Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 969 2086225 2028331 2026-08-19T09:55:30Z Avestaboy 34898 /* Girêdanên derve */ 2086225 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bi zazakî|Destanê Gilgamiş}} {{Wergerîne|fr|bijartî=1}} [[Wêne:GilgameshTablet.jpg|thumb|Nivîsara orijînal a destana Gilgameş]] '''Gilgameş''' Serhatiya miriniyê ya di Mîtolojiya Mezopotamya kevin de ye. Ev mîta [[Sumer]]î, ji aliyê şahristaniyên [[Akad]], [[Babîl]] û [[Asûr]]iyan ve jî hatiye nivîsîn û bawer kirin. '''Destana Gilgamêş''' destaneke navdar a Rojhilata Navîn e ku berî [[Îsa|Îsa pêxember]] hatiye nivîsîn. Destan li ser çermê Xezalan hatiye nivîsîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Faris îdia dikin Destana Gilgamêş bi di bingeha xwe de bi farisî ye, lê kurd jî îdia dikin ku di bingeha xwe de bi kurdî ye. Ji ber ku farisî û kurdî du zimanên Hint Ewropî ne û nêzî hev in, ev nîqaş jî bi salan e naqede.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Şeweyekî berfereh ya vê serhatiyê (mîtê) di nivîseke Akadî de heye, ku ev nivîs ji pirtûkxaneya [[Assûrbanipal]] li [[Nînova]]yê ye. Gilgameş ku ji sê para didu xweda ye û ji sê para yek mirov e, li ser welatiyê xwe li [[Urûk]]ê desthilat e. Ji ber xwesteka mirovan, xwedayan weke hêza ku li dijî wî be [[Enkîdû]] afirand. Enkîdû dehbeyek e ku laşê wî bi pirç e û bi lawiran re dijî. Piştî têkiliyên wî bi rahbikekê re, nêzîkî şêweyên jiyana şahristanî dibe, „dibe mirov“. Paşê Gilgameş wî vedixwîne şerekî, di vê pevçûnê de herdu jî bi ser nakevin û dibine hevalên hev û din. Paşê herdu bi hev re karên mêranî dikin. Herdu diçin [[Humbaba]] dikujin. Humbaba dehbeyekî [[çiyayên Zagrosê]] ye. Piştî ku herdu heval vedigerin Urûkê, [[Îştar]] xwedaya jin (di nivîsên beriya Akadê de navê wê weke „[[Înanna]]“ hatiye nivîsîn) ji Gilgameş dixwaze ku bibe mêrê wê, lê Gilgameş ev xwesteka wê bi pozbilindî bi paş ve vegerand. Îştara hêrs bûyî, „gayê ezmanan“ dişîne şerê wî, lê Gilgameş bi alîkariya Enkîdû wî gayî dikuje. Xweda biryara kuştina Enkîdû didin ji ber ku tevil kuştina "Humbaba" û "gayê ezmanan“ dibe. Qedera Enkîdû dihêle ku Gilgameş ji rastiya mirinê haydar bibe û êdî dikeve ser gera li pey sirra jiyana bê dawî. Ew ji ava mirinê dibore, ji bo ku „[[Utnapîştîm]]" bibîne. Wî bi tenê heta hingî bêmirinî peyda kiribû. Ew jê re behsa giyayê bêmiriniyê di binê deryayê de dike. Gilgameş bi kelekvanê Utnapîştîm re diçe û wî giyayî dibîne, lê beriya ku karibe ji giyê bixwe marek tê û giyayî direvîne (ji ber vê yekê mar dikare xwe ciwan bike, dema kirasê xwe diguhere). Paşê Gilgameş vedigere Urûkê û bajarê xweyî gelekî xweş nişanî kelekvanî dike. Helbestvan [[Kawa Nemir]] ev kevintirîn dastana cîhanê wergerandiye zimanê kurdî. Ji aliyê din ve rojnamevan û nivîskar [[Rêşad Sorgul]] jî [[şano]]ya bi navê Gilgameş (ji aliyê [[Orhan Asena]] ve hatiye nivîsîn) wergerandiye [[Kurmancî]]. == Jêder == * Willis, Roy; Mythen der Welt, Munix 1998 * van Dijk, Jan; Sumerische Religion, in: Jes P., Asmussen und J.Laessoe (hrsg.): Handbuch der Religionsgeschichte, Bd. 1, Göttingen 1971, s.449 * Gray, John; Mythologie des Nahen Ostens, Wiesbaden 1975 == Girêdanên derve == * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=12&Itemid=44 Destana Gilgamêş]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Destan]] [[Kategorî:Gilgamêş]] [[Kategorî:Gilgamêş (destan)| ]] [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 21an b.z.]] gvtn75j6o1t5rgqu0n0r2nvx97263ux 2086231 2086225 2026-08-19T10:01:50Z Avestaboy 34898 2086231 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bi zazakî|Destanê Gilgamiş}} {{Wergerîne|fr|bijartî=1}} [[Wêne:GilgameshTablet.jpg|thumb|Nivîsara orijînal a destana Gilgameş]] '''Gilgameş''' Serhatiya miriniyê ya di Mîtolojiya Mezopotamya kevin de ye. Ev mîta [[Sumer]]î, ji aliyê şahristaniyên [[Akad]], [[Babîl]] û [[Asûr]]iyan ve jî hatiye nivîsîn û bawer kirin. '''Destana Gilgamêş''' destaneke navdar a Rojhilata Navîn e ku berî [[Îsa|Îsa pêxember]] hatiye nivîsîn. Destan li ser çermê Xezalan hatiye nivîsîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Faris îdia dikin Destana Gilgamêş bi di bingeha xwe de bi farisî ye, lê kurd jî îdia dikin ku di bingeha xwe de bi kurdî ye. Ji ber ku farisî û kurdî du zimanên Hint Ewropî ne û nêzî hev in, ev nîqaş jî bi salan e naqede.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Şeweyekî berfereh ya vê serhatiyê (mîtê) di nivîseke Akadî de heye, ku ev nivîs ji pirtûkxaneya [[Assûrbanipal]] li [[Nînova]]yê ye. Gilgameş ku ji sê para didu xweda ye û ji sê para yek mirov e, li ser welatiyê xwe li [[Urûk]]ê desthilat e. Ji ber xwesteka mirovan, xwedayan weke hêza ku li dijî wî be [[Enkîdû]] afirand. Enkîdû dehbeyek e ku laşê wî bi pirç e û bi lawiran re dijî. Piştî têkiliyên wî bi rahbikekê re, nêzîkî şêweyên jiyana şahristanî dibe, „dibe mirov“. Paşê Gilgameş wî vedixwîne şerekî, di vê pevçûnê de herdu jî bi ser nakevin û dibine hevalên hev û din. Paşê herdu bi hev re karên mêranî dikin. Herdu diçin [[Humbaba]] dikujin. Humbaba dehbeyekî [[çiyayên Zagrosê]] ye. Piştî ku herdu heval vedigerin Urûkê, [[Îştar]] xwedaya jin (di nivîsên beriya Akadê de navê wê weke „[[Înanna]]“ hatiye nivîsîn) ji Gilgameş dixwaze ku bibe mêrê wê, lê Gilgameş ev xwesteka wê bi pozbilindî bi paş ve vegerand. Îştara hêrs bûyî, „gayê ezmanan“ dişîne şerê wî, lê Gilgameş bi alîkariya Enkîdû wî gayî dikuje. Xweda biryara kuştina Enkîdû didin ji ber ku tevil kuştina "Humbaba" û "gayê ezmanan“ dibe. Qedera Enkîdû dihêle ku Gilgameş ji rastiya mirinê haydar bibe û êdî dikeve ser gera li pey sirra jiyana bê dawî. Ew ji ava mirinê dibore, ji bo ku „[[Utnapîştîm]]" bibîne. Wî bi tenê heta hingî bêmirinî peyda kiribû. Ew jê re behsa giyayê bêmiriniyê di binê deryayê de dike. Gilgameş bi kelekvanê Utnapîştîm re diçe û wî giyayî dibîne, lê beriya ku karibe ji giyê bixwe marek tê û giyayî direvîne (ji ber vê yekê mar dikare xwe ciwan bike, dema kirasê xwe diguhere). Paşê Gilgameş vedigere Urûkê û bajarê xweyî gelekî xweş nişanî kelekvanî dike. Helbestvan [[Kawa Nemir]] ev kevintirîn dastana cîhanê wergerandiye zimanê kurdî. Ji aliyê din ve rojnamevan û nivîskar [[Rêşad Sorgul]] jî [[şano]]ya bi navê Gilgameş (ji aliyê [[Orhan Asena]] ve hatiye nivîsîn) wergerandiye [[Kurmancî]]. == Jêder == * Willis, Roy; Mythen der Welt, Munix 1998 * van Dijk, Jan; Sumerische Religion, in: Jes P., Asmussen und J.Laessoe (hrsg.): Handbuch der Religionsgeschichte, Bd. 1, Göttingen 1971, s.449 * Gray, John; Mythologie des Nahen Ostens, Wiesbaden 1975 == Girêdanên derve == * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=12&Itemid=44 Destana Gilgamêş]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Destan]] [[Kategorî:Gilgamêş]] [[Kategorî:Gilgamêş (destan)| ]] [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 21ê b.z.]] 7kgdasmg3h237innztyqrv0u4dx8k01 2086278 2086231 2026-08-19T10:58:42Z Avestaboy 34898 2086278 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bi zazakî|Destanê Gilgamiş}} {{Wergerîne|fr|bijartî=1}} [[Wêne:GilgameshTablet.jpg|thumb|Nivîsara orijînal a destana Gilgameş]] '''Gilgameş''' Serhatiya miriniyê ya di Mîtolojiya Mezopotamya kevin de ye. Ev mîta [[Sumer]]î, ji aliyê şahristaniyên [[Akad]], [[Babîl]] û [[Asûr]]iyan ve jî hatiye nivîsîn û bawer kirin. '''Destana Gilgamêş''' destaneke navdar a Rojhilata Navîn e ku berî [[Îsa|Îsa pêxember]] hatiye nivîsîn. Destan li ser çermê Xezalan hatiye nivîsîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Faris îdia dikin Destana Gilgamêş bi di bingeha xwe de bi farisî ye, lê kurd jî îdia dikin ku di bingeha xwe de bi kurdî ye. Ji ber ku farisî û kurdî du zimanên Hint Ewropî ne û nêzî hev in, ev nîqaş jî bi salan e naqede.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Şeweyekî berfereh ya vê serhatiyê (mîtê) di nivîseke Akadî de heye, ku ev nivîs ji pirtûkxaneya [[Assûrbanipal]] li [[Nînova]]yê ye. Gilgameş ku ji sê para didu xweda ye û ji sê para yek mirov e, li ser welatiyê xwe li [[Urûk]]ê desthilat e. Ji ber xwesteka mirovan, xwedayan weke hêza ku li dijî wî be [[Enkîdû]] afirand. Enkîdû dehbeyek e ku laşê wî bi pirç e û bi lawiran re dijî. Piştî têkiliyên wî bi rahbikekê re, nêzîkî şêweyên jiyana şahristanî dibe, „dibe mirov“. Paşê Gilgameş wî vedixwîne şerekî, di vê pevçûnê de herdu jî bi ser nakevin û dibine hevalên hev û din. Paşê herdu bi hev re karên mêranî dikin. Herdu diçin [[Humbaba]] dikujin. Humbaba dehbeyekî [[çiyayên Zagrosê]] ye. Piştî ku herdu heval vedigerin Urûkê, [[Îştar]] xwedaya jin (di nivîsên beriya Akadê de navê wê weke „[[Înanna]]“ hatiye nivîsîn) ji Gilgameş dixwaze ku bibe mêrê wê, lê Gilgameş ev xwesteka wê bi pozbilindî bi paş ve vegerand. Îştara hêrs bûyî, „gayê ezmanan“ dişîne şerê wî, lê Gilgameş bi alîkariya Enkîdû wî gayî dikuje. Xweda biryara kuştina Enkîdû didin ji ber ku tevil kuştina "Humbaba" û "gayê ezmanan“ dibe. Qedera Enkîdû dihêle ku Gilgameş ji rastiya mirinê haydar bibe û êdî dikeve ser gera li pey sirra jiyana bê dawî. Ew ji ava mirinê dibore, ji bo ku „[[Utnapîştîm]]" bibîne. Wî bi tenê heta hingî bêmirinî peyda kiribû. Ew jê re behsa giyayê bêmiriniyê di binê deryayê de dike. Gilgameş bi kelekvanê Utnapîştîm re diçe û wî giyayî dibîne, lê beriya ku karibe ji giyê bixwe marek tê û giyayî direvîne (ji ber vê yekê mar dikare xwe ciwan bike, dema kirasê xwe diguhere). Paşê Gilgameş vedigere Urûkê û bajarê xweyî gelekî xweş nişanî kelekvanî dike. Helbestvan [[Kawa Nemir]] ev kevintirîn dastana cîhanê wergerandiye zimanê kurdî. Ji aliyê din ve rojnamevan û nivîskar [[Rêşad Sorgul]] jî [[şano]]ya bi navê Gilgameş (ji aliyê [[Orhan Asena]] ve hatiye nivîsîn) wergerandiye [[Kurmancî]]. == Jêder == * Willis, Roy; Mythen der Welt, Munix 1998 * van Dijk, Jan; Sumerische Religion, in: Jes P., Asmussen und J.Laessoe (hrsg.): Handbuch der Religionsgeschichte, Bd. 1, Göttingen 1971, s.449 * Gray, John; Mythologie des Nahen Ostens, Wiesbaden 1975 == Girêdanên derve == * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=12&Itemid=44 Destana Gilgamêş]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Destan]] [[Kategorî:Gilgamêş]] [[Kategorî:Gilgamêş (destan)| ]] [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 21ê b.z.]] [[Kategorî:Wêjeya sumerî]] 8qz78m30kjy24drl36kjxdg89vaiut6 2086284 2086278 2026-08-19T11:05:49Z Avestaboy 34898 2086284 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bi zazakî|Destanê Gilgamiş}} {{Wergerîne|fr|bijartî=1}} [[Wêne:GilgameshTablet.jpg|thumb|Nivîsara orijînal a destana Gilgameş]] '''Gilgameş''' Serhatiya miriniyê ya di Mîtolojiya Mezopotamya kevin de ye. Ev mîta [[Sumer]]î, ji aliyê şahristaniyên [[Akad]], [[Babîl]] û [[Asûr]]iyan ve jî hatiye nivîsîn û bawer kirin. '''Destana Gilgamêş''' destaneke navdar a Rojhilata Navîn e ku berî [[Îsa|Îsa pêxember]] hatiye nivîsîn. Destan li ser çermê Xezalan hatiye nivîsîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Faris îdia dikin Destana Gilgamêş bi di bingeha xwe de bi farisî ye, lê kurd jî îdia dikin ku di bingeha xwe de bi kurdî ye. Ji ber ku farisî û kurdî du zimanên Hint Ewropî ne û nêzî hev in, ev nîqaş jî bi salan e naqede.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Şeweyekî berfereh ya vê serhatiyê (mîtê) di nivîseke Akadî de heye, ku ev nivîs ji pirtûkxaneya [[Assûrbanipal]] li [[Nînova]]yê ye. Gilgameş ku ji sê para didu xweda ye û ji sê para yek mirov e, li ser welatiyê xwe li [[Urûk]]ê desthilat e. Ji ber xwesteka mirovan, xwedayan weke hêza ku li dijî wî be [[Enkîdû]] afirand. Enkîdû dehbeyek e ku laşê wî bi pirç e û bi lawiran re dijî. Piştî têkiliyên wî bi rahbikekê re, nêzîkî şêweyên jiyana şahristanî dibe, „dibe mirov“. Paşê Gilgameş wî vedixwîne şerekî, di vê pevçûnê de herdu jî bi ser nakevin û dibine hevalên hev û din. Paşê herdu bi hev re karên mêranî dikin. Herdu diçin [[Humbaba]] dikujin. Humbaba dehbeyekî [[çiyayên Zagrosê]] ye. Piştî ku herdu heval vedigerin Urûkê, [[Îştar]] xwedaya jin (di nivîsên beriya Akadê de navê wê weke „[[Înanna]]“ hatiye nivîsîn) ji Gilgameş dixwaze ku bibe mêrê wê, lê Gilgameş ev xwesteka wê bi pozbilindî bi paş ve vegerand. Îştara hêrs bûyî, „gayê ezmanan“ dişîne şerê wî, lê Gilgameş bi alîkariya Enkîdû wî gayî dikuje. Xweda biryara kuştina Enkîdû didin ji ber ku tevil kuştina "Humbaba" û "gayê ezmanan“ dibe. Qedera Enkîdû dihêle ku Gilgameş ji rastiya mirinê haydar bibe û êdî dikeve ser gera li pey sirra jiyana bê dawî. Ew ji ava mirinê dibore, ji bo ku „[[Utnapîştîm]]" bibîne. Wî bi tenê heta hingî bêmirinî peyda kiribû. Ew jê re behsa giyayê bêmiriniyê di binê deryayê de dike. Gilgameş bi kelekvanê Utnapîştîm re diçe û wî giyayî dibîne, lê beriya ku karibe ji giyê bixwe marek tê û giyayî direvîne (ji ber vê yekê mar dikare xwe ciwan bike, dema kirasê xwe diguhere). Paşê Gilgameş vedigere Urûkê û bajarê xweyî gelekî xweş nişanî kelekvanî dike. Helbestvan [[Kawa Nemir]] ev kevintirîn dastana cîhanê wergerandiye zimanê kurdî. Ji aliyê din ve rojnamevan û nivîskar [[Rêşad Sorgul]] jî [[şano]]ya bi navê Gilgameş (ji aliyê [[Orhan Asena]] ve hatiye nivîsîn) wergerandiye [[Kurmancî]]. == Jêder == * Willis, Roy; Mythen der Welt, Munix 1998 * van Dijk, Jan; Sumerische Religion, in: Jes P., Asmussen und J.Laessoe (hrsg.): Handbuch der Religionsgeschichte, Bd. 1, Göttingen 1971, s.449 * Gray, John; Mythologie des Nahen Ostens, Wiesbaden 1975 == Girêdanên derve == * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=12&Itemid=44 Destana Gilgamêş]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Destan]] [[Kategorî:Gilgamêş]] [[Kategorî:Gilgamêş (destan)| ]] [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 21ê b.z.]] [[Kategorî:Wêjeya akadî]] [[Kategorî:Wêjeya sumerî]] keg3afs9shy8zetj4rmo1ta1i489ewu 0 4824 2086119 2085962 2026-08-19T03:46:11Z Penaber49 39672 2086119 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji li Ewropaya Latînî digirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] f3pt1rhtz4mjdtn9yehw2vsbyxam5fu 2086120 2086119 2026-08-19T03:47:07Z Penaber49 39672 2086120 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji li Ewropaya Latînî digirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] bkq584qi7w61qhl2x86fusyka5kgckq 2086148 2086120 2026-08-19T07:48:18Z Penaber49 39672 2086148 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji li Ewropaya Latînî digirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === Baweriyên herî berbelav ên li parzemîna Amerîkayê ev in: * Xiristiyanî (ji sedî 86) ** Katolîsîzma romayî: Ji %69ê nifûsa Amerîkaya Latînî girêdayê vê mezhebê ne (ji %61ê Brezîlê ku nifûsa wê ya katolîk a romayî ya bi qasê 134 milyon e ku ji hemî neteweyên parzemînê mezintir e) ku bi qasê ji %24ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û bi qasê ji %39ê nifûsa Kanadayê ye. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 0jqtoonxg32p2sjiz78d892kky2nmfy 2086154 2086148 2026-08-19T07:54:05Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2086154 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji li Ewropaya Latînî digirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === Baweriyên herî berbelav ên li parzemîna Amerîkayê ev in: * Xiristiyanî (ji sedî 86) ** Katolîsîzma romayî: Ji %69ê nifûsa Amerîkaya Latînî girêdayê vê mezhebê ne (ji %61ê Brezîlê ku nifûsa wê ya katolîk a romayî ya bi qasê 134 milyon e ku ji hemî neteweyên parzemînê mezintir e) ku bi qasê ji %24ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û bi qasê ji %39ê nifûsa Kanadayê ye. ** Protestanîzm: Bi piranî kesên girêdayê vê mezhebê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku nîvê nifûsê protestan e. Di heman demê de li Kanadayê kesên ku baweriya bi vê mezhebê anîne hinekî ji çaryeka nifûsê zêdetir e û li Grînlendayê jî kesên girêdayê vê mezhebê hene. Mirovên Amerîkaya Latînî bi piranî katolîk in ku kontîngentek zêde yê tevgerên evanjelîk û pentekostal heye. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] nhi3yb33o2mxs2jslhescoibgdx5xda 2086158 2086154 2026-08-19T07:57:31Z Penaber49 39672 2086158 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji li Ewropaya Latînî digirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === Baweriyên herî berbelav ên li parzemîna Amerîkayê ev in: * Xiristiyanî (ji sedî 86) ** Katolîsîzma romayî: Ji %69ê nifûsa Amerîkaya Latînî girêdayê vê mezhebê ne (ji %61ê Brezîlê ku nifûsa wê ya katolîk a romayî ya bi qasê 134 milyon e ku ji hemî neteweyên parzemînê mezintir e) ku bi qasê ji %24ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û bi qasê ji %39ê nifûsa Kanadayê ye. ** Protestanîzm: Bi piranî kesên girêdayê vê mezhebê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku nîvê nifûsê protestan e. Di heman demê de li Kanadayê kesên ku baweriya bi vê mezhebê anîne hinekî ji çaryeka nifûsê zêdetir e û li Grînlendayê jî kesên girêdayê vê mezhebê hene. Mirovên Amerîkaya Latînî bi piranî katolîk in ku kontîngentek zêde yê tevgerên evanjelîk û pentekostal heye. ** Ortodoksiya rojhilat: Bi piranî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1%) nr û li Kanadayê jî têne dîtin. Ev koma xiristiyan ji gelek komên din ên xiristiyan ên li Kanadayê zûtir zêde dibib û niha bi qasê ji 3% ji nifûsa Kanadayê baweriya xwe bi vê mezhebê tînin. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] l0rxonpm3ipvu4r1foi4k1cultvcxp9 2086160 2086158 2026-08-19T08:00:25Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2086160 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji li Ewropaya Latînî digirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === Baweriyên herî berbelav ên li parzemîna Amerîkayê ev in: * Xiristiyanî (ji sedî 86) ** Katolîsîzma romayî: Ji %69ê nifûsa Amerîkaya Latînî girêdayê vê mezhebê ne (ji %61ê Brezîlê ku nifûsa wê ya katolîk a romayî ya bi qasê 134 milyon e ku ji hemî neteweyên parzemînê mezintir e) ku bi qasê ji %24ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û bi qasê ji %39ê nifûsa Kanadayê ye. ** Protestanîzm: Bi piranî kesên girêdayê vê mezhebê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku nîvê nifûsê protestan e. Di heman demê de li Kanadayê kesên ku baweriya bi vê mezhebê anîne hinekî ji çaryeka nifûsê zêdetir e û li Grînlendayê jî kesên girêdayê vê mezhebê hene. Mirovên Amerîkaya Latînî bi piranî katolîk in ku kontîngentek zêde yê tevgerên evanjelîk û pentekostal heye. ** Ortodoksiya rojhilat: Bi piranî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1%) nr û li Kanadayê jî têne dîtin. Ev koma xiristiyan ji gelek komên din ên xiristiyan ên li Kanadayê zûtir zêde dibib û niha bi qasê ji 3% ji nifûsa Kanadayê baweriya xwe bi vê mezhebê tînin. ** Xiristiyanên bê mezheb û xiristiyanên din jî li welatên parzemîna Amerîkayê têne dîtin (nêzîkî 1.000 mezheb û mezhebên cûda yên xiristiyanî yên ku li parzemîna Amerîkayê hene). == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 3t3gykibm5hiyoe19rppnxistcb19oo 2086163 2086160 2026-08-19T08:04:02Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2086163 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji li Ewropaya Latînî digirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === Baweriyên herî berbelav ên li parzemîna Amerîkayê ev in: * Xiristiyanî (ji sedî 86) ** Katolîsîzma romayî: Ji %69ê nifûsa Amerîkaya Latînî girêdayê vê mezhebê ne (ji %61ê Brezîlê ku nifûsa wê ya katolîk a romayî ya bi qasê 134 milyon e ku ji hemî neteweyên parzemînê mezintir e) ku bi qasê ji %24ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û bi qasê ji %39ê nifûsa Kanadayê ye. ** Protestanîzm: Bi piranî kesên girêdayê vê mezhebê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku nîvê nifûsê protestan e. Di heman demê de li Kanadayê kesên ku baweriya bi vê mezhebê anîne hinekî ji çaryeka nifûsê zêdetir e û li Grînlendayê jî kesên girêdayê vê mezhebê hene. Mirovên Amerîkaya Latînî bi piranî katolîk in ku kontîngentek zêde yê tevgerên evanjelîk û pentekostal heye. ** Ortodoksiya rojhilat: Bi piranî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1%) nr û li Kanadayê jî têne dîtin. Ev koma xiristiyan ji gelek komên din ên xiristiyan ên li Kanadayê zûtir zêde dibib û niha bi qasê ji 3% ji nifûsa Kanadayê baweriya xwe bi vê mezhebê tînin. ** Xiristiyanên bê mezheb û xiristiyanên din jî li welatên parzemîna Amerîkayê têne dîtin (nêzîkî 1.000 mezheb û mezhebên cûda yên xiristiyanî yên ku li parzemîna Amerîkayê hene). * Bêbawerî: Nêzîkê ji sedê 12 ji tevahiya (tevê ateîst û agnostîkan û her weha kesên ku hinek awayên giyaniyan dipejirînin lê xwe wekî endamên tu dînên rêxistinkirî nabînin) kesên bêbawerin. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] h5pxb6tnl0h4a017a92d07fdp04ypol 2086165 2086163 2026-08-19T08:11:59Z Penaber49 39672 2086165 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji li Ewropaya Latînî digirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === Baweriyên herî berbelav ên li parzemîna Amerîkayê ev in: * Xiristiyanî (ji sedî 86) ** Katolîsîzma romayî: Ji %69ê nifûsa Amerîkaya Latînî girêdayê vê mezhebê ne (ji %61ê Brezîlê ku nifûsa wê ya katolîk a romayî ya bi qasê 134 milyon e ku ji hemî neteweyên parzemînê mezintir e) ku bi qasê ji %24ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û bi qasê ji %39ê nifûsa Kanadayê ye. ** Protestanîzm: Bi piranî kesên girêdayê vê mezhebê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku nîvê nifûsê protestan e. Di heman demê de li Kanadayê kesên ku baweriya bi vê mezhebê anîne hinekî ji çaryeka nifûsê zêdetir e û li Grînlendayê jî kesên girêdayê vê mezhebê hene. Mirovên Amerîkaya Latînî bi piranî katolîk in ku kontîngentek zêde yê tevgerên evanjelîk û pentekostal heye. ** Ortodoksiya rojhilat: Bi piranî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1%) nr û li Kanadayê jî têne dîtin. Ev koma xiristiyan ji gelek komên din ên xiristiyan ên li Kanadayê zûtir zêde dibib û niha bi qasê ji 3% ji nifûsa Kanadayê baweriya xwe bi vê mezhebê tînin. ** Xiristiyanên bê mezheb û xiristiyanên din jî li welatên parzemîna Amerîkayê têne dîtin (nêzîkî 1.000 mezheb û mezhebên cûda yên xiristiyanî yên ku li parzemîna Amerîkayê hene). * Bêbawerî: Nêzîkê ji sedê 12 ji tevahiya (tevê ateîst û agnostîkan û her weha kesên ku hinek awayên giyaniyan dipejirînin lê xwe wekî endamên tu dînên rêxistinkirî nabînin) kesên bêbawerin. * Îslam: Bi hev re, misilman nêzîkê ji sedê 1ê nifûsa Amerîkaya Bakur û ji sedê 0,3ê ji hemî amerîkayên latînî pêk tînin. Ji sedê 3ê kanadayiyan û ji sedê 0,6ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê baweriya bi baweriya îslamê tînin. Arjentîn xwedî nifûsa misilmanên herî zêde yê li Amerîkaya Latînî ye. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 9blijq01k4c5njh2bi0kmwrs1v5gxyv 2086177 2086165 2026-08-19T08:29:29Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2086177 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji li Ewropaya Latînî digirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === Baweriyên herî berbelav ên li parzemîna Amerîkayê ev in: * Xiristiyanî (ji sedî 86) ** Katolîsîzma romayî: Ji %69ê nifûsa Amerîkaya Latînî girêdayê vê mezhebê ne (ji %61ê Brezîlê ku nifûsa wê ya katolîk a romayî ya bi qasê 134 milyon e ku ji hemî neteweyên parzemînê mezintir e) ku bi qasê ji %24ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û bi qasê ji %39ê nifûsa Kanadayê ye. ** Protestanîzm: Bi piranî kesên girêdayê vê mezhebê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku nîvê nifûsê protestan e. Di heman demê de li Kanadayê kesên ku baweriya bi vê mezhebê anîne hinekî ji çaryeka nifûsê zêdetir e û li Grînlendayê jî kesên girêdayê vê mezhebê hene. Mirovên Amerîkaya Latînî bi piranî katolîk in ku kontîngentek zêde yê tevgerên evanjelîk û pentekostal heye. ** Ortodoksiya rojhilat: Bi piranî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1%) nr û li Kanadayê jî têne dîtin. Ev koma xiristiyan ji gelek komên din ên xiristiyan ên li Kanadayê zûtir zêde dibib û niha bi qasê ji 3% ji nifûsa Kanadayê baweriya xwe bi vê mezhebê tînin. ** Xiristiyanên bê mezheb û xiristiyanên din jî li welatên parzemîna Amerîkayê têne dîtin (nêzîkî 1.000 mezheb û mezhebên cûda yên xiristiyanî yên ku li parzemîna Amerîkayê hene). * Bêbawerî: Nêzîkê ji sedê 12 ji tevahiya (tevê ateîst û agnostîkan û her weha kesên ku hinek awayên giyaniyan dipejirînin lê xwe wekî endamên tu dînên rêxistinkirî nabînin) kesên bêbawerin. * Îslam: Bi hev re, misilman nêzîkê ji sedê 1ê nifûsa Amerîkaya Bakur û ji sedê 0,3ê ji hemî amerîkayên latînî pêk tînin. Ji sedê 3ê kanadayiyan û ji sedê 0,6ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê baweriya bi baweriya îslamê tînin. Arjentîn xwedî nifûsa misilmanên herî zêde yê li Amerîkaya Latînî ye. * Cihûtî: baweriyeke ku ji %2 Amerîkaya Bakur baweriya xwe bi vê dînê tînin. Bi qasê ji %2,5ê nifûsa Dewletên Yekbûyî û bi qasê ji %1,2ê ji nifûsa Kanadayê û her wiha ji bi qasê ji %0,23ê amerîkayiyên latînî girêdayê baweriya cihûtiyê ye. Arjentîn bi 200.000 endaman xwedî nifûsa herî mezin a cihûyên li Amerîkaya Latînî ye. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] dzq4jtklh0ujqa29d67i9k79awtyl6y 2086183 2086177 2026-08-19T08:34:12Z Penaber49 39672 2086183 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji li Ewropaya Latînî digirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === Baweriyên herî berbelav ên li parzemîna Amerîkayê ev in: * Xiristiyanî (ji sedî 86) ** Katolîsîzma romayî: Ji %69ê nifûsa Amerîkaya Latînî girêdayê vê mezhebê ne (ji %61ê Brezîlê ku nifûsa wê ya katolîk a romayî ya bi qasê 134 milyon e ku ji hemî neteweyên parzemînê mezintir e) ku bi qasê ji %24ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û bi qasê ji %39ê nifûsa Kanadayê ye. ** Protestanîzm: Bi piranî kesên girêdayê vê mezhebê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku nîvê nifûsê protestan e. Di heman demê de li Kanadayê kesên ku baweriya bi vê mezhebê anîne hinekî ji çaryeka nifûsê zêdetir e û li Grînlendayê jî kesên girêdayê vê mezhebê hene. Mirovên Amerîkaya Latînî bi piranî katolîk in ku kontîngentek zêde yê tevgerên evanjelîk û pentekostal heye. ** Ortodoksiya rojhilat: Bi piranî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1%) nr û li Kanadayê jî têne dîtin. Ev koma xiristiyan ji gelek komên din ên xiristiyan ên li Kanadayê zûtir zêde dibib û niha bi qasê ji 3% ji nifûsa Kanadayê baweriya xwe bi vê mezhebê tînin. ** Xiristiyanên bê mezheb û xiristiyanên din jî li welatên parzemîna Amerîkayê têne dîtin (nêzîkî 1.000 mezheb û mezhebên cûda yên xiristiyanî yên ku li parzemîna Amerîkayê hene). * Bêbawerî: Nêzîkê ji sedê 12 ji tevahiya (tevê ateîst û agnostîkan û her weha kesên ku hinek awayên giyaniyan dipejirînin lê xwe wekî endamên tu dînên rêxistinkirî nabînin) kesên bêbawerin. * Îslam: Bi hev re, misilman nêzîkê ji sedê 1ê nifûsa Amerîkaya Bakur û ji sedê 0,3ê ji hemî amerîkayên latînî pêk tînin. Ji sedê 3ê kanadayiyan û ji sedê 0,6ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê baweriya bi baweriya îslamê tînin. Arjentîn xwedî nifûsa misilmanên herî zêde yê li Amerîkaya Latînî ye. * Cihûtî: baweriyeke ku ji %2 Amerîkaya Bakur baweriya xwe bi vê dînê tînin. Bi qasê ji %2,5ê nifûsa Dewletên Yekbûyî û bi qasê ji %1,2ê ji nifûsa Kanadayê û her wiha ji bi qasê ji %0,23ê amerîkayiyên latînî girêdayê baweriya cihûtiyê ye. Arjentîn bi 200.000 endaman xwedî nifûsa herî mezin a cihûyên li Amerîkaya Latînî ye. Baweriyên din ên parzemînê budîzm; hindûîzm; sikîzm; baweriya bahaî; cûrbecûr din ên xwemalî ku gelek ji wan dikarin wekê anîmîst werin dabeş kirin; dîn ên serdema nûjen û gelek dîn ên afrîkî û dîn ên ji afrîkî hatine wergirtin. Baweriyên sînkretîk jî dikare li seranserê Amerîkayê were dîtin. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] in31if4rpset02jfxnsfe4vuc7chl0p 2086186 2086183 2026-08-19T08:36:40Z Penaber49 39672 2086186 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji li Ewropaya Latînî digirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === Baweriyên herî berbelav ên li parzemîna Amerîkayê ev in: * Xiristiyanî (ji sedî 86) ** Katolîsîzma romayî: Ji %69ê nifûsa Amerîkaya Latînî girêdayê vê mezhebê ne (ji %61ê Brezîlê ku nifûsa wê ya katolîk a romayî ya bi qasê 134 milyon e ku ji hemî neteweyên parzemînê mezintir e) ku bi qasê ji %24ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û bi qasê ji %39ê nifûsa Kanadayê ye. ** Protestanîzm: Bi piranî kesên girêdayê vê mezhebê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku nîvê nifûsê protestan e. Di heman demê de li Kanadayê kesên ku baweriya bi vê mezhebê anîne hinekî ji çaryeka nifûsê zêdetir e û li Grînlendayê jî kesên girêdayê vê mezhebê hene. Mirovên Amerîkaya Latînî bi piranî katolîk in ku kontîngentek zêde yê tevgerên evanjelîk û pentekostal heye. ** Ortodoksiya rojhilat: Bi piranî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1%) nr û li Kanadayê jî têne dîtin. Ev koma xiristiyan ji gelek komên din ên xiristiyan ên li Kanadayê zûtir zêde dibib û niha bi qasê ji 3% ji nifûsa Kanadayê baweriya xwe bi vê mezhebê tînin. ** Xiristiyanên bê mezheb û xiristiyanên din jî li welatên parzemîna Amerîkayê têne dîtin (nêzîkî 1.000 mezheb û mezhebên cûda yên xiristiyanî yên ku li parzemîna Amerîkayê hene). * Bêbawerî: Nêzîkê ji sedê 12 ji tevahiya (tevê ateîst û agnostîkan û her weha kesên ku hinek awayên giyaniyan dipejirînin lê xwe wekî endamên tu dînên rêxistinkirî nabînin) kesên bêbawerin. * Îslam: Bi hev re, misilman nêzîkê ji sedê 1ê nifûsa Amerîkaya Bakur û ji sedê 0,3ê ji hemî amerîkayên latînî pêk tînin. Ji sedê 3ê kanadayiyan û ji sedê 0,6ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê baweriya bi baweriya îslamê tînin. Arjentîn xwedî nifûsa misilmanên herî zêde yê li Amerîkaya Latînî ye. * Cihûtî: baweriyeke ku ji %2 Amerîkaya Bakur baweriya xwe bi vê dînê tînin. Bi qasê ji %2,5ê nifûsa Dewletên Yekbûyî û bi qasê ji %1,2ê ji nifûsa Kanadayê û her wiha ji bi qasê ji %0,23ê amerîkayiyên latînî girêdayê baweriya cihûtiyê ye. Arjentîn bi 200.000 endaman xwedî nifûsa herî mezin a cihûyên li Amerîkaya Latînî ye. Di nav baweriyên din ên parzemînê budîzm; hindûîzm; sikîzm; baweriya bahaî; cûrbecûr din ên xwemalî ku gelek ji wan dikarin wekê anîmîst werin dabeş kirin; dîn ên serdema nûjen û gelek dîn ên afrîkî û dîn ên ku bi koka xwe ji afrîkî ne têne dîtin. Baweriyên sînkretîk jî dikare li seranserê Amerîkayê were dîtin. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 5dwzgirq6eak637pmuvid7v3m1wnwbf 2086187 2086186 2026-08-19T08:37:46Z Penaber49 39672 2086187 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji li Ewropaya Latînî digirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === Baweriyên herî berbelav ên li parzemîna Amerîkayê ev in: * Xiristiyanî (ji sedî 86) ** Katolîsîzma romayî: Ji %69ê nifûsa Amerîkaya Latînî girêdayê vê mezhebê ne (ji %61ê Brezîlê ku nifûsa wê ya katolîk a romayî ya bi qasê 134 milyon e ku ji hemî neteweyên parzemînê mezintir e) ku bi qasê ji %24ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û bi qasê ji %39ê nifûsa Kanadayê ye. ** Protestanîzm: Bi piranî kesên girêdayê vê mezhebê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku nîvê nifûsê protestan e. Di heman demê de li Kanadayê kesên ku baweriya bi vê mezhebê anîne hinekî ji çaryeka nifûsê zêdetir e û li Grînlendayê jî kesên girêdayê vê mezhebê hene. Mirovên Amerîkaya Latînî bi piranî katolîk in ku kontîngentek zêde yê tevgerên evanjelîk û pentekostal heye. ** Ortodoksiya rojhilat: Bi piranî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1%) nr û li Kanadayê jî têne dîtin. Ev koma xiristiyan ji gelek komên din ên xiristiyan ên li Kanadayê zûtir zêde dibib û niha bi qasê ji 3% ji nifûsa Kanadayê baweriya xwe bi vê mezhebê tînin. ** Xiristiyanên bê mezheb û xiristiyanên din jî li welatên parzemîna Amerîkayê têne dîtin (nêzîkî 1.000 mezheb û mezhebên cûda yên xiristiyanî yên ku li parzemîna Amerîkayê hene). * Bêbawerî: Nêzîkê ji sedê 12 ji tevahiya (tevê ateîst û agnostîkan û her weha kesên ku hinek awayên giyaniyan dipejirînin lê xwe wekî endamên tu dînên rêxistinkirî nabînin) kesên bêbawerin. * Îslam: Bi hev re, misilman nêzîkê ji sedê 1ê nifûsa Amerîkaya Bakur û ji sedê 0,3ê ji hemî amerîkayên latînî pêk tînin. Ji sedê 3ê kanadayiyan û ji sedê 0,6ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê baweriya bi baweriya îslamê tînin. Arjentîn xwedî nifûsa misilmanên herî zêde yê li Amerîkaya Latînî ye. * Cihûtî: baweriyeke ku ji %2 Amerîkaya Bakur baweriya xwe bi vê dînê tînin. Bi qasê ji %2,5ê nifûsa Dewletên Yekbûyî û bi qasê ji %1,2ê ji nifûsa Kanadayê û her wiha ji bi qasê ji %0,23ê amerîkayiyên latînî girêdayê baweriya cihûtiyê ye. Arjentîn bi 200.000 endaman xwedî nifûsa herî mezin a cihûyên li Amerîkaya Latînî ye. Di nav baweriyên din ên parzemînê budîzm; hindûîzm; sikîzm; baweriya bahaî; cûrbecûr din ên xwemalî ku gelek ji wan dikarin wekê anîmîst werin dabeş kirin; dîn ên serdema nûjen û gelek dîn ên afrîkî û dîn ên ku bi koka xwe ji afrîkî ne têne dîtin. Baweriyên sînkretîk jî dikare li seranserê Amerîkayê were dîtin. === Ziman === == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] nanoq8h0bwj5mx8t20xmdgjrdeysfmp 2086247 2086187 2026-08-19T10:17:43Z Penaber49 39672 2086247 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji li Ewropaya Latînî digirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === Baweriyên herî berbelav ên li parzemîna Amerîkayê ev in: * Xiristiyanî (ji sedî 86) ** Katolîsîzma romayî: Ji %69ê nifûsa Amerîkaya Latînî girêdayê vê mezhebê ne (ji %61ê Brezîlê ku nifûsa wê ya katolîk a romayî ya bi qasê 134 milyon e ku ji hemî neteweyên parzemînê mezintir e) ku bi qasê ji %24ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û bi qasê ji %39ê nifûsa Kanadayê ye. ** Protestanîzm: Bi piranî kesên girêdayê vê mezhebê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku nîvê nifûsê protestan e. Di heman demê de li Kanadayê kesên ku baweriya bi vê mezhebê anîne hinekî ji çaryeka nifûsê zêdetir e û li Grînlendayê jî kesên girêdayê vê mezhebê hene. Mirovên Amerîkaya Latînî bi piranî katolîk in ku kontîngentek zêde yê tevgerên evanjelîk û pentekostal heye. ** Ortodoksiya rojhilat: Bi piranî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1%) nr û li Kanadayê jî têne dîtin. Ev koma xiristiyan ji gelek komên din ên xiristiyan ên li Kanadayê zûtir zêde dibib û niha bi qasê ji 3% ji nifûsa Kanadayê baweriya xwe bi vê mezhebê tînin. ** Xiristiyanên bê mezheb û xiristiyanên din jî li welatên parzemîna Amerîkayê têne dîtin (nêzîkî 1.000 mezheb û mezhebên cûda yên xiristiyanî yên ku li parzemîna Amerîkayê hene). * Bêbawerî: Nêzîkê ji sedê 12 ji tevahiya (tevê ateîst û agnostîkan û her weha kesên ku hinek awayên giyaniyan dipejirînin lê xwe wekî endamên tu dînên rêxistinkirî nabînin) kesên bêbawerin. * Îslam: Bi hev re, misilman nêzîkê ji sedê 1ê nifûsa Amerîkaya Bakur û ji sedê 0,3ê ji hemî amerîkayên latînî pêk tînin. Ji sedê 3ê kanadayiyan û ji sedê 0,6ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê baweriya bi baweriya îslamê tînin. Arjentîn xwedî nifûsa misilmanên herî zêde yê li Amerîkaya Latînî ye. * Cihûtî: baweriyeke ku ji %2 Amerîkaya Bakur baweriya xwe bi vê dînê tînin. Bi qasê ji %2,5ê nifûsa Dewletên Yekbûyî û bi qasê ji %1,2ê ji nifûsa Kanadayê û her wiha ji bi qasê ji %0,23ê amerîkayiyên latînî girêdayê baweriya cihûtiyê ye. Arjentîn bi 200.000 endaman xwedî nifûsa herî mezin a cihûyên li Amerîkaya Latînî ye. Di nav baweriyên din ên parzemînê budîzm; hindûîzm; sikîzm; baweriya bahaî; cûrbecûr din ên xwemalî ku gelek ji wan dikarin wekê anîmîst werin dabeş kirin; dîn ên serdema nûjen û gelek dîn ên afrîkî û dîn ên ku bi koka xwe ji afrîkî ne têne dîtin. Baweriyên sînkretîk jî dikare li seranserê Amerîkayê were dîtin. === Ziman === Li Amerîkayê gelek ziman têne axavtin ku hinek ji van zimanan bi koka xwe ewropî ne û hinek zimanên din jî ji aliyê gelên xwemalî ve têne axavtin an jî mîna zimanên kreol tevlîheviyek ji gelek zimanan pêk tên. