxa wan vedigere serdema beriya pêkhatina [[Pergala Rojê|sîstema rojê]]. Ew 35 radyoîzotopên sînêtî wekî "[[Prîmordal nuklîd|radyonuklîdên seretayî]]" (''primordial'') tên naskirin. Meselên herî naskirî [[ûranyûm]] û [[toryûm]] in, lê radyoîzotopên xwezayî yên temen-dirêj, wekî [[potasyûm-40]] jî, di nav vê komê de cih digirin. Her yek ji radyonuklîdên seretayî yên giran beşdarî yek ji çar [[Zincîra hilweşînê|zincîreyên hilweşînê]] diben. == Tarîxa vedîtinê == [[Wêne:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|Pierre û Marie Curie di laboratuwarê wan li [[Parîs|Parîsê]], berî 1907an.]] [[Henri Poincaré]] bi rêya eleqe û lêkolînên xwe yên li ser [[tîrêjên X]] ku tesîreke mezin li fizîknas [[Henri Becquerel]] kir, bingeha vedîtina radyoaktîvîteyê danî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Radvanyi |pêşnav=Pierre |paşnav2=Villain |pêşnav2=Jacques |tarîx=2017-11-01 |sernav=The discovery of radioactivity |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/physique/articles/10.1016/j.crhy.2017.10.008/ |kovar=Comptes Rendus. Physique |ziman=en |cild=18 |hejmar=9-10 |rr=544–550 |doi=10.1016/j.crhy.2017.10.008 |issn=1878-1535}}</ref> Radyoaktîvîte di sala 1896an de ji aliyê Becquerel û bi awayekî serbixwe, ji aliyê [[Marie Curie]] ve hate vedîtin; ew vedîtin di wexta esera bi materyalên [[fosforesans]] re pêk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30780 |sernav=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences / publiés... par MM. les secrétaires perpétuels |malper=Gallica |tarîx=1896-01-01 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=FR |paşnav=texte |pêşnav=Académie des sciences (France) Auteur du}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://web.lemoyne.edu/~giunta/becquerel.html |sernav=Antoine Henri Becquerel |malper=web.lemoyne.edu |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Ew materyal piştî ku rastî ronahiyê tên, di tariyê de dibiriqin; Becquerel guman kir ku ew biriqîna di lûleyên tîrêjên katodê de (ku ji ber tîrêjên X çêdibû) dibe ku bi fosforesansê ve girêdayî be. Wî plakayeke fotografî bi kaxezeke reş pêça û xwêyên curbecur ên fosforesans danî ser wê. Gî encam neyînî bûn heta ku wî xwêyên ûranyûmê bikaraniyê. [[Xwê (kîmya)|Xwêyên]] uranyumê bûn sedem ku plaka reş bibe, tevî ku plaka bi kaxezeke reş hatibû pêçan.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Inward Bound: Of Matter and Forces in the Physical World |paşnav=Pais |pêşnav=Abraham |weşanger=Clarendon Press |tarîx=1986 |isbn=978-0-19-851997-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780198519973&redir_esc=y}}</ref> Curie navê ''rayons de Becquerel'' (ango "Tîrêjên Becquerel") li wê radyasyonê kir û nîşan da ku ew tîrêj taybetmendiyeke atoman in.<ref name=":0" /> Her çiqas tîrêjên Xê bikaranîna enerjiya elektrîkê dihatin hilberandin jî, çavkaniya enerjiyê ya tîrêjê sirrek bû. Di sala 1899an de, fizîknasên alman [[Julius Elster]] û [[Hans Geitel]] ceribandinên giring pêk anîne da ku çavkaniya enerjiyê ya radyoaktîvîteyê bibînin, ji bilî derxistina enerjiyê ji hewayê bi pîvandinên di boşlihiyê de û derxistina enerjiyê ji fezayê bi pîvandinên 300 metre di bin madenê de li [[Harz|çiyayên Harzê]]. <ref name=":0" /> Ger atom bi xwe çavkaniya enerjiyê bûn, ew tê wê maneyê ku atomên ku xuya dikin neguherbar divê wexta ku tîrêjan derdixin werin guhertin. Di sala 1900ê de Curie puzzle ya radyoaktîvîteyê wekî hilbijartinek di navbera du îhtîmalên wekhev ne gengaz de kurteber kir: an enerjî nayê parastin an jî elementên kîmyayî dikarin werin veguheztin.<ref name=":0" /> Rutherford yekê kes bû ku fêm kir ku gî elementên bi wî rengî li gorî heman formula matematîkî ya eksponensiyel (bi rêjeya hêzdarî) têk diçin. Rutherford û talabeyê wî [[Frederick Soddy]] yekê kes bûne ku fêm kirin gelek pêvajoyên têkçûnê dibin sebeba [[Transmutasiyon|transmutasiyona]] elementeke bo yeke din. Piştre, yasaya cihguherîna radyoaktîf a Fajans û Soddy hate formulekirin da ku eserên hilweşînên alfa û betayê rave bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Radio-Elements and the Periodic Law |paşnav=Soddy |pêşnav=Frederick |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1968-12-31 |rr=97-99 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674366701.c35}}</ref> Lêkolînerên destpêkê herwiha keşfkirin ku ji bilî ûranyûmê, gelek [[Element|elementên kîmyayî]] yên din jî xwediyê îzotopên radyoaktîf in. Lêgerîneke sîstematîk a li ser radyoaktîvîteya giştî ya di kanên ûranyûmê de, herwiha rê li ber Pierre û Marie Curie vekir ku du elementên nû ji hev veqetînin: [[polonyûm]] û [[radyûm]]. Ji bilî radyoaktîvîteya radyûmê, dişibîna kîmyayî ya radyûmê bi [[Baryûm|baryûmê]] re, ferqkirina wan her du elementan ji hev zehmet dikir. Marie û Pierre Curie herwiha kelîmeya "radyoaktîvîteyê"<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Radioactivity: Introduction and History |paşnav=L'Annunziata |pêşnav=Michael F. |weşanger=Elsevier |tarîx=2007-08-23 |rûpel=2 |isbn=978-0-08-054888-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780080548883&redir_esc=y}}</ref> danîn da ku derdana [[Radyasyona îyonî|radyasyonên îyonî]] ji aliyê hin elementên giran ve pênase bikin (paşîne ev kelîme ji bo gî elementan hat berfirehkirin).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General Chemistry: Principles and Modern Applications |paşnav=Petrucci |pêşnav=Ralph H. |weşanger=Prentice Hall |tarîx=2002 |rûpel=1025 |isbn=978-0-13-014329-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0130143294&redir_esc=y |paşnav2=Harwood |pêşnav2=William S. |paşnav3=Herring |pêşnav3=F. Geoffrey}}</ref> Lêkolînên wan ên li ser radyasyonên bi hêza derbasbûnê yên di ûranyûmê de û vedîtina radyûmê, serdemeke bikaranîna radyûmê ji bo dermankirina penceşêrê dan destpêkirin. Vedîtina wan a radyûmê dikare wekî yekê bikaranîna aştiyane ya enerjiya nukleerî û destpêka [[bijîşkiya nukleerî]] ya nûjen were dîtin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] 4ljm1u7wn2hjw5zp739h96ip9echvia Kategorî:Ekbatana 14 329361 2085779 2026-08-17T12:45:23Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}}" hat çêkirin 2085779 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2085780 2085779 2026-08-17T12:46:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2085780 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê]] o5agl32p19g37mwazla7h4tmbmeugqw 2085781 2085780 2026-08-17T12:49:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2085781 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê]] [[Kategorî:Hemedan]] dldzj1cx7r7beo58exhtehb87fh6omm 2085782 2085781 2026-08-17T12:50:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2085782 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê]] [[Kategorî:Hemedan]] [[Kategorî:Med]] jz3hflmn1apbmwah489a0q02to3cpk2 2085785 2085782 2026-08-17T12:53:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2085785 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê]] [[Kategorî:Hemedan]] [[Kategorî:Med]] [[Kategorî:Semîramîs]] 8sxoeohinrv73kjkmyh436x3qgnkw3q 2085786 2085785 2026-08-17T12:54:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2085786 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê]] [[Kategorî:Hemedan]] [[Kategorî:Med]] [[Kategorî:Semîramîs]] [[Kategorî:Tîmûrleng]] asje4o16pvg4f2d48x1l4rie0wg9oc4 Tarîxçî 0 329362 2085783 2026-08-17T12:51:01Z Wikihez 39702 Ji bo [[Dîroknas]] hat beralîkirin 2085783 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Dîroknas]] r0mkvj98oe5ec0ygblcxl0xyysocmit Kategorî:Hemedan 14 329363 2085788 2026-08-17T12:56:50Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}}" hat çêkirin 2085788 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2085789 2085788 2026-08-17T12:58:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2085789 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Paytextên parêzgehên îranî]] n34rxyd2gjdxe64uc1sb8ogscrra5jo 2085790 2085789 2026-08-17T13:00:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2085790 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Paytextên parêzgehên îranî]] 3g8jgyetis1idkc29s3k81fogha6ikn Kategorî:Keybanûyên asûrî 14 329364 2085792 2026-08-17T13:05:03Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085792 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085793 2085792 2026-08-17T13:06:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2085793 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên asûrî]] tr20w5r1tnv9dm0rg5o66blrvyhywzm 2085794 2085793 2026-08-17T13:07:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2085794 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên asûrî|keybanû]] nir4hm848wlkn366rwm2letyccy4ymj Kategorî:Jinên asûrî 14 329365 2085795 2026-08-17T13:07:42Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085795 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085796 2085795 2026-08-17T13:08:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2085796 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2085797 2085796 2026-08-17T13:09:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2085797 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085799 2085797 2026-08-17T13:10:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2085799 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên Rojhilata Navîn]] cpznsaa3rr3tw0wkiqpp8g97vw0blmc 2085801 2085799 2026-08-17T13:11:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2085801 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên Rojhilata Navîn|asûrî]] 2fjza0vnr1i34x77zyljkq1ix0xjzi3 Kategorî:Jinên Rojhilata Navîn 14 329366 2085800 2026-08-17T13:10:45Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085800 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085802 2085800 2026-08-17T13:12:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2085802 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2085803 2085802 