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 9mtjammhkd79ugjq1e03z589sbkn6qe 2086253 2086247 2026-08-19T10:22:49Z Penaber49 39672 2086253 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin: * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin. * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji li Ewropaya Latînî digirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === Baweriyên herî berbelav ên li parzemîna Amerîkayê ev in: * Xiristiyanî (ji sedî 86) ** Katolîsîzma romayî: Ji %69ê nifûsa Amerîkaya Latînî girêdayê vê mezhebê ne (ji %61ê Brezîlê ku nifûsa wê ya katolîk a romayî ya bi qasê 134 milyon e ku ji hemî neteweyên parzemînê mezintir e) ku bi qasê ji %24ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û bi qasê ji %39ê nifûsa Kanadayê ye. ** Protestanîzm: Bi piranî kesên girêdayê vê mezhebê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku nîvê nifûsê protestan e. Di heman demê de li Kanadayê kesên ku baweriya bi vê mezhebê anîne hinekî ji çaryeka nifûsê zêdetir e û li Grînlendayê jî kesên girêdayê vê mezhebê hene. Mirovên Amerîkaya Latînî bi piranî katolîk in ku kontîngentek zêde yê tevgerên evanjelîk û pentekostal heye. ** Ortodoksiya rojhilat: Bi piranî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1%) nr û li Kanadayê jî têne dîtin. Ev koma xiristiyan ji gelek komên din ên xiristiyan ên li Kanadayê zûtir zêde dibib û niha bi qasê ji 3% ji nifûsa Kanadayê baweriya xwe bi vê mezhebê tînin. ** Xiristiyanên bê mezheb û xiristiyanên din jî li welatên parzemîna Amerîkayê têne dîtin (nêzîkî 1.000 mezheb û mezhebên cûda yên xiristiyanî yên ku li parzemîna Amerîkayê hene). * Bêbawerî: Nêzîkê ji sedê 12 ji tevahiya (tevê ateîst û agnostîkan û her weha kesên ku hinek awayên giyaniyan dipejirînin lê xwe wekî endamên tu dînên rêxistinkirî nabînin) kesên bêbawerin. * Îslam: Bi hev re, misilman nêzîkê ji sedê 1ê nifûsa Amerîkaya Bakur û ji sedê 0,3ê ji hemî amerîkayên latînî pêk tînin. Ji sedê 3ê kanadayiyan û ji sedê 0,6ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê baweriya bi baweriya îslamê tînin. Arjentîn xwedî nifûsa misilmanên herî zêde yê li Amerîkaya Latînî ye. * Cihûtî: baweriyeke ku ji %2 Amerîkaya Bakur baweriya xwe bi vê dînê tînin. Bi qasê ji %2,5ê nifûsa Dewletên Yekbûyî û bi qasê ji %1,2ê ji nifûsa Kanadayê û her wiha ji bi qasê ji %0,23ê amerîkayiyên latînî girêdayê baweriya cihûtiyê ye. Arjentîn bi 200.000 endaman xwedî nifûsa herî mezin a cihûyên li Amerîkaya Latînî ye. Di nav baweriyên din ên parzemînê budîzm; hindûîzm; sikîzm; baweriya bahaî; cûrbecûr din ên xwemalî ku gelek ji wan dikarin wekê anîmîst werin dabeş kirin; dîn ên serdema nûjen û gelek dîn ên afrîkî û dîn ên ku bi koka xwe ji afrîkî ne têne dîtin. Baweriyên sînkretîk jî dikare li seranserê Amerîkayê were dîtin. === Ziman === Li Amerîkayê gelek ziman têne axavtin ku hinek ji van zimanan bi koka xwe ewropî ne û hinek zimanên din jî ji aliyê gelên xwemalî ve têne axavtin an jî mîna zimanên kreol tevlîheviyek ji gelek zimanan pêk tên. Zimanê zikmakiyê herî berbelav li parzemîna Amerîkayê zimanê spanî ye ku piştre zimanê îngilîzî û zimanê portûgalî tên. Her çend neteweya herî qelebalix a Amerîkaya Latînî, Brezîl, bi zimanê portûgalî biaxive jî, zimanê serdest ê Amerîkaya Latîn spanî ye. Li Amerîkaya Latîn jî, herêmên piçûk ên bi fransî, holendî û îngilîzîaxêv hene ku bi taybetî ev ziman li Guyanaya Fransî, Sûrînam û Belîze û Guyana têne axavtin. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] tl55q8h0xg41p2u2167ojx11whqstbc 0 6804 2086077 1824955 2026-08-18T19:59:54Z Avestaboy 34898 2086077 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser pirtûka '''[[Zerdeşt]] pêxember''' agahî dide. Ji bo wateyên din li [[Avesta (cudakirin)]] binêre}} [[Wêne:Bodleian J2 fol 175 Y 28 1.jpg|thumb|200px|[[Yesna]] 28.1]] '''Avesta''', [[pirtûk]]a pîroz a [[Pêxember|peyamber]] [[Zerdeşt]] e. peyva Avêsta wateya bingeh û avakirina xurt e. ev pirtûke bi zimanê Avêstayî hatiye nivîsandin ku zimanekê kevnar e û peywendiyeka xurt heye bi zimanê [[Zimanê sanskrîtî|Sansikît]] ê Hindî ya kevnar, dîroknas dibêjin Avesta ya pîroz hatibû nivîsandin li ser 12000 parçeyên çermê [[Çêlek|çêlan]] piraniya wan hatin xerab kirin û ji nav birin di çendîn rûdanan de û di encama derbarbûna sedan salan/çerxan tenê 38000 peyv jê mane, û hinek çîrok û gotin dibêjin ku ew nêzîkî 345,700 peyvan bû anku çar qatan zêdetir bû, û ji bîst û yek beş û pênc pişkan pêk dihat, her wisa Zerdeştî [[Îskenderê Mezin|Îskenderê Makedonî]] bi şewitandina pirtûka Avêsta tawanbar dikin piştî dagirkirina [[Îran]]ê û Kurdistanê. == Serpêhatiya Zerdeşt == Zerdeşt, gelek tişt hatina serê wî. Dema ku wî hizrên xwe haniya ser ziman, êdî rastî hin bertekne jî hatiya di dema xwe de. Ji ber vê yekê, ji [[Kurdistan]]ê (wê demê: Mediya), jê diçê û heta bi herêmên din yên Îranê û Ji wir jî heta ku xwe digihijinê [[Hindistan]]ê jî. Li Hindistanê jî, demekê dimêne û piştre êdî divegerihê welat. Dema ku divegerihê welat, hingî keyê welêt, tê gotin haspê wî nexweş ketiya. Zerdeşt, dibêjin hespê wî yê ku ew pirr hijê dike baş dike û di rabike xwe, êdî piştre, ew jî tê afûkirin. == Serpêhatiya Zend Avesta == Di vê pirtûkê da awa, [[zagon]] û [[felsefe|felsefa]] [[fîlozof]] û pêxember [[Zerdeşt]] hene. Tê pejirandin ku Avesta [[berî zayinê]] di sala [[699]]an de hatiye nivisandin. Li gor gotinên di derbarê wê yên li Herême botan û wan deran de, tê gotin ku li ser 18 hazar ayarê sawal hatibû nivîsandin. Hin gotin jî, di wan de tê gotin ku ev 18 hezar ne 18 hezar bû, lê 14 hezar bû. Di dema [[Mediya]] de, Medî, xwediyê pirtûkxaneyaka pir mezin bûn. Bi sedsalen nivîsarên ku hatibûbûna nivîsandin têde bûn. ew pirtûkxane heta hatina [[Îskenderê Mezin|Îskenderê mezin]] ku kurd jê re ji ber wan kirinên wê yên xadar ku jê re gotina "îskenderê Zûrqarneyn", ew pirtûkxane dijî. Lê di dema hatina wî de, ew hingî, hemûkî dide şewitandin û Welatê Mediya bi serûbin dike. Hingî, gelê Medî kurd û gelên din yên ku bi wan re dijîn, diçin û xwe li çiyayê Zagrosan digirin. Li wir jî, Îskenderê Mekedonî dike ku leşkerên xwe bişêne bi ser wan de. Lê çi dikin û nakin, nikarin bikevina hindirê Zagrosan de. Ew, ne ketina zagrosan de, êdî weke cihekî ku "lê îskender têkçûya" di dîrokê de cih û war digirê. Nivîskarê [[Abdusamet Yigit]], di nivîsa xwe ya bi navê "hatina Îskenderê Zûrqarneyn ya li Kurdistanê" de, weha di derbarê vê rewşê de dihêne ser ziman: " .. .Tevî weqas pêşketin û pêşveçûnê, wê demên piştre biafir in. Ew pêşketin û pêşveçûn, wê bi heyîna xwe re bala pirr kesî bikişêne. Wê bala Îskenderê Mekedonî jî bikişêne. Di dema ku Îskenderê mekedonî ê bi seferî hate Kurdistanê û di wê demê de Kurdan ji ber kirinên wî xadar ku mohra xwe li dîrokê xistin, paşnavê "zûrqerneyn"tiyê pêve kirin û piştre jêre gotin "Îskenderê Zûrqerneyn", di dema hatina xwe de bi pirtûkxaneyên wan yên ku hebûn dana ber êqir û şewitandin. Hate î ro jî, ku bahse wê dihê kirin, bi dilêşîyekê bahs dihê kirin. Wek dihê zanîn gotina "qern" di wate nifşekê de dihê gotin. Lê dema qern dihê gotin, hingî bi kirineka ku jê acêbmayî dihê kirin. Bi vê yekê re, ev gotin dihê gotin.Ev gotin, wê dema ku dihêne ser ziman, li wate xwe lêkerîyeka ye bi kirinên ku baş û an jî ne baş ew ti carî ku divêt ku newina ji bîrkirin re dihê ser ziman. Bi vê yekê re, xwediyê wate û lêkerîyeka ku lê dihê lêkirin re xwediyê teybetiyeka kirinî e bi dîrokê re jî ya. Bi paşnavê îskenderê mekedonî ve pêvekirin kirin jî, her weha di hasabê ku ti carî divêt ku ew kirin newina jibîrkirin de hatiya pêvekirin. .." "Weke Theodosius, Îskenderê Zûrqerneyn jî dihê herêmê û li herêmê serwerîyeka wî ye bi hêzê wî diafirê dibe. Lê ew jî, nikarê xwe bigirê. Mirovên herêmê, zanebûna wan heya û pirr li serbestî û azadiya xwe dihizirin. Çend, ku weke Roma, Îskenderê Zûrqerneyn jî, xwedîyê hêzeka mazzin bûya jî, nebûya xwediyê demeka demdirêj li herêmê xwedî serdestî û serwerî. Dema ku Îskenderê Zûrqerneyn dihê Kurdistanê, ji aliyekî dikeviyê de û li aliyê dî ve derdikeve. Lê dîsa, ew nabê xwedî serwerî û serdestî li Kurdistanê. Kurd, dema ku hêzên wan yên biadil û sazûman in têk diçin, êdî yên ku sax difilitin jî, digihina hevdû û bi hev re xwe disipêrina çiyayên Zagrosan. Îskenderê Zûrqerneyn, li wir dixwezê ku herê bi ser wan de. Bi hêzên xwe re diçê ku herê Zagrosan. Lê ew, li Zagrosan li ber hêzên Kurdan ên ku sax filitîna, têne bertêkçûnê. Kur dikin û nakin, nikarin herina wir û mirovên di Zagrosan de bidest bixin. Li wir, cara pêşî vîna Îskenderê Zûrqerneyn weke ku derbeyê dixwe. Piştre bi wê deronîyê, bê ku ti ancamê li Zagrosan bidest bixe di vegerihê. Kurdan, ji ber wê hirsa wî ye bidest xistinê û zilmdariya wî, navê "Zûrqerneyn" lêkirin. Êdî wan jê re got,"Îskenderê Zûrqerneyn". Piştre jî hertimî ku ew hate bi bîr hanîn, bi vî navî di nav Kurdan de hate bi bîr hanîn. Van dem û sefer û şer û pevçûnên ku li herêmê bûn, herêm, hanînina ber kevilkirinê. Piştre jî, wê ev rewş berdewam bikin. Ku mirov, î ro jî, li heremê dinerê, mirov hin hêrîşna bi heman awayê dibîne. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku ew ser du hezar salan re ya herêm, bi şer û pevçûnan re ya. ...." Îskenderê Mekedonî, li Kurdistanê li welatê Mediya bi sernakeve. Lê xuruxandinaka mazin jî pêk tênet. Ji ber vê yekê, ji bo ku ew di her deme ku hat bibîr hanîn, ew kirinên jî, bên bîra mirov, êdî kurdan jê re gotiya "Îskenderê Zûrqarneyn." === Naveroka Zend Avesta === == Pêşketinên ku dana çêkirin == == Herêmên ku li wan pêşketiya û bandora wê bûya == [[Zerdeştî]], olên ku piştî wê re derketina ên weke [[Filah]]iyê û [[Misilman]]tiyê bixwe jî, bandûra wî û hizrên wî lê bûya. Çend ku di demekê hizrên wî hatina qadaxekirin jî, piştre di sadsale 17 min, [[Şah]]î [[Sefewî]] bixwe, wê kifş dike ku bandora hizrên wî bûya û hizrên ne xirab in, êdî bidest berhevkirina nivîsên wî dike. Ji bo ku ew [[Zend]] [[Avesta]], carek din, lev dide hevdû,[[Kom]]ekê dide ava kirin û ew li nivîsên wî digirihin. Zerdeştî, ji [[Kurdistan]]ê mirov bigirê heta digihijê [[Hindistan]]ê û hwd, di qadaka mazin de bicih dibe. Heta Roja me jî, hê jî, li Hindistanê, komeka ku li gor wî û bawermendiya wî dijî heya. Hê [[Zerdeşt]], weke pêxemberê xwe dibîne. == Girêdanên derve == * http://yesna.vacau.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016022808/http://www.yesna.vacau.com/ |date=2010-10-16 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avesta| ]] [[Kategorî:Zerdeştî]] 7y0a5n3u04ah3w83w67bc58y0vnv2ue 0 10583 2086102 2013482 2026-08-18T20:30:29Z Avestaboy 34898 2086102 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|de|bijartî=1}} {{Agahîdank nivîskar | sernavê_wêne = | navê_rastî = Πλάτων | zimanê_navê_rastî = el | bernav = Eflatûn | roja_jidayikbûnê = P.M 427 | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = P.M 347 | cihê_mirinê = | bandorbar = [[Sokrates]], [[Pisagor]] | bandorker = [[Aristoteles]], [[Kîndî]], [[Îbn Tufeyl]] | netewe = Kurdî | hevwelatî = | perwerde = | pîşe = [[Fîlozof]] | salên_çalak = | berhem = ''[[Apologia Sokratous]] · [[Kriton (Platon)|Kriton]] · [[Euthuphron (Platon)|Euthuphron]] · [[Menon (Platon)|Menon]] · [[Parmenides (Platon)|Parmenides]] · [[Phaidon (Platon)|Phaidon]] · [[Phaidros (Platon)|Phaidros]] · [[Politeia (Platon)|Politeia]] · [[Sumposion (Platon)|Sumposion]] · [[Timaios (Platon)|Timaios]]'' }} '''Platon''' ({{bi-grc|Πλάτων|Plátōn}}, {{bi-la|Plato}}) [[fîlozof]]ekî navdar ê Grekî ya Kevnare. Di navbera salên [[427 b.z.]] û [[347 b.z.]] de li Kurd[[Yewnanîstan|îstanê]] jiya ye. Navê wî yê rastî Aristokles e. Ji ber milên wî yên fireh û [[laş]]ê wî yê "atletîk" jê re gotine "Sing fireh" û bi vî navî hatiye naskirin. Di nav [[misilman]]an de jê re [[Eflatûn]] jî tê gotin. Ramanên wî bandorek mezin daye ser [[Felsefeya îslamê]] û [[xiristiyantî]]. == Jiyan == Ji 20 saliya xwe hetanî mirinê [[Şagirt]]iya [[Sokrates]] û [[mamoste]]tiya [[Aristoteles]] kiriye. Avakerê Akademiya Atînayê ye. Li ser ramanên Platon ên felsefîk hê jî nîqaş tên kirin. Platon destpêk û yekemîn fîlozofê girîng ê felsefa rojava ye. Di felsefa Yunana Antîk de fîlozofên berî Sokrates ( fîlozofên yekemîn an jî fîlozofên xwezayê) bêhtir li ser felsefa [[materyalîst]] sekinîne. Di felsefa Antîk de ramana materyalîst bi [[Demokritos|Demokrîtosê]] Atomî re gihiştiye qada herî bilind. Li hemberî vê, ramana [[Îdealîst]] jî bi Platon re gihiştiye merhala herî bilind. Platon mîna [[wêje]]van û [[hunermend]]ekî hatiye perwerdekirin. Bi vî awayî, wî berhemên xwe yên fikrî mîna hostekî bi helbestan xemilandiye û bi sedsalan bandorê li mirovahiyê kiriye. Platon berhemên xwe bi awayên [[diyalog]]an nivisandiye. Di diyalogên wî de piranî [[Sokrates]] cih digre. Sokrates bi mirovan re ramanên wan nîqaş dike û bi vî awayî nakokiyên ramanên wan derdixe holê. Platon piranî ramanên xwe bi axaftinên Sokrates daxuyakiriye. Platon, gotiye ku giyana mirov piştî mirinê digihije cîhana ebedî a ramanan. Ramanên wî di [[Çaxa Navîn|çaxa navîn]] de ji aliyê fîlozofên [[Ereb]] ve hatiye veşartin û Piştî [[Ronesans]]ê ji [[Yewnaniya kevn]] hatiye wergerandin. Beriya Platon pirranî fîlozofên materyalîst navdar bûn, wekî [[Demokrîtos]]. Lê Platon riya îdealîzmê hilbijartiye û bingeha îdealîzma Rojavayî avêtiye. Zimanê wî zimaneke helbestî ye û bi hezaran salan e bandora xwe li mirovan dike. == Fîlosofî == Mirov dikare ramanên Platon di 5 komî de bîne zimên: * Zanîn * Îdea * Nemirin û berdewamiya ruh * Cosmogony ango afirandina gerdûnê * Dûgel (dewlet) Platon wekî armanc "baş" ê dide ber xwe û bi qasî kamiliya mirov, civakek kamil dike armanc. A herî rast û kamil "[[îdea]]" ye, em û rastiyên me wekî kopiyek rastiyê ne. Bi riya zanîn û başiyê mirov nêzîkî rastiya kamil dibe. Gerdûn bêdawî û berdewam e. Ne beriya wê heye, ne jî dawiya wê. Gerdûn digere û di dirûvê girseyê de ye. Nêrînên Platon mirov dikare di 3 radeyan de bide berçav; Dema zû ya ku wekî şagirtê Plato nêrînên wî bilêvdikir, dema derbasbûne ku di vê demê de berdewamiya ruh û gerdûnê bilevdikir û dema kamiliyê ku kêmasiyên xwe derdikir. == Girêdanên derve == * [http://www.felsefevan.org/platon-b-z-427-347.html Platon – B.Z.427-347 - Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314053445/http://www.felsefevan.org/platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/felsefeya-heyine-ya-platon-b-z-427-347.html Felsefeya Heyînê Ya Platon - Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314085241/http://www.felsefevan.org/felsefeya-heyine-ya-platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/felsefeya-zanayiye-ya-platon-b-z-427-347.html Felsefeya Zanayiyê Ya Platon- Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314050618/http://www.felsefevan.org/felsefeya-zanayiye-ya-platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/di-ramanen-platoneflatun-de-tegeha-bas.html Di Ramanên Platon/Eflatûn De Têgeha ‘Baş’- Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000951/http://www.felsefevan.org/di-ramanen-platoneflatun-de-tegeha-bas.html |date=2016-03-05 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Fîlozofên yewnan]] [[Kategorî:Jidayikbûn 420î b.z.]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 340î b.z.]] [[Kategorî:Platon| ]] [[Kategorî:Yewnanistana kevnare]] qiilhr0pdbxcxv2kq657i9hyf9pyvwd 2086103 2086102 2026-08-18T20:31:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2086103 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|de|bijartî=1}} {{Agahîdank nivîskar | sernavê_wêne = | navê_rastî = Πλάτων | zimanê_navê_rastî = el | bernav = Eflatûn | roja_jidayikbûnê = P.M 427 | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = P.M 347 | cihê_mirinê = | bandorbar = [[Sokratês]], [[Pisagor]] | bandorker = [[Aristoteles]], [[Kîndî]], [[Îbn Tufeyl]] | netewe = Kurdî | hevwelatî = | perwerde = | pîşe = [[Fîlozof]] | salên_çalak = | berhem = ''[[Apologia Sokratous]] · [[Kriton (Platon)|Kriton]] · [[Euthuphron (Platon)|Euthuphron]] · [[Menon (Platon)|Menon]] · [[Parmenides (Platon)|Parmenides]] · [[Phaidon (Platon)|Phaidon]] · [[Phaidros (Platon)|Phaidros]] · [[Politeia (Platon)|Politeia]] · [[Sumposion (Platon)|Sumposion]] · [[Timaios (Platon)|Timaios]]'' }} '''Platon''' ({{bi-grc|Πλάτων|Plátōn}}, {{bi-la|Plato}}) [[fîlozof]]ekî navdar ê Grekî ya Kevnare. Di navbera salên [[427 b.z.]] û [[347 b.z.]] de li Kurd[[Yewnanîstan|îstanê]] jiya ye. Navê wî yê rastî Aristokles e. Ji ber milên wî yên fireh û [[laş]]ê wî yê "atletîk" jê re gotine "Sing fireh" û bi vî navî hatiye naskirin. Di nav [[misilman]]an de jê re [[Eflatûn]] jî tê gotin. Ramanên wî bandorek mezin daye ser [[Felsefeya îslamê]] û [[xiristiyantî]]. == Jiyan == Ji 20 saliya xwe hetanî mirinê [[Şagirt]]iya [[Sokrates]] û [[mamoste]]tiya [[Aristoteles]] kiriye. Avakerê Akademiya Atînayê ye. Li ser ramanên Platon ên felsefîk hê jî nîqaş tên kirin. Platon destpêk û yekemîn fîlozofê girîng ê felsefa rojava ye. Di felsefa Yunana Antîk de fîlozofên berî Sokrates ( fîlozofên yekemîn an jî fîlozofên xwezayê) bêhtir li ser felsefa [[materyalîst]] sekinîne. Di felsefa Antîk de ramana materyalîst bi [[Demokritos|Demokrîtosê]] Atomî re gihiştiye qada herî bilind. Li hemberî vê, ramana [[Îdealîst]] jî bi Platon re gihiştiye merhala herî bilind. Platon mîna [[wêje]]van û [[hunermend]]ekî hatiye perwerdekirin. Bi vî awayî, wî berhemên xwe yên fikrî mîna hostekî bi helbestan xemilandiye û bi sedsalan bandorê li mirovahiyê kiriye. Platon berhemên xwe bi awayên [[diyalog]]an nivisandiye. Di diyalogên wî de piranî [[Sokrates]] cih digre. Sokrates bi mirovan re ramanên wan nîqaş dike û bi vî awayî nakokiyên ramanên wan derdixe holê. Platon piranî ramanên xwe bi axaftinên Sokrates daxuyakiriye. Platon, gotiye ku giyana mirov piştî mirinê digihije cîhana ebedî a ramanan. Ramanên wî di [[Çaxa Navîn|çaxa navîn]] de ji aliyê fîlozofên [[Ereb]] ve hatiye veşartin û Piştî [[Ronesans]]ê ji [[Yewnaniya kevn]] hatiye wergerandin. Beriya Platon pirranî fîlozofên materyalîst navdar bûn, wekî [[Demokrîtos]]. Lê Platon riya îdealîzmê hilbijartiye û bingeha îdealîzma Rojavayî avêtiye. Zimanê wî zimaneke helbestî ye û bi hezaran salan e bandora xwe li mirovan dike. == Fîlosofî == Mirov dikare ramanên Platon di 5 komî de bîne zimên: * Zanîn * Îdea * Nemirin û berdewamiya ruh * Cosmogony ango afirandina gerdûnê * Dûgel (dewlet) Platon wekî armanc "baş" ê dide ber xwe û bi qasî kamiliya mirov, civakek kamil dike armanc. A herî rast û kamil "[[îdea]]" ye, em û rastiyên me wekî kopiyek rastiyê ne. Bi riya zanîn û başiyê mirov nêzîkî rastiya kamil dibe. Gerdûn bêdawî û berdewam e. Ne beriya wê heye, ne jî dawiya wê. Gerdûn digere û di dirûvê girseyê de ye. Nêrînên Platon mirov dikare di 3 radeyan de bide berçav; Dema zû ya ku wekî şagirtê Plato nêrînên wî bilêvdikir, dema derbasbûne ku di vê demê de berdewamiya ruh û gerdûnê bilevdikir û dema kamiliyê ku kêmasiyên xwe derdikir. == Girêdanên derve == * [http://www.felsefevan.org/platon-b-z-427-347.html Platon – B.Z.427-347 - Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314053445/http://www.felsefevan.org/platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/felsefeya-heyine-ya-platon-b-z-427-347.html Felsefeya Heyînê Ya Platon - Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314085241/http://www.felsefevan.org/felsefeya-heyine-ya-platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/felsefeya-zanayiye-ya-platon-b-z-427-347.html Felsefeya Zanayiyê Ya Platon- Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314050618/http://www.felsefevan.org/felsefeya-zanayiye-ya-platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/di-ramanen-platoneflatun-de-tegeha-bas.html Di Ramanên Platon/Eflatûn De Têgeha ‘Baş’- Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000951/http://www.felsefevan.org/di-ramanen-platoneflatun-de-tegeha-bas.html |date=2016-03-05 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Fîlozofên yewnan]] [[Kategorî:Jidayikbûn 420î b.z.]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 340î b.z.]] [[Kategorî:Platon| ]] [[Kategorî:Yewnanistana kevnare]] f8pm1k0z0vtupg9x7vcxp7jl6t9sluj 2086104 2086103 2026-08-18T20:34:25Z Avestaboy 34898 Agahîdank 2086104 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|de|bijartî=1}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Platon''' ({{bi-grc|Πλάτων|Plátōn}}, {{bi-la|Plato}}) [[fîlozof]]ekî navdar ê Grekî ya Kevnare. Di navbera salên [[427 b.z.]] û [[347 b.z.]] de li Kurd[[Yewnanîstan|îstanê]] jiya ye. Navê wî yê rastî Aristokles e. Ji ber milên wî yên fireh û [[laş]]ê wî yê "atletîk" jê re gotine "Sing fireh" û bi vî navî hatiye naskirin. Di nav [[misilman]]an de jê re [[Eflatûn]] jî tê gotin. Ramanên wî bandorek mezin daye ser [[Felsefeya îslamê]] û [[xiristiyantî]]. == Jiyan == Ji 20 saliya xwe hetanî mirinê [[Şagirt]]iya [[Sokrates]] û [[mamoste]]tiya [[Aristoteles]] kiriye. Avakerê Akademiya Atînayê ye. Li ser ramanên Platon ên felsefîk hê jî nîqaş tên kirin. Platon destpêk û yekemîn fîlozofê girîng ê felsefa rojava ye. Di felsefa Yunana Antîk de fîlozofên berî Sokrates ( fîlozofên yekemîn an jî fîlozofên xwezayê) bêhtir li ser felsefa [[materyalîst]] sekinîne. Di felsefa Antîk de ramana materyalîst bi [[Demokritos|Demokrîtosê]] Atomî re gihiştiye qada herî bilind. Li hemberî vê, ramana [[Îdealîst]] jî bi Platon re gihiştiye merhala herî bilind. Platon mîna [[wêje]]van û [[hunermend]]ekî hatiye perwerdekirin. Bi vî awayî, wî berhemên xwe yên fikrî mîna hostekî bi helbestan xemilandiye û bi sedsalan bandorê li mirovahiyê kiriye. Platon berhemên xwe bi awayên [[diyalog]]an nivisandiye. Di diyalogên wî de piranî [[Sokrates]] cih digre. Sokrates bi mirovan re ramanên wan nîqaş dike û bi vî awayî nakokiyên ramanên wan derdixe holê. Platon piranî ramanên xwe bi axaftinên Sokrates daxuyakiriye. Platon, gotiye ku giyana mirov piştî mirinê digihije cîhana ebedî a ramanan. Ramanên wî di [[Çaxa Navîn|çaxa navîn]] de ji aliyê fîlozofên [[Ereb]] ve hatiye veşartin û Piştî [[Ronesans]]ê ji [[Yewnaniya kevn]] hatiye wergerandin. Beriya Platon pirranî fîlozofên materyalîst navdar bûn, wekî [[Demokrîtos]]. Lê Platon riya îdealîzmê hilbijartiye û bingeha îdealîzma Rojavayî avêtiye. Zimanê wî zimaneke helbestî ye û bi hezaran salan e bandora xwe li mirovan dike. == Fîlosofî == Mirov dikare ramanên Platon di 5 komî de bîne zimên: * Zanîn * Îdea * Nemirin û berdewamiya ruh * Cosmogony ango afirandina gerdûnê * Dûgel (dewlet) Platon wekî armanc "baş" ê dide ber xwe û bi qasî kamiliya mirov, civakek kamil dike armanc. A herî rast û kamil "[[îdea]]" ye, em û rastiyên me wekî kopiyek rastiyê ne. Bi riya zanîn û başiyê mirov nêzîkî rastiya kamil dibe. Gerdûn bêdawî û berdewam e. Ne beriya wê heye, ne jî dawiya wê. Gerdûn digere û di dirûvê girseyê de ye. Nêrînên Platon mirov dikare di 3 radeyan de bide berçav; Dema zû ya ku wekî şagirtê Plato nêrînên wî bilêvdikir, dema derbasbûne ku di vê demê de berdewamiya ruh û gerdûnê bilevdikir û dema kamiliyê ku kêmasiyên xwe derdikir. == Girêdanên derve == * [http://www.felsefevan.org/platon-b-z-427-347.html Platon – B.Z.427-347 - Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314053445/http://www.felsefevan.org/platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/felsefeya-heyine-ya-platon-b-z-427-347.html Felsefeya Heyînê Ya Platon - Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314085241/http://www.felsefevan.org/felsefeya-heyine-ya-platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/felsefeya-zanayiye-ya-platon-b-z-427-347.html Felsefeya Zanayiyê Ya Platon- Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314050618/http://www.felsefevan.org/felsefeya-zanayiye-ya-platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/di-ramanen-platoneflatun-de-tegeha-bas.html Di Ramanên Platon/Eflatûn De Têgeha ‘Baş’- Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000951/http://www.felsefevan.org/di-ramanen-platoneflatun-de-tegeha-bas.html |date=2016-03-05 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Fîlozofên yewnan]] [[Kategorî:Jidayikbûn 420î b.z.]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 340î b.z.]] [[Kategorî:Platon| ]] [[Kategorî:Yewnanistana kevnare]] de5xyiuoodp4gnihmv9rxw6vyxtapsc 2086105 2086104 2026-08-18T20:37:08Z Avestaboy 34898 /* Jiyan */ 2086105 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|de|bijartî=1}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Platon''' ({{bi-grc|Πλάτων|Plátōn}}, {{bi-la|Plato}}) [[fîlozof]]ekî navdar ê Grekî ya Kevnare. Di navbera salên [[427 b.z.]] û [[347 b.z.]] de li Kurd[[Yewnanîstan|îstanê]] jiya ye. Navê wî yê rastî Aristokles e. Ji ber milên wî yên fireh û [[laş]]ê wî yê "atletîk" jê re gotine "Sing fireh" û bi vî navî hatiye naskirin. Di nav [[misilman]]an de jê re [[Eflatûn]] jî tê gotin. Ramanên wî bandorek mezin daye ser [[Felsefeya îslamê]] û [[xiristiyantî]]. == Jiyan == Ji 20 saliya xwe hetanî mirinê [[Şagirt]]iya [[Sokratês]] û [[mamoste]]tiya [[Arîstotelês]] kiriye. Avakerê Akademiya Atînayê ye. Li ser ramanên Platon ên felsefîk hê jî nîqaş tên kirin. Platon destpêk û yekemîn fîlozofê girîng ê felsefa rojava ye. Di felsefa Yunana Antîk de fîlozofên berî Sokrates ( fîlozofên yekemîn an jî fîlozofên xwezayê) bêhtir li ser felsefa [[materyalîst]] sekinîne. Di felsefa Antîk de ramana materyalîst bi [[Demokritos|Demokrîtosê]] Atomî re gihiştiye qada herî bilind. Li hemberî vê, ramana [[Îdealîst]] jî bi Platon re gihiştiye merhala herî bilind. Platon mîna [[wêje]]van û [[hunermend]]ekî hatiye perwerdekirin. Bi vî awayî, wî berhemên xwe yên fikrî mîna hostekî bi helbestan xemilandiye û bi sedsalan bandorê li mirovahiyê kiriye. Platon berhemên xwe bi awayên [[diyalog]]an nivisandiye. Di diyalogên wî de piranî Sokratês cih digre. Sokratês bi mirovan re ramanên wan nîqaş dike û bi vî awayî nakokiyên ramanên wan derdixe holê. Platon piranî ramanên xwe bi axaftinên Sokratês daxuyakiriye. Platon, gotiye ku giyana mirov piştî mirinê digihije cîhana ebedî a ramanan. Ramanên wî di [[Çaxa Navîn|çaxa navîn]] de ji aliyê fîlozofên [[Ereb]] ve hatiye veşartin û Piştî [[Ronesans]]ê ji [[Yewnaniya kevn]] hatiye wergerandin. Beriya Platon pirranî fîlozofên materyalîst navdar bûn, wekî [[Demokrîtos]]. Lê Platon riya îdealîzmê hilbijartiye û bingeha îdealîzma Rojavayî avêtiye. Zimanê wî zimaneke helbestî ye û bi hezaran salan e bandora xwe li mirovan dike. == Fîlosofî == Mirov dikare ramanên Platon di 5 komî de bîne zimên: * Zanîn * Îdea * Nemirin û berdewamiya ruh * Cosmogony ango afirandina gerdûnê * Dûgel (dewlet) Platon wekî armanc "baş" ê dide ber xwe û bi qasî kamiliya mirov, civakek kamil dike armanc. A herî rast û kamil "[[îdea]]" ye, em û rastiyên me wekî kopiyek rastiyê ne. Bi riya zanîn û başiyê mirov nêzîkî rastiya kamil dibe. Gerdûn bêdawî û berdewam e. Ne beriya wê heye, ne jî dawiya wê. Gerdûn digere û di dirûvê girseyê de ye. Nêrînên Platon mirov dikare di 3 radeyan de bide berçav; Dema zû ya ku wekî şagirtê Plato nêrînên wî bilêvdikir, dema derbasbûne ku di vê demê de berdewamiya ruh û gerdûnê bilevdikir û dema kamiliyê ku kêmasiyên xwe derdikir. == Girêdanên derve == * [http://www.felsefevan.org/platon-b-z-427-347.html Platon – B.Z.427-347 - Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314053445/http://www.felsefevan.org/platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/felsefeya-heyine-ya-platon-b-z-427-347.html Felsefeya Heyînê Ya Platon - Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314085241/http://www.felsefevan.org/felsefeya-heyine-ya-platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/felsefeya-zanayiye-ya-platon-b-z-427-347.html Felsefeya Zanayiyê Ya Platon- Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314050618/http://www.felsefevan.org/felsefeya-zanayiye-ya-platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/di-ramanen-platoneflatun-de-tegeha-bas.html Di Ramanên Platon/Eflatûn De Têgeha ‘Baş’- Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000951/http://www.felsefevan.org/di-ramanen-platoneflatun-de-tegeha-bas.html |date=2016-03-05 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Fîlozofên yewnan]] [[Kategorî:Jidayikbûn 420î b.z.]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 340î b.z.]] [[Kategorî:Platon| ]] [[Kategorî:Yewnanistana kevnare]] 2ea8qfqjid28p0wl4axbu058dufrlll 2086121 2086105 2026-08-19T04:26:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086121 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|de|bijartî=1}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Platon''' ({{bi-grc|Πλάτων|Plátōn}}, {{bi-la|Plato}}) [[fîlozof]]ekî navdar ê yewnanî bûye. Di navbera salên 427 b.z. û 347 b.z. de li [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistanê]] jiya kiriye. Navê wî yê rastî Aristokles e. Ji ber milên wî yên fireh û [[laş]]ê wî yê "atletîk" jê re gotine "Sing fireh" û bi vî navî hatiye naskirin. Di nav [[misilman]]an de jê re [[Eflatûn]] jî tê gotin. Ramanên wî bandorek mezin daye ser [[Felsefeya îslamê]] û [[xiristiyantî]]. == Jiyan == Ji 20 saliya xwe hetanî mirinê [[Şagirt]]iya [[Sokratês]] û [[mamoste]]tiya [[Arîstotelês]] kiriye. Avakerê Akademiya Atînayê ye. Li ser ramanên Platon ên felsefîk hê jî nîqaş tên kirin. Platon destpêk û yekemîn fîlozofê girîng ê felsefa rojava ye. Di felsefa Yunana Antîk de fîlozofên berî Sokrates ( fîlozofên yekemîn an jî fîlozofên xwezayê) bêhtir li ser felsefa [[materyalîst]] sekinîne. Di felsefa Antîk de ramana materyalîst bi [[Demokritos|Demokrîtosê]] Atomî re gihiştiye qada herî bilind. Li hemberî vê, ramana [[Îdealîst]] jî bi Platon re gihiştiye merhala herî bilind. Platon mîna [[wêje]]van û [[hunermend]]ekî hatiye perwerdekirin. Bi vî awayî, wî berhemên xwe yên fikrî mîna hostekî bi helbestan xemilandiye û bi sedsalan bandorê li mirovahiyê kiriye. Platon berhemên xwe bi awayên [[diyalog]]an nivisandiye. Di diyalogên wî de piranî Sokratês cih digre. Sokratês bi mirovan re ramanên wan nîqaş dike û bi vî awayî nakokiyên ramanên wan derdixe holê. Platon piranî ramanên xwe bi axaftinên Sokratês daxuyakiriye. Platon, gotiye ku giyana mirov piştî mirinê digihije cîhana ebedî a ramanan. Ramanên wî di [[Çaxa Navîn|çaxa navîn]] de ji aliyê fîlozofên [[Ereb]] ve hatiye veşartin û Piştî [[Ronesans]]ê ji [[Yewnaniya kevn]] hatiye wergerandin. Beriya Platon pirranî fîlozofên materyalîst navdar bûn, wekî [[Demokrîtos]]. Lê Platon riya îdealîzmê hilbijartiye û bingeha îdealîzma Rojavayî avêtiye. Zimanê wî zimaneke helbestî ye û bi hezaran salan e bandora xwe li mirovan dike. == Fîlosofî == Mirov dikare ramanên Platon di 5 komî de bîne zimên: * Zanîn * Îdea * Nemirin û berdewamiya ruh * Cosmogony ango afirandina gerdûnê * Dûgel (dewlet) Platon wekî armanc "baş" ê dide ber xwe û bi qasî kamiliya mirov, civakek kamil dike armanc. A herî rast û kamil "[[îdea]]" ye, em û rastiyên me wekî kopiyek rastiyê ne. Bi riya zanîn û başiyê mirov nêzîkî rastiya kamil dibe. Gerdûn bêdawî û berdewam e. Ne beriya wê heye, ne jî dawiya wê. Gerdûn digere û di dirûvê girseyê de ye. Nêrînên Platon mirov dikare di 3 radeyan de bide berçav; Dema zû ya ku wekî şagirtê Plato nêrînên wî bilêvdikir, dema derbasbûne ku di vê demê de berdewamiya ruh û gerdûnê bilevdikir û dema kamiliyê ku kêmasiyên xwe derdikir. == Girêdanên derve == * [http://www.felsefevan.org/platon-b-z-427-347.html Platon – B.Z.427-347 - Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314053445/http://www.felsefevan.org/platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/felsefeya-heyine-ya-platon-b-z-427-347.html Felsefeya Heyînê Ya Platon - Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314085241/http://www.felsefevan.org/felsefeya-heyine-ya-platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/felsefeya-zanayiye-ya-platon-b-z-427-347.html Felsefeya Zanayiyê Ya Platon- Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314050618/http://www.felsefevan.org/felsefeya-zanayiye-ya-platon-b-z-427-347.html |date=2016-03-14 }} * [http://www.felsefevan.org/di-ramanen-platoneflatun-de-tegeha-bas.html Di Ramanên Platon/Eflatûn De Têgeha ‘Baş’- Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000951/http://www.felsefevan.org/di-ramanen-platoneflatun-de-tegeha-bas.html |date=2016-03-05 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Fîlozofên yewnan]] [[Kategorî:Jidayikbûn 420î b.z.]