2026-08-17T13:12:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2085803 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085804 2085803 2026-08-17T13:13:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2085804 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên asyayî|asûrî]] gyk4rgbtyv5xkjv91xuavn9lo9m6lvo 2085805 2085804 2026-08-17T13:13:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2085805 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên asyayî| asûrî]] ifewnam5fsgj4pfvjar17wvs4n5u0sk 2085806 2085805 2026-08-17T13:14:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2085806 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên asyayî|asûrî]] gyk4rgbtyv5xkjv91xuavn9lo9m6lvo 2085807 2085806 2026-08-17T13:15:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2085807 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên asyayî|Jinên asyayî]] jriv22jgzte3cb5clhv8jo7tmt4j28u 2085808 2085807 2026-08-17T13:16:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2085808 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên asyayî|Jinên asyayî|.Rojhilata Navîn]] 7pn2gdq4l8a96fptpb1pni85yep2z1x 2085809 2085808 2026-08-17T13:17:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2085809 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên asyayî]] s36ik10s558bcltdt62gqyktrp1ghs1 2085810 2085809 2026-08-17T13:17:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2085810 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên asyayî|.Rojhilata Navîn]] 1md61ta5tso5x9cv9je71a4kndwjgwj Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên serdema kevnare 14 329367 2085815 2026-08-17T13:31:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085815 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085816 2085815 2026-08-17T13:33:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2085816 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keybanûyên kevnare]] p7dv7ig1siuguotz0tm9s044k72a4d3 2085817 2085816 2026-08-17T13:33:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2085817 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keybanûyên kevnare|^]] tlpqvpkuyg3rvsgyimrr9lb547dmyq3 ​Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an a b.z. 0 329368 2085819 2026-08-17T13:44:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085819 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085820 2085819 2026-08-17T13:45:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2085820 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 ​Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an b.z. 0 329369 2085821 2026-08-17T13:47:27Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085821 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085822 2085821 2026-08-17T13:48:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2085822 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên serdema kevnare]] tko1v7lb2kmujpmwmyklkdo053zoyuc 2085833 2085822 2026-08-17T13:59:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2085833 wikitext text/x-wiki {{standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên serdema kevnare]] orgax80p2fxxtqdknrevozd9egrrpkx 2085834 2085833 2026-08-17T14:00:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2085834 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} [[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên serdema kevnare]] to0mroduio6pxbarrmngg4h2lgmmdz9 2085838 2085834 2026-08-17T14:09:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2085838 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên serdema kevnare]] togi7a0d2gx11q46bb055hl4acbua7d Kategorî:Kesên Pirtûkên Keyan 14 329370 2085846 2026-08-17T14:29:57Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085846 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085847 2085846 2026-08-17T14:31:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2085847 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên Keyan]] dl8gv8u7pvyac6tbcpfpeex3j5wrrwy Kategorî:Pirtûkên dîrokî 14 329371 2085850 2026-08-17T14:38:16Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085850 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085851 2085850 2026-08-17T14:42:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2085851 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên Peymana Kevn]] 33xhmtopxgof2j1drqmrdnzxqh3su04 2085852 2085851 2026-08-17T14:42:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2085852 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên Peymana Kevin]] bciy5uwv501hglgbgshojcur33nkhud Kategorî:Pirtûkên Peymana Kevin 14 329372 2085853 2026-08-17T14:43:02Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085853 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085855 2085853 2026-08-17T14:45:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2085855 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Peymana Kevin]] 927kzeft4tpg255wox34a2turqma4w9 2085856 2085855 2026-08-17T14:46:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2085856 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Peymana Kevin|Pirtûk]] jgpi7hfiweyld529e80gmu5r16qclow 2085857 2085856 2026-08-17T14:51:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2085857 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Peymana Kevin|Pirtûk]] [[Kategorî:Pirtûkên Încîlê]] 59k4btwaithktdr0761rbtov6a20l0w 2085861 2085857 2026-08-17T14:57:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2085861 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Peymana Kevin|Pirtûk]] [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 1an b.z.]] [[Kategorî:Pirtûkên Încîlê]] oiwi45ktgl9lou0d30xbyysk7vh5m5z Kategorî:Pirtûkên Încîlê 14 329373 2085858 2026-08-17T14:51:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085858 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085859 2085858 2026-08-17T14:53:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2085859 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2085860 2085859 2026-08-17T14:53:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2085860 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Naveroka Încîlê]] iy4dr2i1zahy9cmin2yrkaitu08lkk4 Kategorî:Pirtûkên hezarsala 1an b.z. 14 329374 2085862 2026-08-17T14:58:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085862 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085863 2085862 2026-08-17T15:00:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2085863 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2085864 2085863 2026-08-17T15:01:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2085864 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên hezarsala 1ê b.z.]] tkyveui1c28ovmjwngte0drjh3hwydl 2085865 2085864 2026-08-17T15:02:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2085865 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên hezarsala 1ê b.z.]] [[Kategorî:Wêjeya kevnare|Wêjeya kevnare]] 26hvsmcr7oqxoa43kr483rlniwddmxo 2085866 2085865 2026-08-17T15:03:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2085866 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên hezarsala 1ê b.z.]] [[Kategorî:Wêjeya kevnare]] 2nex9pw814a6zsncq1xtlsfm6f0c9yg 2085867 2085866 2026-08-17T15:04:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2085867 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên hezarsala 1ê b.z.]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Wêjeya kevnare]] 2vpul9rarahae49ktmy7sisprvo60yu 2085868 2085867 2026-08-17T15:04:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2085868 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên hezarsala 1ê b.z.]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî hezarsalan| -1]] [[Kategorî:Wêjeya kevnare]] ghr8voy57avkul9b76ervioxmmvp6e8 Kategorî:Pirtûk li gorî hezarsalan 14 329375 2085869 2026-08-17T15:04:56Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085869 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085870 2085869 2026-08-17T15:05:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2085870 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2085871 2085870 2026-08-17T15:05:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2085871 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085872 2085871 2026-08-17T15:07:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2085872 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan]] kph8ogskwkdh932axxuh0w561twh0gt 2085873 2085872 2026-08-17T15:07:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2085873 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan| ]] 0dwmi959qxb9wawrsx32o9w3lozrrbh 2085883 2085873 2026-08-17T15:15:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2085883 wikitext text/x-wiki [[Kategorî::Pirtûk li gorî dîrokê]][[Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan| ]] fg4sdb6oc4agvf256sq5040u6kyb52z 2085884 2085883 2026-08-17T15:15:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2085884 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî dîrokê]][[Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan| ]] sm3jfco9pcrs758v328b5hs551hyxzv 2085886 2085884 2026-08-17T15:16:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2085886 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî dîrokê| hezarsal]][[Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan| ]] 13gw3xfbjqkul98vl2cxnc92pl8xmlk Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan 14 329376 2085874 2026-08-17T15:07:44Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085874 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085875 2085874 2026-08-17T15:08:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2085875 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2085876 2085875 2026-08-17T15:08:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2085876 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085877 2085876 