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 340î b.z.]] [[Kategorî:Platon| ]] [[Kategorî:Yewnanistana kevnare]] smawkqfd4o6oowl9w9ujy2bdb846n42 0 20226 2086128 2085504 2026-08-19T07:17:05Z Avestaboy 34898 2086128 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = The Court of Gayumars (Cropped).jpg | sernavê_wêne = ''Dîwana Keyumers'', mînyatûra sedsala 16an a Siltan Mihemed ji ''Şahnameya'' Şah Tehmaps, Muzeya Axa Xan. | mînaka = Esera edebî | sernavê_îtalîk = 1 | dema_avabûnê = {{nêzîkî}} 977 - 1010 | şêwe = [[Şiîra epîk]] }} [[Wêne:Plate_with_a_hunting_scene_from_the_tale_of_Bahram_Gur_and_Azadeh_MET_DT1634.jpg|thumb|Lewheya bi sehneya nêçîrê ji çîroka Behramê Gûr û Azade. Resmên li ser vê lewheyê teswîra herî qedîm a naskirî ya beşeke meşhûr ji hîkayeta Behramê Gûr temsîl dikin ku xuya ye ev hîkayet bi sedsalan meşhûr bûye, lê tenê bi sedsalan piştî çêkirina vê lewheyê di Şahnameyê de hatiye qeydkirin. Îran, {{Derdora|sedsala 5an {{pz}}}} Muzeya Hunerê ya Metropolitan]] '''''Şahname''''' (bi {{langx|fa|label=farisiya klasîk|شاهنامه|Šāhnāma}}, {{Tercimeya herfiyen|Kitêba Şahan}}) [[Şiîra epîk|şiîreke epîk]] a dirêj û [[Destan (wêje)|destana]] milî ya [[Îrana Mezin]] e ku ji hêla [[Wêjeya farisî|şairê faris]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] ve di navbeyna {{Derdora|977}} û 1010an de hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://heni.com/talks/sussan-babaie-looking-at-persian-painting |sernav=Sussan Babaie: Looking at Persian Painting |malper=HENI Talks |roja-gihiştinê=2025-02-27 |ziman=en }}</ref> ''Şahname'' ku ji nêzîkî 50.000 beytan (misrayên du-rêzî)<ref name="TIO20100513">{{Jêder-malper |url=http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |sernav=A thousand years of Firdawsi's Shahnama is celebrated |xebat=The Ismaili |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=24 gulan 2010 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130805175227/http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |roja-arşîvê=5 tebax 2013 |paşnav=Lalani |pêşnav=Farah }}</ref> pêk tê, yek ji destanên herî dirêj ên dinyayê ye û destana herî dirêj e ku ji hêla bi tenê nivîskarekî ve hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |sernav=The Shahnameh: a Literary Masterpiece |malper=The Shahnameh: a Persian Cultural Emblem and a Timeless Masterpiece |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125311/https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |sernav=Shahnameh Ferdowsi |malper=shahnameh.eu |roja-gihiştinê=2023-12-25 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221207040531/http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |roja-arşîvê=2022-12-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |sernav=Iran marks National Day of Ferdowsi |malper=Mehr News Agency |tarîx=2023-05-15 |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125307/https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref> Fîrdewsî di ''Şahnameyê'' de behsa [[Tarîxa Îranê|maziya Îranê]] ji xuliqandina dinyayê heta fethkirina misilmanan a di sedsala heftan de dike, bi piranî bi şiklekî efsanewî ye lê heta dereceyekê tarîxî ye jî. [[Îran]], [[Kurdistan]], [[Efxanistan]], [[Azerbaycan]], [[Tacîkistan]] û mintiqaya berfirehtir a ku di bin tesîra [[kultur]]a farisî de ye wekî [[Ermenistan]], [[Daxistan]], [[Gurcistan]], [[Tirkiye]], [[Tirkmenistan]] û [[Ûzbêkistan]] vê destana milî teqdîr dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |sernav=The Book of Kings: The book that defines Iranians |tarîx=16 tebax 2018 |roja-gihiştinê=2021-06-09 |weşanger=BBC Culture |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210314130926/https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |roja-arşîvê=2021-03-14 }}</ref> Fîrdewsî ''Şahname'' di 33 salan de bi temamî xilas kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mavalwala |pêşnav=Kashmira M |tarîx= |sernav=Shahnamah: History of the Persian Kings |url=https://knowledgeresonance.com/wp-content/uploads/2022/01/Paper-29.pdf |kovar=A Half Yearly National Peer-Reviewed & Indexing with SJIF Impact Factor Research Journal |cild= |hejmar= |rr=90–92 |doi= |roja-gihiştinê=29 nîsan 2026 |archive-date=2023-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626113704/http://knowledgeresonance.com/wp-content/uploads/2022/01/Paper-29.pdf |url-status=dead }}</ref> Ev eser di kultur û [[zimanê farisî]] de xwedî roleke merkezî ye. ''Şahname'' wekî şahesereke edebî tê qebûlkirin û esera eslî ya nasnameya Îranê ya kulturî û etno-milî ye.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2018 |tarîx=30 adar 2012 |paşnav=Ashraf |pêşnav=Ahmad |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025192310/http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> == Kompozîsyon == [[Wêne:Penjikent_mural_Hermitage_hall_49.jpg|thumb|'Dewra [[Ristemê Zal|Ristem]]', parçeyek ji resimên dîwêr ên Pencîkendê li Muzeya Hermitage. Sedsala 7-8an]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] di 977an {{Pz}} de dest bi nivîsîna ''Şahnameyê'' kir û di 8ê adara 1010an de temam kir.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-gihiştinê=27 gulan 2012 |tarîx=26 kanûna paşîn 2012 |paşnav=Khaleghi-Motlagh |pêşnav=Djalal |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031194813/http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2019 |jêgirtin=the poet refers [...] to the date of the ''Šāh-nāma's'' completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 March 1010 }}</ref> ''Şahname'' abîdeyeke şiîr û tarîxnivîsiyê ye, ew bi piranî honandineke menzûm a wê riwayetê ye ku Fîrdewsî, hevçaxên wî û selefên wî wekî tarîxa qedîm a [[Îran]]ê qebûl dikirin. Gelek riwayetên bi vî rengî jixwe di [[Pexşan|nesirê]] de hebûn; mîsaleke ji wan ''Şahnameya'' Ebûmensûr e. Qismekî biçûk î esera Fîrdewsî bi temamî tenê yên wî ne ku li seranserê ''Şahnameyê'' de parçe bi parçe belav bûne. ''Şahname'' şiîreke epîk a ji bêhtirî 50.000 beytan e ku bi [[Zimanê farisî|farisiya nû ya ewilî]] hatiye nivîsîn. Ew bi piranî esasê xwe ji esereke nesirê ya bi eynî navî digire ku di salên destpêkî yên heyata Fîrdewsî de li memleketê wî Tûsê hatiye berhevkirin. Ev ''Şahnameya'' mensûr jî bi piranî tercimeya esereke [[pehlewî]] (farisiya navîn) bû ku bi navê ''[[Khwadāy-Nāmag]]'' "Kitêba Qiralan" dihat nasîn. Ew, berhevkirineke dewra dereng a sasaniyan li ser tarîxa qiral û qehremanên Îranê ya ji zemanê mîtolojîk heta hikûmdariya Xusrew II (590–628) bû. ''Khwadāy-Nāmag'' malûmatên tarîxî di derheqê dewra dereng a sasaniyan de dihewand, lê xuya ye ku ji bo dewra ewil a sasaniyan (sedsalên 3-4an) ji ti referansên tarîxî îstifade nekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zurvan: a Zoroastrian Dilemma |paşnav=Zaehner |pêşnav=Robert Charles |lînka-nivîskar=Robert Charles Zaehner |weşanger=Biblo and Tannen |sal=1955 |rûpel=10 |isbn=0-8196-0280-9 }}</ref> Fîrdewsî beşên nû lê zêde kirin û hîkayetê heta hilweşandina sasaniyan a bi destê ordiyên misilmanan di nîvê sedsala heftan de berdewam kir. Kesê ewil ê ku kronîka pehlewî wekî şiîr nivîsand Deqîqî bû. Ew hevçaxê Fîrdewsî û şairê seraya samaniyan bû ku piştî temamkirina tenê 1.000 beytan miriye. Fîrdewsî bi diyarkirina navê xwediyê wan ev beyt xistin nav şiîra xwe yên ku behsa zihûra pêxember [[Zerdeşt]] dikin. Stîla ''Şahnameyê'' xisûsiyetên hem edebiyata nivîskî hem jî ya devkî nîşan dide. Hin kes îdia dikin ku Fîrdewsî cildên (''nask)'' [[Avesta|Avestaya sasanî]] jî mîna ''Čihrdād'' a ku îro winda ye, wekî çavkanî bi kar anîne. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |sernav=Ferdowsi Shahnameh Introduction |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=24 Oct 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230128130710/https://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |roja-arşîvê=28 kanûna paşîn 2023 |paşnav=Eduljee |pêşnav=Ed }}</ref> Gelek çavkaniyên din ên pehlewî di teşkîlkirina destanê de hatine bikaranîn. Ya herî berbiçav ''[[Karnameya Erdeşêrê Babekan]]'' e ku bi eslê xwe di dewra dereng a sasaniyan de hatibû nivîsîn û behsa vê yekê dikir ku [[Erdeşêrê Yekê]] çawa hatiye ser text. Ji ber nêzîkiya wê ya tarîxî ev eser pir sehîh tê hesibandin. Metn bi farisiya navîn a dereng hatiye nivîsîn. Qismekî mezin ê kronîkên tarîxî yên di ''Şahnameyê'' de li ser vê destanê hatine avakirin û li gorî Zebîhullah Sefa gelek îfade û kelîme hene ku hem di şiîra Fîrdewsî de hem jî di vê çavkaniyê de wekî hev in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hamase-sarâ'i dar Iran, Tehran 1945 |paşnav=Safa |pêşnav=Zabihollah |sal=2000 }}</ref> == Muhtewa == Li gorî tarîxnivîsiya adetî ya Îranê, Firdewsî ji ber ketina [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] û hikûmdariya ereb û tirkan a li pey wê, gelekî xemgîn bûye. Tê îdîakirin bi ''Şahnameyê'' wî bi piranî hewl daye ku xatiraya dewra zêrîn a Îranê mihafeze bike û neqlî nesleke nû bike daku jê hîn bibin, pê re ilmê lazim bi dest bixin û dinyayeke baştir ava bikin. Her çend piraniya lêkolîneran îdîa kiribe ku xema sereke ya Fîrdewsî mihafezekirina [[Mîtolojiya îranî|mîrata mîtolojîk û tarîxî ya beriya Îslamê]] bû, hinek nivîskaran bi awayekî resmî li dijî vê nêrînê derketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anti-Arab verses in the Shahnameh |paşnav=Khatibi |pêşnav=Abolfazl |weşanger=Nashr Danesh |sal=2005 |cih=21, 3, Autumn 1384/2005 }}</ref> === Çaxa mîtolojîk === [[Wêne:Page_from_the_manuscript_of_Florence_Shahnama.jpg|thumb|Sayfeyek ji ''Şahnameya Floransê'', nusxeya destxeta Şahnameyê ya herî kevin a naskirî. Anatolya, 1217. [[National Central Library (Florence)|Kitêbxaneya Milî ya Floransê ya Merkezî]]]] Ev qismê ''Şahnameyê'' nisbeten kurt e, digihije derdora 2100 beytan an jî ji sedî çarê tevahiya kitêbê pêk tîne. Piştî destpêkeke bi metha Xwedê û Hîkmetê, ''Şahname'' behsa xuliqandina dinyayê û mirovan dike, wekî ku sasaniyan bawer dikir. Li pey vê muqedîmeyê çîroka mirovê ewil Keyumers tê ku piştî muddetekî li çiyayan jiya, bû şahê ewil jî. Neviyê wî Huşengî, kurê Siyamek, bi tesadufî agir keşf kir û ji bo şerefa wî Cejna Sedeh saz kir. Çîrokên Tehmûres, [[Cemşîd]], [[Dehak]], [[Kawayê Hesinkar|Kawa]], [[Ferîdûn]] û her sê kurên wî Selm, Tûr û Îrec, û neviyê wî Menûçihr di vî qismî de têne vegotin. === Çaxa qehremanî === Nêzîkî du ji sisiyan a ''Şahnameyê'' ji çaxa qehremanan re hatiye veqetandin ku ji saltanata Menûçihr dest pê dike heta fetha [[Îskenderê Mezin]] dewam dike. Ev çax bi navê qiraliyeta {{Girêdan|Xanedana Keyaniyan|en|Kayanian dynasty|lt=keyaniyan}} jî tê naskirin ku tarîxeke dirêj a çaxa qehremaniyê tesîs kiriye û tê de mîtolojî û efsane bi hev re hatine honandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran: Politics, History and Literature |paşnav=Katouzian |pêşnav=Homa |weşanger=Routledge |sal=2013 |rûpel=138 |isbn=978-0-415-63689-6 |cih=Oxon }}</ref> Xisûsiyeta esasî ya vê dewrê rola mezin a qehremanên sakayî yan sîstanî ye ku wekî stûna sereke ya Împeratoriyê xuya dikin. Behsa Gerşasp û kurê wî Nerîman bi kurtî tê kirin. Kurê Nerîman, Sam, wexta ku bi serê xwe li Sîstanê hikûmdar bû, wekî cengawerê Menûçihr xizmet kiriye. Xelefên wî; kurê wî [[Zal]] û kurê Zal, mêrxasê herî mêrxas [[Ristemê Zal|Ristem]] bûn, paşê jî Feramerz hat. Di nav çîrokên ku di vê beşê de hatine zikirkirin de ev hene: eşqa Zal û Rûdabeyê, Heft Merheleyên (an jî Keda) Ristem, Ristem û Sohrab, Siyaweş û Sudabe, Ristem û Dêwê Akwan, eşqa Bîjen û Menîce, şerên bi Afrasyab re, rîwayeta Deqîqî ya çîroka Guştasp û Arcasp, û Ristem û [[Isfendiyar]]. [[Wêne:Bahram_Gur_kills_a_dragon_in_India._From_the_Book_of_Kings_(Shahnama)_(CBL_Per_104.60v).jpg|thumb|Behramê Gûr li Hindistanê ejdehayekî dikuje; weraqek ji Şahnameya Biçûk a Ewil. Mihtemelen [[Tewrêz|Tebrîz]], derdora 1300an. [[Chester Beatty Library|Kitêbxaneya Chester Beatty]]]] === Çaxa tarîxî === Piştî tarîxa [[Îskenderê Mezin|Îskender]] û beriya ya [[Erdeşêrê Yekê]], damezrînerê Împeratoriya Sasaniyan, behseke kurt a [[Împeratoriya Eşkanî|xanedana eşkanî (partî)]] tê. Piştî vê, tarîxa Sasaniyan bi şiklekî pir sehîh tê neqlkirin. Hilweşîna Sasaniyan û fetha Îranê ya ji aliyê ereban ve bi islûbeke romantîk tên vegotin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} === Mesaj === Li gorî Jalal Khaleghi Mutlaq, ''Şahname'' gelek fezîletên exlaqî hîn dike, wekî perestina Xwedayê Yekta; heqaniyeta dînî; welatperwerî; hezkirina hevjîn, malbat û zarokan, û alîkariya feqîran.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mutlaq |pêşnav=Jalal Khaleqi |sal=1993 |sernav=Iran Garai dar Shahnameh |tercimeya-sernav=Iran-centrism in the Shahnameh |kovar=Hasti Magazine |cih=Tehran |weşanger=Bahman Publishers |cild=4 }}</ref> Di ''Şahnameyê'' de hin tema hene ku ji aliyê rejîmên Îranê yên li pey hev ve bi şik û guman hatine dîtin. Di dewra hikûmdariya [[Mohammad Reza Pehlewî|Mihemed Reza Şah]] de, ji bo xatirê edebiyata farisî ya muxlaq, batinî û entelektueliya hişk, bi piranî ehemiyet nedan vê destanê. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Nationalism in Modern Iran |url=https://archive.org/details/politicsofnation0000ansa |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali |weşanger=Cambridge University Press |sal=2012 |rûpel=[https://archive.org/details/politicsofnation0000ansa/page/193 193] |isbn=978-0-521-86762-7 |cih=Cambridge }}</ref> Tarîxnivîs îşaret dikin ku temaya kuştina şahan û acziyeta qiralan a di nava destanê de, ne bi dilê monarşiya Îranê bû. Paşê, şexsiyetên misilman ên mîna [[Elî Şerîetî]], qehremanê ciwanên reformîst ên îslamî yên salên 1970î, jî li dijî muhtewayê ''Şahnameyê'' bûn, ji ber ku tê de beytên rexneyî yên Îslamê hebûn.<ref name="Fischer2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Mute Dreams, Blind Owls, and Dispersed Knowledges: Persian Poesis in the Transnational Circuitry |paşnav=Fischer |pêşnav=Michael |weşanger=Duke University Press |sal=2004 |rûpel=21 |isbn=978-0-8223-8551-6 |cih=Durham }}</ref> Yek ji wan jî ev misra ye: ''tofu bar to, ey çarx-i gardun, tofu!'' (Tif li rûyê te be, ey çerxê gerdûn, tif!), ku Fîrdewsî ev wekî îşareteke ji bo îstîlakerên misilman ên ku dînê Zerdeştiyê talan kirin bi kar aniye.<ref name="Fischer2004" /> == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Shahnameh|oldid=1359444227}} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên 1010an]] [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên farisî yên sedsala 11an]] [[Kategorî:Pirtûkên îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên 1010î]] [[Kategorî:Sedsala 10an li Îranê]] [[Kategorî:Sedsala 11an li Îranê]] [[Kategorî:Şahname| ]] rd0rht3f4rww23r480lehgxwng8tel9 0 22442 2086310 1796338 2026-08-19T11:56:29Z Heroko z 72254 /* */ Dananî navek ku zêdetir di jiyana rojaneya xelkî tê bikarînan 2086310 wikitext text/x-wiki '''Zengine ya Zengene''' êleke mezin e, li navîn û başur u rojhilat e Kurdistan. Bi taybetî, li [[Kerkûk]], [[Slêmanî]], [[Xaneqîn]], [[Kirmaşan]], [[Hemedan]], [[Lûristan]] û [[Gûran]] dijîn, û her se zaravayên kurdî ên jêrîn diaxivin. Li hinek herêman [[kelhurî]], li hinek herêman jî [[Soranî]] an jî [[Lekî]] diaxivin. {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîr]] [[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê]] ribe2bvcb89nhhbmwastik3985i8jyq 0 30407 2086033 2085902 2026-08-18T15:30:17Z Avestaboy 34898 2086033 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Hemas''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: حَمَاسْ, ''ḥamās'', kurtenivîs: ''Ḥarakat al-muqāwama al-islāmiyya'') rêxistineke çekdarî ya [[Îslamîzm|îslamîst]] a [[filistîn]]î ye ku ji aliyê [[Yekîtiya Ewropayê]], [[DYA]], piraniya dewletên rojavayî û hinek dewletên [[ereb]]-[[misilman]] ve wekê [[Rêxistina terorîst|rêxistineke terorîstî]] hatiye destnîşan kirin. Hamas îro yek ji aktorên sereke ye di [[pevçûna Rojhilata Navîn]] û [[pevçûna Îsraêl û Filistînê]] de. == Dîrok == Di sala [[1987]]an de Hemas wek şaxeke [[Birayên Misliman]] ji aliyê [[Ehmed Yasîn]] û kesên din ve hat damezrandin. Rêxistin îro ji sê beşan pêk tê: [[Tûgayên Kassam|Tûgayên Qessam]] ên [[paramîlîter]], rêxistineke alîkariyê û partiyeke siyasî. Yek ji armancên sereke yên Hemasê, ji holê rakirina dewleta [[Îsraêl]]ê bi rêyên leşkerî û avakirina [[Dewleta îslamî|dewleteke îslamî]] ye. Di peymana damezrandina xwe de<ref>{{Jêder-malper |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp |sernav=The Avalon Project : Hamas Covenant 1988 |malper=avalon.law.yale.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bpb.de/themen/islamismus/dossier-islamismus/36358/antisemitismus-und-antizionismus-in-der-charta-der-hamas/ |sernav=Antisemitismus in der Charta der Hamas - Dossier Islamismus |paşnav=Pfahl-Traughber |pêşnav=Armin |tarîx=2011-07-04 |malper=bpb.de |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> ku di 18ê [[tebax]]a [[1988]]an de hat weşandin, Hemas behsa teoriya [[Protokolên Rihspiyên Siyonê]], [[komplo]]ya [[Antîsemîtîzm|antîsemîtî]] ya herî berbelav a [[cîhan]]ê dike, tevî ku protokol di sala [[1921]]ê de wek sexte hatibûn eşkerekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://emperors-clothes.com/antisem/graves-text.htm |sernav=Text of Philip Graves 1921 London Times Articles on the "Protocols of Zion" |malper=emperors-clothes.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Di 1ê [[gulan]]ê [[2017]]an de, Hemasê kaxezek polîtîk weşand ku peymana 1988an temam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nd-aktuell.de/artikel/1049884.raetsel-um-neue-hamas-charta.html |sernav=Rätsel um neue Hamas-Charta |paşnav=Kairo |pêşnav=Oliver Eberhardt |malper=nd-aktuell.de |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deutschlandfunk.de/neues-papier-der-hamas-wir-wissen-nicht-ob-es-wirklich-die-100.html |sernav=Neues Papier der Hamas - "Wir wissen nicht, ob es wirklich die Charta ersetzen wird" |paşnav=deutschlandfunk.de |malper=Deutschlandfunk |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Baskê wê yê leşkerî ji sala 1993an vir ve bi bombebaran û êrîşên xwekujî yên li dijî dewleta [[Îsraêl]]ê tê naskirin, ku piranî sivîl û leşkerên Îsraêlî dikin armanc. Ji ber vê yekê ew bi qanûnî ji hêla Yekîtiya Ewropayê, Dewletên Yekbûyî, Îsraêl û hin dewletên ereb-misilman wekî rêxistinek terorîst tê nasîn. Li [[Dewleta Filistînê|Herêma Xweser a Filistînê]] Hemas weke rêxistineke alîkarî jî dixebite. Cara yekem Hemas di sala 2006an de derket ser dika siyasî û di hilbijartinên 25ê kanûna paşîn a 2007an de piraniya kursiyên parlamena Herêma xweser a Filistînê bi dest xist. Di heman salê de Hemasê [[Şirîta Xezeyê|Zîvala Xezeyê]] bi rêyên leşkerî xiste bin kontrola xwe û bi vê yekê Herêmên Filistînê bûn du perçe. Ji wê demê ve, wê bêyî ku careke din hilbijartin bêne lidarxistin, Hemas li Zîvala Xezeyê birêve dibe. Ji ber ku armanca wê ya sereke ji holê rakirina Îsraêlê ye, rêxistina Hemasê [[çareseriya dudewletî]], ku tê wateya du dewletên serbixwe yên cîran bi navê Îsraêl û Filistîn, red dike. Ji bo vê yekê Hemas herêmên bêrê yên Filistînê ên di navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Çemê Urdunê]] jî dixwaze. Di 7ê cotmeha 2023yan de, Hemasê dest bi êrîşeke mezin li dijî Îsraêlê kir û ji gelek aliyan ve bi rêya esmanî, deryayî û bejahî ve êrişî deverên niştecihên Îsraêlî kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mako.co.il/news-military/6361323ddea5a810/Article-c7c3a9b52780b81027.htm |sernav=N12 - תיעוד: מחבלים חדרו לשדרות עם נשקים שלופים - וירו על... |tarîx=2023-10-07 |malper=N12 |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Fundamentalîzma îslamî]] [[Kategorî:Hemas| ]] [[Kategorî:Îslamîzm li Îsraêlê]] [[Kategorî:Komên cîhadîst]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1987an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Rêxistina leşkerî]] [[Kategorî:Rêxistinên leşkerî yên Filistînê]] [[Kategorî:Tevgerên rizgariya neteweyî]] 3ismfnf5pls9z352v4cfx1l40l5hpv5 0 34629 2086117 1948858 2026-08-18T22:07:18Z Muro 5644 170472 /* */ kurd naya 2086117 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Müslüm Gürses''' (jdb. [[5ê tîrmehê|5ê tîrmeha]] [[1953]] li [[Tîsa]], [[Xelfetî (navçe)|navçeya Xelfetî]] – m. [[3ê adarê|3ê adar]] [[2013]], [[Stembol]], [[Tirkiye]]), stranbêjekî Tırk ê muzîka [[erebesk]]ê bû. == Albumên wî == {| | * Aldatılanlar * Ayrılık Acı Bir Şey * Açık Hava Konserleri 1 * Ah Gülüm * Altın Şarkılarım * Anlatamadım * Arkadaş Kurbanıyım, Benim Kaderim * Arkadaşım * Aşk Tesadüfleri Sever * Bakma * Bekle Sevgilim - Nerelerdesin * Benim Meselem * Bir de Benden Dinleyin * Bir Bilebilsen - Zalim * Bir Fırtına Kopacak * Bir Kadeh Daha Ver * Biz Babadan Böyle Gördük * Bizi Kimse Ayıramaz * Canım Dediklerim * Dağlarda Kar Olsaydım * Dertler İnsanı * Dünya Yalan * Düşenin Dostu Olmaz * Esrarlı Gözler * Garipler * Gitme * Gönlünüzdeki Altın Şarkılar * Gönül Teknem * Güldür Yüzümü * Güle Güle Git * Hani Söz Vermiştin * Herşey Yalan | * İkimizin Yerine * İsyankar * Kısmetim Kapanmış * Küskünüm * Müslüm Gürses Konseri * Mahsun Kul * Maziden Bir Demet * Meyhaneci - Kırık Sazım * Mutlu Ol Yeter * Müslümce * Müzik Ziyafeti * Nerelerdesin * Öldürdüğün Yetmedi mi * Paramparça * Sadece Türk Sanat Müziği * Senden Vazgeçmem * Sevda Yolu * Sultanım * Talihsizler * Tanrı İstemezse * Topraktan Bedene * Tövbe Etmek - Bir Avuç Gözyaşı * Usta - Ne Yazar * Uyanma Zamanı - Kıyak Bitti * Vay Canım Vay * Vefasız Alem * Yanarım * Yanlış Yaptın * Yaranamadım * Yıkıla Yıkıla * Zavallım * Zincirli Kuyu |} == Fîlmên wî == Müslüm Gürses di gelek fîlman de leyistiye: * Ağlattı Kader * Bağrıyanık * İsyankar * İtirazım Var * Kul Sevadasi * Mutlu ol Yeter * Küskünüm * Güldür Yüzümü * Anlatamadım * Sev Yeter * Acı Yıllar * İkizler * Sevmemeli * Çare Sende Allahım * Kader Rüzgarı * Kul Kuldan Beter * Dertler İnsanı * Dünya Boştur * Esrarlı Gözler == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1953]] [[Kategorî:Kesên ji Xelfetiyê]] [[Kategorî:Mirin 2013]] [[Kategorî:Stranbêjên tirk]] tagf1zolpj8mkqkl754qys5t5i0plbx 2086118 2086117 2026-08-18T23:52:03Z Wikihez 39702 Restored revision 1828953 by [[Special:Contributions/Balyozbot|Balyozbot]] ([[User talk:Balyozbot|talk]]) ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2086118 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Müslüm Gürses''' (jdb. [[5ê tîrmehê|5ê tîrmeha]] [[1953]] li [[Tîsa]], [[Xelfetî (navçe)|navçeya Xelfetî]] – m. [[3ê adarê|3ê adar]] [[2013]], [[Stembol]], [[Tirkiye]]), stranbêjekî tirk ê muzîka [[erebesk]]ê bû. == Albumên wî == {| | * Aldatılanlar * Ayrılık Acı Bir Şey * Açık Hava Konserleri 1 * Ah Gülüm * Altın Şarkılarım * Anlatamadım * Arkadaş Kurbanıyım, Benim Kaderim * Arkadaşım * Aşk Tesadüfleri Sever * Bakma * Bekle Sevgilim - Nerelerdesin * Benim Meselem * Bir de Benden Dinleyin * Bir Bilebilsen - Zalim * Bir Fırtına Kopacak * Bir Kadeh Daha Ver * Biz Babadan Böyle Gördük * Bizi Kimse Ayıramaz * Canım Dediklerim * Dağlarda Kar Olsaydım * Dertler İnsanı * Dünya Yalan * Düşenin Dostu Olmaz * Esrarlı Gözler * Garipler * Gitme * Gönlünüzdeki Altın Şarkılar * Gönül Teknem * Güldür Yüzümü * Güle Güle Git * Hani Söz Vermiştin * Herşey Yalan | * İkimizin Yerine * İsyankar * Kısmetim Kapanmış * Küskünüm * Müslüm Gürses Konseri * Mahsun Kul * Maziden Bir Demet * Meyhaneci - Kırık Sazım * Mutlu Ol Yeter * Müslümce * Müzik Ziyafeti * Nerelerdesin * Öldürdüğün Yetmedi mi * Paramparça * Sadece Türk Sanat Müziği * Senden Vazgeçmem * Sevda Yolu * Sultanım * Talihsizler * Tanrı İstemezse * Topraktan Bedene * Tövbe Etmek - Bir Avuç Gözyaşı * Usta - Ne Yazar * Uyanma Zamanı - Kıyak Bitti * Vay Canım Vay * Vefasız Alem * Yanarım * Yanlış Yaptın * Yaranamadım * Yıkıla Yıkıla * Zavallım * Zincirli Kuyu |} == Fîlmên wî == Müslüm Gürses di gelek fîlman de leyistiye: * Ağlattı Kader * Bağrıyanık * İsyankar * İtirazım Var * Kul Sevadasi * Mutlu ol Yeter * Küskünüm * Güldür Yüzümü * Anlatamadım * Sev Yeter * Acı Yıllar * İkizler * Sevmemeli * Çare Sende Allahım * Kader Rüzgarı * Kul Kuldan Beter * Dertler İnsanı * Dünya Boştur * Esrarlı Gözler == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1953]] [[Kategorî:Kesên ji Xelfetiyê]] [[Kategorî:Mirin 2013]] [[Kategorî:Stranbêjên tirk]] fzojz2hms4ptg9atfkofuodvaffx7y8 0 63716 2086027 2081907 2026-08-18T15:15:30Z Avestaboy 34898 2086027 wikitext text/x-wiki {{Rojanekirin hewce ye|date=kanûna paşîn 2025}} {{Agahîdank rêxistinên leşkerî | nav = Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê | navê rastî = {{Rtl-lang|ar|الدولة الإسلامية في العراق والشام}}<br /><small>''{{Transl|ar|ad-Dawlah al-Islāmiyah fī 'l-ʿIrāq wa-sh-Shām}}''</small> | navê rastî ziman = | wêne = Islamic State flag.svg | sernûçe = | çalak = {{Collapsible list | title = 8 nîsan 2013 – didome | bullets = on | 1 = Avakirin, di bin navê [[Jama'at al-Tawhid wal-Jihad]]: 1999 | 2 = Tevlîbûna [[Elqaîde]]: çiriya pêşîn 2004 | 3 = Daxuyaniya [[Dewleta Îslamî]] ya li Iraqê: 13 çiriya pêşîn 2006 | 4 = Îdîaya li herêma di [[Levant]]ê: 8 nîsan 2013 | 5 = Veqetandî ji [[Elqaîde]]:<ref name="qaedaisil">{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26016318 |sernav=Al-Qaeda disavows ISIS militants in Syria |weşanger=BBC News |tarîx=3 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=3 sibat 2014 }}</ref> 3 February 2014<ref name="al-Qaeda severs link with ISIL">{{Jêder-nûçe |paşnav=Holmes |pêşnav=Oliver |url=http://www.reuters.com/article/2014/02/03/us-syria-crisis-qaeda-idUSBREA120NS20140203 |ajans=Reuters |sernav=Al Qaeda breaks link with Syrian militant group ISIL |tarîx=3 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2014 |tarîxa-arşîvê=25 hezîran 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140625141853/http://www.reuters.com/article/2014/02/03/us-syria-crisis-qaeda-idUSBREA120NS20140203 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | 6 = Daxuyaniya [[xelîfe]]yê: 29 hezîran 2014 * Îdîaya li herêmê di: Lîbya, Misr, Cezayîr, Erebistana Siûdî, Yemen: 13 çiriya paşîn 2014 ** Asyaya Başûr: 29 kanûna paşîn 2015 ** Nîjerya: 12 adar 2015 ** Qefqasa Bakûr: 23 hezîran 2015 }} | îdeolojî = [[Tevgera selefî|Selefîzm]],<ref name="NS">{{Jêder-malper |sernav=Islamic State |url=http://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/IslamicState.aspx |tarîxa-gihiştinê=22 tîrmeh 2014 |xebat=Australian National Security |weşanger=Australian Government |tarîxa-arşîvê=8 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170708054051/https://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/IslamicState.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Islamic State |url=http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/1 |malper=Mapping Militant Organizations |weşanger=Stanford University |tarîx=23 kanûna paşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2015 }}</ref><ref name="quilliamfoundation.org">{{Cite report |first1=Erin Marie |last1=Saltman |first2=Charlie |last2=Winter |title=Islamic State: The Changing Face of Modern Jihadism |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/islamic-state-the-changing-face-of-modern-jihadism.pdf |publisher=Quilliam Foundation |date=November 2014 |isbn=978-1-906603-98-4 |accessdate=23 April 2015 |url-status = dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150226115714/http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/islamic-state-the-changing-face-of-modern-jihadism.pdf |archivedate=26 February 2015}}</ref><br>[[Salafi jihadism]],<ref name="quilliamfoundation.org" /><ref name="huffpost-wahhabi">{{Jêder-nûçe |url=http://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html |paşnav=Crooke |pêşnav=Alastair |sernav=You Can't Understand ISIS If You Don't Know the History of Wahhabism in Saudi Arabia |tarîx=5 îlon 2014 |xebat=[[The Huffington Post]] }}</ref><br>[[Wahhabism]]<ref name="huffpost-wahhabi" /><ref name="ISIS-NYT">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Kirkpatrick |pêşnav1=David |sernav=ISIS Harsh Brand of Islam Is Rooted in Austere Saudi Creed |url=https://www.nytimes.com/2014/09/25/world/middleeast/isis-abu-bakr-baghdadi-caliph-wahhabi.html |tarîxa-gihiştinê=6 gulan 2015 |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=24 îlon 2014 }}</ref> | rêber = [[Ebû Bekir el-Bexdadî]]<ref name="Caliph Ibrahim">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Rubin |pêşnav1=Alissa J. |sernav=Militant Leader in Rare Appearance in Iraq |url=https://www.nytimes.com/2014/07/06/world/asia/iraq-abu-bakr-al-baghdadi-sermon-video.html |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2014 |xebat=The New York Times |tarîx=5 tîrmeh 2014 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Iraqê''': [[Abu Fatima al-Jaheishi]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aymennjawad.org/2016/01/an-account-of-abu-bakr-al-baghdadi-islamic-state |sernav=An Account of Abu Bakr al-Baghdadi & Islamic State Succession Lines |pêşnav=Aymenn Jawad |paşnav=Al-Tamimi |xebat=Aymenn Jawad Al-Tamimi's Blog |tarîx=24 kanûna paşîn 2016 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Sûriyê''': [[Abu Ali al-Anbari]]{{Pevçûnê de kuştin}}<ref>{{Jêder-malper |sernav=Abd al-Rahman Mustafa al-Qaduli |url=https://www.rewardsforjustice.net/english/abd_al_qaduli.html |malper=Rewards for Justice |weşanger=U.S. Department of State, Bureau of Diplomatic Security |tarîx=5 gulan 2015 |tarîxa-gihiştinê=7 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=18 gulan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518171235/https://www.rewardsforjustice.net/english/abd_al_qaduli.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schmidt |pêşnav=Michael |sernav=A Top ISIS Leader Is Killed in an Airstrike, the Pentagon Says |xebat=The New York Times |tarîx=25 adar 2016 |url=https://www.nytimes.com/2016/03/26/world/middleeast/abd-al-rahman-mustafa-al-qaduli-isis-reported-killed-in-syria.html |tarîxa-gihiştinê=26 adar 2016 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Lîbyayê''': Abdel Baqer Al-Najdi<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-03-16/islamic-state-spreads-in-north-africa-in-attacks-ignored-by-west |sernav=Islamic State Spreads in North Africa in Attacks Ignored by West }}</ref> * '''Serfermandarê leşkeriyê''': Abu Saleh al-Obaidi<ref>{{Cite report |title=An Account of Abu Bakr al-Baghdadi & Islamic State Succession Lines |first=Aymenn |last=Jawad Al-Tamimi |url=http://www.aymennjawad.org/2016/01/an-account-of-abu-bakr-al-baghdadi-islamic-state |work=Aymenn Jawad Al-Tamimi's Blog |date=January 2016 |accessdate=8 May 2016}}</ref> * '''Serokê Meclîsa Şurayê''': Abu Arkan al-Ameri<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ISIS Leadership |url=http://apps.frontline.org/isis-leadership/ |tarîxa-gihiştinê=14 tebax 2015 |weşanger=[[PBS]] |xebat=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]] |tarîx=2015 }}</ref> * '''Berdevkê Serokê''': [[Abu Mohammad al-Adnani]]{{Pevçûnê de kuştin}}<ref name="brookings.edu">{{Cite report |title=Islamic State Senior Leadership: Who's Who |first=Charles |last=Lister |url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2014/11/profiling-islamic-state-lister/en_whos_who.pdf?la=en |publisher=Brookings Institution |date=2014 |accessdate=11 May 2015}}</ref><ref name="Here's What We Know About The 'Caliph' Of The New 'Islamic State'">{{Jêder-nûçe |sernav=Here's What We Know About the 'Caliph' of the New Islamic State |url=http://www.businessinsider.com/heres-what-we-know-about-the-caliph-of-the-new-islamic-state-2014-6 |tarîxa-gihiştinê=18 tîrmeh 2014 |ajans=Agence France-Presse |xebat=[[Business Insider]] |tarîx=29 hezîran 2014 }}</ref><ref name="Ibrahim">{{Jêder-nûçe |url=http://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html |sernav=ISIS Spokesman Declares Caliphate, Rebrands Group as Islamic State |tarîx=29 hezîran 2014 |tarîxa-gihiştinê=29 hezîran 2014 |xebat=Jihadist Threat |weşanger=SITE Intelligence Group |tarîxa-arşîvê=29 hezîran 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140629194932/https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="DoD">[http://www.defense.gov/News/Article/Article/941787/pentagon-confirms-US-strike-in-Syria-killed-isil-leader Pentagon Confirms U.S. Strike in Syria Killed ISIL Leader] 12 September 2016</ref> * '''Serfermandarê Giştî yê operasyonên leşkerî yên Sûriyê''': [[Abu Omar al-Shishani]]{{Pevçûnê de kuştin}} (pêşnîyarkirin)<ref name="brookings.edu" /><ref>[http://www.stripes.com/news/islamic-state-says-top-commander-is-dead-pentagon-unsure-1.419088 Islamic State says top commander is dead; Pentagon unsure] Stars and Stripes (14 July 2016)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-confirms-death-of-hugely-popular-minister-of-war-omar-al-shishani-a7135446.html |sernav=Isis has confirmed the death of hugely popular 'minister of war' Omar al-Shishani |tarîx=13 tîrmeh 2016 |xebat=The Independent }}</ref><ref name="confirmation">{{Jêder-nûçe |url=http://edition.cnn.com/2016/03/14/politics/u-s-confirms-death-of-isis-operative-omar-al-shishani/index.html |weşanger=CNN |sernav=U.S. confirms death of ISIS operative Omar al-Shishani |tarîx=14 adar 2016 |tarîxa-gihiştinê=14 adar 2016 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Tarkhan Tayumurazovich Batirashvili |url=https://www.rewardsforjustice.net/english/tarkhan_batirashvili.html |malper=Rewards for Justice |weşanger=U.S. Department of State, Bureau of Diplomatic Security |tarîx=5 gulan 2015 |tarîxa-gihiştinê=7 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=18 gulan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518171047/https://www.rewardsforjustice.net/english/tarkhan_batirashvili.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * '''Wezîrê Şerê''': [[Gulmurod Khalimov]] [[Nûradîn Rûstemov]] * '''Wezîrê Agahiyan''': Wa’il Adil Hasan Salman al-Fayad{{Pevçûnê de kuştin}}<ref name="confirmation2">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/16/isis-propaganda-chief-dr-wail-killed-in-airstrike |xebat=The Guardian |sernav=Isis's propaganda chief, Dr Wa'il, killed in airstrike, Pentagon confirms |tarîx=16 îlon 2016 |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> * '''Berdevk''': [[Abul-Hasan Al-Muhajir]] (şervanekî bîyanî) | kom = * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê ya li Lîbyayê|Parêzgeha Lîbyayê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Sînayê|Parêzgeha Sînayê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Yemenê|Parêzgeha Yemenê]] * [[Jund al-Khilafah|Parêzgeha Cezayîrê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Xuristanê|Parêzgeha Xuristanê]] * [[Boko Haram|Parêzgeha Afrîkaya Rojava]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Qefqasê|Parêzgeha Qefqasê]] | sergeh = [[Baqubah]], Iraq (2006–2013)<br>[[Reqa]], Sûrî (2013–2017)<br>[[Mayadin]], Sûrî (2017–didome)<br /><small>(paytexta ''de facto'')</small><ref>[https://www.rt.com/news/385731-isis-moves-out-raqqa-deir-ezzor/ ISIS ‘essentially moved’ its Syria HQ from Raqqa to Deir ez-Zor province – report ]</ref> | herêm = [[Wêne:Syrian, Iraqi, and Lebanese insurgencies.svg|230px]]<br />Herêmên ji 16 gulan 2017'an ve tên kontrolkirin, li [[Şerê Navxweyî yê Iraqê (2014–didome)|Iraq]], [[Şerê Navxweyî yê Sûrîyê|Sûrî]], û pevçûnên [[Belavbûna Şerê Navxweyî yê Sûriyê li Libnanê|Libnan]] <div style="text-align: left;"> {{Collapsible list | title = Efsaneya Nexşeyê | 1 = {{Legend|#b4b2ae|Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê}} | 2 = {{Legend|#db8ca6|[[Hikûmeta Federal a Iraqê|Reveberiya Iraqê]]}} | 3 = {{Legend|#ebc0b3|Reveberiya Sûrîyê}} | 4 = {{Legend|#ffa067|Reveberiya Libnanê}} | 5 = {{Legend|#D2CD7E|[[Başûrê Kurdistanê]]}} | 6 = {{Legend|#e2d974|[[Rojavayê Kurdistanê]]}} | 7 = {{Legend|#cae7c4|[[Opozisyona Sûrîyê]]}} | 8 = {{Legend|#ffffff|[[Eniya el Nusra]]}} | 9 = {{Legend|#3e79ff|[[w:Hîzbullah|Hîzbullah]]}} | 11 = '''Nîşe:''' Iraq û Sûriyê qadên mezin bi şêniyek bi sînor dihewîne. Van waran de bi yên ku di bin kontrola hêzên xweyîkirina rê û bajarên di nava wan nexşan de ye.</div> }} | mezinahî = {{Collapsible list | title = Lîsteya hejmara şervanan |Di hundirê Sûrî û Iraqê: |200,000<ref name="Kurdish">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Cockburn |pêşnav1=Patrick |sernav=War with Isis: Islamic militants have army of 200,000, claims senior Kurdish leader |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/war-with-isis-islamic-militants-have-army-of-200000-claims-kurdish-leader-9863418.html |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2014 |xebat=The Independent |tarîx=16 çiriya paşîn 2014 |cih=London }}</ref> (Texmîna Kurdan di 2014) |100,000 (Texmîna Cîhadîstan di 2015) |20,000–31,000<ref>{{Jêder-nûçe |pêşnav1=Jim |paşnav1=Sciutto |pêşnav2=Jamie |paşnav2=Crawford |pêşnav3=Chelsea J. |paşnav3=Carter |sernav=ISIS can 'muster' between 20,000 and 31,500 fighters, CIA says |url=http://edition.cnn.com/2014/09/11/world/meast/isis-syria-iraq/ |weşanger=CNN |tarîx=12 îlon 2014 |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2015 }}</ref> (Texmîna CIA di 2014) |19,000–25,000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=New U.S. intelligence estimate sees 20-25K ISIL fighters |xebat=[[USA Today]] |pêşnav=Jim |paşnav=Michaels |tarîx=4 sibat 2016 |cih=Washington, DC |url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2016/02/03/isil-fighters-new-estimate-25000-iraq-syria/79775676/ }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ISIS fighters in Libya surge as group suffers setbacks in Syria, Iraq |tarîx=4 sibat 2016 |weşanger=CNN |pêşnav1=Jim |paşnav1=Sciutto |pêşnav2=Barbara |paşnav2=Starr |pêşnav3=Kevin |paşnav3=Liptak |cih=Washington, DC |url=http://edition.cnn.com/2016/02/04/politics/isis-fighters-libya-syria-iraq/index.html }}</ref> (Texmîna CIA di destpêka 2016) |15,000–20,000 (Texmînên ji aliyê karbidestên Amerîkî di dawiya dayîna 2016)<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/aug/11/isis-ranks-dwindle-to-15000-amid-retreat-on-all-fronts-claims-pentagon |sernav=Isis ranks dwindle to 15,000 amid 'retreat on all fronts', claims Pentagon |xebat=The Guardian |tarîx=11 tebax 2016 |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2016 }}</ref> |Derveyî Sûriyê û Iraqê: 32,600–57,900 |Texmînkirin giştî: 47,600–257,900 }} {{Collapsible list | title = Nifûsa Sivîl |Di 2015 (herî nêzikî berfirehkirinê) : |6 mîlyon<ref>{{Jêder |sernav=HOW MANY FIGHTERS DOES THE ISLAMIC STATE REALLY HAVE? |pêşnav=Daveed |paşnav=GARTENSTEIN-ROSS |tarîx=9 sibat 2015 |url=https://warontherocks.com/2015/02/how-many-fighters-does-the-islamic-state-really-have/ }}</ref> }} | perçeyek ji = | navê pêşî = | navê paşê = | navê berê = | berdevk = | hevpeyman = | derizandin = | dijber = | şer = {{Lîsteya sade| * [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) * [[Dijîtiya Çekdarên Iraqê (2011–13)|Serhildana Iraqê]] * [[Şerê Navxweyî yê Sûriyê]] * [[Şerê Navxweyî yê Iraqê (2014-didome)|Şerê Navxweyî yê Iraqê]] * [[Şerê Navxweyî yê Lîbyayê (2014–didome)|Duyem Şerê Navxweyî yê Lîbyayê]] * [[Aloziya Boko Heram]] * [[Şerê li Bakurrojavayê Pakistanê]] * [[Şerê li Efxenistanê (2015–didome)|Şerê li Efxenistanê]] * [[Şerê Navxweyî yê Yemenê (2015)|Şerê Navxweyî yê Yemenê]] * [[Lîsteya şer û şerên dijayetîyên DAÎŞê|pevçûnên din]] }} | malper = }} '''Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê''' ('''DAIŞ''', an jî '''DÎIŞ''';<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/kk/dinya/%C3%AEdiay%C3%AAn-derbar%C3%AA-teq%C3%AEna-li-erb%C3%AEl%C3%AA/212772 |sernav=Îdiayên derbarê teqîna li Erbîlê |malper=www.aa.com.tr |tarîx=2013-10-08 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |rewşa-urlyê=}}</ref> {{bi-ar|الدولة الاسلامية في العراق والشام|ad-Dawlat al-Islāmiyya fi al-'Irāq wa ash-Shām}}, {{bi-ar|داعش|Da'esh}}, {{bi-en|ISIS}}) an jî '''Dewleta Îslamî''' ('''DÎ'''; {{bi-ar|الدولة الإسلامية|ad-Dawlah al-ʾIslāmiyyah}}) rêxistineke tundîxwazên îslamî ya ku bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriyê]] şerê çekdarî li dijî gelê nefêrma dike. Rêxistin, di sala 2004an de li Iraqê di bin banê [[Elqaîde]]yê de hate avakirin. Rêxistin, ji [[Elqaîdeya selefî]], [[Jaysh El-Fatiheen]], [[Jund El-Sahaba]], [[Katbiyan Ansar El-Tevhid Vel Sunnah]] û [[Jeish El-Taiifa El-Mansoura]] ve pêk tên.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Rûxandinên DAIŞê == Daiş li ser navê dînê Îslamê rû berdidin çekên reş li xwe dikin serçavê xwe vedişêrin û destdavên [[jin]]ê [[misilman]] û [[êzidî]]yan<ref>http://www.internethaber.com/isid-militanlari-ezidi-kadinlara-tecavuz-etti-716380h.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://tr.shafaqna.com/articles/item/35611-i%C5%9Fide-ba%C4%9Fl%C4%B1-ter%C3%B6ristler-3-kad%C4%B1na-tecav%C3%BCz-ettikten-sonra-kafalar%C4%B1n%C4%B1-kestiler.html |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2015-11-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151115031044/http://tr.shafaqna.com/articles/item/35611-i%C5%9Fide-ba%C4%9Fl%C4%B1-ter%C3%B6ristler-3-kad%C4%B1na-tecav%C3%BCz-ettikten-sonra-kafalar%C4%B1n%C4%B1-kestiler.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, serê zarokên piçûk û mêrê mezin jê dikin, destdirêjiyê jina dikin, tiştên dîrokî xirab dikin, [[mizgeft]] û cihên bawermendan hildişînin, gorên [[pêxember]]an û [[alim]]an bombe dikin, gora [[Yûnis]] pêxember<ref>http://m.milliyet.com.tr/isid-hz-yunus-turbesini-havaya/dunya/detay/1916816/default.htm</ref> û [[Weysel Qaranî]]<ref>http://www.ulusalkanal.com.tr/m/?id=30747</ref> bombe kirinê xirab kirin<ref>http://m.milliyet.com.tr/isid-yine-cami-ve-turbe-bombaladi/dunya/detay/1913814/default.htm</ref><ref>http://m.haberler.com/isid-den-ayrilan-fransiz-genc-kadin-korkunc-7449531-haberi/</ref>. Nêzikî 300 jinên êzdiyan û nêzikî 100 jinên misilmanan destdirêjî<ref>http://m.hurriyet.com.tr/Haber?id=27167033{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> kirine, 50 zarok û 500 mêr serjêkirine û dane ber gula, [[Quran]]a pîroz a misilmanan şewitandin<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.tahahaber.com/haber/5110-tekfirci-orgut-isid-kur-an-yakti-foto |tarîxa-gihiştinê=2015-05-18 |tarîxa-arşîvê=2014-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140408001123/http://www.tahahaber.com/haber/5110-tekfirci-orgut-isid-kur-an-yakti-foto |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://www.on4haber.com/haber/teror-orgutu-kur-an-yakti-/29747/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Bûn sedemê mirina 211 hezar merivan. Her cîhên girtine xirab kirine îcar jî dest bi [[Başûrê Kurdistanê]] kirine û dixwazin bigrin lê [[Pêşmerge]] bi wan re şer dikin nahêlin kes bikeve axa [[kurd]]an.<ref>http://www.diken.com.tr/isidin-tecavuzune-ugrayan-ezidi-kadinlar-anlatti-hamile-annemi-bile-kacirdilar-intihara-tesebbus-ettim/</ref> [[Edward Snowden]] (ku berê di [[CIA]] (îstîxbarata [[DYE]]) dişixwilî) dibêje ku DAIŞ bi destê îstîxbarata [[Îngilîz]], [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]] ve hatiye çêkirin.<ref>http://m.milliyet.com.tr/edward-snowden-isid-in-arkasinda/dunya/detay/1926807/default.htm</ref><ref>http://m.nerinaazad.com/news/actual/isis/edward-snowden-isidin-arkasinda-abd-ingiltere-ve-israil-istihbarati-var{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.on4haber.com/haber/snowden-isid-i-3-farkli-istihbarat-kurdu/43011/ |tarîxa-gihiştinê=2016-03-28 |tarîxa-arşîvê=2016-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160329145305/http://www.on4haber.com/haber/snowden-isid-i-3-farkli-istihbarat-kurdu/43011 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://m.ajanshaber.com/snowden-isidi-kuran-istihbarat-orgutlerini-acikladi-haberi/101998{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> == Armanca DAÎŞê == Armanca DAIŞê jî dewleteke erebî ya li ser tixûbê Iraq û Sûriyê ava bikin. Lê belê ji armanca dewletê bêtir êrîşî gelê nefêrma dikin û bê guman vê rêxistinê gelek kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] jî kuştine. Armanca sereka ya DAIŞê ew a ku derbeyekê li kurdan bixin. DAIŞê, hemû hêrîşên xwe di nava sînorê Kurdistanê de li civata kurd kirine. Wekî din, li ti kesekî û li ti deverên din ew hêrîşên wê nebûna. Alikariya rejîma tirk ji wê re heya. Cemaeta Gulan, ji temen ve alikariyê di çarçoveya dîtina endaman ji wê re û dane hêrîşkirina wê ya li ser herêmên kurdan de heye. Herêmên Kurdistanê, ên Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û hwd bûna armanc ji hêrîşên DAIŞê re, hevdû herêmên Kurdistanê jî, herêmên Kurdistanê ên ku li wan rêveberiyên kurdan biava hene ne. Yanî, herêmên Kurdistanê ên weke Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ku li wan rêveberîyên kurd hene, bi taybetî dikina armanca hêrîşên DAIŞê. Ji vê yekê, tê fahm kirin ku DAIŞ, şer li dijî statûya kurdan ya ku pêşiya û bi rêveber bûye dike. Ji 2010an heta 2019an serkirdeyê rêxistinê [[Ebûbekir el-Bexdadî]] bû. == Êrişên DAIŞê ser Iraq û Başûrê Kurdistanê, 2014 == === Mûsil === Di dest pêka Pûşbera 2014an de bajerê Mûsil ê bi temamî ketiye destê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê. Gelê Mûsil ê bi kom ber bi herêma Kurdistanê û parêzgeha Dihok ê ve rewîyan. Li parêzgeha Dihok ê sê wargehên penaberan ji bo vê hatine amadekirin. === Şingal === Şingal, herêmek Kurdistanê ku navenda Kurdên Êzdî ya. Care pêşî DAIŞ di 19 tabaxê de bidest hêrîşê li şengalê Kurd û bi de hezaran Kurd bikuj kir û bi sed hezaran Kurdên Êzdî di encama wan hêrîşan de bûn koçber li cihanê û herêmên dîn ên kurdistanê. Care duyem, 19ê çiriya pêşîn a 2014an de cardin bidest hêrîşê li herêmên şengalê ên weke dahola, namze û hwd kir. Lê rastî berxwedana hêzên parastina Şingalê ên Kurd hat. == Berxwedana Kobaniyê û êrîşên DAIŞê 2014 == {{gotara bingehîn|Berxwedana Kobaniyê}} {{Beşê berfireh bike|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Çeteya DAIŞê êrîşên cara sê ye Kantona Kobaniyê. Ev êrîş, ji aliyê [[YPG]]ê ve li cara sê li pijikandinên. == Alim li dijî DAIŞê (Fetwa) == Ji [[Erebistana Siûdî]], [[Urdun]], [[Filistin]], [[Misir]], [[Tûnis]], [[Îraq]], [[Sûdan]], [[Yemen]], [[Tirkiye]], [[Îngilistan]], [[Fransa]], [[DYA]], [[Swêd]], [[Bosniya û Herzegovîna]], [[Îtalya]], [[Belçika]], [[Bulgaristan]], [[Arjentîn]], [[Kanada]], [[Hindistan]], [[Çîn]], [[Malezya]], [[Îndonezya]] û [[Nîjerya]]yê 126 [[alim]]ên Îslamê gotin ku ew tiştên DAIŞ dike di dînê Îslamê de tuneye û qedexeye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com.tr/haber/islam-alimlerinden-iside-tepki |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-03-29 |tarîxa-arşîvê=2017-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170625143618/http://www.aljazeera.com.tr/haber/islam-alimlerinden-iside-tepki |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di gotinên aliman de: ''Li ser navê navê dîn Mirov kuştin'', ''Zilum kirin'', ''Destavtina jinê û mafê wî ji standin'', ''Li gorî xwe kesan bike kafir'', ''Kesê ku li ser dînekî dinbe zordestî lê were kirin hemî tiştên wisa di Îslamê de qedexe ne''.<ref>http://www.haksozhaber.net/mobi/iside-karsi-alimlerden-bir-bildiri-daha-43784h.htm{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Islamic State of Iraq and the Levant}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1999an li Urdunê]] [[Kategorî:Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê| ]] [[Kategorî:Îslamîzm li Iraqê]] [[Kategorî:Îslamîzm li Sûriyê]] [[Kategorî:Komên cîhadîst li Misirê]] [[Kategorî:Komên serhildêr li Iraqê]] [[Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê]] [[Kategorî:Rêxistinên îslamî]] [[Kategorî:Rêxistinên ku di 1999an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Siyaseta Iraqê]] [[Kategorî:Terorîzma îslamîst]] [[Kategorî:Terorîzm li Iraqê]] [[Kategorî:Terorîzm li Sûriyê]] 22yqycm88kjrucpq8m7xhngnlgcw7ug 2086030 2086027 2026-08-18T15:23:09Z Avestaboy 34898 2086030 wikitext text/x-wiki {{Rojanekirin hewce ye|date=kanûna paşîn 2025}} {{Agahîdank rêxistinên leşkerî | nav = Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê | navê rastî = {{Rtl-lang|ar|الدولة الإسلامية في العراق والشام}}<br /><small>''{{Transl|ar|ad-Dawlah al-Islāmiyah fī 'l-ʿIrāq wa-sh-Shām}}''</small> | navê rastî ziman = | wêne = Islamic State flag.svg | sernûçe = | çalak = {{Collapsible list | title = 8 nîsan 2013 – didome | bullets = on | 1 = Avakirin, di bin navê [[Jama'at al-Tawhid wal-Jihad]]: 1999 | 2 = Tevlîbûna [[Elqaîde]]: çiriya pêşîn 2004 | 3 = Daxuyaniya [[Dewleta Îslamî]] ya li Iraqê: 13 çiriya pêşîn 2006 | 4 = Îdîaya li herêma di [[Levant]]ê: 8 nîsan 2013 | 5 = Veqetandî ji [[Elqaîde]]:<ref name="qaedaisil">{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26016318 |sernav=Al-Qaeda disavows ISIS militants in Syria |weşanger=BBC News |tarîx=3 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=3 sibat 2014 }}</ref> 3 February 2014<ref name="al-Qaeda severs link with ISIL">{{Jêder-nûçe |paşnav=Holmes |pêşnav=Oliver |url=http://www.reuters.com/article/2014/02/03/us-syria-crisis-qaeda-idUSBREA120NS20140203 |ajans=Reuters |sernav=Al Qaeda breaks link with Syrian militant group ISIL |tarîx=3 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2014 |tarîxa-arşîvê=25 hezîran 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140625141853/http://www.reuters.com/article/2014/02/03/us-syria-crisis-qaeda-idUSBREA120NS20140203 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | 6 = Daxuyaniya [[xelîfe]]yê: 29 hezîran 2014 * Îdîaya li herêmê di: Lîbya, Misr, Cezayîr, Erebistana Siûdî, Yemen: 13 çiriya paşîn 2014 ** Asyaya Başûr: 29 kanûna paşîn 2015 ** Nîjerya: 12 adar 2015 ** Qefqasa Bakûr: 23 hezîran 2015 }} | îdeolojî = [[Tevgera selefî|Selefîzm]],<ref name="NS">{{Jêder-malper |sernav=Islamic State |url=http://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/IslamicState.aspx |tarîxa-gihiştinê=22 tîrmeh 2014 |xebat=Australian National Security |weşanger=Australian Government |tarîxa-arşîvê=8 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170708054051/https://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/IslamicState.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Islamic State |url=http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/1 |malper=Mapping Militant Organizations |weşanger=Stanford University |tarîx=23 kanûna paşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2015 }}</ref><ref name="quilliamfoundation.org">{{Cite report |first1=Erin Marie |last1=Saltman |first2=Charlie |last2=Winter |title=Islamic State: The Changing Face of Modern Jihadism |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/islamic-state-the-changing-face-of-modern-jihadism.pdf |publisher=Quilliam Foundation |date=November 2014 |isbn=978-1-906603-98-4 |accessdate=23 April 2015 |url-status = dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150226115714/http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/islamic-state-the-changing-face-of-modern-jihadism.pdf |archivedate=26 February 2015}}</ref><br>[[Salafi jihadism]],<ref name="quilliamfoundation.org" /><ref name="huffpost-wahhabi">{{Jêder-nûçe |url=http://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html |paşnav=Crooke |pêşnav=Alastair |sernav=You Can't Understand ISIS If You Don't Know the History of Wahhabism in Saudi Arabia |tarîx=5 îlon 2014 |xebat=[[The Huffington Post]] }}</ref><br>[[Wahhabism]]<ref name="huffpost-wahhabi" /><ref name="ISIS-NYT">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Kirkpatrick |pêşnav1=David |sernav=ISIS Harsh Brand of Islam Is Rooted in Austere Saudi Creed |url=https://www.nytimes.com/2014/09/25/world/middleeast/isis-abu-bakr-baghdadi-caliph-wahhabi.html |tarîxa-gihiştinê=6 gulan 2015 |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=24 îlon 2014 }}</ref> | rêber = [[Ebû Bekir el-Bexdadî]]<ref name="Caliph Ibrahim">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Rubin |pêşnav1=Alissa J. |sernav=Militant Leader in Rare Appearance in Iraq |url=https://www.nytimes.com/2014/07/06/world/asia/iraq-abu-bakr-al-baghdadi-sermon-video.html |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2014 |xebat=The New York Times |tarîx=5 tîrmeh 2014 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Iraqê''': [[Abu Fatima al-Jaheishi]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aymennjawad.org/2016/01/an-account-of-abu-bakr-al-baghdadi-islamic-state |sernav=An Account of Abu Bakr al-Baghdadi & Islamic State Succession Lines |pêşnav=Aymenn Jawad |paşnav=Al-Tamimi |xebat=Aymenn Jawad Al-Tamimi's Blog |tarîx=24 kanûna paşîn 2016 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Sûriyê''': [[Abu Ali al-Anbari]]{{Pevçûnê de kuştin}}<ref>{{Jêder-malper |sernav=Abd al-Rahman Mustafa al-Qaduli |url=https://www.rewardsforjustice.net/english/abd_al_qaduli.html |malper=Rewards for Justice |weşanger=U.S. Department of State, Bureau of Diplomatic Security |tarîx=5 gulan 2015 |tarîxa-gihiştinê=7 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=18 gulan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518171235/https://www.rewardsforjustice.net/english/abd_al_qaduli.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schmidt |pêşnav=Michael |sernav=A Top ISIS Leader Is Killed in an Airstrike, the Pentagon Says |xebat=The New York Times |tarîx=25 adar 2016 |url=https://www.nytimes.com/2016/03/26/world/middleeast/abd-al-rahman-mustafa-al-qaduli-isis-reported-killed-in-syria.html |tarîxa-gihiştinê=26 adar 2016 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Lîbyayê''': Abdel Baqer Al-Najdi<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-03-16/islamic-state-spreads-in-north-africa-in-attacks-ignored-by-west |sernav=Islamic State Spreads in North Africa in Attacks Ignored by West }}</ref> * '''Serfermandarê leşkeriyê''': Abu Saleh al-Obaidi<ref>{{Cite report |title=An Account of Abu Bakr al-Baghdadi & Islamic State Succession Lines |first=Aymenn |last=Jawad Al-Tamimi |url=http://www.aymennjawad.org/2016/01/an-account-of-abu-bakr-al-baghdadi-islamic-state |work=Aymenn Jawad Al-Tamimi's Blog |date=January 2016 |accessdate=8 May 2016}}</ref> * '''Serokê Meclîsa Şurayê''': Abu Arkan al-Ameri<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ISIS Leadership |url=http://apps.frontline.org/isis-leadership/ |tarîxa-gihiştinê=14 tebax 2015 |weşanger=[[PBS]] |xebat=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]] |tarîx=2015 }}</ref> * '''Berdevkê Serokê''': [[Abu Mohammad al-Adnani]]{{Pevçûnê de kuştin}}<ref name="brookings.edu">{{Cite report |title=Islamic State Senior Leadership: Who's Who |first=Charles |last=Lister |url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2014/11/profiling-islamic-state-lister/en_whos_who.pdf?la=en |publisher=Brookings Institution |date=2014 |accessdate=11 May 2015}}</ref><ref name="Here's What We Know About The 'Caliph' Of The New 'Islamic State'">{{Jêder-nûçe |sernav=Here's What We Know About the 'Caliph' of the New Islamic State |url=http://www.businessinsider.com/heres-what-we-know-about-the-caliph-of-the-new-islamic-state-2014-6 |tarîxa-gihiştinê=18 tîrmeh 2014 |ajans=Agence France-Presse |xebat=[[Business Insider]] |tarîx=29 hezîran 2014 }}</ref><ref name="Ibrahim">{{Jêder-nûçe |url=http://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html |sernav=ISIS Spokesman Declares Caliphate, Rebrands Group as Islamic State |tarîx=29 hezîran 2014 |tarîxa-gihiştinê=29 hezîran 2014 |xebat=Jihadist Threat |weşanger=SITE Intelligence Group |tarîxa-arşîvê=29 hezîran 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140629194932/https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="DoD">[http://www.defense.gov/News/Article/Article/941787/pentagon-confirms-US-strike-in-Syria-killed-isil-leader Pentagon Confirms U.S. Strike in Syria Killed ISIL Leader] 12 September 2016</ref> * '''Serfermandarê Giştî yê operasyonên leşkerî yên Sûriyê''': [[Abu Omar al-Shishani]]{{Pevçûnê de kuştin}} (pêşnîyarkirin)<ref name="brookings.edu" /><ref>[http://www.stripes.com/news/islamic-state-says-top-commander-is-dead-pentagon-unsure-1.419088 Islamic State says top commander is dead; Pentagon unsure] Stars and Stripes (14 July 2016)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-confirms-death-of-hugely-popular-minister-of-war-omar-al-shishani-a7135446.html |sernav=Isis has confirmed the death of hugely popular 'minister of war' Omar al-Shishani |tarîx=13 tîrmeh 2016 |xebat=The Independent }}</ref><ref name="confirmation">{{Jêder-nûçe |url=http://edition.cnn.com/2016/03/14/politics/u-s-confirms-death-of-isis-operative-omar-al-shishani/index.html |weşanger=CNN |sernav=U.S. confirms death of ISIS operative Omar al-Shishani |tarîx=14 adar 2016 |tarîxa-gihiştinê=14 adar 2016 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Tarkhan Tayumurazovich Batirashvili |url=https://www.rewardsforjustice.net/english/tarkhan_batirashvili.html |malper=Rewards for Justice |weşanger=U.S. Department of State, Bureau of Diplomatic Security |tarîx=5 gulan 2015 |tarîxa-gihiştinê=7 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=18 gulan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518171047/https://www.rewardsforjustice.net/english/tarkhan_batirashvili.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * '''Wezîrê Şerê''': [[Gulmurod Khalimov]] [[Nûradîn Rûstemov]] * '''Wezîrê Agahiyan''': Wa’il Adil Hasan Salman al-Fayad{{Pevçûnê de kuştin}}<ref name="confirmation2">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/16/isis-propaganda-chief-dr-wail-killed-in-airstrike |xebat=The Guardian |sernav=Isis's propaganda chief, Dr Wa'il, killed in airstrike, Pentagon confirms |tarîx=16 îlon 2016 |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> * '''Berdevk''': [[Abul-Hasan Al-Muhajir]] (şervanekî bîyanî) | kom = * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê ya li Lîbyayê|Parêzgeha Lîbyayê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Sînayê|Parêzgeha Sînayê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Yemenê|Parêzgeha Yemenê]] * [[Jund al-Khilafah|Parêzgeha Cezayîrê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Xuristanê|Parêzgeha Xuristanê]] * [[Boko Haram|Parêzgeha Afrîkaya Rojava]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Qefqasê|Parêzgeha Qefqasê]] | sergeh = [[Baqubah]], Iraq (2006–2013)<br>[[Reqa]], Sûrî (2013–2017)<br>[[Mayadin]], Sûrî (2017–didome)<br /><small>(paytexta ''de facto'')</small><ref>[https://www.rt.com/news/385731-isis-moves-out-raqqa-deir-ezzor/ ISIS ‘essentially moved’ its Syria HQ from Raqqa to Deir ez-Zor province – report ]</ref> | herêm = [[Wêne:Syrian, Iraqi, and Lebanese insurgencies.svg|230px]]<br />Herêmên ji 16 gulan 2017'an ve tên kontrolkirin, li [[Şerê Navxweyî yê Iraqê (2014–didome)|Iraq]], [[Şerê Navxweyî yê Sûrîyê|Sûrî]], û pevçûnên [[Belavbûna Şerê Navxweyî yê Sûriyê li Libnanê|Libnan]] <div style="text-align: left;"> {{Collapsible list | title = Efsaneya Nexşeyê | 1 = {{Legend|#b4b2ae|Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê}} | 2 = {{Legend|#db8ca6|[[Hikûmeta Federal a Iraqê|Reveberiya Iraqê]]}} | 3 = {{Legend|#ebc0b3|Reveberiya Sûrîyê}} | 4 = {{Legend|#ffa067|Reveberiya Libnanê}} | 5 = {{Legend|#D2CD7E|[[Başûrê Kurdistanê]]}} | 6 = {{Legend|#e2d974|[[Rojavayê Kurdistanê]]}} | 7 = {{Legend|#cae7c4|[[Opozisyona Sûrîyê]]}} | 8 = {{Legend|#ffffff|[[Eniya el Nusra]]}} | 9 = {{Legend|#3e79ff|[[w:Hîzbullah|Hîzbullah]]}} | 11 = '''Nîşe:''' Iraq û Sûriyê qadên mezin bi şêniyek bi sînor dihewîne. Van waran de bi yên ku di bin kontrola hêzên xweyîkirina rê û bajarên di nava wan nexşan de ye.</div> }} | mezinahî = {{Collapsible list | title = Lîsteya hejmara şervanan |Di hundirê Sûrî û Iraqê: |200,000<ref name="Kurdish">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Cockburn |pêşnav1=Patrick |sernav=War with Isis: Islamic militants have army of 200,000, claims senior Kurdish leader |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/war-with-isis-islamic-militants-have-army-of-200000-claims-kurdish-leader-9863418.html |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2014 |xebat=The Independent |tarîx=16 çiriya paşîn 2014 |cih=London }}</ref> (Texmîna Kurdan di 2014) |100,000 (Texmîna Cîhadîstan di 2015) |20,000–31,000<ref>{{Jêder-nûçe |pêşnav1=Jim |paşnav1=Sciutto |pêşnav2=Jamie |paşnav2=Crawford |pêşnav3=Chelsea J. |paşnav3=Carter |sernav=ISIS can 'muster' between 20,000 and 31,500 fighters, CIA says |url=http://edition.cnn.com/2014/09/11/world/meast/isis-syria-iraq/ |weşanger=CNN |tarîx=12 îlon 2014 |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2015 }}</ref> (Texmîna CIA di 2014) |19,000–25,000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=New U.S. intelligence estimate sees 20-25K ISIL fighters |xebat=[[USA Today]] |pêşnav=Jim |paşnav=Michaels |tarîx=4 sibat 2016 |cih=Washington, DC |url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2016/02/03/isil-fighters-new-estimate-25000-iraq-syria/79775676/ }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ISIS fighters in Libya surge as group suffers setbacks in Syria, Iraq |tarîx=4 sibat 2016 |weşanger=CNN |pêşnav1=Jim |paşnav1=Sciutto |pêşnav2=Barbara |paşnav2=Starr |pêşnav3=Kevin |paşnav3=Liptak |cih=Washington, DC |url=http://edition.cnn.com/2016/02/04/politics/isis-fighters-libya-syria-iraq/index.html }}</ref> (Texmîna CIA di destpêka 2016) |15,000–20,000 (Texmînên ji aliyê karbidestên Amerîkî di dawiya dayîna 2016)<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/aug/11/isis-ranks-dwindle-to-15000-amid-retreat-on-all-fronts-claims-pentagon |sernav=Isis ranks dwindle to 15,000 amid 'retreat on all fronts', claims Pentagon |xebat=The Guardian |tarîx=11 tebax 2016 |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2016 }}</ref> |Derveyî Sûriyê û Iraqê: 32,600–57,900 |Texmînkirin giştî: 47,600–257,900 }} {{Collapsible list | title = Nifûsa Sivîl |Di 2015 (herî nêzikî berfirehkirinê) : |6 mîlyon<ref>{{Jêder |sernav=HOW MANY FIGHTERS DOES THE ISLAMIC STATE REALLY HAVE? |pêşnav=Daveed |paşnav=GARTENSTEIN-ROSS |tarîx=9 sibat 2015 |url=https://warontherocks.com/2015/02/how-many-fighters-does-the-islamic-state-really-have/ }}</ref> }} | perçeyek ji = | navê pêşî = | navê paşê = | navê berê = | berdevk = | hevpeyman = | derizandin = | dijber = | şer = {{Lîsteya sade| * [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) * [[Dijîtiya Çekdarên Iraqê (2011–13)|Serhildana Iraqê]] * [[Şerê Navxweyî yê Sûriyê]] * [[Şerê Navxweyî yê Iraqê (2014-didome)|Şerê Navxweyî yê Iraqê]] * [[Şerê Navxweyî yê Lîbyayê (2014–didome)|Duyem Şerê Navxweyî yê Lîbyayê]] * [[Aloziya Boko Heram]] * [[Şerê li Bakurrojavayê Pakistanê]] * [[Şerê li Efxenistanê (2015–didome)|Şerê li Efxenistanê]] * [[Şerê Navxweyî yê Yemenê (2015)|Şerê Navxweyî yê Yemenê]] * [[Lîsteya şer û şerên dijayetîyên DAÎŞê|pevçûnên din]] }} | malper = }} '''Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê''' ('''DAIŞ''', an jî '''DÎIŞ''';<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/kk/dinya/%C3%AEdiay%C3%AAn-derbar%C3%AA-teq%C3%AEna-li-erb%C3%AEl%C3%AA/212772 |sernav=Îdiayên derbarê teqîna li Erbîlê |malper=www.aa.com.tr |tarîx=2013-10-08 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |rewşa-urlyê=}}</ref> {{bi-ar|الدولة الاسلامية في العراق والشام|ad-Dawlat al-Islāmiyya fi al-'Irāq wa ash-Shām}}, {{bi-ar|داعش|Da'esh}}, {{bi-en|ISIS}}) an jî '''Dewleta Îslamî''' ('''DÎ'''; {{bi-ar|الدولة الإسلامية|ad-Dawlah al-ʾIslāmiyyah}}) rêxistineke tundîxwazên îslamî ya ku bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriyê]] şerê çekdarî li dijî gelê nefêrma dike. Rêxistin, di sala 2004an de li Iraqê di bin banê [[Elqaîde]]yê de hate avakirin. Rêxistin, ji [[Elqaîdeya selefî]], [[Jaysh El-Fatiheen]], [[Jund El-Sahaba]], [[Katbiyan Ansar El-Tevhid Vel Sunnah]] û [[Jeish El-Taiifa El-Mansoura]] ve pêk tên.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Rûxandinên DAIŞê == Daiş li ser navê dînê Îslamê rû berdidin çekên reş li xwe dikin serçavê xwe vedişêrin û destdavên [[jin]]ê [[misilman]] û [[êzidî]]yan<ref>http://www.internethaber.com/isid-militanlari-ezidi-kadinlara-tecavuz-etti-716380h.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://tr.shafaqna.com/articles/item/35611-i%C5%9Fide-ba%C4%9Fl%C4%B1-ter%C3%B6ristler-3-kad%C4%B1na-tecav%C3%BCz-ettikten-sonra-kafalar%C4%B1n%C4%B1-kestiler.html |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2015-11-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151115031044/http://tr.shafaqna.com/articles/item/35611-i%C5%9Fide-ba%C4%9Fl%C4%B1-ter%C3%B6ristler-3-kad%C4%B1na-tecav%C3%BCz-ettikten-sonra-kafalar%C4%B1n%C4%B1-kestiler.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, serê zarokên piçûk û mêrê mezin jê dikin, destdirêjiyê jina dikin, tiştên dîrokî xirab dikin, [[mizgeft]] û cihên bawermendan hildişînin, gorên [[pêxember]]an û [[alim]]an bombe dikin, gora [[Yûnis]] pêxember<ref>http://m.milliyet.com.tr/isid-hz-yunus-turbesini-havaya/dunya/detay/1916816/default.htm</ref> û [[Weysel Qaranî]]<ref>http://www.ulusalkanal.com.tr/m/?id=30747</ref> bombe kirinê xirab kirin<ref>http://m.milliyet.com.tr/isid-yine-cami-ve-turbe-bombaladi/dunya/detay/1913814/default.htm</ref><ref>http://m.haberler.com/isid-den-ayrilan-fransiz-genc-kadin-korkunc-7449531-haberi/</ref>. Nêzikî 300 jinên êzdiyan û nêzikî 100 jinên misilmanan destdirêjî<ref>http://m.hurriyet.com.tr/Haber?id=27167033{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> kirine, 50 zarok û 500 mêr serjêkirine û dane ber gula, [[Quran]]a pîroz a misilmanan şewitandin<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.tahahaber.com/haber/5110-tekfirci-orgut-isid-kur-an-yakti-foto |tarîxa-gihiştinê=2015-05-18 |tarîxa-arşîvê=2014-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140408001123/http://www.tahahaber.com/haber/5110-tekfirci-orgut-isid-kur-an-yakti-foto |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://www.on4haber.com/haber/teror-orgutu-kur-an-yakti-/29747/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Bûn sedemê mirina 211 hezar merivan. Her cîhên girtine xirab kirine îcar jî dest bi [[Başûrê Kurdistanê]] kirine û dixwazin bigrin lê [[Pêşmerge]] bi wan re şer dikin nahêlin kes bikeve axa [[kurd]]an.<ref>http://www.diken.com.tr/isidin-tecavuzune-ugrayan-ezidi-kadinlar-anlatti-hamile-annemi-bile-kacirdilar-intihara-tesebbus-ettim/</ref> [[Edward Snowden]] (ku berê di [[CIA]] (îstîxbarata [[DYE]]) dişixwilî) dibêje ku DAIŞ bi destê îstîxbarata [[Îngilîz]], [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]] ve hatiye çêkirin.<ref>http://m.milliyet.com.tr/edward-snowden-isid-in-arkasinda/dunya/detay/1926807/default.htm</ref><ref>http://m.nerinaazad.com/news/actual/isis/edward-snowden-isidin-arkasinda-abd-ingiltere-ve-israil-istihbarati-var{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.on4haber.com/haber/snowden-isid-i-3-farkli-istihbarat-kurdu/43011/ |tarîxa-gihiştinê=2016-03-28 |tarîxa-arşîvê=2016-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160329145305/http://www.on4haber.com/haber/snowden-isid-i-3-farkli-istihbarat-kurdu/43011 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://m.ajanshaber.com/snowden-isidi-kuran-istihbarat-orgutlerini-acikladi-haberi/101998{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> == Armanca DAÎŞê == Armanca DAIŞê jî dewleteke erebî ya li ser tixûbê Iraq û Sûriyê ava bikin. Lê belê ji armanca dewletê bêtir êrîşî gelê nefêrma dikin û bê guman vê rêxistinê gelek kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] jî kuştine. Armanca sereka ya DAIŞê ew a ku derbeyekê li kurdan bixin. DAIŞê, hemû hêrîşên xwe di nava sînorê Kurdistanê de li civata kurd kirine. Wekî din, li ti kesekî û li ti deverên din ew hêrîşên wê nebûna. Alikariya rejîma tirk ji wê re heya. Cemaeta Gulan, ji temen ve alikariyê di çarçoveya dîtina endaman ji wê re û dane hêrîşkirina wê ya li ser herêmên kurdan de heye. Herêmên Kurdistanê, ên Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û hwd bûna armanc ji hêrîşên DAIŞê re, hevdû herêmên Kurdistanê jî, herêmên Kurdistanê ên ku li wan rêveberiyên kurdan biava hene ne. Yanî, herêmên Kurdistanê ên weke Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ku li wan rêveberîyên kurd hene, bi taybetî dikina armanca hêrîşên DAIŞê. Ji vê yekê, tê fahm kirin ku DAIŞ, şer li dijî statûya kurdan ya ku pêşiya û bi rêveber bûye dike. Ji 2010an heta 2019an serkirdeyê rêxistinê [[Ebûbekir el-Bexdadî]] bû. == Êrişên DAIŞê ser Iraq û Başûrê Kurdistanê, 2014 == === Mûsil === Di dest pêka Pûşbera 2014an de bajerê Mûsil ê bi temamî ketiye destê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê. Gelê Mûsil ê bi kom ber bi herêma Kurdistanê û parêzgeha Dihok ê ve rewîyan. Li parêzgeha Dihok ê sê wargehên penaberan ji bo vê hatine amadekirin. === Şingal === Şingal, herêmek Kurdistanê ku navenda Kurdên Êzdî ya. Care pêşî DAIŞ di 19 tabaxê de bidest hêrîşê li şengalê Kurd û bi de hezaran Kurd bikuj kir û bi sed hezaran Kurdên Êzdî di encama wan hêrîşan de bûn koçber li cihanê û herêmên dîn ên kurdistanê. Care duyem, 19ê çiriya pêşîn a 2014an de cardin bidest hêrîşê li herêmên şengalê ên weke dahola, namze û hwd kir. Lê rastî berxwedana hêzên parastina Şingalê ên Kurd hat. == Berxwedana Kobaniyê û êrîşên DAIŞê 2014 == {{gotara bingehîn|Berxwedana Kobaniyê}} {{Beşê berfireh bike|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Çeteya DAIŞê êrîşên cara sê ye Kantona Kobaniyê. Ev êrîş, ji aliyê [[YPG]]ê ve li cara sê li pijikandinên. == Alim li dijî DAIŞê (Fetwa) == Ji [[Erebistana Siûdî]], [[Urdun]], [[Filistin]], [[Misir]], [[Tûnis]], [[Îraq]], [[Sûdan]], [[Yemen]], [[Tirkiye]], [[Îngilistan]], [[Fransa]], [[DYA]], [[Swêd]], [[Bosniya û Herzegovîna]], [[Îtalya]], [[Belçika]], [[Bulgaristan]], [[Arjentîn]], [[Kanada]], [[Hindistan]], [[Çîn]], [[Malezya]], [[Îndonezya]] û [[Nîjerya]]yê 126 [[alim]]ên Îslamê gotin ku ew tiştên DAIŞ dike di dînê Îslamê de tuneye û qedexeye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com.tr/haber/islam-alimlerinden-iside-tepki |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-03-29 |tarîxa-arşîvê=2017-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170625143618/http://www.aljazeera.com.tr/haber/islam-alimlerinden-iside-tepki |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di gotinên aliman de: ''Li ser navê navê dîn Mirov kuştin'', ''Zilum kirin'', ''Destavtina jinê û mafê wî ji standin'', ''Li gorî xwe kesan bike kafir'', ''Kesê ku li ser dînekî dinbe zordestî lê were kirin hemî tiştên wisa di Îslamê de qedexe ne''.