2026-08-17T15:09:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2085877 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî serdeman]] fvkzfmif76w7xd2ro8g5ughjwub07pv 2085878 2085877 2026-08-17T15:09:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2085878 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî serdeman| 0]] snh5e3gymhn84yv4afekottxtvyj4p2 2085879 2085878 2026-08-17T15:10:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2085879 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Huner li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Wêje li gorî serdeman| 0]] awpqd607qbdbjg99l9t1ee6ttx932rz 2085880 2085879 2026-08-17T15:11:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2085880 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Huner li gorî hezarsalan| Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî serdeman| 0]] oosu8uh4h6rnmisnxcfpmy9a8gcsaiz 2085881 2085880 2026-08-17T15:12:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2085881 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Huner li gorî hezarsalan| Wêje]] [[Kategorî:Kategorî li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Wêje li gorî serdeman| 0]] 892afxtogpod2x93bfoxa5hraap44v3 2085882 2085881 2026-08-17T15:13:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2085882 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Huner li gorî hezarsalan| Wêje]] [[Kategorî:Kategorî li gorî hezarsalan|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî serdeman| 0]] 5igvv3uckjhsz6sy9909n2k2e4bnglq Kategorî:Pirtûk li gorî dîrokê 14 329377 2085885 2026-08-17T15:15:52Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085885 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085887 2085885 2026-08-17T15:18:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2085887 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2085888 2085887 2026-08-17T15:20:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2085888 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhem li gorî dîrokan]] ikurn0jrvrzt703b9u3mkbksmwd9dy4 2085889 2085888 2026-08-17T15:22:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2085889 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhem li gorî dîrokan]] [[Kategorî:Pirtûk]] jcw850j72c36kjdi8zln5lf1owy99rz 2085890 2085889 2026-08-17T15:22:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2085890 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhem li gorî dîrokan]] [[Kategorî:Pirtûk| Dîrok]] 23dpmwfh930uwu7zcip4lyyp6bv4bdn 2085891 2085890 2026-08-17T15:23:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2085891 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhem li gorî dîrokan]] [[Kategorî:Dîroka wêjeyê]] [[Kategorî:Pirtûk| Dîrok]] 5a0dudf0pjwsu3imtns7yp7no8udbdh Gotûbêja kategoriyê:Pirtûk li gorî dîrokê 15 329378 2085893 2026-08-17T15:30:28Z Avestaboy 34898 /* Li gorî dîrokê an li gorî dîrokan ? */ beşeke nû 2085893 wikitext text/x-wiki ==  Li gorî dîrokê an li gorî dîrokan ? == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min kategoriya '''Pirtûk li gorî dîrokê''' çêkir. Lê min aniha dît ku Wikihez kategoriya '''Berhem li gorî dîrokan''' çêkiribû. Gelo kîjan guherto û varyant rast e ? Wîkîpediyaya bi îngilîzî peyva date bi kar tîne. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:30, 17 tebax 2026 (UTC) cqcavsadvze0xlqz9u92hn3f1l55p85 2085894 2085893 2026-08-17T15:30:41Z Avestaboy 34898 /*  Li gorî dîrokê an li gorî dîrokan ? */ 2085894 wikitext text/x-wiki ==  Li gorî dîrokê an li gorî dîrokan ? == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min kategoriya '''Pirtûk li gorî dîrokê''' çêkir. Lê min aniha dît ku Wikihez kategoriya '''Berhem li gorî dîrokan''' çêkiribû. Gelo kîjan guherto û varyant rast e ? Wîkîpediyaya bi îngilîzî peyva date bi kar tîne. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:30, 17 tebax 2026 (UTC) t8vv9swfvyomma2aafmuq1cze8s1hax Kategorî:Tewrat 14 329379 2085896 2026-08-17T15:36:07Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}}" hat çêkirin 2085896 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi Kategorî:Pirtûkên Tewratê 14 329380 2085897 2026-08-17T15:41:14Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085897 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085898 2085897 2026-08-17T15:43:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2085898 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Tewrat|Pirtûk]] df86mmewasx3tuqy1eso30d146eysxr 2085899 2085898 2026-08-17T15:43:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2085899 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 1an b.z.]] [[Kategorî:Tewrat|Pirtûk]] 1utgy8pihqh8ljw3yjd3s62dmeo8rzu 2085900 2085899 2026-08-17T15:44:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2085900 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 1an b.z.]] [[Kategorî:Pirtûkên Peymana Kevin]] [[Kategorî:Tewrat|Pirtûk]] pws87lt7edznhmz25w1ipvqy3ln0pqw Rêjeyiya giştî 0 329381 2085908 2026-08-17T19:11:49Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2085908 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2085909 2085908 2026-08-17T19:20:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085909 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ev têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." fmlvn74h74s0v81efpsdq34xncrur3w 2085911 2085909 2026-08-17T19:32:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085911 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ev têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, hemî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. 5p0pynb0kt4i1xffa6kyvk5p9q4k9kd 2085913 2085911 2026-08-17T19:37:22Z Kurê Acemî 105128 2085913 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ev têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. 4b3ol4cawvel3k8bl66x1g6nw2ztiub 2085915 2085913 2026-08-17T19:39:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085915 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. pcuqz2jo6jdbzqb3xq2qtlu3y6eouya Oramarî 0 329382 2085921 2026-08-17T20:21:33Z ~2026-45088-53 176215 Rûpel bi "Eşîra Oramarî (Konfederasyona Eşîrên Oramarî) Konfederasyona Eşîrên Oramarî xwedî avahiyeke gelekî mezin û berfireh e. Ev konfederasyon ji du eşîrên bingehîn ên bi navê Mefî û Lamdînî, û ji 12 qebîleyên ku bi van eşîran ve girêdayî ne, pêk tê. == Dabeşkirina Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == 1- Eîra [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1-[[Mala Şaqûlî]] 2-[[Mala Meyterî]] 3-[[Mala Kemalî]] 4-[[Mala Qerexanî]..." hat çêkirin 2085921 wikitext text/x-wiki Eşîra Oramarî (Konfederasyona Eşîrên Oramarî) Konfederasyona Eşîrên Oramarî xwedî avahiyeke gelekî mezin û berfireh e. Ev konfederasyon ji du eşîrên bingehîn ên bi navê Mefî û Lamdînî, û ji 12 qebîleyên ku bi van eşîran ve girêdayî ne, pêk tê. == Dabeşkirina Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == 1- Eîra [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1-[[Mala Şaqûlî]] 2-[[Mala Meyterî]] 3-[[Mala Kemalî]] 4-[[Mala Qerexanî]] 5-[[Mala Mîrxanî]] 6-[[Mala Mefî]] 2-Eşîra [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1-[[Mala Mîrê]] 2-[[Mala Mijdînî]] 3-[[Mala Mengelanî]] 4-[[Mala Baranî]] 5-[[Mala Melayî]] 6-[[Mala Mam Axayî]] == Belavbûna Erdnîgarîyâ Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == Eşîra Oramarî di destpêkê de li herêmên bakur, başûr û rojhilatê Kurdistanê dijîn. Ji bilî van hersê parçe welat, ew li welatên wekî Almanya, Belçîka, Îngilîstan, Ermenistan, Gurcistan, Pakistan û Afganistanê jî dijîn. == Nifûsâ Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == Li gorî sala 2026an, tê texmînkirin ku nifûsa wan ji 500 hezarî (nîv mîlyonî) zêdetir e. 1spffpfvq63d8oz67jyb9d24pvauad0 2085922 2085921 2026-08-17T20:22:55Z ~2026-45088-53 176215 /* Dabeşkirina Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî */ 2085922 wikitext text/x-wiki Eşîra Oramarî (Konfederasyona Eşîrên Oramarî) Konfederasyona Eşîrên Oramarî xwedî avahiyeke gelekî mezin û berfireh e. Ev konfederasyon ji du eşîrên bingehîn ên bi navê Mefî û Lamdînî, û ji 12 qebîleyên ku bi van eşîran ve girêdayî ne, pêk tê. == Dabeşkirina Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == 1- Eîra [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1-[[Mala Şaqûlî]] 2-[[Mala Meyterî]] 3-[[Mala Kemalî]] 4-[[Mala Qerexanî]] 5-[[Mala Mîrxanî]] 6-[[Mala Mefî]] 2-Eşîra [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1-[[Mala Mîrê]] 2-[[Mala Mijdînî]] 3-[[Mala Mengelanî]] 4-[[Mala Baranî]] 5-[[Mala Melayî]] 6-[[Mala Mam Axayî]] == Belavbûna Erdnîgarîyâ Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == Eşîra Oramarî di destpêkê de li herêmên bakur, başûr û rojhilatê Kurdistanê dijîn. Ji bilî van hersê parçe welat, ew li welatên wekî Almanya, Belçîka, Îngilîstan, Ermenistan, Gurcistan, Pakistan û Afganistanê jî dijîn. == Nifûsâ Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == Li gorî sala 2026an, tê texmînkirin ku nifûsa wan ji 500 hezarî (nîv mîlyonî) zêdetir e. 94uiyudscg6cx2kqwb5vo7oz26hf5re 2085923 2085922 2026-08-17T20:23:23Z ~2026-45088-53 176215 /* Dabeşkirina Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî */ 2085923 wikitext text/x-wiki Eşîra Oramarî (Konfederasyona Eşîrên Oramarî) Konfederasyona Eşîrên Oramarî xwedî avahiyeke gelekî mezin û berfireh e. Ev konfederasyon ji du eşîrên bingehîn ên bi navê Mefî û Lamdînî, û ji 12 qebîleyên ku bi van eşîran ve girêdayî ne, pêk tê. == Dabeşkirina Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == 1- Eîra [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1-[[Mala Şaqûlî]] 2-[[Mala Meyterî]] 3-[[Mala Kemalî]] 4-[[Mala Qerexanî]] 5-[[Mala Mîrxanî]] 6-[[Mala Mefî]] 2-Eşîra [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1-[[Mala Mîrê]] 2-[[Mala Mijdînî]] 3-[[Mala Mengelanî]] 4-[[Mala Baranî]] 5-[[Mala Melayî]] 6-[[Mala Mam Axayî]] == Belavbûna