<ref>http://www.haksozhaber.net/mobi/iside-karsi-alimlerden-bir-bildiri-daha-43784h.htm{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Islamic State of Iraq and the Levant}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1999an li Urdunê]] [[Kategorî:Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê| ]] [[Kategorî:Îslamîzm li Iraqê]] [[Kategorî:Îslamîzm li Sûriyê]] [[Kategorî:Komên cîhadîst li Cezayirê]] [[Kategorî:Komên cîhadîst li Misirê]] [[Kategorî:Komên serhildêr li Iraqê]] [[Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê]] [[Kategorî:Rêxistinên îslamî]] [[Kategorî:Rêxistinên ku di 1999an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Siyaseta Iraqê]] [[Kategorî:Terorîzma îslamîst]] [[Kategorî:Terorîzm li Iraqê]] [[Kategorî:Terorîzm li Sûriyê]] po6ddkhhad782jjh7ha452kh9tqunvm 0 67157 2085999 1832668 2026-08-18T14:48:39Z Kurê Acemî 105128 2085999 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Ramella''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: رام الله; <small>romanîzekirin</small>: [[Ellah|''Rām Allah'']], “Bilindahiya Ellah“<ref> {{Jêder-kitêb |sernav=The survey of Western Palestine : Arabic and English name lists collected during the survey |paşnav=Conder |pêşnav=C. R. (Claude Reignier) |weşanger=London : Committee of the Palestine Exploration Fund |tarîx=1881 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=https://archive.org/details/surveyofwesternp00conduoft?view=theater |paşnav2=Palestine Exploration Fund |paşnav3=Kitchener |pêşnav3=Horatio Herbert Kitchener |paşnav4=Palmer |pêşnav4=Edward Henry }}</ref>) bajarekî [[dewleta Filistînê]] ye li beşê [[Urduna Rojava]] ku wekî paytexta îdarî ya ''de facto'' ya dewleta Filistînê ye. Bajar li ser Çiyayê Cihûstanê ye, 10 km li bakurê [[Orşelîm]]ê, li bilindahiyek navînî 872 metre ji asta deryayê, li tenişta el-Bireh hatiye avakirin.<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ramallah |sernav=Ramallah {{!}} Palestine, Map, History, & Population {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-08-13 |roja-gihiştinê=2024-09-07 |ziman=en }}</ref> Di salên dawî de Ramella wekî navendeke sereke ya siyasî, [[Çandinî|çandî]] û [[aborî]] derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jpost.com/Magazine/Features/Article.aspx?id=185283 |sernav=‘Palestine’s new bride’ |malper=web.archive.org |tarîx=2010-08-23 |roja-gihiştinê=2024-09-07 |roja-arşîvê=2010-08-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100823005912/http://www.jpost.com/Magazine/Features/Article.aspx?id=185283 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://travel.nytimes.com/2010/06/06/travel/06next-1.html |sernav=Next Stop - Ramallah’s Clubs Attract Young, Diverse Crowd - NYTimes.com |malper=web.archive.org |tarîx=2010-06-08 |roja-gihiştinê=2024-09-07 |roja-arşîvê=2010-06-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100608121037/http://travel.nytimes.com/2010/06/06/travel/06next-1.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li vir gelek dezgehên hikûmeta Filistînê ku di nav de Muqataa, rûniştgeha fermî ya Serokê Desthilata Neteweyî ya Filistînê, Encumena Yasayî ya Filistînê û baregeha Xizmetên Ewlekariya Filistînê hene. Di heman demê de gelek muzexane û navendên çandî jî hene û xwedan dîmenek jiyana şevê ya berbiçav e. Dema ku ji hêla dîrokî ve bajarokek bi piranî ji [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] pêk dihat. Di roja îro de [[Misilman]] piraniya şêniyên bajêr pêk tînin<ref name=":0" /> û xiristiyanên bajêr hindikahiyek girîng pêk tînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{bajar-şitil}} {{Koord|31|54|N|35|12|E|type:city(947221)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Filistînê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] idiv23zwha5bsxjm3611rhvai1lk1ph 2086000 2085999 2026-08-18T14:49:27Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Ramella]] weke [[Ramellah]] guhart 2085999 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Ramella''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: رام الله; <small>romanîzekirin</small>: [[Ellah|''Rām Allah'']], “Bilindahiya Ellah“<ref> {{Jêder-kitêb |sernav=The survey of Western Palestine : Arabic and English name lists collected during the survey |paşnav=Conder |pêşnav=C. R. (Claude Reignier) |weşanger=London : Committee of the Palestine Exploration Fund |tarîx=1881 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=https://archive.org/details/surveyofwesternp00conduoft?view=theater |paşnav2=Palestine Exploration Fund |paşnav3=Kitchener |pêşnav3=Horatio Herbert Kitchener |paşnav4=Palmer |pêşnav4=Edward Henry }}</ref>) bajarekî [[dewleta Filistînê]] ye li beşê [[Urduna Rojava]] ku wekî paytexta îdarî ya ''de facto'' ya dewleta Filistînê ye. Bajar li ser Çiyayê Cihûstanê ye, 10 km li bakurê [[Orşelîm]]ê, li bilindahiyek navînî 872 metre ji asta deryayê, li tenişta el-Bireh hatiye avakirin.<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ramallah |sernav=Ramallah {{!}} Palestine, Map, History, & Population {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-08-13 |roja-gihiştinê=2024-09-07 |ziman=en }}</ref> Di salên dawî de Ramella wekî navendeke sereke ya siyasî, [[Çandinî|çandî]] û [[aborî]] derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jpost.com/Magazine/Features/Article.aspx?id=185283 |sernav=‘Palestine’s new bride’ |malper=web.archive.org |tarîx=2010-08-23 |roja-gihiştinê=2024-09-07 |roja-arşîvê=2010-08-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100823005912/http://www.jpost.com/Magazine/Features/Article.aspx?id=185283 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://travel.nytimes.com/2010/06/06/travel/06next-1.html |sernav=Next Stop - Ramallah’s Clubs Attract Young, Diverse Crowd - NYTimes.com |malper=web.archive.org |tarîx=2010-06-08 |roja-gihiştinê=2024-09-07 |roja-arşîvê=2010-06-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100608121037/http://travel.nytimes.com/2010/06/06/travel/06next-1.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li vir gelek dezgehên hikûmeta Filistînê ku di nav de Muqataa, rûniştgeha fermî ya Serokê Desthilata Neteweyî ya Filistînê, Encumena Yasayî ya Filistînê û baregeha Xizmetên Ewlekariya Filistînê hene. Di heman demê de gelek muzexane û navendên çandî jî hene û xwedan dîmenek jiyana şevê ya berbiçav e. Dema ku ji hêla dîrokî ve bajarokek bi piranî ji [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] pêk dihat. Di roja îro de [[Misilman]] piraniya şêniyên bajêr pêk tînin<ref name=":0" /> û xiristiyanên bajêr hindikahiyek girîng pêk tînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{bajar-şitil}} {{Koord|31|54|N|35|12|E|type:city(947221)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Filistînê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] idiv23zwha5bsxjm3611rhvai1lk1ph 2086002 2086000 2026-08-18T14:49:57Z Kurê Acemî 105128 2086002 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Ramellah''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: رام الله; <small>romanîzekirin</small>: [[Ellah|''Rām Allah'']], “Bilindahiya Ellah“<ref> {{Jêder-kitêb |sernav=The survey of Western Palestine : Arabic and English name lists collected during the survey |paşnav=Conder |pêşnav=C. R. (Claude Reignier) |weşanger=London : Committee of the Palestine Exploration Fund |tarîx=1881 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=https://archive.org/details/surveyofwesternp00conduoft?view=theater |paşnav2=Palestine Exploration Fund |paşnav3=Kitchener |pêşnav3=Horatio Herbert Kitchener |paşnav4=Palmer |pêşnav4=Edward Henry }}</ref>) bajarekî [[dewleta Filistînê]] ye li beşê [[Urduna Rojava]] ku wekî paytexta îdarî ya ''de facto'' ya dewleta Filistînê ye. Bajar li ser Çiyayê Cihûstanê ye, 10 km li bakurê [[Orşelîm]]ê, li bilindahiyek navînî 872 metre ji asta deryayê, li tenişta el-Bireh hatiye avakirin.<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ramallah |sernav=Ramallah {{!}} Palestine, Map, History, & Population {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-08-13 |roja-gihiştinê=2024-09-07 |ziman=en }}</ref> Di salên dawî de Ramellah wekî navendeke sereke ya siyasî, [[Çandinî|çandî]] û [[aborî]] derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jpost.com/Magazine/Features/Article.aspx?id=185283 |sernav=‘Palestine’s new bride’ |malper=web.archive.org |tarîx=2010-08-23 |roja-gihiştinê=2024-09-07 |roja-arşîvê=2010-08-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100823005912/http://www.jpost.com/Magazine/Features/Article.aspx?id=185283 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://travel.nytimes.com/2010/06/06/travel/06next-1.html |sernav=Next Stop - Ramallah’s Clubs Attract Young, Diverse Crowd - NYTimes.com |malper=web.archive.org |tarîx=2010-06-08 |roja-gihiştinê=2024-09-07 |roja-arşîvê=2010-06-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100608121037/http://travel.nytimes.com/2010/06/06/travel/06next-1.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li vir gelek dezgehên hikûmeta Filistînê ku di nav de Muqataa, rûniştgeha fermî ya Serokê Desthilata Neteweyî ya Filistînê, Encumena Yasayî ya Filistînê û baregeha Xizmetên Ewlekariya Filistînê hene. Di heman demê de gelek muzexane û navendên çandî jî hene û xwedan dîmenek jiyana şevê ya berbiçav e. Dema ku ji hêla dîrokî ve bajarokek bi piranî ji [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] pêk dihat. Di roja îro de [[Misilman]] piraniya şêniyên bajêr pêk tînin<ref name=":0" /> û xiristiyanên bajêr hindikahiyek girîng pêk tînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{bajar-şitil}} {{Koord|31|54|N|35|12|E|type:city(947221)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Filistînê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] hh76qcg66qcyljexl4rhi1l04crqoyj 0 68088 2085966 2085965 2026-08-18T12:23:52Z Penaber49 39672 /* */ 2085966 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank TV | nav = Zarok TV | logofile = | logosize = | logoalt = | navê_tam = Zarok TV | destpêk = [[21ê adarê|21 adar]] [[2015]] | dema girtinê = [[29ê îlon|29 îlon]] [[2016]] | şirket = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | ziman = [[Kurdî]] ([[kurmancî]] - [[kirmanckî]] - [[soranî]]) | broadcast area = [[Rojhilata Navîn]], [[Afrîka]], [[Asya]] | malper = [https://zaroktv.com.tr Zarok TV Kurmancî/Kirmanckî] [https://zaroktv.krd Zarok TV Soranî] | sat serv 1 = Kurmancî/Kirmanckî: Turksat 6A (42.0°E) | sat chan 1 = 12111 Mhz - V (Vertical) - 27500 sym. | online serv 1 = Zarok TV Live Stream - Zindî Kurmancî | online chan 1 = [https://zindikurmanci.zaroktv.com.tr] | online serv 2 = Zarok TV Live Stream - Zindî Kirmanckî | online chan 2 = [https://zindikirmancki.zaroktv.com.tr] | online serv 3 = Zarok TV Live Stream - Zindî Soranî | online chan 3 = [https://zindisorani.zaroktv.com.tr] | sat serv 2 = Kurmancî/Soranî: Eutelsat 7 West A / Nilesat (7.0°W) | sat chan 2 = 11354 Mhz - V (Vertical) - 27500 sym. }} '''Zarok TV''' kanaleke ji bona zarokan e ku navenda televîzyonê li [[Amed]]ê ye. Zarok TV yek ji kanala ji bona zarokan a bi kurdî ye û yekem kanala televizyonê ya bi kurdî yê li [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Kanal bi weşana 24 saeten bi bername û xizefîlmên bi [[zimanê kurdî]] weşanê dike. Zarok TV di [[21ê adarê|21ê adara]] sala [[2015]]an dest bi weşanê kiriye û heya niha bi bernameyên cihêreng rojane 24 saetan weşanê dike. Kanal bi formata pirzaravayî bi [[kurmancî]], [[kirmanckî]] û [[soranî]] weşana xwe berdewam dike. Şîara Zarok TVyê "Ji Bo Me Zarok TV!" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar1=Gareth Jones |nivîskar2=Ercan Gürses |sernav=Turkey shuts scores of media outlets, sacks generals |rojname=Al Jazeera |url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/turkey-close-army-high-schools-failed-coup-160727165730365.html |tarîx=2016-07-28 |roja-gihiştinê=2016-07-28 }}</ref><ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/police-raid-tv-station-over-terror-propaganda-cut-broadcast.aspx?pageID=238&nID=104577&NewsCatID=341 Police raid TV station over ‘terror propaganda,’ cut broadcast]</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=İMC TV de kapatıldı |tercimeya-sernav=IMC TV was also closed |url=http://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-37517516 |weşanger=BBC World Service |tarîx=2016-09-30 |roja-gihiştinê=2016-10-04 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey police shut down pro-Kurdish TV channel live on air |rojname=Gulf News |url=http://gulfnews.com/news/mena/turkey/turkey-police-shut-down-pro-kurdish-tv-channel-live-on-air-1.1906713 |tarîx=2016-10-04 |roja-gihiştinê=2016-10-04 }}</ref> == Bernameyên Zarok TVyê == * Çawa çê bû? * Amûrjen * Gulokê * Arîn û Beybûn * Dema Kurmancîyê * Demê Kirmanckî * Dora Te * Bikişîne & Bişîne * Kêf Kêfa Min E! * De Bêje * Bipirse Hey Bipirse * Stranên Bajaran * Ew Kî Ye/Ew Çi Ye * Xêz û Xeyal * Tîto Çi Xêz Dike? * Sindoqa Çîrokan * Fîlozofîya Zarokan * Elîko û Azado * Bahol * Jîjo û Kewê * Kenkenok * Kî Dikare? * Masî û Kevjal * Morî * Xewnistan * Yarîn û Şêrko * Hebû Tune Bû * Zarokistan * Hunerên Destan * [[Ximşê û Pixko]] == Fîlmên sînemayî yên Zarok TVyê == * Hût * Sol * Berfemêr û Berfekûçik (The Snowman and the Snowdog) * Berfemêr (The Snowman) * Wallace û Gromît (Wallace & Gromit) * Werdeke Nexweşik (The Ugly Duckling) * Raindrop * Pînokyo (The True Story of Pinocchio) * Moby Dick * Lmn's * Jasper * Macerayên Gulliver (Le Merveilleux voyage de Gulliver) == Xêzefîlmên Zarok TVyê == * Pînik * Nikil û Gewez * Pîya * Celo û Darkutok * Gergerok * Pergala Rojê * Doktor Bînoks (The Dr. Binocs Show) * Bi Min Bawer Be (Trust Me - I'm a Genie) * Gnoufs * Ez û Robotê Xwe (Me and My Robot) * Mouk * Pipi, Pupu and Rosmary * Milo * Yakarî * Woozle û Pip (Woozle and Pip) * Wanda û Fezayî (Wanda and the Alien) * Tom û Qetek Nan (Tom and the Slice of Bread with Strawberry Jam and Honey) * Hirçokên Me (We Bare Bears) * Hareport * Sîrka Gerok a Tobby (Toby’s Travelling Circus) * Tintin * Taqîgeha Dexter (Dexter's Laboratory) * Şanoya Ezopê (Aesop's Theater) * Stêrka Laura (Laura's Star) * Road Runner * Rêzikên Angelo (Angelo Rules) * Pocahontas * Plankton Invasion * Pengûenên Madagaskarê * Aferîdeyên Pir Biçûk (Very Small Creatures) * Kîvroşkên Wêrek (Brave Bunnies) * Teletabî (Teletubbies) * Morf (The Morph) * Ejdeha Digby (Digby Dragon) * Shaûnê Kavir (Shaun the Sheep) * Girê Olobob (Olobob Top) * Nexweşxaneya Serê Gir (Hilltop Hospital) * Nanber (Breadwinners) * Bugged * Dema Timmy (Timmy Time) * Bi Timmy Re Wexta Fêrbûnê (Learning Time with Timmy) * Çîrokên Du Deqeyî (Two Minutes Tales) * Mam Bapîr (Uncle Grandpa) * Brendaya Zîrek (Clever Brenda) * Hevalê Min Meymûn (My Gym Partner’s a Monkey) * Fîksîyona Zanistî (Science Fiction) * Astroblast * Flapjack * Gumball * Wussywat * Masha û Hirço (Masha and the Bear) * Daristana Gulbihar (Buttercup Wood) * Vic the Viking * Hevalên Kuçeya Kuncî (Sesame Street Friends) * Beqên Şopger (Toad Patrol) * [[Heidi]] * Hejmarblok (Numberblocks) * Mûnky û Trunk (Munky and Trunk) * Mêjîyê Qerisî (Brain Freeze) * Colourblocks * [[Caillou]] * ''[[Sifinc Bob]] ''(SpongeBob SquarePants) * [[Cedric]] * [[Çolistanên Oscar]] * [[Şînok]] (fransî: ''Les Schtroumpfs'') * Garfield * [[Yakari]] * [[Bajarokê Mirîşkan]] (Chicken Town) * Baxçeyê Ajalan (64th Zoo Lane) * [[Billy&Buddy]] * [[Hespikê Avê]] (Little Hippo) * [[Trotro]] * [[Louie]] * [[Pablo: Roviyê Sor ê Piçûk]] (Pablo the Little Fox) * [[Fîneas û Ferb (rêzefîlm)|Fîneas û Ferb]] (Phineas and Ferb) * [[Corneil&Bernie]] * [[Mig Dibêje]] (Mig Said) * [[Çîroka bêdawî (rêzefîlm)|Çîroka bêdawî]] (The Neverending Story) * [[Mêşhingiv Maya]] (almanî: ''Die Biene Maja'') * [[Darbirên hêrsok]] (The Angry Beavers) * [[Avatar (rêzefîlm)|Avatar]] * [[Mala periyan (rêzefîlm)|Mala periyan]] (The Fairly OddParents) * [[Avatar (rêzefîlm)|Avatar]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://zaroktv.com.tr Malpera Zarok TV (Bi Kurmancî/Kirmanckî) - www.zaroktv.com.tr] * [https://zaroktv.krd Malpera Zarok TV (Bi Soranî) - www.zaroktv.krd] * [https://zindikurmanci.zaroktv.com.tr Zarok TV Zindî - Kurmancî] * [https://zindikirmancki.zaroktv.com.tr Zarok TV Zindî - Kirmanckî] * [https://zindisorani.zaroktv.com.tr Zarok TV Zindî - Soranî] * [https://www.facebook.com/ZarokTV Zarok TV Facebook] * [https://x.com/ZarokTV Zarok TV X/Twitter] * [https://youtube.com/ZarokTV Zarok TV YouTube] * [https://instagram.com/zaroktv Zarok TV Instagram] * [https://tiktok.com/@zaroktv Zarok TV TikTok] * [https://sptfy.com/zaroktv Zarok TV Spotify]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }} * [https://soundcloud.com/zaroktv Zarok TV Soundcloud] {{Kanalên televîzyonê yên kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Avabûnên 2015an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kanalên televîzyonê ji bo zarokan]] [[Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî]] nrijy1g8foxxa1l8eipnb6jcuwq0itw 2085967 2085966 2026-08-18T12:24:45Z Penaber49 39672 /* */ 2085967 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank TV | nav = Zarok TV | logofile = | logosize = | logoalt = | navê_tam = Zarok TV | destpêk = [[21ê adarê|21 adar]] [[2015]] | dema girtinê = [[29ê îlon|29 îlon]] [[2016]] | şirket = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | ziman = [[Kurdî]] ([[kurmancî]] - [[kirmanckî]] - [[soranî]]) | broadcast area = [[Rojhilata Navîn]], [[Afrîka]], [[Asya]] | malper = [https://zaroktv.com.tr Zarok TV Kurmancî/Kirmanckî] [https://zaroktv.krd Zarok TV Soranî] | sat serv 1 = Kurmancî/Kirmanckî: Turksat 6A (42.0°E) | sat chan 1 = 12111 Mhz - V (Vertical) - 27500 sym. | online serv 1 = Zarok TV Live Stream - Zindî Kurmancî | online chan 1 = [https://zindikurmanci.zaroktv.com.tr] | online serv 2 = Zarok TV Live Stream - Zindî Kirmanckî | online chan 2 = [https://zindikirmancki.zaroktv.com.tr] | online serv 3 = Zarok TV Live Stream - Zindî Soranî | online chan 3 = [https://zindisorani.zaroktv.com.tr] | sat serv 2 = Kurmancî/Soranî: Eutelsat 7 West A / Nilesat (7.0°W) | sat chan 2 = 11354 Mhz - V (Vertical) - 27500 sym. }} '''Zarok TV''' kanaleke zarokan e ku navenda televîzyonê li [[Amed]]ê ye. Zarok TV yek ji kanala ji bona zarokan a bi kurdî ye û yekem kanala televizyonê ya bi kurdî yê li [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Kanal bi weşana 24 saeten bi bername û xizefîlmên bi [[zimanê kurdî]] weşanê dike. Zarok TV di [[21ê adarê|21ê adara]] sala [[2015]]an dest bi weşanê kiriye û heya niha bi bernameyên cihêreng rojane 24 saetan weşanê dike. Kanal bi formata pirzaravayî bi [[kurmancî]], [[kirmanckî]] û [[soranî]] weşana xwe berdewam dike. Şîara Zarok TVyê "Ji Bo Me Zarok TV!" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar1=Gareth Jones |nivîskar2=Ercan Gürses |sernav=Turkey shuts scores of media outlets, sacks generals |rojname=Al Jazeera |url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/turkey-close-army-high-schools-failed-coup-160727165730365.html |tarîx=2016-07-28 |roja-gihiştinê=2016-07-28 }}</ref><ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/police-raid-tv-station-over-terror-propaganda-cut-broadcast.aspx?pageID=238&nID=104577&NewsCatID=341 Police raid TV station over ‘terror propaganda,’ cut broadcast]</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=İMC TV de kapatıldı |tercimeya-sernav=IMC TV was also closed |url=http://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-37517516 |weşanger=BBC World Service |tarîx=2016-09-30 |roja-gihiştinê=2016-10-04 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey police shut down pro-Kurdish TV channel live on air |rojname=Gulf News |url=http://gulfnews.com/news/mena/turkey/turkey-police-shut-down-pro-kurdish-tv-channel-live-on-air-1.1906713 |tarîx=2016-10-04 |roja-gihiştinê=2016-10-04 }}</ref> == Bernameyên Zarok TVyê == * Çawa çê bû? * Amûrjen * Gulokê * Arîn û Beybûn * Dema Kurmancîyê * Demê Kirmanckî * Dora Te * Bikişîne & Bişîne * Kêf Kêfa Min E! * De Bêje * Bipirse Hey Bipirse * Stranên Bajaran * Ew Kî Ye/Ew Çi Ye * Xêz û Xeyal * Tîto Çi Xêz Dike? * Sindoqa Çîrokan * Fîlozofîya Zarokan * Elîko û Azado * Bahol * Jîjo û Kewê * Kenkenok * Kî Dikare? * Masî û Kevjal * Morî * Xewnistan * Yarîn û Şêrko * Hebû Tune Bû * Zarokistan * Hunerên Destan * [[Ximşê û Pixko]] == Fîlmên sînemayî yên Zarok TVyê == * Hût * Sol * Berfemêr û Berfekûçik (The Snowman and the Snowdog) * Berfemêr (The Snowman) * Wallace û Gromît (Wallace & Gromit) * Werdeke Nexweşik (The Ugly Duckling) * Raindrop * Pînokyo (The True Story of Pinocchio) * Moby Dick * Lmn's * Jasper * Macerayên Gulliver (Le Merveilleux voyage de Gulliver) == Xêzefîlmên Zarok TVyê == * Pînik * Nikil û Gewez * Pîya * Celo û Darkutok * Gergerok * Pergala Rojê * Doktor Bînoks (The Dr. Binocs Show) * Bi Min Bawer Be (Trust Me - I'm a Genie) * Gnoufs * Ez û Robotê Xwe (Me and My Robot) * Mouk * Pipi, Pupu and Rosmary * Milo * Yakarî * Woozle û Pip (Woozle and Pip) * Wanda û Fezayî (Wanda and the Alien) * Tom û Qetek Nan (Tom and the Slice of Bread with Strawberry Jam and Honey) * Hirçokên Me (We Bare Bears) * Hareport * Sîrka Gerok a Tobby (Toby’s Travelling Circus) * Tintin * Taqîgeha Dexter (Dexter's Laboratory) * Şanoya Ezopê (Aesop's Theater) * Stêrka Laura (Laura's Star) * Road Runner * Rêzikên Angelo (Angelo Rules) * Pocahontas * Plankton Invasion * Pengûenên Madagaskarê * Aferîdeyên Pir Biçûk (Very Small Creatures) * Kîvroşkên Wêrek (Brave Bunnies) * Teletabî (Teletubbies) * Morf (The Morph) * Ejdeha Digby (Digby Dragon) * Shaûnê Kavir (Shaun the Sheep) * Girê Olobob (Olobob Top) * Nexweşxaneya Serê Gir (Hilltop Hospital) * Nanber (Breadwinners) * Bugged * Dema Timmy (Timmy Time) * Bi Timmy Re Wexta Fêrbûnê (Learning Time with Timmy) * Çîrokên Du Deqeyî (Two Minutes Tales) * Mam Bapîr (Uncle Grandpa) * Brendaya Zîrek (Clever Brenda) * Hevalê Min Meymûn (My Gym Partner’s a Monkey) * Fîksîyona Zanistî (Science Fiction) * Astroblast * Flapjack * Gumball * Wussywat * Masha û Hirço (Masha and the Bear) * Daristana Gulbihar (Buttercup Wood) * Vic the Viking * Hevalên Kuçeya Kuncî (Sesame Street Friends) * Beqên Şopger (Toad Patrol) * [[Heidi]] * Hejmarblok (Numberblocks) * Mûnky û Trunk (Munky and Trunk) * Mêjîyê Qerisî (Brain Freeze) * Colourblocks * [[Caillou]] * ''[[Sifinc Bob]] ''(SpongeBob SquarePants) * [[Cedric]] * [[Çolistanên Oscar]] * [[Şînok]] (fransî: ''Les Schtroumpfs'') * Garfield * [[Yakari]] * [[Bajarokê Mirîşkan]] (Chicken Town) * Baxçeyê Ajalan (64th Zoo Lane) * [[Billy&Buddy]] * [[Hespikê Avê]] (Little Hippo) * [[Trotro]] * [[Louie]] * [[Pablo: Roviyê Sor ê Piçûk]] (Pablo the Little Fox) * [[Fîneas û Ferb (rêzefîlm)|Fîneas û Ferb]] (Phineas and Ferb) * [[Corneil&Bernie]] * [[Mig Dibêje]] (Mig Said) * [[Çîroka bêdawî (rêzefîlm)|Çîroka bêdawî]] (The Neverending Story) * [[Mêşhingiv Maya]] (almanî: ''Die Biene Maja'') * [[Darbirên hêrsok]] (The Angry Beavers) * [[Avatar (rêzefîlm)|Avatar]] * [[Mala periyan (rêzefîlm)|Mala periyan]] (The Fairly OddParents) * [[Avatar (rêzefîlm)|Avatar]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://zaroktv.com.tr Malpera Zarok TV (Bi Kurmancî/Kirmanckî) - www.zaroktv.com.tr] * [https://zaroktv.krd Malpera Zarok TV (Bi Soranî) - www.zaroktv.krd] * [https://zindikurmanci.zaroktv.com.tr Zarok TV Zindî - Kurmancî] * [https://zindikirmancki.zaroktv.com.tr Zarok TV Zindî - Kirmanckî] * [https://zindisorani.zaroktv.com.tr Zarok TV Zindî - Soranî] * [https://www.facebook.com/ZarokTV Zarok TV Facebook] * [https://x.com/ZarokTV Zarok TV X/Twitter] * [https://youtube.com/ZarokTV Zarok TV YouTube] * [https://instagram.com/zaroktv Zarok TV Instagram] * [https://tiktok.com/@zaroktv Zarok TV TikTok] * [https://sptfy.com/zaroktv Zarok TV Spotify]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }} * [https://soundcloud.com/zaroktv Zarok TV Soundcloud] {{Kanalên televîzyonê yên kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Avabûnên 2015an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kanalên televîzyonê ji bo zarokan]] [[Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî]] o8bq2magf8i0y6t2ofpxoy1tmqt07oe 0 72121 2086090 1829822 2026-08-18T20:15:00Z Avestaboy 34898 2086090 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} [[Wêne:Aristotele, organon, XIII secolo (bml, pluteo 11 sin 1) 01.jpg|thumb|{{PAGENAME}}]] '''Organon''' ([[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Ὄργανον, ''Órganon'' tê wateya "Hacet") berhema [[Arîstotelês]] e ku ji 6 cîldan pêk tê.<ref>John Corcoran, Aristotle's Prior Analytics and Boole's Laws of Thought, History and Philosophy of Logic, vol. 24 (2003), pp. 261–288.</ref> Arîstotelês bi xwe navê berhemê lê nekiriye, lê du wî re talebeyên li pê şopa wî lê kirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Berhemên Arîstotelês]] o91z1l4jbt48j43jaonpnjoo6y8fgd1 0 129247 2086106 2069161 2026-08-18T20:49:35Z Avestaboy 34898 2086106 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Adrien Guignet - Retreat of the ten thousand.jpg | sernavê_wêne = Di Şerê de Meşa Dehhezaran, ji [[Jean Adrien Guignet]]. Louvre }} '''Anabasîs''', wek '''Meşa Dehhezaran''' jî tê nasîn<ref>[[Mihemed Emîn Zekî Beg]] (1931/2002). Dîroka kurd û Kurdistanê. Stembol: Avesta. r. 6.</ref>, berhema [[dîroknas]] û nivîskarê [[helenî]] [[Ksenofon]] e. Pirtûk li sala 400an b.z. de hatiye nivîsandin û qala şerê artêşa [[yewnanî]] dike.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |url=https://alikarduxos.files.wordpress.com/2017/03/ksenophon-anabasis-onbinlerin-dc3b6nc3bcc59fc3bc.pdf |sernav=ANABASİS, On Binlerin Dönüşü, r. 7, İstanbul, 1974 |ziman=tr }}</ref> == Naveroka pirtûkê == Pirtûk behsa şerê [[leşkerê kirêkirî]] yê [[yewnanî]] yê alîkar ê [[Kûruş]] û leşkerê [[Erdeşêrê Duyem]] dike. Di vî şerî de Ksenofon jî bû. Şer, bi serfiraziya Erdeşêr û bi mirina Kûruş dawî bû. Lê di şer de artêşa kirêkirî ya yewnanî jî serfiraz bû. Paşê leşkerê yewnanî bi tenê ji ser [[Anatolya]] de heta ji peravên [[Behra Reş]] çûne welatê xwe û di vê demê de têkoşînên wan tê qalkirin.<ref name=":0" /> Pirtûk behsa qewmê ''[[karduxî]]'' (''Karduchoi'') jî dike ku ew li gora lêkolîneran bi dîroka kurdan re têkildar e.<ref>Rawlinson, George, ''The Seven Great Monarchies Of The Ancient Eastern World, Vol 7', 1871. [http://www.gutenberg.org/etext/16167 (copy at Project Gutenberg)] </ref><ref name="Fundação Calouste Gulbenkian 1989">Revue des études arméniennes, vol.21, 1988-1989, p.281, By Société des études armeniennes, Fundação Calouste Gulbenkian, Published by Imprimerie nationale, P. Geuthner, 1989.</ref><ref>A.D. Lee, ''The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia'', Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366-374 (see p.371)</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anabasîs| ]] [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê yên sedsala 4an b.z.]] gbrzx4f02jvkknuxfd5ajl59ju3sw4h 14 136379 2086223 1895867 2026-08-19T09:42:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2086223 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhem li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Hezarsala 2an|Berhem]] [[Kategorî:Hezarsala 2an di hunerê de]] st2lej5u5w70imkp57033dsueajejx9 2086224 2086223 2026-08-19T09:43:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2086224 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhem li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Hezarsala 2an|Berhem]] [[Kategorî:Hezarsala 2an di hunerê de|Berhem]] ndpk619cin90iqe6g58sg56i53mr2pr 14 136445 2086211 1876949 2026-08-19T09:25:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2086211 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 20an|Pirtûk]] hoppi0mc48dcdgqgrgfxqoi2x2cmj6d 2086212 2086211 2026-08-19T09:29:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2086212 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 20]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 20an|Pirtûk]] c3ageic1kn1e4wdxuhqdb4y3ork4x9u 14 136482 2086208 1807216 2026-08-19T09:23:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2086208 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 19an|Pirtûk]] dhd1f9ya3kpvwajo6vphs021zo7qkrm 2086209 2086208 2026-08-19T09:23:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2086209 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 19an|Pirtûk]] mq4lxtawzbstingdoycaq6zigqg57rn 2086210 2086209 2026-08-19T09:24:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2086210 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 19]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 19an|Pirtûk]] afbhtuh18jlh5dpw9hwyc61h4heuoij 14 137865 2086155 1970210 2026-08-19T07:55:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2086155 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 13an]] 74hppkdygzzx5q95852sg774mboumxs 2086156 2086155 2026-08-19T07:55:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2086156 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 13an]] 3u4akios8387b6m75ugtdng9owu7ntz 2086157 2086156 2026-08-19T07:56:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2086157 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 13]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 13an]] eay0br6a4ecpzalapgu8zwwdolemyxn 2086159 2086157 2026-08-19T07:58:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2086159 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 13]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 13an|Pirtûk]] 6aisbt5lhfkjis8ef31gz09uukmavn0 14 137889 2086173 1645737 2026-08-19T08:23:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2086173 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 17]] rykyfli6xtgtrfeeiub8irr6v8d59cv 2086174 2086173 2026-08-19T08:23:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2086174 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 17]] d1iz0vqz0ngopxufnugpda4ec3lnfmb 2086175 2086174 2026-08-19T08:28:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2086175 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 17]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 17an|Pirtûk]] opkpiskv1bwbxm44prbrqjvm5fyytsn 0 141123 2086047 2083340 2026-08-18T16:00:24Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086047 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Coquina variation3.jpg|thumb|Qalîkên ferdên di nav cureyên moluskê yên bivalve, Donax variabilis de reng û şêweyên cihêreng di fenotîpên xwe de nîşan didin.]] [[Wêne:Punnett square mendel flowers.svg|thumb|Li vir pêwendiya di navbera genotip û fenotîpê de, bi karanîna çarçoveyek Punnett de, ji bo karaktera rengê petalê di rîweka polkeyê de tê destnîşan kirin. Tîpên B û b genên ji bo rengan temsîl dikin û wêne fenotîpên encam nîşan didin. Ev nîşan dide ka fire genotîp (BB û Bb) çawa dikarin heman fenotîpê (petalên binefşî) bidin.]] '''fenotîp''' an jî '''Rûxsarebabet''' (bî înglîzî: ''phenotype''), komek ji taybetmendî an jî sîfetê zîndewerê ye ku bi bandorên bomaweyê ([[genetîk]]) û bi bandora hawîrdorê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://evolution.berkeley.edu/genotype-versus-phenotype/ |sernav=Genotype versus phenotype - Understanding Evolution |tarîx=2021-10-06 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-10-20 }}</ref> Têgîna fenotîpê [[Morfolojî|morfolojiya]] organîzmayê (form û awayiyek fizîkî), pêvajoyên pêşketina organîzmê, taybetmendiyên [[biyokîmya]]yî û [[Fizyolojî|fîzyolojiyê]], tevgerên organîzmayê û hilberîna tevgerê vedihewîne. Fenotîpa organîzmayê ji du hokarên bingehîn pêk tê ku têde derbîrîna koda bomaweyî ya organîzmayê ango bomawebabet (bî înglîzî:''genotype'') û bandora hokarên hawîrdorê heye. Dibe ku herdu hokar bi hev re têkiliyê daynin ku zêdetir bandorê li fenotîpê bikin. Dema ku didu an jî zêdetir fenotîpên bi eşkereyî cuda di heman cureyê nifûsê de hebin, ji vê cureyê re polîmorf tê gotin. Mînakek baş-belgekirî ya polîmorfîzmê rengînkirina Labrador Retriever e dema ku rengê çermê bi gelek genan ve girêdayî ye ku bi zelalî di hawîrdorê de wekî [[zer]], reş û qehweyî têne dîtin. [[Richard Dawkins]] di sala 1978an de û dûv re dîsa dî sala 1982an de di pirtûka xwe ya "The Extended Phenotype" de pêşniyar dike ku mirov dikare hêlînên çûkan û avahiyên din ên çêkirî yên wekî hêlînên ''caddisfly'' (celebek perperik) û kevroşkan û bendavên darbiran (bi en: b''eaver'') wekî "fenotipên berfireh" bibîne.<ref name="Dawkins2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Dawkins |pêşnav=Richard |tarîx=2010-04-26 |sernav=Replicator Selection and the Extended Phenotype3 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1439-0310.1978.tb01823.x |kovar=Zeitschrift für Tierpsychologie |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=61–76 |doi=10.1111/j.1439-0310.1978.tb01823.x }}</ref> Wilhelm Johannsen di sala 1911an de ji bo cudahiya di navbera madeya bomawayî ya zîndewerê û tiştên ku ew madeyên bomaweyî hildiberîne eşkere bike, ji hev cudakirina genotîp û fenotipê pêşniyar kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Churchill |pêşnav=Frederick B. |tarîx=1974-03-01 |sernav=William Johannsen and the genotype concept |url=https://doi.org/10.1007/BF00179291 |kovar=Journal of the History of Biology |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |rr=5–30 |doi=10.1007/BF00179291 |issn=1573-0387 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Johannsen |pêşnav=W |tarîx=2014 |sernav=The genotype conception of heredity1 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4258772/ |kovar=International Journal of Epidemiology |cild=43 |hejmar=4 |rr=989–1000 |doi=10.1093/ije/dyu063 |issn=0300-5771 |pmc=4258772 |pmid=24691957 }}</ref> Cudahî dişibe ya ku August Weismann (1834-1914) pêşniyar kiriye ku di navbera xaneyên gametçêker û laşexaneyan (xaneyên laş) de cudahî heye. == Pênasekirin == [[Wêne:Genotype Plus Environment ku.svg|thumb|Rûxsarebabet an jî fenotîp, komek ji taybetmendî an jî sîfetê zîndewerê ye ku bi bandorên bomaweyê (genetîk) û bi bandora hawîrdorê re derdikeve holê.]] Tevî pênaseya wê ya hêsan, di têgîna fenotîpê de hûrguliyên veşartî hene. Tevî molekulên wekî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] û proteînan, dibe ku diyar bibe her tiştê ku bi genotipê ve girêdayî ye, fenotîpek e. Piraniya molekul û pêkhateyên ku ji hêla madeyên bomaweyî ve têne kod kirin, di rûxsarê zîndewerê de xuya nabîn, lê dîsa jî têne çavdêrîkirin (mînak teknîka "Western blotting" a jî bo testbîtkîrîna proteînek diyarkiri) û bi vî rengî beşek ji fenotîpê ne; [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|komeleyên xwîna]] mirovan mînakek e. Bi her awayî, têgeha fenotîp taybetmendîyên bomaweyî an sîfetên xwerû yên ku têne dîtin an jî taybetmendiyên ku dikarin bi hinek prosedurên teknîkî ve bêne dîtin vedihewîne. [[Wêne:Komeleyên_xwînê_ku.png|thumb|Komeleyên xwînê yên sîstema ABO de rûxsarebabet (fenotîp) û bomawebabet (genotip) têne destnîşan kirin.]] Peyva "fenotîp" carinan bi xeletî wekî kurtenivîsek ji bo cudahiya fenotîp a di navbera mutant û celebê wê yê kûvî de bi xeletî tê bikar anîn ku ev jî dibe sedema çêbûna fîkîra nerast a "fenotîpa mutasyonê tune".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Behavioural phenotypes |url=https://archive.org/details/behaviouralpheno0000unse_y8k0 |tarîx=1995 |weşanger=Mac Keith [u.a.] |isbn=978-1-898683-06-3 |paşnavê-edîtor=O'Brien |pêşnavê-edîtor=Gregory |series=Clinics in developmental medicine |cih=London }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=flz27_U0AhgC&q=%22behavioural+phenotypes+in+clinical+practice%22 |sernav=Behavioural Phenotypes in Clinical Practice |paşnav=O'Brien |pêşnav=Gregory |tarîx=2002-01-21 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-898683-27-8 |ziman=en }}</ref> Tevger û encamên tevgeran jî fenotîp in, ji ber ku tevger taybetmendiyên berçav in. Di nav fenotîpên tevgerî de zanayetî (bi en ''cognitive''), kesayetî û qalibên tevgerê hene. Dibe ku hinek fenotîpên tevgerî nexweşiyên derûnî an jî sendroman diyar bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Bernard D. |tarîx=1949 |sernav=The Isolation of Biochemically Deficient Mutants of Bacteria by Means of Penicillin |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1062948/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=35 |hejmar=1 |rr=1–10 |issn=0027-8424 |pmc=1062948 |pmid=16588845 }}</ref> '''Fenom''' koma hemû sîfetên ku ji hêla [[xane]]yek, [[Şane (biyolojî)|şaneyek]], organek, zîndewerek an celebek ve têne diyar kirin e. Ev têgîn yekem car ji hêla Davis ve di sala 1949an de hatiye bikaranîn,"Em li vir çi [[Sîtoplazma|sîtoplazmî]] çi [[navik]]î be ji bo tevahiya beşen ku nexweberhilberîner ên xaneyê, peyva fenom peşniyar dikin. Fenom dê bibe bingeha maddî ya fenotîpê, çawa ku genom bingeha maddî ya genotipê ye". Her çiqas peyva fenom gelek salan e tê bikaranîn, cudahiya di navbera bikaranîna fenom û fenotîpê de pirsgirêk heye. Pênaseyek pêşniyarkirî ji bo herdu têgehan wekî "tevahiya fizîkî ya hemî taybetmendiyên zîndewerek an taybetmendiya yek ji koendamên wê" ji hêla Mahner û Kary ve di sala 1997an de hate pêşkêşkirin ku amaje dikin ku her çend zanyar mêldar in ku van û peyvên têkildar bi rengek bikêr bikar bînin ku rê li ber lêkolînê nagire, têgeh baş nehatine diyarkirin û bikaranîna peyvan ne lihevhatî ye. Hinek bikaranîna têgehan destnîşan dikin ku diyardeya organîzmek diyar çêtirîn wekî celebek matrîks daneya ku diyardeya laşî ya fenotîpê temsîl dike tê fam kirin. Mînak, nîqaşên ku A.Varki di nav wan kesên ku heta sala 2003an ev têgîn bikar anîne de van pênaseyên jêrîn pêşniyar kirine: "Zanyariya temamî ya laşê ku fenotîpên zîndewerê, di bin bandora hokarên bomaweyî û hawîrdorê de diyar dike".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Varki |pêşnav=Ajit |paşnav2=Altheide |pêşnav2=Tasha K. |tarîx=2005-12-01 |sernav=Comparing the human and chimpanzee genomes: Searching for needles in a haystack |url=https://genome.cshlp.org/content/15/12/1746 |kovar=Genome Research |ziman=en |cild=15 |hejmar=12 |rr=1746–1758 |doi=10.1101/gr.3737405 |issn=1088-9051 |pmid=16339373 }}</ref> Tîmek din a lêkolîneran "fenoma mirovî [wek] cihek lêgerîna piralî ya bi çend astên neurobiolojîkî ku proteome, sîstemên xaneyî (mînak, rêyên sinyalan), [[Koendama demarê|koendama demarî]] û fenotîpên çawanî (bi en: ''cognitive'') û tevgerî vedihewîne destnîşan dike."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=SIEBNER |pêşnav=H. R. |paşnav2=CALLICOTT |pêşnav2=J. H. |paşnav3=SOMMER |pêşnav3=T. |paşnav4=MATTAY |pêşnav4=V. S. |tarîx=2009-11-24 |sernav=FROM THE GENOME TO THE PHENOME AND BACK: LINKING GENES WITH HUMAN BRAIN FUNCTION AND STRUCTURE USING GENETICALLY INFORMED NEUROIMAGING |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3013363/ |kovar=Neuroscience |cild=164 |hejmar=1 |rr=1–6 |doi=10.1016/j.neuroscience.2009.09.009 |issn=0306-4522 |pmc=3013363 |pmid=19751805 }}</ref> Biyologên [[riwek]]an di lêkolîna fîzyolojiya riwekan de dest bi lêkolîna fenomê kirine.<ref name="Furbank2011">{{Jêder-kovar |paşnav=Furbank |pêşnav=Robert T. |paşnav2=Tester |pêşnav2=Mark |tarîx=2011 |sernav=Phenomics – technologies to relieve the phenotyping bottleneck |url=https://doi.org/10.1016/j.tplants.2011.09.005 |kovar=Trends in Plant Science |cild=16 |hejmar=12 |rr=635–644 |doi=10.1016/j.tplants.2011.09.005 |issn=1360-1385 }}</ref> Di sala 2009an de tîmek lêkolînê bi karanîna tomarên tenduristiyê yên elektronîkî (EHR) yên ku bi biyobankên [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê ve girêdayî ne, pêkaniya naskirina komeleyên genotîp-fenotip nîşan dane. Lêkolîneran ji vê rêbazê re digotin lêkolîna komeleya phenome-wide (PheWAS).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Denny |pêşnav=Joshua C. |paşnav2=Ritchie |pêşnav2=Marylyn D. |paşnav3=Basford |pêşnav3=Melissa A. |paşnav4=Pulley |pêşnav4=Jill M. |paşnav5=Bastarache |pêşnav5=Lisa |paşnav6=Brown-Gentry |pêşnav6=Kristin |paşnav7=Wang |pêşnav7=Deede |paşnav8=Masys |pêşnav8=Dan R. |paşnav9=Roden |pêşnav9=Dan M. |tarîx=2010-05-01 |sernav=PheWAS: demonstrating the feasibility of a phenome-wide scan to discover gene–disease associations |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2859132/ |kovar=Bioinformatics |cild=26 |hejmar=9 |rr=1205–1210 |doi=10.1093/bioinformatics/btq126 |issn=1367-4803 |pmc=2859132 |pmid=20335276 }}</ref> Bî îlhamgirtina peresîna ji genotîpê ber bi genomê û ber bi pan-genomê, fikra keşfkirina pêwendîya di navbera pan-fenom, pan-genom û pan-hawîr di sala 2023 de hate pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Guo |pêşnav=Tingting |paşnav2=Li |pêşnav2=Xianran |tarîx=2023-02-01 |sernav=Machine learning for predicting phenotype from genotype and environment |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0958166922001872 |kovar=Current Opinion in Biotechnology |cild=79 |rr=102853 |doi=10.1016/j.copbio.2022.102853 |issn=0958-1669 }}</ref> == Çeşîddarîyên fenotîpê == Çeşîddarîya fenotîpê (ji ber çeşîddarîya bomaweyê) ji bo peresînê (bi en: e''volution'') ji hêla hilbijartina sîrûştî de şertek bingehîn e. Ê ku bandor lî ser nîfşên pêşerojê dîke (an nake), zîndewer bî xwe ye. Ji ber vê yekê hilbijartina sîrûştî, bi rêya tevkarîya fenotîpan, bi awayekî nerasterast bandor li genotîpa komeleya zîndeyî (bi en: population) dike. Ger ku çeşîddariya fenotîpê nebe, ji hêla hilbijartina sirûştî de peresîn çênabe. Hevbandoriya di navbera genotîpê û fenotîpê de pir caran ji hêla hevbandoriyên jêrîn ve tên fêm kirin: :bomawebabet (genotîp) + hawîrdor → rûxsarebabet (fenotîp) Guhertoyek hûrgilî ya derbar ev e: :genotîp + hawîrdor + genotîp û hevbandoriya hawîrdorê → fenotîp Genotîp bi gelemperî di guhertin û derbirîna fenotîpan de xwedan nermbûnek mezin in ku di gelek zîndeweran de ev fenotîp di bin şert û mercên hawîrdorê yên cihêreng de pir cûda ne. Riweka ''Hieracium umbellatum'' li Swêdê li du jîngehên cuda şîn dibe. Riweka li jîngehek zinarîn ku zinarên li kêleka deryayê ne, bi pelên fireh û kulîlkên berbelavkirî ne; riweka din jî di nav tepeyên qûmê de ye û bi pelên biçûk û bi kulîlkên hevgirtî şîn dibin. Ji ber çeşîddariya jingehê, belavbûna vê riwekê li seranserê peravên [[Swêd]]ê ne heman in. Jîngeha ku tovên ''Hieracium umbellatum'' tê de dikevin, fenotîpa ku mezin dibe diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/e37/37b.htm |sernav=Botany online: Evolution: The Modern Synthesis - Phenotypic and Genetic Variation; Ecotypes |tarîx=2009-06-18 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-10-21 |roja-arşîvê=2009-06-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090618051236/http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/e37/37b.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mînakek jî bo çeşîddariya rasthatî ya di mêşên ''Drosophila'' de hejmara ommatidia (yekeya çavê kêzikan) ye. Hejmara ommatidia di navbera genotîpên cuda an jî di navbera klonên ko di jingehên cuda da geşe bûne de ne yek e, herwîsa dibe ku di navbera çavên çep û rastê kêzikek de jî (bi rengekî rasthatî) hejmar cuda be. Têgeha fenotîp dikare li varyasyonên di binê asta genê de ku bandorê li saxlemiya zîndewerê dike were dirêj kirin. Wekî mînak, [[mutasyon]]ên bêdeng ên ku rêzika [[Asîda amînî|asîdên amînî]] ya têkildar a genê naguhezînin, dibe ku frekansa cota bazên [[Guanîn]]-[[Sîtozîn|Sîtosîn]] (naveroka Guanîn û sîtozîn) biguhezînin. Ji bo germahiyê (xala helandinê) asta xweragiriya bazên G-C li gor bazên [[Adenîn]]-[[Tîmîn]] zêdetir e. Di nav zîndewerên ku di hawîrdorek bi germahiya bilind de dijîn, zîndewerên ku ADN-ya wan bi bazên G-C de dewlemend e, dibin xwediyê avantajek hilbijartî . === Fenotîpa berfirehkirî === Richard Dawkins, fenotîpek ku hemî bandorên genê li ser hawîrdora xwe, tevî organîzmayên din vedihewîne, wekî fenotîpek berfireh binav kiriye û dibêje ku "Rewşa heywanek meyl dike ku saxbûna genên 'ji bo' wê tevgerê, çi ne ew be an na, gen di laşê heywanê taybetî yê ku wê pêk tîne de çêdibe."<ref name="Dawkins2010"/> Mînak, zîndewerek wek Darbir ( bi en ''Beaver'') hawîrdora xwe bi çêkirina bendavek darbiran diguherîne; ev dikare wekî diyardeyek genên wê were hesibandin, mîna ku diranên wê yên tûj ku ew bikar tîne ku hawîrdora xwe biguhezîne. Bi heman awayî gava ku çûkê Pepûkê parazîtekî mêşekî dixwe, bi nezanî fenotîpa xwe berfireh dike û dema ku genên di orkîdeyekê de bandorê li tevgera mêşên orkîde dikin ku tozê zêde bikin, an jî dema ku genên di teyrê tawusê de bandorê li biryarên cotbûna çûkan dikin, dîsa fenotîp tê berfireh kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The extended phenotype: the long reach of the gene |url=https://archive.org/details/extendedphenotyp0000dawk_o4c2 |paşnav=Dawkins |pêşnav=Richard |paşnav2=Dennett |pêşnav2=D. C. |tarîx=2008 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-288051-2 |çap=Reprint. with corr |cih=Oxford }}</ref> Biyologên din bi berfirehî dipejirînin ku têgeha fenotîpa berfirehkirî têkildar e lê dihesibînin ku rola fenotîpê bi piranî raveker e, ne ku di sêwirana ceribandinên ceribandinê de arîkar bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Philip |tarîx=2009 |sernav=Extended phenotype redux. How far can the reach of genes extend in manipulating the environment of an organism? |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2658563/ |kovar=EMBO Reports |cild=10 |hejmar=3 |rr=212–215 |doi=10.1038/embor.2009.18 |issn=1469-221X |pmc=2658563 |pmid=19255576 }}</ref> == Gen û fenotîp == Fenotîp ji hêla têkiliya genan û jîngehê ve têne diyarkirin, lê mekanîzmayên her gen û fenotîpê cuda ne. Mînak fenotîpek albîno dibe ku ji ber mutasyonek di gena ku tîrosînazê kod dike ku enzîmek sereke ye bo berhemkirina melanîn de, çêbibe. Lêbelê rûbirûbûna tîrêjê UV dikare hilberîna melanîn zêde bike, ji ber vê yekê jîngeh di vê fenotîpê de jî rolek sereke dilîze. Ji bo piraniya fenotîpên aloz, mekanîzmaya bomaweyî ya rastîn nenas dimîne. Mînak bi gelemperî ne diyar e ka gen çawa şeklê hestî an guhê mirovan diyar dikin. [[Derbirîna gen]]an di diyarkirina fenotîpên zîndeweran de rolek girîng dilîze. Asta derbirîna genê dikare bandorê li fenotîpa zîndewerê bike. Mînak heke genek ku enzîmek taybetî kod dike di astên bilind de were derbirîn, zîndewer dibe ku ji vê enzîmê bêtir hilberîne û wekî encamek rûxsarek taybetî nîşan bide. Ji aliyê din ve, heke gen di astên nizm de were derbirîn, dibe ku zîndewer ji enzîmê kêm hilberîne û rûxsarek cuda nîşan bide.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oellrich |pêşnav=Anika |paşnav2=Smedley |pêşnav2=Damian |tarîx=2014-03-13 |sernav=Linking tissues to phenotypes using gene expression profiles |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3982582/ |kovar=Database: The Journal of Biological Databases and Curation |cild=2014 |rr=bau017 |doi=10.1093/database/bau017 |issn=1758-0463 |pmc=3982582 |pmid=24634472 }}</ref> Derbirîna genê di astên cihêreng de têne rêkxistin û bi vî rengî her ast dikare bandorê li hinek fenotîpan bike ku di nav de rêkxistina libergirtinî û piştî-libergirtinî hene. [[Wêne:Tortie-flame.jpg|thumb|Rengên pisîk ên tortoiseshell ku encama astên cihêreng ên derbîrîna genên pigmentasyonê ye ku li deverên cihêreng ên çerm in.]] Guhertinên di astên derbirîna genê dikare ji hêla gelek hokaran ve were bandor kirin, wekî şert û mercên jîngehê, çeşîddariya bomaweyî, û guhertinên epigenetîk. Van guhartinan dikarin ji hêla hokarên hawîrdorê yên wekî parêz (xwe parastina ji xwarinê), stres û rûbirûbûna madeyên jehrîn ve werin bibandor kirin û dikarin bandorek girîng li ser fenotîpeke kesane bikin. Dibe ku ji ber van hokaran, beyî ku genotîpa zîndewerê biguhere, hinek fenotîp encama guherîna derbirîna genê bin. == Fenom û fenomîk == Her çend fenotîp hemû sîfetên berçav e ku ji hêla zîndewerê ve têne nîşankirinkirin, hin caran ji bo referansa koleksiyona sîfetan, peyva fenom tê bikaranîn. Lêkolîna hevdem a koleksiyonek wiha wekî fenomîk tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mahner |pêşnav=Martin |paşnav2=Kary |pêşnav2=Michael |tarîx=1997-05-07 |sernav=What Exactly Are Genomes, Genotypes and Phenotypes? And What About Phenomes? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022519396903355 |kovar=Journal of Theoretical Biology |cild=186 |hejmar=1 |rr=55–63 |doi=10.1006/jtbi.1996.0335 |issn=0022-5193 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Varki |pêşnav=Ajit |paşnav2=Wills |pêşnav2=Christopher |paşnav3=Perlmutter |pêşnav3=David |paşnav4=Woodruff |pêşnav4=David |paşnav5=Gage |pêşnav5=Fred |paşnav6=Moore |pêşnav6=James |paşnav7=Semendeferi |pêşnav7=Katerina |paşnav8=Benirschke |pêşnav8=Kurt |paşnav9=Katzman |pêşnav9=Robert |tarîx=1998-10-01 |sernav=Great Ape Phenome Project? |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998Sci...282..239V |kovar=Science |cild=282 |rr=239 |doi=10.1126/science.282.5387.239d |issn=0036-8075 }}</ref> Fenomîk qadek girîng a lêkolînê ye, ji ber ku ew dikare bide fêmkirin ku ka kîjan çeşîdên genomîkî bandorê li fenotîpê dike. Mirov dikare vê zanyariyê ji bo şîrovekirina tiştên wekî saxlemî, nexweşî û guncaviya peresînî bi kar bîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Houle |pêşnav=David |paşnav2=Govindaraju |pêşnav2=Diddahally R. |paşnav3=Omholt |pêşnav3=Stig |tarîx=2010 |sernav=Phenomics: the next challenge |url=https://www.nature.com/articles/nrg2897 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=11 |hejmar=12 |rr=855–866 |doi=10.1038/nrg2897 |issn=1471-0064 }}</ref> Fenomîk beşek mezin a Projeya Genoma Mirovan pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Freimer |pêşnav=Nelson |paşnav2=Sabatti |pêşnav2=Chiara |tarîx=2003 |sernav=The Human Phenome Project |url=https://www.nature.com/articles/ng0503-15 |kovar=Nature Genetics |ziman=en |cild=34 |hejmar=1 |rr=15–21 |doi=10.1038/ng0503-15 |issn=1546-1718 }}</ref> Di cotkariyê de bikaranînên fenomikê hene. Mînak çeşîddariyên genomîkî yên wekî bergiriya dij hişkesalî û germahiyê dikare bi fenomîkê ve were naskirin ku zîndewerên xurt ên ku bomaweyiya wan hatiye guhertin werin çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://doi.org/10.1007/978-81-322-2172-2_13 |sernav=Phenomics: Technologies and Applications in Plant and Agriculture |paşnav=Rahman |pêşnav=Hifzur |paşnav2=Ramanathan |pêşnav2=Valarmathi |paşnav3=Jagadeeshselvam |pêşnav3=N. |paşnav4=Ramasamy |pêşnav4=Sasikala |paşnav5=Rajendran |pêşnav5=Sathishraj |paşnav6=Ramachandran |pêşnav6=Mahendran |paşnav7=Sudheer |pêşnav7=Pamidimarri D. V. N. |paşnav8=Chauhan |pêşnav8=Sushma |paşnav9=Natesan |pêşnav9=Senthil |tarîx=2015 |weşanger=Springer India |isbn=978-81-322-2172-2 |paşnavê-edîtor=Barh |pêşnavê-edîtor=Debmalya |cih=New Delhi |rr=385–411 |ziman=en |doi=10.1007/978-81-322-2172-2_13 |paşnavê-edîtor2=Khan |pêşnavê-edîtor2=Muhammad Sarwar |paşnavê-edîtor3=Davies |pêşnavê-edîtor3=Eric }}</ref><ref name="Furbank2011"/> Fenonîk dikare bibe gavek ber bi bijîşkiya şexsîkirî, bi taybetî di saxkirina bi dermankirinê de. Gava ku danegeha fenomîk bêtir daneyan bi dest dixe, agahdariya fenomîk a kesek dikare were bikaranîn ku ji bo wê kesê dermanên taybet were hilbijartin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Monte |pêşnav=Andrew A |paşnav2=Brocker |pêşnav2=Chad |paşnav3=Nebert |pêşnav3=Daniel W |paşnav4=Gonzalez |pêşnav4=Frank J |paşnav5=Thompson |pêşnav5=David C |paşnav6=Vasiliou |pêşnav6=Vasilis |tarîx=2014-09-01 |sernav=Improved drug therapy: triangulating phenomics with genomics and metabolomics |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4445687/ |kovar=Human Genomics |cild=8 |hejmar=1 |rr=16 |doi=10.1186/s40246-014-0016-9 |issn=1473-9542 |pmc=4445687 |pmid=25181945 }}</ref> == Lêgerînên çap-fire yên fenotîpkirin û bomaweyî == Lêgerînên bomaweyî yên çap-fire, dikarin gen an mutasyonên ku bandorê li fenotîpa zîndewerê dikin diyar bikin. Analîzkirina fenotîpên genên mutant jî dikare di diyarkirina fonksiyona genê de bibe alîkar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Amsterdam |pêşnav=Adam |paşnav2=Burgess |pêşnav2=Shawn |paşnav3=Golling |pêşnav3=Gregory |paşnav4=Chen |pêşnav4=Wenbiao |paşnav5=Sun |pêşnav5=Zhaoxia |paşnav6=Townsend |pêşnav6=Karen |paşnav7=Farrington |pêşnav7=Sarah |paşnav8=Haldi |pêşnav8=Maryann |paşnav9=Hopkins |pêşnav9=Nancy |tarîx=1999-10-15 |sernav=A large-scale insertional mutagenesis screen in zebrafish |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC317115/ |kovar=Genes & Development |cild=13 |hejmar=20 |rr=2713–2724 |issn=0890-9369 |pmid=10541557 }}</ref> Ji ber ku genên wan bi hêsanî têne jêbirîn, di piraniya lêgerînên bomaweyî de mîkroorganîzma hatine bikaranîn. Mînak, hema bigre hemû gen di ''E.coli'' û gelek bakteriyên din de hatine jêbirin lê di heman demê de di gelek zîndewerên [[model]] ên navikrasteqîn ên wekê havêna hevirê (''Saccharomyces cerevisiae'') û havêna fizyonê (''Schizosaccharomyces pombe'') jî hatine jêbirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Baba |pêşnav=Tomoya |paşnav2=Ara |pêşnav2=Takeshi |paşnav3=Hasegawa |pêşnav3=Miki |paşnav4=Takai |pêşnav4=Yuki |paşnav5=Okumura |pêşnav5=Yoshiko |paşnav6=Baba |pêşnav6=Miki |paşnav7=Datsenko |pêşnav7=Kirill A |paşnav8=Tomita |pêşnav8=Masaru |paşnav9=Wanner |pêşnav9=Barry L |tarîx=2006-02-21 |sernav=Construction of Escherichia coli K-12 in-frame, single-gene knockout mutants: the Keio collection |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1681482/ |kovar=Molecular Systems Biology |cild=2 |rr=2006.0008 |doi=10.1038/msb4100050 |issn=1744-4292 |pmc=1681482 |pmid=16738554 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nislow |pêşnav=Corey |paşnav2=Wong |pêşnav2=Lai Hong |paşnav3=Lee |pêşnav3=Amy Huei-Yi |paşnav4=Giaever |pêşnav4=Guri |tarîx=2016-09-01 |sernav=Functional Genomics Using the Saccharomyces cerevisiae Yeast Deletion Collections |url=http://cshprotocols.cshlp.org/content/2016/9/pdb.top080945 |kovar=Cold Spring Harbor Protocols |ziman=en |cild=2016 |hejmar=9 |rr=pdb.top080945 |doi=10.1101/pdb.top080945 |issn=1940-3402 |pmid=27587784 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kim |pêşnav=Dong-Uk |paşnav2=Hayles |pêşnav2=Jacqueline |paşnav3=Kim |pêşnav3=Dongsup |paşnav4=Wood |pêşnav4=Valerie |paşnav5=Park |pêşnav5=Han-Oh |paşnav6=Won |pêşnav6=Misun |paşnav7=Yoo |pêşnav7=Hyang-Sook |paşnav8=Duhig |pêşnav8=Trevor |paşnav9=Nam |pêşnav9=Miyoung |tarîx=2010 |sernav=Analysis of a genome-wide set of gene deletions in the fission yeast Schizosaccharomyces pombe |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3962850/ |kovar=Nature biotechnology |cild=28 |hejmar=6 |rr=617–623 |doi=10.1038/nbt.1628 |issn=1087-0156 |pmc=3962850 |pmid=20473289 }}</ref> Li gel keşfên din, bi lêkolînên vî awayî navnîşên genên bingehîn hatin eşkerekirin. Di van demên dawî de, lêgerînên fenotîpîkî yên çap-fire di ajalan de jî têne bikaranîn, mînak ji bo lêkolîna fenotîpên kêm famkirî yên wekî reftar. Di lêgerînek de, rola mutasyonên di mişkan de di warên wekî fêrbûn û bîranîn, çerxa rojane (rîtmîzma sîrkadiyen), bînîn (dîtin), bersivdayîna stresê û bersivdayîna handerkerên derûnî (psîkostimulantan) de hatiye lêkolîn kirin. '''Çêbûna mutasyonan (mutagenez) û lêgerînên fenotîpî yên çap-fire ji bo koendama demarê û raftarên mişkan.''' {| class="wikitable" !Qada Fenotîpê !Lêkolîn !Nîşe !Paketa nermalavê |- |Rîtma sîrkadiyan |Reftara çerxa bezê | |ClockLab |- |Fêrbûn û bîranîn |Demîngirtina tirsê |Nîşandana cemidandinê ya li ser bingeha vîdyoyê |FreezeFrame |- |Nirxandina pêşîn |Çalakiya qada vekirî û labîrenta bilind |Danasîna lêgerînê ya li ser bingeha vîdyoyê |LimeLight |- |Bersiva psîkostimulant |Reftara hîperlokomosyonê |Şopandina reftarê ya li ser bingeha vîdyoyê |BigBrother |- |Bînîn |Electroretinogram û wênekêşiya Fundus | |L. Pinto û hevalên wî |} Ev ezmûn bi weçeyên (nifş) mişkên ku tûşê ''ENU'' an jî ''N-ethyl-N-nitrosourea'' bûne, hatiye sazkirin. Ev made mutajenek bi hêz e û dibe sedema [[Mutasyona xalî|mutasyonên xalî]]. Mişk derbarê fenotîpiyê de ji bo guhertinên di warên reftarên cihêreng de hatine lêgerînkirin ku hejmara mişkên bi gumana mutantbûyî ne were dîtin. Dûv re mişkên bi gumana mutantbûyî ji bo destnîşankirina şêwaza bomaweyiyê û amadekirina nexşeya mutasyonan bibin alîkar, di warê bomaweyê de tên ezmûnkirin. Bi nexşekirin, klonkirin (kopîkirin) û nasînkirina wê, mutasyon dikare were destnîşankirin ka genek nû temsîl dike an na. {| class="wikitable" !Qada fenotîpê !Pêşniyarên ENU !Mutantên pêbawer !Xêzên mutant ên potatîv !Mutantên pejirandî |- |Nirxandina giştî |29860 |80 |38 |14 |- |Fêrbûn û bîranîn |23123 |165 |106 |19 |- |Bersiva psîkostimulant |20997 |168 |86 |9 |- |Bersiva neuroendokrîn a stresê |13118 |126 |54 |2 |- |Bînîn |15582 |108 |60 |6 |} Van ezmûnan destnîşan kirine ku mutasyonên di gena rodopsîn de bandor li binînê dike û tewra dikare di mişkan de bibe sedema xirabûna [[tore]]yê (retîna). Guherîna heman [[asîda amînî]] di mirov de dibe sedema korbûna bomaweyî. Ev rewş nîşan dide ka fenotîpkirina ajalan çawa dikare ji bo teşxîstina bijîjkî û dibe ku dermankirinê agahî bide. == Bingeha peresînî ya fenotîpê == Cîhana ARN qonaxek pêş-xaneyî ya hîpotezkirî ye ku di dîroka peresîna jiyana li ser rûyê erdê de molekulên ARN-yê yên xwe-duhendeber berî peresina [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] û proteînan zêde bûne. Pêkhateya sêdûrî ya pêçandî ya molekula ARN ya yekem ku xwedan çalakiya rîbozîmê ye û rê li ber hilweşînê digire, dibû fenotîpa yekem û rêzeya nukleotidê ya yekem molekula ARN-yê ku xwe kopî dike, dibû genotîpa resen. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Genetîk]] 63f8azq882xre9ynnrflbw47r1d3j1r 2086048 2086047 2026-08-18T16:00:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086048 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Coquina variation3.jpg|thumb|Qalîkên ferdên di nav cureyên moluskê yên bivalve, Donax variabilis de reng û şêweyên cihêreng di fenotîpên xwe de nîşan didin.]] [[Wêne:Punnett square mendel flowers.svg|thumb|Li vir pêwendiya di navbera genotip û fenotîpê de, bi karanîna çarçoveyek Punnett de, ji bo karaktera rengê petalê di rîweka polkeyê de tê destnîşan kirin. Tîpên B û b genên ji bo rengan temsîl dikin û wêne fenotîpên encam nîşan didin. Ev nîşan dide ka fire genotîp (BB û Bb) çawa dikarin heman fenotîpê (petalên binefşî) bidin.]] '''Fenotîp''' an jî '''rûxsarebabet''' (bî înglîzî: ''phenotype''), komek ji taybetmendî an jî sîfetê zîndewerê ye ku bi bandorên bomaweyê ([[genetîk]]) û bi bandora hawîrdorê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://evolution.berkeley.edu/genotype-versus-phenotype/ |sernav=Genotype versus phenotype - Understanding Evolution |tarîx=2021-10-06 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-10-20 }}</ref> Têgîna fenotîpê [[Morfolojî|morfolojiya]] organîzmayê (form û awayiyek fizîkî), pêvajoyên pêşketina organîzmê, taybetmendiyên [[biyokîmya]]yî û [[Fizyolojî|fîzyolojiyê]], tevgerên organîzmayê û hilberîna tevgerê vedihewîne. Fenotîpa organîzmayê ji du hokarên bingehîn pêk tê ku têde derbîrîna koda bomaweyî ya organîzmayê ango bomawebabet (bî înglîzî:''genotype'') û bandora hokarên hawîrdorê heye. Dibe ku herdu hokar bi hev re têkiliyê daynin ku zêdetir bandorê li fenotîpê bikin. Dema ku didu an jî zêdetir fenotîpên bi eşkereyî cuda di heman cureyê nifûsê de hebin, ji vê cureyê re polîmorf tê gotin. Mînakek baş-belgekirî ya polîmorfîzmê rengînkirina Labrador Retriever e dema ku rengê çermê bi gelek genan ve girêdayî ye ku bi zelalî di hawîrdorê de wekî [[zer]], reş û qehweyî têne dîtin. [[Richard Dawkins]] di sala 1978an de û dûv re dîsa dî sala 1982an de di pirtûka xwe ya "The Extended Phenotype" de pêşniyar dike ku mirov dikare hêlînên çûkan û avahiyên din ên çêkirî yên wekî hêlînên ''caddisfly'' (celebek perperik) û kevroşkan û bendavên darbiran (bi en: b''eaver'') wekî "fenotipên berfireh" bibîne.<ref name="Dawkins2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Dawkins |pêşnav=Richard |tarîx=2010-04-26 |sernav=Replicator Selection and the Extended Phenotype3 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1439-0310.1978.tb01823.x |kovar=Zeitschrift für Tierpsychologie |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=61–76 |doi=10.1111/j.1439-0310.1978.tb01823.x }}</ref> Wilhelm Johannsen di sala 1911an de ji bo cudahiya di navbera madeya bomawayî ya zîndewerê û tiştên ku ew madeyên bomaweyî hildiberîne eşkere bike, ji hev cudakirina genotîp û fenotipê pêşniyar kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Churchill |pêşnav=Frederick B. |tarîx=1974-03-01 |sernav=William Johannsen and the genotype concept |url=https://doi.org/10.1007/BF00179291 |kovar=Journal of the History of Biology |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |rr=5–30 |doi=10.1007/BF00179291 |issn=1573-0387 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Johannsen |pêşnav=W |tarîx=2014 |sernav=The genotype conception of heredity1 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4258772/ |kovar=International Journal of Epidemiology |cild=43 |hejmar=4 |rr=989–1000 |doi=10.1093/ije/dyu063 |issn=0300-5771 |pmc=4258772 |pmid=24691957 }}</ref> Cudahî dişibe ya ku August Weismann (1834-1914) pêşniyar kiriye ku di navbera xaneyên gametçêker û laşexaneyan (xaneyên laş) de cudahî heye. == Pênasekirin == [[Wêne:Genotype Plus Environment ku.svg|thumb|Rûxsarebabet an jî fenotîp, komek ji taybetmendî an jî sîfetê zîndewerê ye ku bi bandorên bomaweyê (genetîk) û bi bandora hawîrdorê re derdikeve holê.]] Tevî pênaseya wê ya hêsan, di têgîna fenotîpê de hûrguliyên veşartî hene. Tevî molekulên wekî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] û proteînan, dibe ku diyar bibe her tiştê ku bi genotipê ve girêdayî ye, fenotîpek e. Piraniya molekul û pêkhateyên ku ji hêla madeyên bomaweyî ve têne kod kirin, di rûxsarê zîndewerê de xuya nabîn, lê dîsa jî têne çavdêrîkirin (mînak teknîka "Western blotting" a jî bo testbîtkîrîna proteînek diyarkiri) û bi vî rengî beşek ji fenotîpê ne; [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|komeleyên xwîna]] mirovan mînakek e. Bi her awayî, têgeha fenotîp taybetmendîyên bomaweyî an sîfetên xwerû yên ku têne dîtin an jî taybetmendiyên ku dikarin bi hinek prosedurên teknîkî ve bêne dîtin vedihewîne. [[Wêne:Komeleyên_xwînê_ku.png|thumb|Komeleyên xwînê yên sîstema ABO de rûxsarebabet (fenotîp) û bomawebabet (genotip) têne destnîşan kirin.]] Peyva "fenotîp" carinan bi xeletî wekî kurtenivîsek ji bo cudahiya fenotîp a di navbera mutant û celebê wê yê kûvî de bi xeletî tê bikar anîn ku ev jî dibe sedema çêbûna fîkîra nerast a "fenotîpa mutasyonê tune".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Behavioural phenotypes |url=https://archive.org/details/behaviouralpheno0000unse_y8k0 |tarîx=1995 |weşanger=Mac Keith [u.a.] |isbn=978-1-898683-06-3 |paşnavê-edîtor=O'Brien |pêşnavê-edîtor=Gregory |series=Clinics in developmental medicine |cih=London }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=flz27_U0AhgC&q=%22behavioural+phenotypes+in+clinical+practice%22 |sernav=Behavioural Phenotypes in Clinical Practice |paşnav=O'Brien |pêşnav=Gregory |tarîx=2002-01-21 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-898683-27-8 |ziman=en }}</ref> Tevger û encamên tevgeran jî fenotîp in, ji ber ku tevger taybetmendiyên berçav in. Di nav fenotîpên tevgerî de zanayetî (bi en ''cognitive''), kesayetî û qalibên tevgerê hene. Dibe ku hinek fenotîpên tevgerî nexweşiyên derûnî an jî sendroman diyar bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Bernard D. |tarîx=1949 |sernav=The Isolation of Biochemically Deficient Mutants of Bacteria by Means of Penicillin |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1062948/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=35 |hejmar=1 |rr=1–10 |issn=0027-8424 |pmc=1062948 |pmid=16588845 }}</ref> '''Fenom''' koma hemû sîfetên ku ji hêla [[xane]]yek, [[Şane (biyolojî)|şaneyek]], organek, zîndewerek an celebek ve têne diyar kirin e. Ev têgîn yekem car ji hêla Davis ve di sala 1949an de hatiye bikaranîn,"Em li vir çi [[Sîtoplazma|sîtoplazmî]] çi [[navik]]î be ji bo tevahiya beşen ku nexweberhilberîner ên xaneyê, peyva fenom peşniyar dikin. Fenom dê bibe bingeha maddî ya fenotîpê, çawa ku genom bingeha maddî ya genotipê ye". Her çiqas peyva fenom gelek salan e tê bikaranîn, cudahiya di navbera bikaranîna fenom û fenotîpê de pirsgirêk heye. Pênaseyek pêşniyarkirî ji bo herdu têgehan wekî "tevahiya fizîkî ya hemî taybetmendiyên zîndewerek an taybetmendiya yek ji koendamên wê" ji hêla Mahner û Kary ve di sala 1997an de hate pêşkêşkirin ku amaje dikin ku her çend zanyar mêldar in ku van û peyvên têkildar bi rengek bikêr bikar bînin ku rê li ber lêkolînê nagire, têgeh baş nehatine diyarkirin û bikaranîna peyvan ne lihevhatî ye. Hinek bikaranîna têgehan destnîşan dikin ku diyardeya organîzmek diyar çêtirîn wekî celebek matrîks daneya ku diyardeya laşî ya fenotîpê temsîl dike tê fam kirin. Mînak, nîqaşên ku A.Varki di nav wan kesên ku heta sala 2003an ev têgîn bikar anîne de van pênaseyên jêrîn pêşniyar kirine: "Zanyariya temamî ya laşê ku fenotîpên zîndewerê, di bin bandora hokarên bomaweyî û hawîrdorê de diyar dike".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Varki |pêşnav=Ajit |paşnav2=Altheide |pêşnav2=Tasha K. |tarîx=2005-12-01 |sernav=Comparing the human and chimpanzee genomes: Searching for needles in a haystack |url=https://genome.cshlp.org/content/15/12/1746 |kovar=Genome Research |ziman=en |cild=15 |hejmar=12 |rr=1746–1758 |doi=10.1101/gr.3737405 |issn=1088-9051 |pmid=16339373 }}</ref> Tîmek din a lêkolîneran "fenoma mirovî [wek] cihek lêgerîna piralî ya bi çend astên neurobiolojîkî ku proteome, sîstemên xaneyî (mînak, rêyên sinyalan), [[Koendama demarê|koendama demarî]] û fenotîpên çawanî (bi en: ''cognitive'') û tevgerî vedihewîne destnîşan dike."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=SIEBNER |pêşnav=H. R. |paşnav2=CALLICOTT |pêşnav2=J. H. |paşnav3=SOMMER |pêşnav3=T. |paşnav4=MATTAY |pêşnav4=V. S. |tarîx=2009-11-24 |sernav=FROM THE GENOME TO THE PHENOME AND BACK: LINKING GENES WITH HUMAN BRAIN FUNCTION AND STRUCTURE USING GENETICALLY INFORMED NEUROIMAGING |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3013363/ |kovar=Neuroscience |cild=164 |hejmar=1 |rr=1–6 |doi=10.1016/j.neuroscience.2009.09.009 |issn=0306-4522 |pmc=3013363 |pmid=19751805 }}</ref> Biyologên [[riwek]]an di lêkolîna fîzyolojiya riwekan de dest bi lêkolîna fenomê kirine.<ref name="Furbank2011">{{Jêder-kovar |paşnav=Furbank |pêşnav=Robert T. |paşnav2=Tester |pêşnav2=Mark |tarîx=2011 |sernav=Phenomics – technologies to relieve the phenotyping bottleneck |url=https://doi.org/10.1016/j.tplants.2011.09.005 |kovar=Trends in Plant Science |cild=16 |hejmar=12 |rr=635–644 |doi=10.1016/j.tplants.2011.09.005 |issn=1360-1385 }}</ref> Di sala 2009an de tîmek lêkolînê bi karanîna tomarên tenduristiyê yên elektronîkî (EHR) yên ku bi biyobankên [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê ve girêdayî ne, pêkaniya naskirina komeleyên genotîp-fenotip nîşan dane. Lêkolîneran ji vê rêbazê re digotin lêkolîna komeleya phenome-wide (PheWAS).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Denny |pêşnav=Joshua C. |paşnav2=Ritchie |pêşnav2=Marylyn D. |paşnav3=Basford |pêşnav3=Melissa A. |paşnav4=Pulley |pêşnav4=Jill M. |paşnav5=Bastarache |pêşnav5=Lisa |paşnav6=Brown-Gentry |pêşnav6=Kristin |paşnav7=Wang |pêşnav7=Deede |paşnav8=Masys |pêşnav8=Dan R. |paşnav9=Roden |pêşnav9=Dan M. |tarîx=2010-05-01 |sernav=PheWAS: demonstrating the feasibility of a phenome-wide scan to discover gene–disease associations |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2859132/ |kovar=Bioinformatics |cild=26 |hejmar=9 |rr=1205–1210 |doi=10.1093/bioinformatics/btq126 |issn=1367-4803 |pmc=2859132 |pmid=20335276 }}</ref> Bî îlhamgirtina peresîna ji genotîpê ber bi genomê û ber bi pan-genomê, fikra keşfkirina pêwendîya di navbera pan-fenom, pan-genom û pan-hawîr di sala 2023 de hate pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Guo |pêşnav=Tingting |paşnav2=Li |pêşnav2=Xianran |tarîx=2023-02-01 |sernav=Machine learning for predicting phenotype from genotype and environment |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0958166922001872 |kovar=Current Opinion in Biotechnology |cild=79 |rr=102853 |doi=10.1016/j.copbio.2022.102853 |issn=0958-1669 }}</ref> == Çeşîddarîyên fenotîpê == Çeşîddarîya fenotîpê (ji ber çeşîddarîya bomaweyê) ji bo peresînê (bi en: e''volution'') ji hêla hilbijartina sîrûştî de şertek bingehîn e. Ê ku bandor lî ser nîfşên pêşerojê dîke (an nake), zîndewer bî xwe ye. Ji ber vê yekê hilbijartina sîrûştî, bi rêya tevkarîya fenotîpan, bi awayekî nerasterast bandor li genotîpa komeleya zîndeyî (bi en: population) dike. Ger ku çeşîddariya fenotîpê nebe, ji hêla hilbijartina sirûştî de peresîn çênabe. Hevbandoriya di navbera genotîpê û fenotîpê de pir caran ji hêla hevbandoriyên jêrîn ve tên fêm kirin: :bomawebabet (genotîp) + hawîrdor → rûxsarebabet (fenotîp) Guhertoyek hûrgilî ya derbar ev e: :genotîp + hawîrdor + genotîp û hevbandoriya hawîrdorê → fenotîp Genotîp bi gelemperî di guhertin û derbirîna fenotîpan de xwedan nermbûnek mezin in ku di gelek zîndeweran de ev fenotîp di bin şert û mercên hawîrdorê yên cihêreng de pir cûda ne. Riweka ''Hieracium umbellatum'' li Swêdê li du jîngehên cuda şîn dibe. Riweka li jîngehek zinarîn ku zinarên li kêleka deryayê ne, bi pelên fireh û kulîlkên berbelavkirî ne; riweka din jî di nav tepeyên qûmê de ye û bi pelên biçûk û bi kulîlkên hevgirtî şîn dibin. Ji ber çeşîddariya jingehê, belavbûna vê riwekê li seranserê peravên [[Swêd]]ê ne heman in. Jîngeha ku tovên ''Hieracium umbellatum'' tê de dikevin, fenotîpa ku mezin dibe diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/e37/37b.htm |sernav=Botany online: Evolution: The Modern Synthesis - Phenotypic and Genetic Variation; Ecotypes |tarîx=2009-06-18 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-10-21 |roja-arşîvê=2009-06-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090618051236/http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/e37/37b.