Erdnîgarîyâ Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == Eşîra Oramarî di destpêkê de li herêmên bakur, başûr û rojhilatê Kurdistanê dijîn. Ji bilî van hersê parçe welat, ew li welatên wekî Almanya, Belçîka, Îngilîstan, Ermenistan, Gurcistan, Pakistan û Afganistanê jî dijîn. == Nifûsâ Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == Li gorî sala 2026an, tê texmînkirin ku nifûsa wan ji 500 hezarî (nîv mîlyonî) zêdetir e. awl3avsy60gmwqeze34gg0zdsc8m6dp 2085924 2085923 2026-08-17T20:32:50Z ~2026-45088-53 176215 /* */ 2085924 wikitext text/x-wiki Eşîra Oramarî (Konfederasyona Eşîrên Oramarî) Konfederasyona Eşîrên Oramarî xwedî avahiyeke gelekî mezin û berfireh e. Ev konfederasyon ji du eşîrên bingehîn ên bi navê [[Mefî]] û [[Lamdînî]], û ji 12 qebîleyên ku bi van eşîran ve girêdayî ne, pêk tê. == Dabeşkirina Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == 1- Eîra [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1-[[Mala Şaqûlî]] 2-[[Mala Meyterî]] 3-[[Mala Kemalî]] 4-[[Mala Qerexanî]] 5-[[Mala Mîrxanî]] 6-[[Mala Mefî]] 2-Eşîra [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1-[[Mala Mîrê]] 2-[[Mala Mijdînî]] 3-[[Mala Mengelanî]] 4-[[Mala Baranî]] 5-[[Mala Melayî]] 6-[[Mala Mam Axayî]] == Belavbûna Erdnîgarîyâ Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == Eşîra Oramarî di destpêkê de li herêmên bakur, başûr û rojhilatê Kurdistanê dijîn. Ji bilî van hersê parçe welat, ew li welatên wekî Almanya, Belçîka, Îngilîstan, Ermenistan, Gurcistan, Pakistan û Afganistanê jî dijîn. == Nifûsâ Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == Li gorî sala 2026an, tê texmînkirin ku nifûsa wan ji 500 hezarî (nîv mîlyonî) zêdetir e. c7oqc5isztn8ai33pk8iugd137t6zrc 2085925 2085924 2026-08-17T20:33:02Z ~2026-45088-53 176215 /* */ 2085925 wikitext text/x-wiki Eşîra Oramarî (Konfederasyona Eşîrên Oramarî) Konfederasyona Eşîrên Oramarî xwedî avahiyeke gelekî mezin û berfireh e. Ev konfederasyon ji du eşîrên bingehîn ên bi navê [[Mefî]] û [[Lemdînî]], û ji 12 qebîleyên ku bi van eşîran ve girêdayî ne, pêk tê. == Dabeşkirina Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == 1- Eîra [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1-[[Mala Şaqûlî]] 2-[[Mala Meyterî]] 3-[[Mala Kemalî]] 4-[[Mala Qerexanî]] 5-[[Mala Mîrxanî]] 6-[[Mala Mefî]] 2-Eşîra [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1-[[Mala Mîrê]] 2-[[Mala Mijdînî]] 3-[[Mala Mengelanî]] 4-[[Mala Baranî]] 5-[[Mala Melayî]] 6-[[Mala Mam Axayî]] == Belavbûna Erdnîgarîyâ Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == Eşîra Oramarî di destpêkê de li herêmên bakur, başûr û rojhilatê Kurdistanê dijîn. Ji bilî van hersê parçe welat, ew li welatên wekî Almanya, Belçîka, Îngilîstan, Ermenistan, Gurcistan, Pakistan û Afganistanê jî dijîn. == Nifûsâ Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == Li gorî sala 2026an, tê texmînkirin ku nifûsa wan ji 500 hezarî (nîv mîlyonî) zêdetir e. ac99c09jbqeny45a75k1yqpen4bal1x 2085926 2085925 2026-08-17T20:35:02Z ~2026-45088-53 176215 /* Belavbûna Erdnîgarîyâ Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî */ 2085926 wikitext text/x-wiki Eşîra Oramarî (Konfederasyona Eşîrên Oramarî) Konfederasyona Eşîrên Oramarî xwedî avahiyeke gelekî mezin û berfireh e. Ev konfederasyon ji du eşîrên bingehîn ên bi navê [[Mefî]] û [[Lemdînî]], û ji 12 qebîleyên ku bi van eşîran ve girêdayî ne, pêk tê. == Dabeşkirina Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == 1- Eîra [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1-[[Mala Şaqûlî]] 2-[[Mala Meyterî]] 3-[[Mala Kemalî]] 4-[[Mala Qerexanî]] 5-[[Mala Mîrxanî]] 6-[[Mala Mefî]] 2-Eşîra [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1-[[Mala Mîrê]] 2-[[Mala Mijdînî]] 3-[[Mala Mengelanî]] 4-[[Mala Baranî]] 5-[[Mala Melayî]] 6-[[Mala Mam Axayî]] == Belavbûna Erdnîgarîyâ Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == Eşîra Oramarî di destpêkê de li herêmên [[bakur]] û [[başûr]] û [[rojhilatê Kurdistanê]] dijîn. Ji bilî van hersê parçe welat, ew li welatên wekî [[Almanya]], [[Belçîka]], [[Îngilîstan]], [[Ermenistan]], [[Gurcistan]], [[Pakistan]] û [[Afganistanê]] jî dijîn. == Nifûsâ Konfêdêrâsyonâ Eşîra Oramarî == Li gorî sala 2026an, tê texmînkirin ku nifûsa wan ji 500 hezarî (nîv mîlyonî) zêdetir e. 439cux30sqaareto5iqxz0eyedez8c4 2085942 2085926 2026-08-18T02:42:05Z Kurê Acemî 105128 Ji bo [[Oremarî]] hat beralîkirin 2085942 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Oremarî]] lydt2kt1u5y6xi3lf4qrf74gacuxdxn Doğtaş 0 329383 2085927 2026-08-17T20:35:33Z Yonetmenbeyy 172681 Rûpela nû hate çêkirin: Agahiyên pargîdaniyê, dîrok û çavkaniyên pêbawer hatin zêdekirin. 2085927 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank şîrket | nav = Doğanlar Mobilya Grubu | logo = | cure = Pargîdaniya giştî | borsa = {{BIST|DGNMO}} | damezrandin = 1972 (Doğtaş)<br/>1935 (Kelebek Mobilya) | damezrêner = Hacı Ali Doğan (Doğtaş) | navend = Duzce, Tirkiye | kesên_sereke = Davut Doğan (Serok)<br/>İsmail Doğan (CEO) | pîşesazî = Mobîlya | berhem = Mobîlyayên malê, doşek, setên metbex û serşokê | xwedî = Doğanlar Holding | karmend = 1,200+ | pargîdaniya_bav = Doğanlar Holding | markayên_din = Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak, Ruum Store | malper = {{URL|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} }} '''Doğanlar Mobilya Grubu''' (berê wekî '''Doğtaş Kelebek Mobilya''' dihate zanîn) pargîdaniyeke çêkirin û firotina mobîlyayan a Tirkiyeyê ye. Bi girêdayî Doğanlar Holdingê dixebite û markayên wekî Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak û Ruum Store birêve dibe. Pargîdanî di Borsa Stembolê (Borsa Istanbul) de lîstekirî ye.<ref>{{Cite web|url=https://www.kap.org.tr/en/sirket-bilgileri/genel/1628-doganlar-mobilya-grubu-imalat-sanayi-ve-ticaret-a-s|title=Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.|publisher=Public Disclosure Platform (KAP)|access-date=17 August 2026}}</ref> == Dîrok == === Kelebek Mobilya (1935–2012) === Kelebek Mobilya di sala 1935an de li Stembolê bi fermana Mustafa Kemal Atatürk ji bo çêkirina kontrplakên taybet ên perên balafiran hate damezrandin. Pargîdanî heta sala 1986an hilberîna xwe ya kontrplakan bi markaya Kelebek li Xalîc (Haliç), Stembolê domand. Di sala 1978an de, pargîdaniyê kargeheke mobîlyayên modular li Duzceyê vekir. Kelebek di sala 1990î de di Borsa Stembolê de bû pargîdaniyeke giştî.<ref>{{Cite web|url=https://www.kelebek.com/en/about-us|title=About Us - Kelebek Mobilya|publisher=Kelebek.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Doğtaş (1972–2012) === Doğtaş di sala 1972an de wekî kargeheke piçûk a xebata dar û mobîlyayê ji aliyê Hacı Ali Doğan ve li Biga, Çanakkale hate damezrandin. Di dehsalên paşerojê de, bi rêveberiya malbata Doğan, kargeh bû markayeke neteweyî ya mobîlyayê û di dawiyê de bingeha Doğanlar Holdingê ava kir.<ref>{{Cite web|url=https://www.dogtas.com/en/about-us|title=About Doğtaş|publisher=Dogtas.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Yekbûn û Guhertina Navê (2012–Niha) === Di sala 2012an de, Doğtaş para kontrolê ya Kelebek Mobilya kirî. Piştî kirînê, navê pargîdaniya yekbûyî bû '''Doğtaş Kelebek Mobilya San. ve Tic. A.Ş.''' Di kanûna pêşîn a 2021ê de, pargîdaniyê sernavê xwe yê fermî guherand û kir '''Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.''' ji bo ku portfolyoya xwe ya markayên binî di bin yek nasnameya pargîdaniyê de kom bike.<ref>{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/dogtas-kelebek-mobilya-dan-isim-degisikligi-3297164-ekonomi|title=Doğtaş Kelebek Mobilya'dan isim değişikliği|date=28 December 2021|publisher=Habertürk|language=Turkish}}</ref> == Operasyon û Marka == Kom, mobîlyayên modular, alavên metbex û serşokê, û doşekan bi giranî li kargeha xwe ya hilberînê ya girtî ya 40.000 metrekareyî li Duzceyê hildiberîne. Pargîdanî hem di bazarên navxweyî hem jî di yên navneteweyî de kar dike. Markayên sereke yên ku ji aliyê komê ve têne xebitandin ev in: * '''Doğtaş''' – Li ser mobîlyayên odeya rûniştinê, odeya razanê û xwarinê hûr dibe. * '''Kelebek Mobilya''' – Li ser mobîlyayên modular, sêwiranên metbex û serşokê hûr dibe. * '''Lova Yatak''' – Di doşek û çareseriyên xewê de pispor e. * '''Ruum Store''' – Markayeke e-bazirganiyê ye ku mobîlyayên modular pêşkêş dike. == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * {{Official website|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} {{DEFAULTSORT:Doganlar Mobilya Grubu}} [[Kategorî:Şîrketên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mobîlya]] [[Kategorî:Markayên Tirkiyeyê]] q24mq8bh0qkq38uontprxqukfuh6zuv 2085928 2085927 2026-08-17T20:42:07Z Kurê Acemî 105128 2085928 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank şîrket | nav = Doğanlar Mobilya Grubu | logo = | cure = Pargîdaniya giştî | borsa = {{BIST|DGNMO}} | damezrandin = 1972 (Doğtaş)<br/>1935 (Kelebek Mobilya) | damezrêner = Hacı Ali Doğan (Doğtaş) | navend = Duzce, Tirkiye | kesên_sereke = Davut Doğan (Serok)<br/>İsmail Doğan (CEO) | pîşesazî = Mobîlya | berhem = Mobîlyayên malê, doşek, setên metbex û serşokê | xwedî = Doğanlar Holding | karmend = 1,200+ | pargîdaniya_bav = Doğanlar Holding | markayên_din = Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak, Ruum Store | malper = {{URL|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} }} '''Doğanlar Mobilya Grubu''' (berê wekî '''Doğtaş Kelebek Mobilya''' dihate zanin) pargîdaniyeke çêkirin û firotina mobîlyayan a Tirkiyeyê ye. Bi girêdayî Doğanlar Holdingê dixebite û markayên wekî Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak û Ruum Store birêve dibe. Pargîdanî di Borsa Stembolê (Borsa Istanbul) de lîstekirî ye.<ref>{{Cite web|url=https://www.kap.org.tr/en/sirket-bilgileri/genel/1628-doganlar-mobilya-grubu-imalat-sanayi-ve-ticaret-a-s|title=Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.|publisher=Public Disclosure Platform (KAP)|access-date=17 August 2026}}</ref> == Dîrok == === Kelebek Mobilya (1935–2012) === Kelebek Mobilya di sala 1935an de li Stembolê bi fermana Mustafa Kemal Atatürk ji bo çêkirina kontrplakên taybet ên perên balafiran hate damezrandin. Pargîdanî heta sala 1986an hilberîna xwe ya kontrplakan bi markaya Kelebek li Xalîc (Haliç), Stembolê domand. Di sala 1978an de, pargîdaniyê kargeheke mobîlyayên modular li Duzceyê vekir. Kelebek di sala 1990î de di Borsa Stembolê de bû pargîdaniyeke giştî.<ref>{{Cite web|url=https://www.kelebek.com/en/about-us|title=About Us - Kelebek Mobilya|publisher=Kelebek.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Doğtaş (1972–2012) === Doğtaş di sala 1972an de wekî kargeheke piçûk a xebata dar û mobîlyayê ji aliyê Hacı Ali Doğan ve li Biga, Çanakkale hate damezrandin. Di dehsalên paşerojê de, bi rêveberiya malbata Doğan, kargeh bû markayeke neteweyî ya mobîlyayê û di dawiyê de bingeha Doğanlar Holdingê ava kir.<ref>{{Cite web|url=https://www.dogtas.com/en/about-us|title=About Doğtaş|publisher=Dogtas.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Yekbûn û Guhertina Navê (2012–Niha) === Di sala 2012an de, Doğtaş para kontrolê ya Kelebek Mobilya kirî. Piştî kirînê, navê pargîdaniya yekbûyî bû '''Doğtaş Kelebek Mobilya San. ve Tic. A.Ş.''' Di kanûna pêşîn a 2021ê de, pargîdaniyê sernavê xwe yê fermî guherand û kir '''Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.''' ji bo ku portfolyoya xwe ya markayên binî di bin yek nasnameya pargîdaniyê de kom bike.<ref>{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/dogtas-kelebek-mobilya-dan-isim-degisikligi-3297164-ekonomi|title=Doğtaş Kelebek Mobilya'dan isim değişikliği|date=28 December 2021|publisher=Habertürk|language=Turkish}}</ref> == Operasyon û Marka == Kom, mobîlyayên modular, alavên metbex û serşokê, û doşekan bi giranî li kargeha xwe ya hilberînê ya girtî ya 40.000 metrekareyî li Duzceyê hildiberîne. Pargîdanî hem di bazarên navxweyî hem jî di yên navneteweyî de kar dike. Markayên sereke yên ku ji aliyê komê ve têne xebitandin ev in: * '''Doğtaş''' – Li ser mobîlyayên odeya rûniştinê, odeya razanê û xwarinê hûr dibe. * '''Kelebek Mobilya''' – Li ser mobîlyayên modular, sêwiranên metbex û serşokê hûr dibe. * '''Lova Yatak''' – Di doşek û çareseriyên xewê de pispor e. * '''Ruum Store''' – Markayeke e-bazirganiyê ye ku mobîlyayên modular pêşkêş dike. == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * {{Official website|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} {{DEFAULTSORT:Doganlar Mobilya Grubu}} [[Kategorî:Şîrketên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mobîlya]] [[Kategorî:Markayên Tirkiyeyê]] 2zcddxxxeff7cur5vol0ob80bxhz3vw 2085929 2085928 2026-08-17T20:43:20Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085929 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank şîrket | nav = Doğanlar Mobilya Grubu | logo = | cure = Pargîdaniya giştî | borsa = {{BIST|DGNMO}} | damezrandin = 1972 (Doğtaş)<br/>1935 (Kelebek Mobilya) | damezrêner = Hacı Ali Doğan (Doğtaş) | navend = Duzce, Tirkiye | kesên_sereke = Davut Doğan (Serok)<br/>İsmail Doğan (CEO) | pîşesazî = Mobîlya | berhem = Mobîlyayên malê, doşek, setên metbex û serşokê | xwedî = Doğanlar Holding | karmend = 1,200+ | pargîdaniya_bav = Doğanlar Holding | markayên_din = Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak, Ruum Store | malper = {{URL|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} }} '''Doğanlar Mobilya Grubu''' (berê wekî '''Doğtaş Kelebek Mobilya''' dihate zanin) pargîdaniyeke çêkirin û firotina mobîlyayan a Tirkiyeyê ye. Bi girêdayî Doğanlar Holdingê dixebite û markayên wekî Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak û Ruum Store birêve dibe. Pargîdanî di Borsa Stembolê (''[[Borsa Istanbul]]'') de lîstekirî ye.<ref>{{Cite web|url=https://www.kap.org.tr/en/sirket-bilgileri/genel/1628-doganlar-mobilya-grubu-imalat-sanayi-ve-ticaret-a-s|title=Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.|publisher=Public Disclosure Platform (KAP)|access-date=17 August 2026}}</ref> == Dîrok == === Kelebek Mobilya (1935–2012) === Kelebek Mobilya di sala 1935an de li Stembolê bi fermana Mustafa Kemal Atatürk ji bo çêkirina kontrplakên taybet ên perên balafiran hate damezrandin. Pargîdanî heta sala 1986an hilberîna xwe ya kontrplakan bi markaya Kelebek li Xalîc (Haliç), Stembolê domand. Di sala 1978an de, pargîdaniyê kargeheke mobîlyayên modular li Duzceyê vekir. Kelebek di sala 1990î de di Borsa Stembolê de bû pargîdaniyeke giştî.<ref>{{Cite web|url=https://www.kelebek.com/en/about-us|title=About Us - Kelebek Mobilya|publisher=Kelebek.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Doğtaş (1972–2012) === Doğtaş di sala 1972an de wekî kargeheke piçûk a xebata dar û mobîlyayê ji aliyê Hacı Ali Doğan ve li Biga, Çanakkale hate damezrandin. Di dehsalên paşerojê de, bi rêveberiya malbata Doğan, kargeh bû markayeke neteweyî ya mobîlyayê û di dawiyê de bingeha Doğanlar Holdingê ava kir.<ref>{{Cite web|url=https://www.dogtas.com/en/about-us|title=About Doğtaş|publisher=Dogtas.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Yekbûn û Guhertina Navê (2012–Niha) === Di sala 2012an de, Doğtaş para kontrolê ya Kelebek Mobilya kirî. Piştî kirînê, navê pargîdaniya yekbûyî bû '''Doğtaş Kelebek Mobilya San. ve Tic. A.Ş.''' Di kanûna pêşîn a 2021ê de, pargîdaniyê sernavê xwe yê fermî guherand û kir '''Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.''' ji bo ku portfolyoya xwe ya markayên binî di bin yek nasnameya pargîdaniyê de kom bike.<ref>{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/dogtas-kelebek-mobilya-dan-isim-degisikligi-3297164-ekonomi|title=Doğtaş Kelebek Mobilya'dan isim değişikliği|date=28 December 2021|publisher=Habertürk|language=Turkish}}</ref> == Operasyon û Marka == Kom, mobîlyayên modular, alavên metbex û serşokê, û doşekan bi giranî li kargeha xwe ya hilberînê ya girtî ya 40.000 metrekareyî li Duzceyê hildiberîne. Pargîdanî hem di bazarên navxweyî hem jî di yên navneteweyî de kar dike. Markayên sereke yên ku ji aliyê komê ve têne xebitandin ev in: * '''Doğtaş''' – Li ser mobîlyayên odeya rûniştinê, odeya razanê û xwarinê hûr dibe. * '''Kelebek Mobilya''' – Li ser mobîlyayên modular, sêwiranên metbex û serşokê hûr dibe. * '''Lova Yatak''' – Di doşek û çareseriyên xewê de pispor e. * '''Ruum Store''' – Markayeke e-bazirganiyê ye ku mobîlyayên modular pêşkêş dike. == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * {{Official website|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} {{DEFAULTSORT:Doganlar Mobilya Grubu}} [[Kategorî:Şîrketên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mobîlya]] [[Kategorî:Markayên Tirkiyeyê]] gmamhzmu64wjjshu4vt2cba6hrfajzc 2085930 2085929 2026-08-17T20:43:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085930 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank şîrket | nav = Doğanlar Mobilya Grubu | logo = | cure = Pargîdaniya giştî | borsa = {{BIST|DGNMO}} | damezrandin = 1972 (Doğtaş)<br/>1935 (Kelebek Mobilya) | damezrêner = Hacı Ali Doğan (Doğtaş) | navend = Duzce, Tirkiye | kesên_sereke = Davut Doğan (Serok)<br/>İsmail Doğan (CEO) | pîşesazî = Mobîlya | berhem = Mobîlyayên malê, doşek, setên metbex û serşokê | xwedî = Doğanlar Holding | karmend = 1,200+ | pargîdaniya_bav = Doğanlar Holding | markayên_din = Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak, Ruum Store | malper = {{URL|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} }} '''Doğanlar Mobilya Grubu''' (berê wekî '''Doğtaş Kelebek Mobilya''' dihate zanin) pargîdaniyeke çêkirin û firotina mobîlyayan a [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] ye. Bi girêdayî Doğanlar Holdingê dixebite û markayên wekî Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak û Ruum Store birêve dibe. Pargîdanî di Borsa Stembolê (''[[Borsa Istanbul]]'') de lîstekirî ye.<ref>{{Cite web|url=https://www.kap.org.tr/en/sirket-bilgileri/genel/1628-doganlar-mobilya-grubu-imalat-sanayi-ve-ticaret-a-s|title=Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.|publisher=Public Disclosure Platform (KAP)|access-date=17 August 2026}}</ref> == Dîrok == === Kelebek Mobilya (1935–2012) === Kelebek Mobilya di sala 1935an de li Stembolê bi fermana Mustafa Kemal Atatürk ji bo çêkirina kontrplakên taybet ên perên balafiran hate damezrandin. Pargîdanî heta sala 1986an hilberîna xwe ya kontrplakan bi markaya Kelebek li Xalîc (Haliç), Stembolê domand. Di sala 1978an de, pargîdaniyê kargeheke mobîlyayên modular li Duzceyê vekir. Kelebek di sala 1990î de di Borsa Stembolê de bû pargîdaniyeke giştî.<ref>{{Cite web|url=https://www.kelebek.com/en/about-us|title=About Us - Kelebek Mobilya|publisher=Kelebek.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Doğtaş (1972–2012) === Doğtaş di sala 1972an de wekî kargeheke piçûk a xebata dar û mobîlyayê ji aliyê Hacı Ali Doğan ve li Biga, Çanakkale hate damezrandin. Di dehsalên paşerojê de, bi rêveberiya malbata Doğan, kargeh bû markayeke neteweyî ya mobîlyayê û di dawiyê de bingeha Doğanlar Holdingê ava kir.<ref>{{Cite web|url=https://www.dogtas.com/en/about-us|title=About Doğtaş|publisher=Dogtas.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Yekbûn û Guhertina Navê (2012–Niha) === Di sala 2012an de, Doğtaş para kontrolê ya Kelebek Mobilya kirî. Piştî kirînê, navê pargîdaniya yekbûyî bû '''Doğtaş Kelebek Mobilya San. ve Tic. A.Ş.''' Di kanûna pêşîn a 2021ê de, pargîdaniyê sernavê xwe yê fermî guherand û kir '''Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.''' ji bo ku portfolyoya xwe ya markayên binî di bin yek nasnameya pargîdaniyê de kom bike.