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mînakek jî bo çeşîddariya rasthatî ya di mêşên ''Drosophila'' de hejmara ommatidia (yekeya çavê kêzikan) ye. Hejmara ommatidia di navbera genotîpên cuda an jî di navbera klonên ko di jingehên cuda da geşe bûne de ne yek e, herwîsa dibe ku di navbera çavên çep û rastê kêzikek de jî (bi rengekî rasthatî) hejmar cuda be. Têgeha fenotîp dikare li varyasyonên di binê asta genê de ku bandorê li saxlemiya zîndewerê dike were dirêj kirin. Wekî mînak, [[mutasyon]]ên bêdeng ên ku rêzika [[Asîda amînî|asîdên amînî]] ya têkildar a genê naguhezînin, dibe ku frekansa cota bazên [[Guanîn]]-[[Sîtozîn|Sîtosîn]] (naveroka Guanîn û sîtozîn) biguhezînin. Ji bo germahiyê (xala helandinê) asta xweragiriya bazên G-C li gor bazên [[Adenîn]]-[[Tîmîn]] zêdetir e. Di nav zîndewerên ku di hawîrdorek bi germahiya bilind de dijîn, zîndewerên ku ADN-ya wan bi bazên G-C de dewlemend e, dibin xwediyê avantajek hilbijartî . === Fenotîpa berfirehkirî === Richard Dawkins, fenotîpek ku hemî bandorên genê li ser hawîrdora xwe, tevî organîzmayên din vedihewîne, wekî fenotîpek berfireh binav kiriye û dibêje ku "Rewşa heywanek meyl dike ku saxbûna genên 'ji bo' wê tevgerê, çi ne ew be an na, gen di laşê heywanê taybetî yê ku wê pêk tîne de çêdibe."<ref name="Dawkins2010"/> Mînak, zîndewerek wek Darbir ( bi en ''Beaver'') hawîrdora xwe bi çêkirina bendavek darbiran diguherîne; ev dikare wekî diyardeyek genên wê were hesibandin, mîna ku diranên wê yên tûj ku ew bikar tîne ku hawîrdora xwe biguhezîne. Bi heman awayî gava ku çûkê Pepûkê parazîtekî mêşekî dixwe, bi nezanî fenotîpa xwe berfireh dike û dema ku genên di orkîdeyekê de bandorê li tevgera mêşên orkîde dikin ku tozê zêde bikin, an jî dema ku genên di teyrê tawusê de bandorê li biryarên cotbûna çûkan dikin, dîsa fenotîp tê berfireh kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The extended phenotype: the long reach of the gene |url=https://archive.org/details/extendedphenotyp0000dawk_o4c2 |paşnav=Dawkins |pêşnav=Richard |paşnav2=Dennett |pêşnav2=D. C. |tarîx=2008 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-288051-2 |çap=Reprint. with corr |cih=Oxford }}</ref> Biyologên din bi berfirehî dipejirînin ku têgeha fenotîpa berfirehkirî têkildar e lê dihesibînin ku rola fenotîpê bi piranî raveker e, ne ku di sêwirana ceribandinên ceribandinê de arîkar bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Philip |tarîx=2009 |sernav=Extended phenotype redux. How far can the reach of genes extend in manipulating the environment of an organism? |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2658563/ |kovar=EMBO Reports |cild=10 |hejmar=3 |rr=212–215 |doi=10.1038/embor.2009.18 |issn=1469-221X |pmc=2658563 |pmid=19255576 }}</ref> == Gen û fenotîp == Fenotîp ji hêla têkiliya genan û jîngehê ve têne diyarkirin, lê mekanîzmayên her gen û fenotîpê cuda ne. Mînak fenotîpek albîno dibe ku ji ber mutasyonek di gena ku tîrosînazê kod dike ku enzîmek sereke ye bo berhemkirina melanîn de, çêbibe. Lêbelê rûbirûbûna tîrêjê UV dikare hilberîna melanîn zêde bike, ji ber vê yekê jîngeh di vê fenotîpê de jî rolek sereke dilîze. Ji bo piraniya fenotîpên aloz, mekanîzmaya bomaweyî ya rastîn nenas dimîne. Mînak bi gelemperî ne diyar e ka gen çawa şeklê hestî an guhê mirovan diyar dikin. [[Derbirîna gen]]an di diyarkirina fenotîpên zîndeweran de rolek girîng dilîze. Asta derbirîna genê dikare bandorê li fenotîpa zîndewerê bike. Mînak heke genek ku enzîmek taybetî kod dike di astên bilind de were derbirîn, zîndewer dibe ku ji vê enzîmê bêtir hilberîne û wekî encamek rûxsarek taybetî nîşan bide. Ji aliyê din ve, heke gen di astên nizm de were derbirîn, dibe ku zîndewer ji enzîmê kêm hilberîne û rûxsarek cuda nîşan bide.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oellrich |pêşnav=Anika |paşnav2=Smedley |pêşnav2=Damian |tarîx=2014-03-13 |sernav=Linking tissues to phenotypes using gene expression profiles |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3982582/ |kovar=Database: The Journal of Biological Databases and Curation |cild=2014 |rr=bau017 |doi=10.1093/database/bau017 |issn=1758-0463 |pmc=3982582 |pmid=24634472 }}</ref> Derbirîna genê di astên cihêreng de têne rêkxistin û bi vî rengî her ast dikare bandorê li hinek fenotîpan bike ku di nav de rêkxistina libergirtinî û piştî-libergirtinî hene. [[Wêne:Tortie-flame.jpg|thumb|Rengên pisîk ên tortoiseshell ku encama astên cihêreng ên derbîrîna genên pigmentasyonê ye ku li deverên cihêreng ên çerm in.]] Guhertinên di astên derbirîna genê dikare ji hêla gelek hokaran ve were bandor kirin, wekî şert û mercên jîngehê, çeşîddariya bomaweyî, û guhertinên epigenetîk. Van guhartinan dikarin ji hêla hokarên hawîrdorê yên wekî parêz (xwe parastina ji xwarinê), stres û rûbirûbûna madeyên jehrîn ve werin bibandor kirin û dikarin bandorek girîng li ser fenotîpeke kesane bikin. Dibe ku ji ber van hokaran, beyî ku genotîpa zîndewerê biguhere, hinek fenotîp encama guherîna derbirîna genê bin. == Fenom û fenomîk == Her çend fenotîp hemû sîfetên berçav e ku ji hêla zîndewerê ve têne nîşankirinkirin, hin caran ji bo referansa koleksiyona sîfetan, peyva fenom tê bikaranîn. Lêkolîna hevdem a koleksiyonek wiha wekî fenomîk tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mahner |pêşnav=Martin |paşnav2=Kary |pêşnav2=Michael |tarîx=1997-05-07 |sernav=What Exactly Are Genomes, Genotypes and Phenotypes? And What About Phenomes? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022519396903355 |kovar=Journal of Theoretical Biology |cild=186 |hejmar=1 |rr=55–63 |doi=10.1006/jtbi.1996.0335 |issn=0022-5193 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Varki |pêşnav=Ajit |paşnav2=Wills |pêşnav2=Christopher |paşnav3=Perlmutter |pêşnav3=David |paşnav4=Woodruff |pêşnav4=David |paşnav5=Gage |pêşnav5=Fred |paşnav6=Moore |pêşnav6=James |paşnav7=Semendeferi |pêşnav7=Katerina |paşnav8=Benirschke |pêşnav8=Kurt |paşnav9=Katzman |pêşnav9=Robert |tarîx=1998-10-01 |sernav=Great Ape Phenome Project? |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998Sci...282..239V |kovar=Science |cild=282 |rr=239 |doi=10.1126/science.282.5387.239d |issn=0036-8075 }}</ref> Fenomîk qadek girîng a lêkolînê ye, ji ber ku ew dikare bide fêmkirin ku ka kîjan çeşîdên genomîkî bandorê li fenotîpê dike. Mirov dikare vê zanyariyê ji bo şîrovekirina tiştên wekî saxlemî, nexweşî û guncaviya peresînî bi kar bîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Houle |pêşnav=David |paşnav2=Govindaraju |pêşnav2=Diddahally R. |paşnav3=Omholt |pêşnav3=Stig |tarîx=2010 |sernav=Phenomics: the next challenge |url=https://www.nature.com/articles/nrg2897 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=11 |hejmar=12 |rr=855–866 |doi=10.1038/nrg2897 |issn=1471-0064 }}</ref> Fenomîk beşek mezin a Projeya Genoma Mirovan pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Freimer |pêşnav=Nelson |paşnav2=Sabatti |pêşnav2=Chiara |tarîx=2003 |sernav=The Human Phenome Project |url=https://www.nature.com/articles/ng0503-15 |kovar=Nature Genetics |ziman=en |cild=34 |hejmar=1 |rr=15–21 |doi=10.1038/ng0503-15 |issn=1546-1718 }}</ref> Di cotkariyê de bikaranînên fenomikê hene. Mînak çeşîddariyên genomîkî yên wekî bergiriya dij hişkesalî û germahiyê dikare bi fenomîkê ve were naskirin ku zîndewerên xurt ên ku bomaweyiya wan hatiye guhertin werin çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://doi.org/10.1007/978-81-322-2172-2_13 |sernav=Phenomics: Technologies and Applications in Plant and Agriculture |paşnav=Rahman |pêşnav=Hifzur |paşnav2=Ramanathan |pêşnav2=Valarmathi |paşnav3=Jagadeeshselvam |pêşnav3=N. |paşnav4=Ramasamy |pêşnav4=Sasikala |paşnav5=Rajendran |pêşnav5=Sathishraj |paşnav6=Ramachandran |pêşnav6=Mahendran |paşnav7=Sudheer |pêşnav7=Pamidimarri D. V. N. |paşnav8=Chauhan |pêşnav8=Sushma |paşnav9=Natesan |pêşnav9=Senthil |tarîx=2015 |weşanger=Springer India |isbn=978-81-322-2172-2 |paşnavê-edîtor=Barh |pêşnavê-edîtor=Debmalya |cih=New Delhi |rr=385–411 |ziman=en |doi=10.1007/978-81-322-2172-2_13 |paşnavê-edîtor2=Khan |pêşnavê-edîtor2=Muhammad Sarwar |paşnavê-edîtor3=Davies |pêşnavê-edîtor3=Eric }}</ref><ref name="Furbank2011"/> Fenonîk dikare bibe gavek ber bi bijîşkiya şexsîkirî, bi taybetî di saxkirina bi dermankirinê de. Gava ku danegeha fenomîk bêtir daneyan bi dest dixe, agahdariya fenomîk a kesek dikare were bikaranîn ku ji bo wê kesê dermanên taybet were hilbijartin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Monte |pêşnav=Andrew A |paşnav2=Brocker |pêşnav2=Chad |paşnav3=Nebert |pêşnav3=Daniel W |paşnav4=Gonzalez |pêşnav4=Frank J |paşnav5=Thompson |pêşnav5=David C |paşnav6=Vasiliou |pêşnav6=Vasilis |tarîx=2014-09-01 |sernav=Improved drug therapy: triangulating phenomics with genomics and metabolomics |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4445687/ |kovar=Human Genomics |cild=8 |hejmar=1 |rr=16 |doi=10.1186/s40246-014-0016-9 |issn=1473-9542 |pmc=4445687 |pmid=25181945 }}</ref> == Lêgerînên çap-fire yên fenotîpkirin û bomaweyî == Lêgerînên bomaweyî yên çap-fire, dikarin gen an mutasyonên ku bandorê li fenotîpa zîndewerê dikin diyar bikin. Analîzkirina fenotîpên genên mutant jî dikare di diyarkirina fonksiyona genê de bibe alîkar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Amsterdam |pêşnav=Adam |paşnav2=Burgess |pêşnav2=Shawn |paşnav3=Golling |pêşnav3=Gregory |paşnav4=Chen |pêşnav4=Wenbiao |paşnav5=Sun |pêşnav5=Zhaoxia |paşnav6=Townsend |pêşnav6=Karen |paşnav7=Farrington |pêşnav7=Sarah |paşnav8=Haldi |pêşnav8=Maryann |paşnav9=Hopkins |pêşnav9=Nancy |tarîx=1999-10-15 |sernav=A large-scale insertional mutagenesis screen in zebrafish |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC317115/ |kovar=Genes & Development |cild=13 |hejmar=20 |rr=2713–2724 |issn=0890-9369 |pmid=10541557 }}</ref> Ji ber ku genên wan bi hêsanî têne jêbirîn, di piraniya lêgerînên bomaweyî de mîkroorganîzma hatine bikaranîn. Mînak, hema bigre hemû gen di ''E.coli'' û gelek bakteriyên din de hatine jêbirin lê di heman demê de di gelek zîndewerên [[model]] ên navikrasteqîn ên wekê havêna hevirê (''Saccharomyces cerevisiae'') û havêna fizyonê (''Schizosaccharomyces pombe'') jî hatine jêbirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Baba |pêşnav=Tomoya |paşnav2=Ara |pêşnav2=Takeshi |paşnav3=Hasegawa |pêşnav3=Miki |paşnav4=Takai |pêşnav4=Yuki |paşnav5=Okumura |pêşnav5=Yoshiko |paşnav6=Baba |pêşnav6=Miki |paşnav7=Datsenko |pêşnav7=Kirill A |paşnav8=Tomita |pêşnav8=Masaru |paşnav9=Wanner |pêşnav9=Barry L |tarîx=2006-02-21 |sernav=Construction of Escherichia coli K-12 in-frame, single-gene knockout mutants: the Keio collection |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1681482/ |kovar=Molecular Systems Biology |cild=2 |rr=2006.0008 |doi=10.1038/msb4100050 |issn=1744-4292 |pmc=1681482 |pmid=16738554 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nislow |pêşnav=Corey |paşnav2=Wong |pêşnav2=Lai Hong |paşnav3=Lee |pêşnav3=Amy Huei-Yi |paşnav4=Giaever |pêşnav4=Guri |tarîx=2016-09-01 |sernav=Functional Genomics Using the Saccharomyces cerevisiae Yeast Deletion Collections |url=http://cshprotocols.cshlp.org/content/2016/9/pdb.top080945 |kovar=Cold Spring Harbor Protocols |ziman=en |cild=2016 |hejmar=9 |rr=pdb.top080945 |doi=10.1101/pdb.top080945 |issn=1940-3402 |pmid=27587784 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kim |pêşnav=Dong-Uk |paşnav2=Hayles |pêşnav2=Jacqueline |paşnav3=Kim |pêşnav3=Dongsup |paşnav4=Wood |pêşnav4=Valerie |paşnav5=Park |pêşnav5=Han-Oh |paşnav6=Won |pêşnav6=Misun |paşnav7=Yoo |pêşnav7=Hyang-Sook |paşnav8=Duhig |pêşnav8=Trevor |paşnav9=Nam |pêşnav9=Miyoung |tarîx=2010 |sernav=Analysis of a genome-wide set of gene deletions in the fission yeast Schizosaccharomyces pombe |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3962850/ |kovar=Nature biotechnology |cild=28 |hejmar=6 |rr=617–623 |doi=10.1038/nbt.1628 |issn=1087-0156 |pmc=3962850 |pmid=20473289 }}</ref> Li gel keşfên din, bi lêkolînên vî awayî navnîşên genên bingehîn hatin eşkerekirin. Di van demên dawî de, lêgerînên fenotîpîkî yên çap-fire di ajalan de jî têne bikaranîn, mînak ji bo lêkolîna fenotîpên kêm famkirî yên wekî reftar. Di lêgerînek de, rola mutasyonên di mişkan de di warên wekî fêrbûn û bîranîn, çerxa rojane (rîtmîzma sîrkadiyen), bînîn (dîtin), bersivdayîna stresê û bersivdayîna handerkerên derûnî (psîkostimulantan) de hatiye lêkolîn kirin. '''Çêbûna mutasyonan (mutagenez) û lêgerînên fenotîpî yên çap-fire ji bo koendama demarê û raftarên mişkan.''' {| class="wikitable" !Qada Fenotîpê !Lêkolîn !Nîşe !Paketa nermalavê |- |Rîtma sîrkadiyan |Reftara çerxa bezê | |ClockLab |- |Fêrbûn û bîranîn |Demîngirtina tirsê |Nîşandana cemidandinê ya li ser bingeha vîdyoyê |FreezeFrame |- |Nirxandina pêşîn |Çalakiya qada vekirî û labîrenta bilind |Danasîna lêgerînê ya li ser bingeha vîdyoyê |LimeLight |- |Bersiva psîkostimulant |Reftara hîperlokomosyonê |Şopandina reftarê ya li ser bingeha vîdyoyê |BigBrother |- |Bînîn |Electroretinogram û wênekêşiya Fundus | |L. Pinto û hevalên wî |} Ev ezmûn bi weçeyên (nifş) mişkên ku tûşê ''ENU'' an jî ''N-ethyl-N-nitrosourea'' bûne, hatiye sazkirin. Ev made mutajenek bi hêz e û dibe sedema [[Mutasyona xalî|mutasyonên xalî]]. Mişk derbarê fenotîpiyê de ji bo guhertinên di warên reftarên cihêreng de hatine lêgerînkirin ku hejmara mişkên bi gumana mutantbûyî ne were dîtin. Dûv re mişkên bi gumana mutantbûyî ji bo destnîşankirina şêwaza bomaweyiyê û amadekirina nexşeya mutasyonan bibin alîkar, di warê bomaweyê de tên ezmûnkirin. Bi nexşekirin, klonkirin (kopîkirin) û nasînkirina wê, mutasyon dikare were destnîşankirin ka genek nû temsîl dike an na. {| class="wikitable" !Qada fenotîpê !Pêşniyarên ENU !Mutantên pêbawer !Xêzên mutant ên potatîv !Mutantên pejirandî |- |Nirxandina giştî |29860 |80 |38 |14 |- |Fêrbûn û bîranîn |23123 |165 |106 |19 |- |Bersiva psîkostimulant |20997 |168 |86 |9 |- |Bersiva neuroendokrîn a stresê |13118 |126 |54 |2 |- |Bînîn |15582 |108 |60 |6 |} Van ezmûnan destnîşan kirine ku mutasyonên di gena rodopsîn de bandor li binînê dike û tewra dikare di mişkan de bibe sedema xirabûna [[tore]]yê (retîna). Guherîna heman [[asîda amînî]] di mirov de dibe sedema korbûna bomaweyî. Ev rewş nîşan dide ka fenotîpkirina ajalan çawa dikare ji bo teşxîstina bijîjkî û dibe ku dermankirinê agahî bide. == Bingeha peresînî ya fenotîpê == Cîhana ARN qonaxek pêş-xaneyî ya hîpotezkirî ye ku di dîroka peresîna jiyana li ser rûyê erdê de molekulên ARN-yê yên xwe-duhendeber berî peresina [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] û proteînan zêde bûne. Pêkhateya sêdûrî ya pêçandî ya molekula ARN ya yekem ku xwedan çalakiya rîbozîmê ye û rê li ber hilweşînê digire, dibû fenotîpa yekem û rêzeya nukleotidê ya yekem molekula ARN-yê ku xwe kopî dike, dibû genotîpa resen. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Genetîk]] gahk6vfk6kx2bclj8f9qi6p9rbk4ob0 14 154289 2086147 1970212 2026-08-19T07:47:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2086147 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 11an]] 1y0rzy6q2k2ou2gc8v55wwiirz2i4el 2086149 2086147 2026-08-19T07:48:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2086149 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 11]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 11an]] 5xgoyigcfnm1avexi2t3k7mi0kre4qh 2086150 2086149 2026-08-19T07:49:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2086150 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 11]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 11an|Pirtûk]] kw03shx4x6zvcglkp1vd36eu8kdbnq1 14 208342 2086161 1970209 2026-08-19T08:00:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2086161 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 14an|Pirtûk]] 28tf8eduv6j09b1mzd9qx41vijwy8zr 2086162 2086161 2026-08-19T08:03:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2086162 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 14]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 14an|Pirtûk]] nk18o3j19w1bll0dc2pkno8b0l3rokp 14 208367 2086170 1970206 2026-08-19T08:20:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2086170 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Wêjeya sedsala 16an|Pirtûk]] 91497js4xe1at14sl5acmfly35cm8j8 2086171 2086170 2026-08-19T08:21:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2086171 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 16an|Pirtûk]] jwf4n8qrip149mfagcv9khj8ikzgzah 2086172 2086171 2026-08-19T08:22:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2086172 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 16]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 16an|Pirtûk]] auuw66qa9p73cs1zf0e8o7xaogu9jxi 14 212610 2086151 1970211 2026-08-19T07:50:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2086151 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 12an]] 0cw65opcee08jq8323or5rbbvyrub9m 2086152 2086151 2026-08-19T07:51:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2086152 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 12]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 12an]] j4uh5lw3esvp6h8kurcpqlxn0i121lc 2086153 2086152 2026-08-19T07:52:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2086153 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 12]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 12an|Pirtûk]] aq9huxj5reidbldkdawc51yxb6phsk2 14 214012 2086168 1952650 2026-08-19T08:17:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2086168 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 15]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 15an|Pirtûk]] eyhmb7lp4wxa8fqzh0b1l7ipcyrcanq 2086169 2086168 2026-08-19T08:17:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2086169 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 15]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 15an|Pirtûk]] 9p9na4sdqagvjhtieqipp9ez4fxhrzm 0 214479 2086308 1764815 2026-08-19T11:54:21Z Avestaboy 34898 2086308 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Pirtûkxaneya Îskenderiyeyê''' pirtûkxaneyeke kevnar e ku di destpêka sedsala 3an a berî zayînê de hatiye avakirin. Ji aliyê [[Xanedaniya Ptolemeyî]] ve li Îskenderiyeya Misirê hatiye damezrandin. Ew wekî beşek ji enstîtuya lêkolînê ya ku wekî Muzexaneya Îskenderiyeyê tê zanîn hate çêkirin. Di dîroka mirovahiyê de yek ji berhemên herî girîng e.Çavkaniyên kevnar radigihînin ku li vir 150 hezar berg destnivîs hatine berhevkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Pirtûkxaneya Îskenderiyeyê| ]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên kevnare|Îskenderiyeyê]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê|Îskenderiye]] slpi6ewxvsx51ymu96k0810hcguft84 14 256741 2086309 1764817 2026-08-19T11:54:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2086309 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Pirtûkxaneyên kevnare|Îskenderiyeyê]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê|Îskenderiye]] 6qlwwsfu0mzfnbpqlc2qdn0rlzk8yex 2086311 2086309 2026-08-19T11:58:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2086311 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Avahiyên li Îskenderiyeyê]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên kevnare|Îskenderiyeyê]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê|Îskenderiye]] my17bw7sbsyxakj47k90x7vbzmg0221 14 261217 2086303 1957627 2026-08-19T11:29:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2086303 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Asûrbanîpal]] [[Kategorî:Berhevoka Muzexaneya Brîtanî]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên berê]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên kevnare]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Iraqê]] [[Kategorî:Wêjeya Mezopotamyayê]] qbfs5mz4n6tzra3zbccqpxg9mav2ucy 2086307 2086303 2026-08-19T11:33:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2086307 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Asûrbanîpal]] [[Kategorî:Berhevoka Muzexaneya Brîtanî]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên berê]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên kevnare]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Iraqê]] [[Kategorî:Wêjeya Mezopotamyayê|Pirtûkxane]] bu56hbogas3zi2fnliwj3ljmubfacsk 14 285443 2086127 1876673 2026-08-19T07:12:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2086127 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî sedsalan| Roman]] 7bnbr6q5v6zs0erl8fo48e1lslnoulk 14 285466 2086213 1895864 2026-08-19T09:32:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2086213 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Sedsala 20an di hunerê de|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan]] ii0trau7pmdre4hfwwa13q7c58zl4iw 2086214 2086213 2026-08-19T09:32:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2086214 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Sedsala 20an di hunerê de|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan|20]] 1ba0xbxdb80opbtvqjcdihtkjfknrkp 2086215 2086214 2026-08-19T09:34:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2086215 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Sedsala 20an di hunerê de|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan|20]] [[Kategorî:Wêjeya hezarsala 2an]] tr1dasa1sdwi5kcuww7lkewdh9mhbe9 0 285476 2085994 1876916 2026-08-18T14:45:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085994 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mosab Hassan Yousef''' (jdb. 5ê [[gulan]]a [[1978]]ê li [[Ramella]], [[Filistîn (herêm)|herêma Filistînê]]) [[Rexneya li îslamê|rexnegirekî Îslamê]] yê filistînî ye. Ew kurê hev-avakarê rêxistina terorîstî ya [[Hemas|Hamasê]] Hesen Yûsif e. Piştî [[Girtîgeh|zindanîkirina]] wî ji sala [[1997]] heta [[2007]], ew bû [[ajan]]ê [[xizmeta îstîxbaratê]] ya [[Îsraêl]]ê [[Shin Bet]] bû. Wî li ser vê demê [[pirtûk]]a bi navê „Kurê Hamasê: Jiyana Min wek Terorîst“ nivîsî. Li ser çîroka wî di sala 2014an de [[fîlm]]ek di bin navê ''Mîrê Kesk'' hate çêkirin. == Kurtejiyan == Mosab Hassan Yousef di sala 1978ê de li Ramella, [[Urduna Rojava]], ji dayik bûye û kurê mezin ê [[Şêx Hesen Yûsif]], endamê serkirdetiya Hamasê ye. Mosab ku di hawîrdoreke [[fundamentalîzma îslamî]] û [[Siyaset|siyasî]] de mezin bû, di destpêkê de tevlî çalakiyên Hemasê bû û bi berpirsyariyên cihê piştgirî da rêxistinê. Lêbelê, di [[Ciwantî|ciwantiya]] xwe de, wî dest bi pirsiyarkirina rêbaz û armancên Hemasê kir, ji ber ku ew bi taktîkên [[tundraw]] û şîdetxwaza rêxistinê re rûbirû ma. Di sala [[1997]]ê de, Mosab bi servîsên veşartî yên [[Îsraêl]]ê (Shin Bet) re têkilî danî, dema ku wî biryar da ku li dijî tundî û [[terorîzm]]ê tevbigere. Ew bû [[muxbîr]]ekî veşartî û alîkariya Îsraêlê kir, ku agahiyên girîng derbarê Hamasê de kom bike, û bi vê yekê re roleke navendî di stratejiya ewlehiyê ya Îsraêlê de bi dest xist. Ji ber dîroka xwe ya malbatî wî û têkiliyên nêzîk bi Hemasê re navê kod "Mîrê Kesk" lê hate dayîn. Hevkariya Mosab bi rayedarên îsraêlî re hem ji hêla Hamas û hem jî ji komên din ên filistînî re metirsî û tehdîdên girîng jê re anî. Lewma ew di sala [[2007]]ê de reviya Îsraêlê, li wir xwe veşart û dest bi jiyaneke nû kir. Di sala [[2008]]ê de çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] û li wir mafê [[Penaberî|penaberiyê]] wergirt. Li DYAyê, Mosab dest bi vegotina çîroka xwe kir. Di sala [[2010]]ê de, wî [[otobiyografya]]ya xwe ya bi navê [[Kurê Hemasê (pirtûk)|Kurê Hemasê]] weşand. Tê de ew qala dema xwe ya muxbîrî dike, û nakokiyên di navbera mezinbûna wî ya olî û biryara wî ya têkoşîna li dijî tundiyê vedibêje. Pirtûk hem ji bo çîroka şexsî ya Mosab û hem jî ji bo şert û mercên aloz ên siyasî û olî yên li [[Rojhilata Navîn]], bû [[bestseller]]ek [[navneteweyî]] û bala berfireh kişand ser xwe. Mosab tundiya her du aliyan rexne dike - hem Hemasê û hem jî siyaseta Îsraîlê - û ji bo aştî û lihevhatina di navbera Îsraêl û Filistîniyan de diaxive. Jiyana wî ya wek muxbîr û biryara xiyanetkirina li Hamasê, wî kir [[Kesayetî|kesayetiyek]] nakok. Ji bo vê ew hem rêzgirtinê hem jî [[Dijminatî|dijminatiyê]] distîne. Îro, Mosab Hassan Yousef li DYAyê dijî û bi nîqaşên siyasî û olî berdewam dike, û ji bo çareseriyeke adil ji bo [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pirsa Îsraêl û Filistînê]] têdikoşe. Çîroka wî mînakek balkêş a veguherîna kesane ye, û rêya dijwar ji endamekî rêxistineke milîtan heta parêzerê aştiyê nîşan dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1978]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] jlqiyn25bnaq7vvesywpr2zj4kznkr4 2085997 2085994 2026-08-18T14:47:19Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085997 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mosab Hassan Yousef''' (jdb. 5ê [[gulan]]a [[1978]]ê li [[Ramella]], [[Filistîn (herêm)|herêma Filistînê]]) [[Rexneya li îslamê|rexnegirekî Îslamê]] yê filistînî ye. Ew kurê hev-avakarê rêxistina terorîstî ya [[Hemas|Hamasê]] Hesen Yûsif e. Piştî zindankirina wî ji sala 1997 heta 2007an, ew bû ajanê xizmeta îstîxbaratê îsraîlî a [[Shin Bet]] bû. Wî wê çaxê pirtûka bi navê „Kurê Hemasê: Jiyana Min wek Terorîst“ nivîsî. Li ser çîroka wî di sala 2014an de fîlmek di bin navê ''Mîrê Kesk'' hate çêkirin. == Kurtejiyan == Mosab Hassan Yousef di sala 1978ê de li Ramella, [[Urduna Rojava]], ji dayik bûye û kurê mezin ê [[Şêx Hesen Yûsif]], endamê serkirdetiya Hamasê ye. Mosab ku di hawîrdoreke [[fundamentalîzma îslamî]] û [[Siyaset|siyasî]] de mezin bû, di destpêkê de tevlî çalakiyên Hemasê bû û bi berpirsyariyên cihê piştgirî da rêxistinê. Lêbelê, di [[Ciwantî|ciwantiya]] xwe de, wî dest bi pirsiyarkirina rêbaz û armancên Hemasê kir, ji ber ku ew bi taktîkên [[tundraw]] û şîdetxwaza rêxistinê re rûbirû ma. Di sala [[1997]]ê de, Mosab bi servîsên veşartî yên [[Îsraêl]]ê (Shin Bet) re têkilî danî, dema ku wî biryar da ku li dijî tundî û [[terorîzm]]ê tevbigere. Ew bû [[muxbîr]]ekî veşartî û alîkariya Îsraêlê kir, ku agahiyên girîng derbarê Hamasê de kom bike, û bi vê yekê re roleke navendî di stratejiya ewlehiyê ya Îsraêlê de bi dest xist. Ji ber dîroka xwe ya malbatî wî û têkiliyên nêzîk bi Hemasê re navê kod "Mîrê Kesk" lê hate dayîn. Hevkariya Mosab bi rayedarên îsraêlî re hem ji hêla Hamas û hem jî ji komên din ên filistînî re metirsî û tehdîdên girîng jê re anî. Lewma ew di sala [[2007]]ê de reviya Îsraêlê, li wir xwe veşart û dest bi jiyaneke nû kir. Di sala [[2008]]ê de çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] û li wir mafê [[Penaberî|penaberiyê]] wergirt. Li DYAyê, Mosab dest bi vegotina çîroka xwe kir. Di sala [[2010]]ê de, wî [[otobiyografya]]ya xwe ya bi navê [[Kurê Hemasê (pirtûk)|Kurê Hemasê]] weşand. Tê de ew qala dema xwe ya muxbîrî dike, û nakokiyên di navbera mezinbûna wî ya olî û biryara wî ya têkoşîna li dijî tundiyê vedibêje. Pirtûk hem ji bo çîroka şexsî ya Mosab û hem jî ji bo şert û mercên aloz ên siyasî û olî yên li [[Rojhilata Navîn]], bû [[bestseller]]ek [[navneteweyî]] û bala berfireh kişand ser xwe. Mosab tundiya her du aliyan rexne dike - hem Hemasê û hem jî siyaseta Îsraîlê - û ji bo aştî û lihevhatina di navbera Îsraêl û Filistîniyan de diaxive. Jiyana wî ya wek muxbîr û biryara xiyanetkirina li Hamasê, wî kir [[Kesayetî|kesayetiyek]] nakok. Ji bo vê ew hem rêzgirtinê hem jî [[Dijminatî|dijminatiyê]] distîne. Îro, Mosab Hassan Yousef li DYAyê dijî û bi nîqaşên siyasî û olî berdewam dike, û ji bo çareseriyeke adil ji bo [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pirsa Îsraêl û Filistînê]] têdikoşe. Çîroka wî mînakek balkêş a veguherîna kesane ye, û rêya dijwar ji endamekî rêxistineke milîtan heta parêzerê aştiyê nîşan dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1978]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] qmd6zq2y68msrmu8sfvuc2boovdq7od 2085998 2085997 2026-08-18T14:47:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085998 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mosab Hassan Yousef''' (jdb. 5ê [[gulan]]a [[1978]]ê li [[Ramella]], [[Filistîn (herêm)|herêma Filistînê]]) [[Rexneya li îslamê|rexnegirekî îslamê]] yê filistînî ye. Ew kurê hev-avakarê rêxistina terorîstî ya [[Hemas|Hamasê]] Hesen Yûsif e. Piştî zindankirina wî ji sala 1997 heta 2007an, ew bû ajanê xizmeta îstîxbaratê îsraîlî a [[Shin Bet]] bû. Wî wê çaxê pirtûka bi navê „Kurê Hemasê: Jiyana Min wek Terorîst“ nivîsî. Li ser çîroka wî di sala 2014an de fîlmek di bin navê ''Mîrê Kesk'' hate çêkirin. == Kurtejiyan == Mosab Hassan Yousef di sala 1978ê de li Ramella, [[Urduna Rojava]], ji dayik bûye û kurê mezin ê [[Şêx Hesen Yûsif]], endamê serkirdetiya Hamasê ye. Mosab ku di hawîrdoreke [[fundamentalîzma îslamî]] û [[Siyaset|siyasî]] de mezin bû, di destpêkê de tevlî çalakiyên Hemasê bû û bi berpirsyariyên cihê piştgirî da rêxistinê. Lêbelê, di [[Ciwantî|ciwantiya]] xwe de, wî dest bi pirsiyarkirina rêbaz û armancên Hemasê kir, ji ber ku ew bi taktîkên [[tundraw]] û şîdetxwaza rêxistinê re rûbirû ma. Di sala [[1997]]ê de, Mosab bi servîsên veşartî yên [[Îsraêl]]ê (Shin Bet) re têkilî danî, dema ku wî biryar da ku li dijî tundî û [[terorîzm]]ê tevbigere. Ew bû [[muxbîr]]ekî veşartî û alîkariya Îsraêlê kir, ku agahiyên girîng derbarê Hamasê de kom bike, û bi vê yekê re roleke navendî di stratejiya ewlehiyê ya Îsraêlê de bi dest xist. Ji ber dîroka xwe ya malbatî wî û têkiliyên nêzîk bi Hemasê re navê kod "Mîrê Kesk" lê hate dayîn. Hevkariya Mosab bi rayedarên îsraêlî re hem ji hêla Hamas û hem jî ji komên din ên filistînî re metirsî û tehdîdên girîng jê re anî. Lewma ew di sala [[2007]]ê de reviya Îsraêlê, li wir xwe veşart û dest bi jiyaneke nû kir. Di sala [[2008]]ê de çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] û li wir mafê [[Penaberî|penaberiyê]] wergirt. Li DYAyê, Mosab dest bi vegotina çîroka xwe kir. Di sala [[2010]]ê de, wî [[otobiyografya]]ya xwe ya bi navê [[Kurê Hemasê (pirtûk)|Kurê Hemasê]] weşand. Tê de ew qala dema xwe ya muxbîrî dike, û nakokiyên di navbera mezinbûna wî ya olî û biryara wî ya têkoşîna li dijî tundiyê vedibêje. Pirtûk hem ji bo çîroka şexsî ya Mosab û hem jî ji bo şert û mercên aloz ên siyasî û olî yên li [[Rojhilata Navîn]], bû [[bestseller]]ek [[navneteweyî]] û bala berfireh kişand ser xwe. Mosab tundiya her du aliyan rexne dike - hem Hemasê û hem jî siyaseta Îsraîlê - û ji bo aştî û lihevhatina di navbera Îsraêl û Filistîniyan de diaxive. Jiyana wî ya wek muxbîr û biryara xiyanetkirina li Hamasê, wî kir [[Kesayetî|kesayetiyek]] nakok. Ji bo vê ew hem rêzgirtinê hem jî [[Dijminatî|dijminatiyê]] distîne. Îro, Mosab Hassan Yousef li DYAyê dijî û bi nîqaşên siyasî û olî berdewam dike, û ji bo çareseriyeke adil ji bo [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pirsa Îsraêl û Filistînê]] têdikoşe. Çîroka wî mînakek balkêş a veguherîna kesane ye, û rêya dijwar ji endamekî rêxistineke milîtan heta parêzerê aştiyê nîşan dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1978]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] e6jp3qh3cc5l1sl0rosz8xorc4istwr 2086003 2085998 2026-08-18T14:50:25Z Avestaboy 34898 2086003 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mosab Hassan Yousef''' (jdb. 5ê [[gulan]]a [[1978]]ê li [[Ramella]], [[Filistîn (herêm)|herêma Filistînê]]) [[Rexneya li îslamê|rexnegirekî îslamê]] yê filistînî ye. Ew kurê hev-avakarê rêxistina terorîstî ya [[Hemas|Hamasê]] Hesen Yûsif e. Piştî zindankirina wî ji sala 1997 heta 2007an, ew bû ajanê xizmeta îstîxbaratê îsraîlî a [[Shin Bet]] bû. Wî wê çaxê pirtûka bi navê „Kurê Hemasê: Jiyana Min wek Terorîst“ nivîsî. Li ser çîroka wî di sala 2014an de fîlmek di bin navê ''Mîrê Kesk'' hate çêkirin. == Kurtejiyan == Mosab Hassan Yousef di sala 1978ê de li Ramella, [[Urduna Rojava]], ji dayik bûye û kurê mezin ê [[Şêx Hesen Yûsif]], endamê serkirdetiya Hamasê ye. Mosab ku di hawîrdoreke [[fundamentalîzma îslamî]] û [[Siyaset|siyasî]] de mezin bû, di destpêkê de tevlî çalakiyên Hemasê bû û bi berpirsyariyên cihê piştgirî da rêxistinê. Lêbelê, di [[Ciwantî|ciwantiya]] xwe de, wî dest bi pirsiyarkirina rêbaz û armancên Hemasê kir, ji ber ku ew bi taktîkên [[tundraw]] û şîdetxwaza rêxistinê re rûbirû ma. Di sala [[1997]]ê de, Mosab bi servîsên veşartî yên [[Îsraêl]]ê (Shin Bet) re têkilî danî, dema ku wî biryar da ku li dijî tundî û [[terorîzm]]ê tevbigere. Ew bû [[muxbîr]]ekî veşartî û alîkariya Îsraêlê kir, ku agahiyên girîng derbarê Hamasê de kom bike, û bi vê yekê re roleke navendî di stratejiya ewlehiyê ya Îsraêlê de bi dest xist. Ji ber dîroka xwe ya malbatî wî û têkiliyên nêzîk bi Hemasê re navê kod "Mîrê Kesk" lê hate dayîn. Hevkariya Mosab bi rayedarên îsraêlî re hem ji hêla Hamas û hem jî ji komên din ên filistînî re metirsî û tehdîdên girîng jê re anî. Lewma ew di sala [[2007]]ê de reviya Îsraêlê, li wir xwe veşart û dest bi jiyaneke nû kir. Di sala [[2008]]ê de çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] û li wir mafê [[Penaberî|penaberiyê]] wergirt. Li DYAyê, Mosab dest bi vegotina çîroka xwe kir. Di sala [[2010]]ê de, wî [[otobiyografya]]ya xwe ya bi navê [[Kurê Hemasê (pirtûk)|Kurê Hemasê]] weşand. Tê de ew qala dema xwe ya muxbîrî dike, û nakokiyên di navbera mezinbûna wî ya olî û biryara wî ya têkoşîna li dijî tundiyê vedibêje. Pirtûk hem ji bo çîroka şexsî ya Mosab û hem jî ji bo şert û mercên aloz ên siyasî û olî yên li [[Rojhilata Navîn]], bû [[bestseller]]ek [[navneteweyî]] û bala berfireh kişand ser xwe. Mosab tundiya her du aliyan rexne dike - hem Hemasê û hem jî siyaseta Îsraîlê - û ji bo aştî û lihevhatina di navbera Îsraêl û Filistîniyan de diaxive. Jiyana wî ya wek muxbîr û biryara xiyanetkirina li Hamasê, wî kir [[Kesayetî|kesayetiyek]] nakok. Ji bo vê ew hem rêzgirtinê hem jî [[Dijminatî|dijminatiyê]] distîne. Îro, Mosab Hassan Yousef li DYAyê dijî û bi nîqaşên siyasî û olî berdewam dike, û ji bo çareseriyeke adil ji bo [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pirsa Îsraêl û Filistînê]] têdikoşe. Çîroka wî mînakek balkêş a veguherîna kesane ye, û rêya dijwar ji endamekî rêxistineke milîtan heta parêzerê aştiyê nîşan dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[[Kategorî:Endamên Hemasê]][Kategorî:Jidayikbûn 1978]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] disrry0gr3jfafr0qbyccjf5x1gibh0 2086004 2086003 2026-08-18T14:50:34Z Avestaboy 34898 2086004 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mosab Hassan Yousef''' (jdb. 5ê [[gulan]]a [[1978]]ê li [[Ramella]], [[Filistîn (herêm)|herêma Filistînê]]) [[Rexneya li îslamê|rexnegirekî îslamê]] yê filistînî ye. Ew kurê hev-avakarê rêxistina terorîstî ya [[Hemas|Hamasê]] Hesen Yûsif e. Piştî zindankirina wî ji sala 1997 heta 2007an, ew bû ajanê xizmeta îstîxbaratê îsraîlî a [[Shin Bet]] bû. Wî wê çaxê pirtûka bi navê „Kurê Hemasê: Jiyana Min wek Terorîst“ nivîsî. Li ser çîroka wî di sala 2014an de fîlmek di bin navê ''Mîrê Kesk'' hate çêkirin. == Kurtejiyan == Mosab Hassan Yousef di sala 1978ê