<ref>{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/dogtas-kelebek-mobilya-dan-isim-degisikligi-3297164-ekonomi|title=Doğtaş Kelebek Mobilya'dan isim değişikliği|date=28 December 2021|publisher=Habertürk|language=Turkish}}</ref> == Operasyon û Marka == Kom, mobîlyayên modular, alavên metbex û serşokê, û doşekan bi giranî li kargeha xwe ya hilberînê ya girtî ya 40.000 metrekareyî li Duzceyê hildiberîne. Pargîdanî hem di bazarên navxweyî hem jî di yên navneteweyî de kar dike. Markayên sereke yên ku ji aliyê komê ve têne xebitandin ev in: * '''Doğtaş''' – Li ser mobîlyayên odeya rûniştinê, odeya razanê û xwarinê hûr dibe. * '''Kelebek Mobilya''' – Li ser mobîlyayên modular, sêwiranên metbex û serşokê hûr dibe. * '''Lova Yatak''' – Di doşek û çareseriyên xewê de pispor e. * '''Ruum Store''' – Markayeke e-bazirganiyê ye ku mobîlyayên modular pêşkêş dike. == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * {{Official website|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} {{DEFAULTSORT:Doganlar Mobilya Grubu}} [[Kategorî:Şîrketên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mobîlya]] [[Kategorî:Markayên Tirkiyeyê]] 1i0q7wkxubgmz84l5sghtxencbl3yvp 2085931 2085930 2026-08-17T20:43:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085931 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank şîrket | nav = Doğanlar Mobilya Grubu | logo = | cure = Pargîdaniya giştî | borsa = {{BIST|DGNMO}} | damezrandin = 1972 (Doğtaş)<br/>1935 (Kelebek Mobilya) | damezrêner = Hacı Ali Doğan (Doğtaş) | navend = Duzce, Tirkiye | kesên_sereke = Davut Doğan (Serok)<br/>İsmail Doğan (CEO) | pîşesazî = Mobîlya | berhem = Mobîlyayên malê, doşek, setên metbex û serşokê | xwedî = Doğanlar Holding | karmend = 1,200+ | pargîdaniya_bav = Doğanlar Holding | markayên_din = Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak, Ruum Store | malper = {{URL|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} }} '''Doğanlar Mobilya Grubu''' (berê wekî '''Doğtaş Kelebek Mobilya''' dihate zanin) pargîdaniyeke çêkirin û firotina mobîlyayan li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] ye. Bi girêdayî Doğanlar Holdingê dixebite û markayên wekî Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak û Ruum Store birêve dibe. Pargîdanî di Borsa Stembolê (''[[Borsa Istanbul]]'') de lîstekirî ye.<ref>{{Cite web|url=https://www.kap.org.tr/en/sirket-bilgileri/genel/1628-doganlar-mobilya-grubu-imalat-sanayi-ve-ticaret-a-s|title=Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.|publisher=Public Disclosure Platform (KAP)|access-date=17 August 2026}}</ref> == Dîrok == === Kelebek Mobilya (1935–2012) === Kelebek Mobilya di sala 1935an de li Stembolê bi fermana Mustafa Kemal Atatürk ji bo çêkirina kontrplakên taybet ên perên balafiran hate damezrandin. Pargîdanî heta sala 1986an hilberîna xwe ya kontrplakan bi markaya Kelebek li Xalîc (Haliç), Stembolê domand. Di sala 1978an de, pargîdaniyê kargeheke mobîlyayên modular li Duzceyê vekir. Kelebek di sala 1990î de di Borsa Stembolê de bû pargîdaniyeke giştî.<ref>{{Cite web|url=https://www.kelebek.com/en/about-us|title=About Us - Kelebek Mobilya|publisher=Kelebek.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Doğtaş (1972–2012) === Doğtaş di sala 1972an de wekî kargeheke piçûk a xebata dar û mobîlyayê ji aliyê Hacı Ali Doğan ve li Biga, Çanakkale hate damezrandin. Di dehsalên paşerojê de, bi rêveberiya malbata Doğan, kargeh bû markayeke neteweyî ya mobîlyayê û di dawiyê de bingeha Doğanlar Holdingê ava kir.<ref>{{Cite web|url=https://www.dogtas.com/en/about-us|title=About Doğtaş|publisher=Dogtas.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Yekbûn û Guhertina Navê (2012–Niha) === Di sala 2012an de, Doğtaş para kontrolê ya Kelebek Mobilya kirî. Piştî kirînê, navê pargîdaniya yekbûyî bû '''Doğtaş Kelebek Mobilya San. ve Tic. A.Ş.''' Di kanûna pêşîn a 2021ê de, pargîdaniyê sernavê xwe yê fermî guherand û kir '''Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.''' ji bo ku portfolyoya xwe ya markayên binî di bin yek nasnameya pargîdaniyê de kom bike.<ref>{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/dogtas-kelebek-mobilya-dan-isim-degisikligi-3297164-ekonomi|title=Doğtaş Kelebek Mobilya'dan isim değişikliği|date=28 December 2021|publisher=Habertürk|language=Turkish}}</ref> == Operasyon û Marka == Kom, mobîlyayên modular, alavên metbex û serşokê, û doşekan bi giranî li kargeha xwe ya hilberînê ya girtî ya 40.000 metrekareyî li Duzceyê hildiberîne. Pargîdanî hem di bazarên navxweyî hem jî di yên navneteweyî de kar dike. Markayên sereke yên ku ji aliyê komê ve têne xebitandin ev in: * '''Doğtaş''' – Li ser mobîlyayên odeya rûniştinê, odeya razanê û xwarinê hûr dibe. * '''Kelebek Mobilya''' – Li ser mobîlyayên modular, sêwiranên metbex û serşokê hûr dibe. * '''Lova Yatak''' – Di doşek û çareseriyên xewê de pispor e. * '''Ruum Store''' – Markayeke e-bazirganiyê ye ku mobîlyayên modular pêşkêş dike. == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * {{Official website|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} {{DEFAULTSORT:Doganlar Mobilya Grubu}} [[Kategorî:Şîrketên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mobîlya]] [[Kategorî:Markayên Tirkiyeyê]] lh9cnwrh8ps4f8ghgqvnngojijtzp24 2085932 2085931 2026-08-17T20:44:01Z Kurê Acemî 105128 /* Operasyon û Marka */ 2085932 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank şîrket | nav = Doğanlar Mobilya Grubu | logo = | cure = Pargîdaniya giştî | borsa = {{BIST|DGNMO}} | damezrandin = 1972 (Doğtaş)<br/>1935 (Kelebek Mobilya) | damezrêner = Hacı Ali Doğan (Doğtaş) | navend = Duzce, Tirkiye | kesên_sereke = Davut Doğan (Serok)<br/>İsmail Doğan (CEO) | pîşesazî = Mobîlya | berhem = Mobîlyayên malê, doşek, setên metbex û serşokê | xwedî = Doğanlar Holding | karmend = 1,200+ | pargîdaniya_bav = Doğanlar Holding | markayên_din = Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak, Ruum Store | malper = {{URL|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} }} '''Doğanlar Mobilya Grubu''' (berê wekî '''Doğtaş Kelebek Mobilya''' dihate zanin) pargîdaniyeke çêkirin û firotina mobîlyayan li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] ye. Bi girêdayî Doğanlar Holdingê dixebite û markayên wekî Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak û Ruum Store birêve dibe. Pargîdanî di Borsa Stembolê (''[[Borsa Istanbul]]'') de lîstekirî ye.<ref>{{Cite web|url=https://www.kap.org.tr/en/sirket-bilgileri/genel/1628-doganlar-mobilya-grubu-imalat-sanayi-ve-ticaret-a-s|title=Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.|publisher=Public Disclosure Platform (KAP)|access-date=17 August 2026}}</ref> == Dîrok == === Kelebek Mobilya (1935–2012) === Kelebek Mobilya di sala 1935an de li Stembolê bi fermana Mustafa Kemal Atatürk ji bo çêkirina kontrplakên taybet ên perên balafiran hate damezrandin. Pargîdanî heta sala 1986an hilberîna xwe ya kontrplakan bi markaya Kelebek li Xalîc (Haliç), Stembolê domand. Di sala 1978an de, pargîdaniyê kargeheke mobîlyayên modular li Duzceyê vekir. Kelebek di sala 1990î de di Borsa Stembolê de bû pargîdaniyeke giştî.<ref>{{Cite web|url=https://www.kelebek.com/en/about-us|title=About Us - Kelebek Mobilya|publisher=Kelebek.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Doğtaş (1972–2012) === Doğtaş di sala 1972an de wekî kargeheke piçûk a xebata dar û mobîlyayê ji aliyê Hacı Ali Doğan ve li Biga, Çanakkale hate damezrandin. Di dehsalên paşerojê de, bi rêveberiya malbata Doğan, kargeh bû markayeke neteweyî ya mobîlyayê û di dawiyê de bingeha Doğanlar Holdingê ava kir.<ref>{{Cite web|url=https://www.dogtas.com/en/about-us|title=About Doğtaş|publisher=Dogtas.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Yekbûn û Guhertina Navê (2012–Niha) === Di sala 2012an de, Doğtaş para kontrolê ya Kelebek Mobilya kirî. Piştî kirînê, navê pargîdaniya yekbûyî bû '''Doğtaş Kelebek Mobilya San. ve Tic. A.Ş.''' Di kanûna pêşîn a 2021ê de, pargîdaniyê sernavê xwe yê fermî guherand û kir '''Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.''' ji bo ku portfolyoya xwe ya markayên binî di bin yek nasnameya pargîdaniyê de kom bike.<ref>{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/dogtas-kelebek-mobilya-dan-isim-degisikligi-3297164-ekonomi|title=Doğtaş Kelebek Mobilya'dan isim değişikliği|date=28 December 2021|publisher=Habertürk|language=Turkish}}</ref> == Operasyon û marka == Kom, mobîlyayên modular, alavên metbex û serşokê, û doşekan bi giranî li kargeha xwe ya hilberînê ya girtî ya 40.000 metrekareyî li Duzceyê hildiberîne. Pargîdanî hem di bazarên navxweyî hem jî di yên navneteweyî de kar dike. Markayên sereke yên ku ji aliyê komê ve têne xebitandin ev in: * '''Doğtaş''' – Li ser mobîlyayên odeya rûniştinê, odeya razanê û xwarinê hûr dibe. * '''Kelebek Mobilya''' – Li ser mobîlyayên modular, sêwiranên metbex û serşokê hûr dibe. * '''Lova Yatak''' – Di doşek û çareseriyên xewê de pispor e. * '''Ruum Store''' – Markayeke e-bazirganiyê ye ku mobîlyayên modular pêşkêş dike. == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * {{Official website|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} {{DEFAULTSORT:Doganlar Mobilya Grubu}} [[Kategorî:Şîrketên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mobîlya]] [[Kategorî:Markayên Tirkiyeyê]] 56k24xli8vcifcmemmyh62v798ylk3m 2085933 2085932 2026-08-17T20:45:06Z Kurê Acemî 105128 /* Operasyon û marka */ 2085933 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank şîrket | nav = Doğanlar Mobilya Grubu | logo = | cure = Pargîdaniya giştî | borsa = {{BIST|DGNMO}} | damezrandin = 1972 (Doğtaş)<br/>1935 (Kelebek Mobilya) | damezrêner = Hacı Ali Doğan (Doğtaş) | navend = Duzce, Tirkiye | kesên_sereke = Davut Doğan (Serok)<br/>İsmail Doğan (CEO) | pîşesazî = Mobîlya | berhem = Mobîlyayên malê, doşek, setên metbex û serşokê | xwedî = Doğanlar Holding | karmend = 1,200+ | pargîdaniya_bav = Doğanlar Holding | markayên_din = Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak, Ruum Store | malper = {{URL|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} }} '''Doğanlar Mobilya Grubu''' (berê wekî '''Doğtaş Kelebek Mobilya''' dihate zanin) pargîdaniyeke çêkirin û firotina mobîlyayan li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] ye. Bi girêdayî Doğanlar Holdingê dixebite û markayên wekî Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak û Ruum Store birêve dibe. Pargîdanî di Borsa Stembolê (''[[Borsa Istanbul]]'') de lîstekirî ye.<ref>{{Cite web|url=https://www.kap.org.tr/en/sirket-bilgileri/genel/1628-doganlar-mobilya-grubu-imalat-sanayi-ve-ticaret-a-s|title=Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.|publisher=Public Disclosure Platform (KAP)|access-date=17 August 2026}}</ref> == Dîrok == === Kelebek Mobilya (1935–2012) === Kelebek Mobilya di sala 1935an de li Stembolê bi fermana Mustafa Kemal Atatürk ji bo çêkirina kontrplakên taybet ên perên balafiran hate damezrandin. Pargîdanî heta sala 1986an hilberîna xwe ya kontrplakan bi markaya Kelebek li Xalîc (Haliç), Stembolê domand. Di sala 1978an de, pargîdaniyê kargeheke mobîlyayên modular li Duzceyê vekir. Kelebek di sala 1990î de di Borsa Stembolê de bû pargîdaniyeke giştî.<ref>{{Cite web|url=https://www.kelebek.com/en/about-us|title=About Us - Kelebek Mobilya|publisher=Kelebek.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Doğtaş (1972–2012) === Doğtaş di sala 1972an de wekî kargeheke piçûk a xebata dar û mobîlyayê ji aliyê Hacı Ali Doğan ve li Biga, Çanakkale hate damezrandin. Di dehsalên paşerojê de, bi rêveberiya malbata Doğan, kargeh bû markayeke neteweyî ya mobîlyayê û di dawiyê de bingeha Doğanlar Holdingê ava kir.<ref>{{Cite web|url=https://www.dogtas.com/en/about-us|title=About Doğtaş|publisher=Dogtas.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Yekbûn û Guhertina Navê (2012–Niha) === Di sala 2012an de, Doğtaş para kontrolê ya Kelebek Mobilya kirî. Piştî kirînê, navê pargîdaniya yekbûyî bû '''Doğtaş Kelebek Mobilya San. ve Tic. A.Ş.''' Di kanûna pêşîn a 2021ê de, pargîdaniyê sernavê xwe yê fermî guherand û kir '''Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.''' ji bo ku portfolyoya xwe ya markayên binî di bin yek nasnameya pargîdaniyê de kom bike.<ref>{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/dogtas-kelebek-mobilya-dan-isim-degisikligi-3297164-ekonomi|title=Doğtaş Kelebek Mobilya'dan isim değişikliği|date=28 December 2021|publisher=Habertürk|language=Turkish}}</ref> == Operasyon û marka == Kom, mobîlyayên modular, alavên metbex û serşokê, û doşekan bi giranî li kargeha xwe ya hilberînê ya girtî ya 40.000 metrekareyî li [[Düzce|Dûzceyê]] hildiberîne. Pargîdanî hem di bazarên navxweyî hem jî di yên navneteweyî de kar dike. Markayên sereke yên ku ji aliyê komê ve têne xebitandin ev in: * '''Doğtaş''' – Li ser mobîlyayên odeya rûniştinê, odeya razanê û xwarinê hûr dibe. * '''Kelebek Mobilya''' – Li ser mobîlyayên modular, sêwiranên metbex û serşokê hûr dibe. * '''Lova Yatak''' – Di doşek û çareseriyên xewê de pispor e. * '''Ruum Store''' – Markayeke e-bazirganiyê ye ku mobîlyayên modular pêşkêş dike. == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * {{Official website|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} {{DEFAULTSORT:Doganlar Mobilya Grubu}} [[Kategorî:Şîrketên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mobîlya]] [[Kategorî:Markayên Tirkiyeyê]] 6oa3p9scbgbyd8uix4rimpj2qdnvvr1 2085935 2085933 2026-08-17T20:46:27Z Kurê Acemî 105128 /* Dîrok */ 2085935 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank şîrket | nav = Doğanlar Mobilya Grubu | logo = | cure = Pargîdaniya giştî | borsa = {{BIST|DGNMO}} | damezrandin = 1972 (Doğtaş)<br/>1935 (Kelebek Mobilya) | damezrêner = Hacı Ali Doğan (Doğtaş) | navend = Duzce, Tirkiye | kesên_sereke = Davut Doğan (Serok)<br/>İsmail Doğan (CEO) | pîşesazî = Mobîlya | berhem = Mobîlyayên malê, doşek, setên metbex û serşokê | xwedî = Doğanlar Holding | karmend = 1,200+ | pargîdaniya_bav = Doğanlar Holding | markayên_din = Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak, Ruum Store | malper = {{URL|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} }} '''Doğanlar Mobilya Grubu''' (berê wekî '''Doğtaş Kelebek Mobilya''' dihate zanin) pargîdaniyeke çêkirin û firotina mobîlyayan li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] ye. Bi girêdayî Doğanlar Holdingê dixebite û markayên wekî Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak û Ruum Store birêve dibe. Pargîdanî di Borsa Stembolê (''[[Borsa Istanbul]]'') de lîstekirî ye.<ref>{{Cite web|url=https://www.kap.org.tr/en/sirket-bilgileri/genel/1628-doganlar-mobilya-grubu-imalat-sanayi-ve-ticaret-a-s|title=Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.|publisher=Public Disclosure Platform (KAP)|access-date=17 August 2026}}</ref> == Dîrok == === Kelebek Mobilya (1935–2012) === Kelebek Mobilya di sala 1935an de li Stembolê bi fermana [[Mustafa Kemal Atatürk]] ji bo çêkirina kontrplakên taybet ên perên balafiran hate damezrandin. Pargîdanî heta sala 1986an hilberîna xwe ya kontrplakan bi markaya Kelebek li Xalîc (Haliç), Stembolê domand. Di sala 1978an de, pargîdaniyê kargeheke mobîlyayên modular li Düzceyê avakir. Kelebek di sala 1990ê de di Borsa Stembolê de bû pargîdaniyeke giştî.<ref>{{Cite web|url=https://www.kelebek.com/en/about-us|title=About Us - Kelebek Mobilya|publisher=Kelebek.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Doğtaş (1972–2012) === Doğtaş di sala 1972an de wekî kargeheke biçûk a xebata dar û mobîlyayê ji aliyê Hacı Ali Doğan ve li Biga li [[Çanakkale|Çanakkaleyê]] damezrandiyê. Di dehsalên paşerojê de, bi rêveberiya malbata Doğan, kargeh bû markayeke neteweyî ya mobîlyayê û di dawiyê de bingeha Doğanlar Holdingê ava kir.<ref>{{Cite web|url=https://www.dogtas.com/en/about-us|title=About Doğtaş|publisher=Dogtas.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Yekbûn û Guhertina Navê (2012–Niha) === Di sala 2012an de, Doğtaş para kontrolê ya Kelebek Mobilya kirî. Piştî kirînê, navê pargîdaniya yekbûyî bû '''Doğtaş Kelebek Mobilya San. ve Tic. A.Ş.''' Di kanûna pêşîn a 2021ê de, pargîdaniyê sernavê xwe yê fermî guherand û kir '''Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.''' ji bo ku portfolyoya xwe ya markayên binî di bin yek nasnameya pargîdaniyê de kom bike.<ref>{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/dogtas-kelebek-mobilya-dan-isim-degisikligi-3297164-ekonomi|title=Doğtaş Kelebek Mobilya'dan isim değişikliği|date=28 December 2021|publisher=Habertürk|language=Turkish}}</ref> == Operasyon û marka == Kom, mobîlyayên modular, alavên metbex û serşokê, û doşekan bi giranî li kargeha xwe ya hilberînê ya girtî ya 40.000 metrekareyî li [[Düzce|Dûzceyê]] hildiberîne. Pargîdanî hem di bazarên navxweyî hem jî di yên navneteweyî de kar dike. Markayên sereke yên ku ji aliyê komê ve têne xebitandin ev in: * '''Doğtaş''' – Li ser mobîlyayên odeya rûniştinê, odeya razanê û xwarinê hûr dibe. * '''Kelebek Mobilya''' – Li ser mobîlyayên modular, sêwiranên metbex û serşokê hûr dibe. * '''Lova Yatak''' – Di doşek û çareseriyên xewê de pispor e. * '''Ruum Store''' – Markayeke e-bazirganiyê ye ku mobîlyayên modular pêşkêş dike. == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * {{Official website|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} {{DEFAULTSORT:Doganlar Mobilya Grubu}} [[Kategorî:Şîrketên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mobîlya]] [[Kategorî:Markayên Tirkiyeyê]] 5ubqqh2hpo7hbfmzzs545tnlhsirdlc 2085937 2085935 2026-08-17T20:48:01Z Kurê Acemî 105128 /* Kelebek Mobilya (1935–2012) */ 2085937 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank şîrket | nav = Doğanlar Mobilya Grubu | logo = | cure = Pargîdaniya giştî | borsa = {{BIST|DGNMO}} | damezrandin = 1972 (Doğtaş)<br/>1935 (Kelebek Mobilya) | damezrêner = Hacı Ali Doğan (Doğtaş) | navend = Duzce, Tirkiye | kesên_sereke = Davut Doğan (Serok)<br/>İsmail Doğan (CEO) | pîşesazî = Mobîlya | berhem = Mobîlyayên malê, doşek, setên metbex û serşokê | xwedî = Doğanlar Holding | karmend = 1,200+ | pargîdaniya_bav = Doğanlar Holding | markayên_din = Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak, Ruum Store | malper = {{URL|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} }} '''Doğanlar Mobilya Grubu''' (berê wekî '''Doğtaş Kelebek Mobilya''' dihate zanin) pargîdaniyeke çêkirin û firotina mobîlyayan li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] ye. Bi girêdayî Doğanlar Holdingê dixebite û markayên wekî Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak û Ruum Store birêve dibe. Pargîdanî di Borsa Stembolê (''[[Borsa Istanbul]]'') de lîstekirî ye.<ref>{{Cite web|url=https://www.kap.org.tr/en/sirket-bilgileri/genel/1628-doganlar-mobilya-grubu-imalat-sanayi-ve-ticaret-a-s|title=Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.|publisher=Public Disclosure Platform (KAP)|access-date=17 August 2026}}</ref> == Dîrok == === Kelebek Mobilya (1935–2012) === Kelebek Mobilya di sala 1935an de li Stembolê bi fermana [[Mustafa Kemal Atatürk]] ji bo çêkirina kontrplakên taybet ên perên balafiran hate damezrandin. Pargîdanî heta sala 1986an hilberîna xwe ya kontrplakan bi markaya Kelebek li Xalîc (Haliç) li [[Stembol|Stembolê]] domand. Di sala 1978an de, pargîdaniyê kargeheke mobîlyayên modular li [[Düzce|Düzceyê]] avakir. Kelebek di sala 1990ê de di Borsa Stembolê de bû pargîdaniyeke giştî.<ref>{{Cite web|url=https://www.kelebek.com/en/about-us|title=About Us - Kelebek Mobilya|publisher=Kelebek.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Doğtaş (1972–2012) === Doğtaş di sala 1972an de wekî kargeheke biçûk a xebata dar û mobîlyayê ji aliyê Hacı Ali Doğan ve li Biga li [[Çanakkale|Çanakkaleyê]] damezrandiyê. Di dehsalên paşerojê de, bi rêveberiya malbata Doğan, kargeh bû markayeke neteweyî ya mobîlyayê û di dawiyê de bingeha Doğanlar Holdingê ava kir.<ref>{{Cite web|url=https://www.dogtas.com/en/about-us|title=About Doğtaş|publisher=Dogtas.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Yekbûn û Guhertina Navê (2012–Niha) === Di sala 2012an de, Doğtaş para kontrolê ya Kelebek Mobilya kirî. Piştî kirînê, navê pargîdaniya yekbûyî bû '''Doğtaş Kelebek Mobilya San. ve Tic. A.Ş.''' Di kanûna pêşîn a 2021ê de, pargîdaniyê sernavê xwe yê fermî guherand û kir '''Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.''' ji bo ku portfolyoya xwe ya markayên binî di bin yek nasnameya pargîdaniyê de kom bike.<ref>{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/dogtas-kelebek-mobilya-dan-isim-degisikligi-3297164-ekonomi|title=Doğtaş Kelebek Mobilya'dan isim değişikliği|date=28 December 2021|publisher=Habertürk|language=Turkish}}</ref> == Operasyon û marka == Kom, mobîlyayên modular, alavên metbex û serşokê, û doşekan bi giranî li kargeha xwe ya hilberînê ya girtî ya 40.000 metrekareyî li [[Düzce|Dûzceyê]] hildiberîne. Pargîdanî hem di bazarên navxweyî hem jî di yên navneteweyî de kar dike. Markayên sereke yên ku ji aliyê komê ve têne xebitandin ev in: * '''Doğtaş''' – Li ser mobîlyayên odeya rûniştinê, odeya razanê û xwarinê hûr dibe. * '''Kelebek Mobilya''' – Li ser mobîlyayên modular, sêwiranên metbex û serşokê hûr dibe. * '''Lova Yatak''' – Di doşek û çareseriyên xewê de pispor e. * '''Ruum Store''' – Markayeke e-bazirganiyê ye ku mobîlyayên modular pêşkêş dike. == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * {{Official website|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} {{DEFAULTSORT:Doganlar Mobilya Grubu}} [[Kategorî:Şîrketên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mobîlya]] [[Kategorî:Markayên Tirkiyeyê]] 4dm6t90ixr66dcrxvy2z58hqfdt2h84 2085938 2085937 2026-08-17T20:48:30Z Kurê Acemî 105128 /* Yekbûn û Guhertina Navê (2012–Niha) */ 2085938 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank şîrket | nav = Doğanlar Mobilya Grubu | logo = | cure = Pargîdaniya giştî | borsa = {{BIST|DGNMO}} | damezrandin = 1972 (Doğtaş)<br/>1935 (Kelebek Mobilya) | damezrêner = Hacı Ali Doğan (Doğtaş) | navend = Duzce, Tirkiye | kesên_sereke = Davut Doğan (Serok)<br/>İsmail Doğan (CEO) | pîşesazî = Mobîlya | berhem = Mobîlyayên malê, doşek, setên metbex û serşokê | xwedî = Doğanlar Holding | karmend = 1,200+ | pargîdaniya_bav = Doğanlar Holding | markayên_din = Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak, Ruum Store | malper = {{URL|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} }} '''Doğanlar Mobilya Grubu''' (berê wekî '''Doğtaş Kelebek Mobilya''' dihate zanin) pargîdaniyeke çêkirin û firotina mobîlyayan li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] ye. Bi girêdayî Doğanlar Holdingê dixebite û markayên wekî Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak û Ruum Store birêve dibe. Pargîdanî di Borsa Stembolê (''[[Borsa Istanbul]]'') de lîstekirî ye.<ref>{{Cite web|url=https://www.kap.org.tr/en/sirket-bilgileri/genel/1628-doganlar-mobilya-grubu-imalat-sanayi-ve-ticaret-a-s|title=Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.|publisher=Public Disclosure Platform (KAP)|access-date=17 August 2026}}</ref> == Dîrok == === Kelebek Mobilya (1935–2012) === Kelebek Mobilya di sala 1935an de li Stembolê bi fermana [[Mustafa Kemal Atatürk]] ji bo çêkirina kontrplakên taybet ên perên balafiran hate damezrandin. Pargîdanî heta sala 1986an hilberîna xwe ya kontrplakan bi markaya Kelebek li Xalîc (Haliç) li [[Stembol|Stembolê]] domand. Di sala 1978an de, pargîdaniyê kargeheke mobîlyayên modular li [[Düzce|Düzceyê]] avakir. Kelebek di sala 1990ê de di Borsa Stembolê de bû pargîdaniyeke giştî.<ref>{{Cite web|url=https://www.kelebek.com/en/about-us|title=About Us - Kelebek Mobilya|publisher=Kelebek.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Doğtaş (1972–2012) === Doğtaş di sala 1972an de wekî kargeheke biçûk a xebata dar û mobîlyayê ji aliyê Hacı Ali Doğan ve li Biga li [[Çanakkale|Çanakkaleyê]] damezrandiyê. Di dehsalên paşerojê de, bi rêveberiya malbata Doğan, kargeh bû markayeke neteweyî ya mobîlyayê û di dawiyê de bingeha Doğanlar Holdingê ava kir.<ref>{{Cite web|url=https://www.dogtas.com/en/about-us|title=About Doğtaş|publisher=Dogtas.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Yekbûn û Guhertina Navê (2012–Niha) === Di sala 2012an de, Doğtaş para kontrolê ya Kelebek Mobilya kirî. Piştî kirînê, navê pargîdaniya yekbûyî bû '''Doğtaş Kelebek Mobilya San. ve Tic. A.Ş.''' Di kanûna pêşîn a 2021ê de, pargîdaniyê sernavê xwe yê fermî guherand û kir '''Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.''', ji bo ku portfolyoya xwe ya markayên binî di bin yek nasnameya pargîdaniyê de kom bike.<ref>{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/dogtas-kelebek-mobilya-dan-isim-degisikligi-3297164-ekonomi|title=Doğtaş Kelebek Mobilya'dan isim değişikliği|date=28 December 2021|publisher=Habertürk|language=Turkish}}</ref> == Operasyon û marka == Kom, mobîlyayên modular, alavên metbex û serşokê, û doşekan bi giranî li kargeha xwe ya hilberînê ya girtî ya 40.000 metrekareyî li [[Düzce|Dûzceyê]] hildiberîne. Pargîdanî hem di bazarên navxweyî hem jî di yên navneteweyî de kar dike. Markayên sereke yên ku ji aliyê komê ve têne xebitandin ev in: * '''Doğtaş''' – Li ser mobîlyayên odeya rûniştinê, odeya razanê û xwarinê hûr dibe. * '''Kelebek Mobilya''' – Li ser mobîlyayên modular, sêwiranên metbex û serşokê hûr dibe. * '''Lova Yatak''' – Di doşek û çareseriyên xewê de pispor e. * '''Ruum Store''' – Markayeke e-bazirganiyê ye ku mobîlyayên modular pêşkêş dike. == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * {{Official website|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} {{DEFAULTSORT:Doganlar Mobilya Grubu}} [[Kategorî:Şîrketên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mobîlya]] [[Kategorî:Markayên Tirkiyeyê]] mlmiell5djpirsvdleedy97ippqxmm8 2085939 2085938 2026-08-17T20:48:50Z Kurê Acemî 105128 /* Operasyon û marka */ 2085939 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank şîrket | nav = Doğanlar Mobilya Grubu | logo = | cure = Pargîdaniya giştî | borsa = {{BIST|DGNMO}} | damezrandin = 1972 (Doğtaş)<br/>1935 (Kelebek Mobilya) | damezrêner = Hacı Ali Doğan (Doğtaş) | navend = Duzce, Tirkiye | kesên_sereke = Davut Doğan (Serok)<br/>İsmail Doğan (CEO) | pîşesazî = Mobîlya | berhem = Mobîlyayên malê, doşek, setên metbex û serşokê | xwedî = Doğanlar Holding | karmend = 1,200+ | pargîdaniya_bav = Doğanlar Holding | markayên_din = Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak, Ruum Store | malper = {{URL|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} }} '''Doğanlar Mobilya Grubu''' (berê wekî '''Doğtaş Kelebek Mobilya''' dihate zanin) pargîdaniyeke çêkirin û firotina mobîlyayan li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] ye. Bi girêdayî Doğanlar Holdingê dixebite û markayên wekî Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak û Ruum Store birêve dibe. Pargîdanî di Borsa Stembolê (''[[Borsa Istanbul]]'') de lîstekirî ye.<ref>{{Cite web|url=https://www.kap.org.tr/en/sirket-bilgileri/genel/1628-doganlar-mobilya-grubu-imalat-sanayi-ve-ticaret-a-s|title=Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.|publisher=Public Disclosure Platform (KAP)|access-date=17 August 2026}}</ref> == Dîrok == === Kelebek Mobilya (1935–2012) === Kelebek Mobilya di sala 1935an de li Stembolê bi fermana [[Mustafa Kemal Atatürk]] ji bo çêkirina kontrplakên taybet ên perên balafiran hate damezrandin. Pargîdanî heta sala 1986an hilberîna xwe ya kontrplakan bi markaya Kelebek li Xalîc (Haliç) li [[Stembol|Stembolê]] domand. Di sala 1978an de, pargîdaniyê kargeheke mobîlyayên modular li [[Düzce|Düzceyê]] avakir. Kelebek di sala 1990ê de di Borsa Stembolê de bû pargîdaniyeke giştî.<ref>{{Cite web|url=https://www.kelebek.com/en/about-us|title=About Us - Kelebek Mobilya|publisher=Kelebek.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Doğtaş (1972–2012) === Doğtaş di sala 1972an de wekî kargeheke biçûk a xebata dar û mobîlyayê ji aliyê Hacı Ali Doğan ve li Biga li [[Çanakkale|Çanakkaleyê]] damezrandiyê. Di dehsalên paşerojê de, bi rêveberiya malbata Doğan, kargeh bû markayeke neteweyî ya mobîlyayê û di dawiyê de bingeha Doğanlar Holdingê ava kir.<ref>{{Cite web|url=https://www.dogtas.com/en/about-us|title=About Doğtaş|publisher=Dogtas.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Yekbûn û Guhertina Navê (2012–Niha) === Di sala 2012an de, Doğtaş para kontrolê ya Kelebek Mobilya kirî. Piştî kirînê, navê pargîdaniya yekbûyî bû '''Doğtaş Kelebek Mobilya San. ve Tic. A.Ş.''' Di kanûna pêşîn a 2021ê de, pargîdaniyê sernavê xwe yê fermî guherand û kir '''Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.''', ji bo ku portfolyoya xwe ya markayên binî di bin yek nasnameya pargîdaniyê de kom bike.<ref>{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/dogtas-kelebek-mobilya-dan-isim-degisikligi-3297164-ekonomi|title=Doğtaş Kelebek Mobilya'dan isim değişikliği|date=28 December 2021|publisher=Habertürk|language=Turkish}}</ref> == Operasyon û marka == Kom, mobîlyayên modular, alavên metbex û serşokê û doşekan bi giranî li kargeha xwe ya hilberînê ya girtî ya 40.000 metrekareyî li [[Düzce|Dûzceyê]] hildiberîne. Pargîdanî hem di bazarên navxweyî hem jî di yên navneteweyî de kar dike. Markayên sereke yên ku ji aliyê komê ve têne xebitandin ev in: * '''Doğtaş''' – Li ser mobîlyayên odeya rûniştinê, odeya razanê û xwarinê hûr dibe. * '''Kelebek Mobilya''' – Li ser mobîlyayên modular, sêwiranên metbex û serşokê hûr dibe. * '''Lova Yatak''' – Di doşek û çareseriyên xewê de pispor e. * '''Ruum Store''' – Markayeke e-bazirganiyê ye ku mobîlyayên modular pêşkêş dike. == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * {{Official website|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} {{DEFAULTSORT:Doganlar Mobilya Grubu}} [[Kategorî:Şîrketên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mobîlya]] [[Kategorî:Markayên Tirkiyeyê]] 40e7uy5hdkywpxbi3u7pf4plagjxg7w