de li Ramella, [[Urduna Rojava]], ji dayik bûye û kurê mezin ê [[Şêx Hesen Yûsif]], endamê serkirdetiya Hamasê ye. Mosab ku di hawîrdoreke [[fundamentalîzma îslamî]] û [[Siyaset|siyasî]] de mezin bû, di destpêkê de tevlî çalakiyên Hemasê bû û bi berpirsyariyên cihê piştgirî da rêxistinê. Lêbelê, di [[Ciwantî|ciwantiya]] xwe de, wî dest bi pirsiyarkirina rêbaz û armancên Hemasê kir, ji ber ku ew bi taktîkên [[tundraw]] û şîdetxwaza rêxistinê re rûbirû ma. Di sala [[1997]]ê de, Mosab bi servîsên veşartî yên [[Îsraêl]]ê (Shin Bet) re têkilî danî, dema ku wî biryar da ku li dijî tundî û [[terorîzm]]ê tevbigere. Ew bû [[muxbîr]]ekî veşartî û alîkariya Îsraêlê kir, ku agahiyên girîng derbarê Hamasê de kom bike, û bi vê yekê re roleke navendî di stratejiya ewlehiyê ya Îsraêlê de bi dest xist. Ji ber dîroka xwe ya malbatî wî û têkiliyên nêzîk bi Hemasê re navê kod "Mîrê Kesk" lê hate dayîn. Hevkariya Mosab bi rayedarên îsraêlî re hem ji hêla Hamas û hem jî ji komên din ên filistînî re metirsî û tehdîdên girîng jê re anî. Lewma ew di sala [[2007]]ê de reviya Îsraêlê, li wir xwe veşart û dest bi jiyaneke nû kir. Di sala [[2008]]ê de çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] û li wir mafê [[Penaberî|penaberiyê]] wergirt. Li DYAyê, Mosab dest bi vegotina çîroka xwe kir. Di sala [[2010]]ê de, wî [[otobiyografya]]ya xwe ya bi navê [[Kurê Hemasê (pirtûk)|Kurê Hemasê]] weşand. Tê de ew qala dema xwe ya muxbîrî dike, û nakokiyên di navbera mezinbûna wî ya olî û biryara wî ya têkoşîna li dijî tundiyê vedibêje. Pirtûk hem ji bo çîroka şexsî ya Mosab û hem jî ji bo şert û mercên aloz ên siyasî û olî yên li [[Rojhilata Navîn]], bû [[bestseller]]ek [[navneteweyî]] û bala berfireh kişand ser xwe. Mosab tundiya her du aliyan rexne dike - hem Hemasê û hem jî siyaseta Îsraîlê - û ji bo aştî û lihevhatina di navbera Îsraêl û Filistîniyan de diaxive. Jiyana wî ya wek muxbîr û biryara xiyanetkirina li Hamasê, wî kir [[Kesayetî|kesayetiyek]] nakok. Ji bo vê ew hem rêzgirtinê hem jî [[Dijminatî|dijminatiyê]] distîne. Îro, Mosab Hassan Yousef li DYAyê dijî û bi nîqaşên siyasî û olî berdewam dike, û ji bo çareseriyeke adil ji bo [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pirsa Îsraêl û Filistînê]] têdikoşe. Çîroka wî mînakek balkêş a veguherîna kesane ye, û rêya dijwar ji endamekî rêxistineke milîtan heta parêzerê aştiyê nîşan dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hemasê]][Kategorî:Jidayikbûn 1978]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 17zg08pg5u1acot6xisn7cp7xqxswet 2086005 2086004 2026-08-18T14:50:46Z Avestaboy 34898 2086005 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mosab Hassan Yousef''' (jdb. 5ê [[gulan]]a [[1978]]ê li [[Ramella]], [[Filistîn (herêm)|herêma Filistînê]]) [[Rexneya li îslamê|rexnegirekî îslamê]] yê filistînî ye. Ew kurê hev-avakarê rêxistina terorîstî ya [[Hemas|Hamasê]] Hesen Yûsif e. Piştî zindankirina wî ji sala 1997 heta 2007an, ew bû ajanê xizmeta îstîxbaratê îsraîlî a [[Shin Bet]] bû. Wî wê çaxê pirtûka bi navê „Kurê Hemasê: Jiyana Min wek Terorîst“ nivîsî. Li ser çîroka wî di sala 2014an de fîlmek di bin navê ''Mîrê Kesk'' hate çêkirin. == Kurtejiyan == Mosab Hassan Yousef di sala 1978ê de li Ramella, [[Urduna Rojava]], ji dayik bûye û kurê mezin ê [[Şêx Hesen Yûsif]], endamê serkirdetiya Hamasê ye. Mosab ku di hawîrdoreke [[fundamentalîzma îslamî]] û [[Siyaset|siyasî]] de mezin bû, di destpêkê de tevlî çalakiyên Hemasê bû û bi berpirsyariyên cihê piştgirî da rêxistinê. Lêbelê, di [[Ciwantî|ciwantiya]] xwe de, wî dest bi pirsiyarkirina rêbaz û armancên Hemasê kir, ji ber ku ew bi taktîkên [[tundraw]] û şîdetxwaza rêxistinê re rûbirû ma. Di sala [[1997]]ê de, Mosab bi servîsên veşartî yên [[Îsraêl]]ê (Shin Bet) re têkilî danî, dema ku wî biryar da ku li dijî tundî û [[terorîzm]]ê tevbigere. Ew bû [[muxbîr]]ekî veşartî û alîkariya Îsraêlê kir, ku agahiyên girîng derbarê Hamasê de kom bike, û bi vê yekê re roleke navendî di stratejiya ewlehiyê ya Îsraêlê de bi dest xist. Ji ber dîroka xwe ya malbatî wî û têkiliyên nêzîk bi Hemasê re navê kod "Mîrê Kesk" lê hate dayîn. Hevkariya Mosab bi rayedarên îsraêlî re hem ji hêla Hamas û hem jî ji komên din ên filistînî re metirsî û tehdîdên girîng jê re anî. Lewma ew di sala [[2007]]ê de reviya Îsraêlê, li wir xwe veşart û dest bi jiyaneke nû kir. Di sala [[2008]]ê de çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] û li wir mafê [[Penaberî|penaberiyê]] wergirt. Li DYAyê, Mosab dest bi vegotina çîroka xwe kir. Di sala [[2010]]ê de, wî [[otobiyografya]]ya xwe ya bi navê [[Kurê Hemasê (pirtûk)|Kurê Hemasê]] weşand. Tê de ew qala dema xwe ya muxbîrî dike, û nakokiyên di navbera mezinbûna wî ya olî û biryara wî ya têkoşîna li dijî tundiyê vedibêje. Pirtûk hem ji bo çîroka şexsî ya Mosab û hem jî ji bo şert û mercên aloz ên siyasî û olî yên li [[Rojhilata Navîn]], bû [[bestseller]]ek [[navneteweyî]] û bala berfireh kişand ser xwe. Mosab tundiya her du aliyan rexne dike - hem Hemasê û hem jî siyaseta Îsraîlê - û ji bo aştî û lihevhatina di navbera Îsraêl û Filistîniyan de diaxive. Jiyana wî ya wek muxbîr û biryara xiyanetkirina li Hamasê, wî kir [[Kesayetî|kesayetiyek]] nakok. Ji bo vê ew hem rêzgirtinê hem jî [[Dijminatî|dijminatiyê]] distîne. Îro, Mosab Hassan Yousef li DYAyê dijî û bi nîqaşên siyasî û olî berdewam dike, û ji bo çareseriyeke adil ji bo [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pirsa Îsraêl û Filistînê]] têdikoşe. Çîroka wî mînakek balkêş a veguherîna kesane ye, û rêya dijwar ji endamekî rêxistineke milîtan heta parêzerê aştiyê nîşan dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hemasê]][[Kategorî:Jidayikbûn 1978]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] c2ibxjjgjx6fe4qpni31jupeq9r7crn 2086006 2086005 2026-08-18T14:51:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2086006 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mosab Hassan Yousef''' (jdb. 5ê [[gulan]]a [[1978]]ê li [[Ramella]], [[Filistîn (herêm)|herêma Filistînê]]) [[Rexneya li îslamê|rexnegirekî îslamê]] yê filistînî ye. Ew kurê hev-avakarê rêxistina terorîstî ya [[Hemas|Hamasê]] Hesen Yûsif e. Piştî zindankirina wî ji sala 1997 heta 2007an, ew bû ajanê xizmeta îstîxbaratê îsraêlî a [[Shin Bet]] bû.Wî wê çaxê pirtûka bi navê „Kurê Hemasê: Jiyana Min wek Terorîst“ nivîsî. Li ser çîroka wî di sala 2014an de fîlmek di bin navê ''Mîrê Kesk'' hate çêkirin. == Kurtejiyan == Mosab Hassan Yousef di sala 1978ê de li Ramella, [[Urduna Rojava]], ji dayik bûye û kurê mezin ê [[Şêx Hesen Yûsif]], endamê serkirdetiya Hamasê ye. Mosab ku di hawîrdoreke [[fundamentalîzma îslamî]] û [[Siyaset|siyasî]] de mezin bû, di destpêkê de tevlî çalakiyên Hemasê bû û bi berpirsyariyên cihê piştgirî da rêxistinê. Lêbelê, di [[Ciwantî|ciwantiya]] xwe de, wî dest bi pirsiyarkirina rêbaz û armancên Hemasê kir, ji ber ku ew bi taktîkên [[tundraw]] û şîdetxwaza rêxistinê re rûbirû ma. Di sala [[1997]]ê de, Mosab bi servîsên veşartî yên [[Îsraêl]]ê (Shin Bet) re têkilî danî, dema ku wî biryar da ku li dijî tundî û [[terorîzm]]ê tevbigere. Ew bû [[muxbîr]]ekî veşartî û alîkariya Îsraêlê kir, ku agahiyên girîng derbarê Hamasê de kom bike, û bi vê yekê re roleke navendî di stratejiya ewlehiyê ya Îsraêlê de bi dest xist. Ji ber dîroka xwe ya malbatî wî û têkiliyên nêzîk bi Hemasê re navê kod "Mîrê Kesk" lê hate dayîn. Hevkariya Mosab bi rayedarên îsraêlî re hem ji hêla Hamas û hem jî ji komên din ên filistînî re metirsî û tehdîdên girîng jê re anî. Lewma ew di sala [[2007]]ê de reviya Îsraêlê, li wir xwe veşart û dest bi jiyaneke nû kir. Di sala [[2008]]ê de çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] û li wir mafê [[Penaberî|penaberiyê]] wergirt. Li DYAyê, Mosab dest bi vegotina çîroka xwe kir. Di sala [[2010]]ê de, wî [[otobiyografya]]ya xwe ya bi navê [[Kurê Hemasê (pirtûk)|Kurê Hemasê]] weşand. Tê de ew qala dema xwe ya muxbîrî dike, û nakokiyên di navbera mezinbûna wî ya olî û biryara wî ya têkoşîna li dijî tundiyê vedibêje. Pirtûk hem ji bo çîroka şexsî ya Mosab û hem jî ji bo şert û mercên aloz ên siyasî û olî yên li [[Rojhilata Navîn]], bû [[bestseller]]ek [[navneteweyî]] û bala berfireh kişand ser xwe. Mosab tundiya her du aliyan rexne dike - hem Hemasê û hem jî siyaseta Îsraîlê - û ji bo aştî û lihevhatina di navbera Îsraêl û Filistîniyan de diaxive. Jiyana wî ya wek muxbîr û biryara xiyanetkirina li Hamasê, wî kir [[Kesayetî|kesayetiyek]] nakok. Ji bo vê ew hem rêzgirtinê hem jî [[Dijminatî|dijminatiyê]] distîne. Îro, Mosab Hassan Yousef li DYAyê dijî û bi nîqaşên siyasî û olî berdewam dike, û ji bo çareseriyeke adil ji bo [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pirsa Îsraêl û Filistînê]] têdikoşe. Çîroka wî mînakek balkêş a veguherîna kesane ye, û rêya dijwar ji endamekî rêxistineke milîtan heta parêzerê aştiyê nîşan dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hemasê]][[Kategorî:Jidayikbûn 1978]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] n41xxnupen8vicbpi13dyv0erjoeva4 2086007 2086006 2026-08-18T14:52:52Z Avestaboy 34898 /* Kurtejiyan */ Rastnivîs 2086007 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mosab Hassan Yousef''' (jdb. 5ê [[gulan]]a [[1978]]ê li [[Ramella]], [[Filistîn (herêm)|herêma Filistînê]]) [[Rexneya li îslamê|rexnegirekî îslamê]] yê filistînî ye. Ew kurê hev-avakarê rêxistina terorîstî ya [[Hemas|Hamasê]] Hesen Yûsif e. Piştî zindankirina wî ji sala 1997 heta 2007an, ew bû ajanê xizmeta îstîxbaratê îsraêlî a [[Shin Bet]] bû.Wî wê çaxê pirtûka bi navê „Kurê Hemasê: Jiyana Min wek Terorîst“ nivîsî. Li ser çîroka wî di sala 2014an de fîlmek di bin navê ''Mîrê Kesk'' hate çêkirin. == Kurtejiyan == Mosab Hassan Yousef di sala 1978ê de li Ramella, [[Urduna Rojava]], ji dayik bûye û kurê mezin ê [[Şêx Hesen Yûsif]], endamê serkirdetiya Hemasê ye. Mosab ku di hawîrdoreke [[fundamentalîzma îslamî]] û [[Siyaset|siyasî]] de mezin bû, di destpêkê de tevlî çalakiyên Hemasê bû û bi berpirsyariyên cihê piştgirî da rêxistinê. Lêbelê, di [[Ciwantî|ciwantiya]] xwe de, wî dest bi pirsiyarkirina rêbaz û armancên Hemasê kir, ji ber ku ew bi taktîkên [[tundraw]] û şîdetxwaza rêxistinê re rûbirû ma. Di sala [[1997]]ê de, Mosab bi servîsên veşartî yên [[Îsraêl]]ê (Shin Bet) re têkilî danî, dema ku wî biryar da ku li dijî tundî û [[terorîzm]]ê tevbigere. Ew bû [[muxbîr]]ekî veşartî û alîkariya Îsraêlê kir, ku agahiyên girîng derbarê Hamasê de kom bike, û bi vê yekê re roleke navendî di stratejiya ewlehiyê ya Îsraêlê de bi dest xist. Ji ber dîroka xwe ya malbatî wî û têkiliyên nêzîk bi Hemasê re navê kod "Mîrê Kesk" lê hate dayîn. Hevkariya Mosab bi rayedarên îsraêlî re hem ji hêla Hamas û hem jî ji komên din ên filistînî re metirsî û tehdîdên girîng jê re anî. Lewma ew di sala [[2007]]ê de reviya Îsraêlê, li wir xwe veşart û dest bi jiyaneke nû kir. Di sala [[2008]]ê de çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] û li wir mafê [[Penaberî|penaberiyê]] wergirt. Li DYAyê, Mosab dest bi vegotina çîroka xwe kir. Di sala [[2010]]ê de, wî [[otobiyografya]]ya xwe ya bi navê [[Kurê Hemasê (pirtûk)|Kurê Hemasê]] weşand. Tê de ew qala dema xwe ya muxbîrî dike, û nakokiyên di navbera mezinbûna wî ya olî û biryara wî ya têkoşîna li dijî tundiyê vedibêje. Pirtûk hem ji bo çîroka şexsî ya Mosab û hem jî ji bo şert û mercên aloz ên siyasî û olî yên li [[Rojhilata Navîn]], bû [[bestseller]]ek [[navneteweyî]] û bala berfireh kişand ser xwe. Mosab tundiya her du aliyan rexne dike - hem Hemasê û hem jî siyaseta Îsraêlê - û ji bo aştî û lihevhatina di navbera Îsraêl û Filistîniyan de diaxive. Jiyana wî ya wek muxbîr û biryara xiyanetkirina li Hamasê, wî kir [[Kesayetî|kesayetiyek]] nakok. Ji bo vê ew hem rêzgirtinê hem jî [[Dijminatî|dijminatiyê]] distîne. Îro, Mosab Hassan Yousef li DYAyê dijî û bi nîqaşên siyasî û olî berdewam dike, û ji bo çareseriyeke adil ji bo [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pirsa Îsraêl û Filistînê]] têdikoşe.Çîroka wî mînakek balkêş a veguherîna kesane ye, û rêya dijwar ji endamekî rêxistineke milîtan heta parêzerê aştiyê nîşan dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hemasê]][[Kategorî:Jidayikbûn 1978]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] ed6woes71z8wn61rr2f56t6rmetcanm 14 304028 2086020 1915145 2026-08-18T15:08:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2086020 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Komên cîhadîst li gorî welatan|Efxanistan]] [[Kategorî:Komên serhildêr li Efxanistanê]] [[Kategorî:Terorîzma îslamîst li Efxanistanê]] 7tp37k7e7xygtlw6mei41hn62i95qky 14 304029 2086019 1915147 2026-08-18T15:07:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2086019 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Komên cîhadîst li gorî welatan|Bengladeş]] [[Kategorî:Terorîzma îslamîst li Bengladeşê]] d4wvi4jhc10l8bskiqejv1u1jo1zwpn 14 304030 2086021 1915243 2026-08-18T15:08:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2086021 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Komên cîhadîst li gorî welatan|Hindistan]] [[Kategorî:Komên serhildêr li Hindistanê]] [[Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Hindistanê]] [[Kategorî:Terorîzma îslamîst li Hindistanê]] sm1x8eohjtn6mzd11hbquhp2ptbm2r5 14 304031 2086022 1915139 2026-08-18T15:08:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2086022 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Komên cîhadîst li gorî welatan|Iraq]] [[Kategorî:Komên serhildêr li Iraqê]] [[Kategorî:Terorîzma îslamîst li Iraqê]] gg3g9prtj39avusx3q62i8kqu9p3b9w 14 304032 2086023 1915260 2026-08-18T15:09:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2086023 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Komên cîhadîst li gorî welatan|Pakistan]] [[Kategorî:Komên serhildêr li Pakistanê]] [[Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Pakistanê]] [[Kategorî:Terorîzma îslamîst li Pakistanê]] 1f8xr3385h3xck51d2gz56yvt8wjc8h 14 304033 2086024 1915133 2026-08-18T15:09:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2086024 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Komên cîhadîst li gorî welatan|Sûrî]] [[Kategorî:Komên serhildêr li Sûriyê]] [[Kategorî:Terorîzma îslamîst li Sûriyê]] piaitqkiuzx4qm8t0cptpgg280g8nct 14 304034 2086025 1915130 2026-08-18T15:10:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2086025 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Komên cîhadîst li gorî welatan|Tirkiye]] [[Kategorî:Komên serhildêr li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Terorîzma îslamîst li Tirkiyeyê]] 6awfhrtnlnjvetkst7t95fjbj25q25j 14 304035 2086026 1915128 2026-08-18T15:10:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2086026 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Komên cîhadîst li gorî welatan|Yemen]] [[Kategorî:Komên serhildêr li Yemenê]] [[Kategorî:Terorîzma îslamîst li Yemenê]] niikd0an3emzqvr6l3jn5lks4a5jls8 14 306193 2086263 1922817 2026-08-19T10:36:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2086263 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Hezarsala 1ê b.z.]] [[Kategorî:Huner li gorî hezarsalan|b.z 1]] e5cl44h32gyrmsxxbxouan8e57x6s3v 14 306194 2086264 1922819 2026-08-19T10:36:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2086264 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Hezarsala 2an b.z.]] [[Kategorî:Huner li gorî hezarsalan|b.z 2]] iawn3elax7kr4sruvzijrx0cyxltkoj 14 313051 2086180 1969914 2026-08-19T08:31:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2086180 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Sedsala 16an di hunerê de]] [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan]] kvdbuk70qg8h1crg89vk0igqboqttsm 14 320998 2086089 2052203 2026-08-18T20:10:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2086089 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an b.z.]] pa488gvgn344lpnw3k3drihsqjgw3vj 2086096 2086089 2026-08-18T20:21:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2086096 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an b.z.|Ksenefon]] o1l2stq9evoxw2quqdrb8jrjgdc4odz 14 320999 2086082 2052210 2026-08-18T20:04:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2086082 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 4an b.z|-5]] g5uv789k2o2tfly0utzimsvdbot4il5 2086084 2086082 2026-08-18T20:07:06Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an berî zayînê]] weke [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an b.z.]] guhart 2086082 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 4an b.z|-5]] g5uv789k2o2tfly0utzimsvdbot4il5 14 321000 2086078 2052237 2026-08-18T20:03:00Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wêjeya sedsala 4an a berî zayînê]] weke [[Kategorî:Wêjeya sedsala 4an b.z]] guhart 2052237 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên sedsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Wêjeya kevnare|-4]] [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan|-4]] a8r8usckbn8j3dok2564rp8mwjf5izg 14 321124 2086184 2052788 2026-08-19T08:35:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2086184 wikitext text/x-wiki {{Otokat} [[Kategorî:Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an]] htyr6fk2xi436tmnbpgojo1cwo5a0be 2086185 2086184 2026-08-19T08:35:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2086185 wikitext text/x-wiki {{Otokat} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 18]] fl06v6wzfcmks3dlp1n84oue4wyiy2s 2086188 2086185 2026-08-19T08:44:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2086188 wikitext text/x-wiki {{Otokat} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 18]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 18an|Pirtûk]] 0kkovh1asj9iozn0oixigwmfz0fdizh 2086191 2086188 2026-08-19T08:48:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2086191 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 2an| 18]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 18an|Pirtûk]] egppqi3ya8c54useoy0upxvdeyx0zyp 15 322082 2086080 2057821 2026-08-18T20:03:00Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 4an a berî zayînê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 4an b.z]] guhart 2057821 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Edebiyat}} {{Wîkîproje Sal}} }} ovv47wghkq26f2bn2fn7xgyzpfrtsas 15 322173 2086086 2057912 2026-08-18T20:07:06Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Pirtûkên sedsala 4an berî zayînê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Pirtûkên sedsala 4an b.z.]] guhart 2057912 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a 0 324019 2086133 2084929 2026-08-19T07:25:43Z Avestaboy 34898 2086133 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}{{Agahîdanka giştî |wdneyîne=dewlet }} '''''Çîroka Genji''''' (bi [[Zimanê japonî|japonî]]: 源氏物語, ''Genji Monogatari'') esereke klasîk a [[Wêjeya japonî|edebiyata japonî]] ye ku tê gotin ji aliyê şaîr û xanima dergê [[Murasaki Shikibu]] hatiye nivîsandin di navbera bilindbûnê ya serdemê Heian de, di destpêka sedsala 11ê de. Ev yekem roman e ku ji aliyê jinekê ve hatiye nivîsandin ku nasnameya navmiletiyê wergirt. Di Japonyayê de, ''Çîroka Genji'' rêncêk heye ku wekî yê [[William Shakespeare|Shakespeare]] li [[Keyaniya Yekbûyî]] ye. Tê texmînkirin ku eser di sala 1021ê a {{Pz}} hatiye nivîsandin. Hinek caran ew wekî romana yekem tê nasîn, lê ev jî îxtilafek li ser heye. Çîroka derbarê Mîr Genji cihekî sabît li kultura Japonê digire û wekî eserekî bi rûtbeyekî navdar tê hesibandin. == Muhtewa == Murasaki di seriya hêzê klana Fujiwara de dijî. Fujiwara no Michinaga li hember navê bû regent, û wî ji her herî giringtiya siyasî ya zamanê wî de bû. Ji ber vê yekê, bawer dikin ku Murasaki karaktera Genji beşek ji berîcerbûna xwe ya li ser Michinaga avêt.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cheong |pêşnav=Soonboon |tarîx=November 2011 |sernav=パトロンとしての藤原道長 ―『紫式部日記』を主軸にして― |tercimeya-sernav=Fujiwara no Michinaga as a Patron: The Main Shaft in "Murasaki Shikibu's Diary" |url=http://www.kci.go.kr/kciportal/landing/article.kci?arti_id=ART001606458 |kovar=Journal of Japanese Culture |ziman=ja |cild=51 |rr=147–164 |doi=10.21481/jbunka..51.201111.147 |issn=1226-3605 |via=Korea Open Access Journals |doi-access=free }}</ref> ''Çîroka Genji'' dibe ku beş bi beş hatiye nivîsandin, wekî ku Murasaki beşên nivîsandî ji jinên aristokrat (xulamên serewî) re radanî. Di nav de gelek hûragahên ku di romanekê nûjen de dihatin dîtin heye: karakterek navendî û hejmarek mezin ji karakterên giring û biçûk, karakterkirina baş a lîstikvanên sereke, rêzek bûyerên ku hemû çaxê heyata karaktera navendî digirin û heta paşî jî berdewam dibin. Xîrebek taybetî tuneye, lê bûyeran derdikevin pêş û karakteran kaltir dibin. Herçend ku ji kesên drama di çîroka wê bi qasî çar sed karakteran heye, hêj hevgirtina hundurî diparêze; mesele, hemû karakteran bi hev re kaltir dibin, û têkiliyên malbatî û [[Feodalîzm|feodalî]] di gî zamanê da bimrevin têk nayên. Ji nav karakteran di nivîsa eslî de da ku gelek hindik navekî vekirî nedaye. Ew bi cih an rolê xwe têne naskirin (mesele; wezîrê çepê), bi rêznav (mesele; mezinayê wî), an jî bi têkiliyê wan bi karakterên din re (mesele: xelefê dîtbûyî) ku bi pêşketina romanê tê guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women Philosophers from Non-western Traditions: The First Four Thousand Years. Women in the History of Philosophy and Sciences |paşnav=Wawrytko |pêşnav=Sandra A. |weşanger=Springer International Publishing |tarîx=2023 |rr=245–269 |isbn=978-3-031-28562-2 |cild=19 |cih=Cham |ziman=en |paşnavê-edîtor=Waithe |pêşnavê-edîtor=Mary Ellen |beş=Murasaki Shikibu of Japan 紫式部 Circa 978–Circa 1000 |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28563-9_12 |paşnavê-edîtor2=Boos Dykeman |pêşnavê-edîtor2=Therese |doi=10.1007/978-3-031-28563-9_12 }}</ref> Ev kêmasîya navan ji rêbazên sarayê çaxa Heianê tê ku di wisa de kirina navê kesekî çêtîya kişandî û rastgot yanî nediyayê. Xwendevan û tercimanên nû rojane çend leqeb bikar anîne da ku di nav çend karakteran de bikaribin derbas bibin. == Rolên kaxezê == [[Wêne:Tokugawabijutsukan1.JPG|thumb|Muzeya Hunermendiyê ya Tokugawa li Nagoya, di nav de guhertoya herî kevnar a romana Genji digire]] Guhertinên herî kevnar ên rolên kaxezê ji sedsala 12an ne. Beşa herî mezin niha di Muzeya Hûnera Tokugawa ya li Nagoyayê de tê parastin, beşa biçûktir di Muzeya Hûnera Gotō ya li [[Tokyo]]yê de heye. Ji ber ku ew rolan gelek hestyar in, ew hatine kilîtkirin û ji civakê re ne vekirin. Rol hazînên miletê ya Japonyayê ne. == Binêre == * [[Wêjeya japonî|Edebiyata japonî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |sernav="How Beautiful, How Sad," in ''Worldly Wisdom: Great Books and the Meanings of Life'' |paşnav=Allen |pêşnav=James Sloan |weşanger=Savannah: Frederic C. Beil |tarîx=2008 |url=https://archive.org/details/worldlywisdomgre0000alle |gihiştina-urlyê=registration }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Murasaki shikibu, The Tale of Genji |paşnav=Bowring |pêşnav=Richard John |weşanger=Cambridge University Press |sal=1988 |cih=Cambridge; New York |url=https://archive.org/details/murasakishikibut0000bowr |gihiştina-urlyê=registration }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Childs |pêşnav=Margaret H |sal=1999 |sernav=The value of vulnerability: Sexual coercion and the nature of love in japanese court of literature |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1999-11_58_4/page/1059 |kovar=Journal of Asian Studies |cild=58 |hejmar=4 |rr=1059–80 |doi=10.2307/2658495 |jstor=2658495 |s2cid=161992068 |hdl-access=free |hdl=1808/16325 }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên japonî yên sedsala 11an]] [[Kategorî:Murasaki Shikibu]] [[Kategorî:Romanên sedsala 11an]] 045eq8qys8avcaji9ig6b968okp0b9q 0 329201 2086126 2085813 2026-08-19T05:08:32Z Kurdistanov 175167 /* Kelly Gang */ 2086126 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Bushranger Dan Kelly.jpg | sernavê_wêne = Wêneyek Dan Kelly | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|06|1861}} | cihê_jidayikbûnê = [[Beveridge, Vîktorya]], [[Awistralya]] | roja_mirinê = {{Mirin|28|06|1880}} | cihê_mirinê = [[Glenrowan, Vîktorya]], [[Awistralya]] | esil = [[îrlendî]] | hevwelatî = Awistralya | pîşe = Tawankar | dê = Ellen Kelly | bav = John "Red" Kelly }} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> qanûnderketiyekî awistralî û bushranger (li Awistralyayê ji bo tawanbarên ku di nav çol û daristanan dijiyan hat gotin) bû. Ew birayê herî biçûk ê tawanbarê navdar, [[Ned Kelly]], bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}</ref> Komma Kelly sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}</ref> Dan Kelly di dorpêçkirina [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]] de hat kuştin. Çîroka Koma Kelly di dîrok û çanda Awistralyayê de bandoreke mezin hiştiye. Li ser Ned Kelly û Koma Kelly gelek pirtûk, fîlm û berhemên hunerî hatine afirandin. Heta di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Herwiha, Koma Kelly bû mijara yekemîn fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hat kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}</ref> Wan bankan talan dikirin, hin bajar dixistin bin kontrola xwe de û di nav gelê [[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de tirs û xem belav dikirin. Polîsên Vîktorya du li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê tevî hemû hewldanên xwe, nikaribûn wan bibînin an bigirin. == Jiyana pêşîn == [[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]] Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Vîktoryayê û li derdora [[Beveridge, Vîktorya|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî darîn û sade ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene. Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlandî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir. Dema ku Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Vîktorya|Greta]], li bakurrojhilatê Vîktorya, ve bir. Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd mîna gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Vîktorya, ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin. Koma hevalên Dan wekî "Greta Mob" dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ji ber ku ew gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] dikirin, li herêmê baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi gumana dizîna kurtanekî hespan de hate desteserkirin. Lê ji ber ku polîsan delîlên dijî wî peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema ku xwediyê dikanê razî nebû dikana xwe veke, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir. Li dijî wan tawanên wek êrîşkirin, zirar dayîna milkê xelkê (derî), ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxê 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û polîsan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên ku li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber ku milkê bi nirxê 10 poundan zirar kirbû, bi mehekê zindanê hat cezakirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbariya dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Vîktorya|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Bûyera ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[Bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin.Ellen Kelly bi tawanbariya hewldana kuştinê hate sûcdarkirin û bi sê salan zindanê hat cezakirin. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî her yek bi şeş salan zindan hatin cezakirin. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên Wombat Ranges. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku li wir hespan xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî amûrekî biçûk jî çêkiribû. Herdû birayan dema xwe bi lêgerîna zêra di nav çemê de derbas dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin serdana wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Polîsan tawanbariya hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Vîktorya|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Vîktorya|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû. '''Stringybark Creek''' [[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]] Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. '''Qanûnderketî''' Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikûmeta Vîktorya fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Vîktorya hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Vîktorya|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound. Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Vîktoryayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan baş dizanibûn çawa di çol û daristanan de bijîn û gelê herêmê jî piştgirîya wan dikir. '''Kuştin''' Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîsan xwe di bin nivînê Sherritt de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] dîl girtibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan. Lê plan bi ser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên di mêvanxaneyê de hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}</ref> Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}</ref> Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> '''Glenrowan''' [[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]] [[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]] Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûbû. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}</ref> Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket derve da ku li hespa xwe bigere. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin. Di saet 10:00an de, gelek mirovên derdorê li cihê bûyerê kom bûn û pevçûnê temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin ji dîlan bikaribin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin. Di saet 2:30an de, polîsan agir berdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Wî Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn. Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termên wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan. Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek bibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla. Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bê nîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, wekî gorevan kar dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî wekî waîz kar dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, erdê li dora goran hat cotkirin, da ku cihê gorên wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin. Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û li Benalla hatin hiştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}</ref> Zirxa Ned Kelly ji bo Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne ji bo depoya polîsan li [[Richmond]]ê hate şandin. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çend perçeyên zirxan dan Sir William Clarke. Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Vîktorya]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}</ref> Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken}}</ref> Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Vîktorya]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}</ref> == Dan Kelly piştî Glenrowanê == [[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]] Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were ispatkirin ka ew çawa mirin, an jî cesedên ku hatibûn dîtin bi rastî yên Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du bi saxî ji agir derketibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315175131/http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |url-status=dead }}</ref> Lê delîlên ku piştgirî bidin van îdîayan pir kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |access-date=2026-08-14 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106014340/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231094340/http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |url-status=dead }}</ref> Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}</ref> Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}</ref> Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}</ref> Hate gotin ku her du di [[Şerê Boeran ê Duyemîn]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}</ref> Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya. Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê "1876 DAN KELLY" hatibû kolandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}</ref> Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye. Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji[[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistraliyayî hate firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne. * [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria] * [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos] * [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}} * [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}} * [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire] * [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1880]] q5loz60yj7cig6cewz1m2ep3r2pqjju 2086256 2086126 2026-08-19T10:24:50Z Kurdistanov 175167 2086256 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Bushranger Dan Kelly.jpg | sernavê_wêne = Wêneyek Dan Kelly | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|06|1861}} | cihê_jidayikbûnê = [[Beveridge, Vîktorya]], [[Awistralya]] | roja_mirinê = {{Mirin|28|06|1880}} | cihê_mirinê = [[Glenrowan, Vîktorya]], [[Awistralya]] | esil = [[îrlendî]] | hevwelatî = Awistralya | pîşe = Tawankar | dê = Ellen Kelly | bav = John "Red" Kelly }} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> qanûnderketiyekî awistralî û bushranger (navê ku li Awistralyayê ji tawanbarên ku di çol û daristanan de dijiyan re dihat bikaranîn) bû. Ew birayê herî biçûk ê tawanbarê navdar, [[Ned Kelly]], bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}</ref> Komma Kelly sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}</ref> Dan Kelly di dorpêçkirina [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]] de hat kuştin. Çîroka Koma Kelly di dîrok û çanda Awistralyayê de bandoreke mezin hiştiye. Li ser Ned Kelly û Koma Kelly gelek pirtûk, fîlm û berhemên hunerî hatine afirandin. Heta di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Herwiha, Koma Kelly bû mijara yekemîn fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hat kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}</ref> Wan bankan talan dikirin, hin bajar dixistin bin kontrola xwe de û di nav gelê [[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de tirs û xem belav dikirin. Polîsên Vîktorya du li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê tevî hemû hewldanên xwe, nikaribûn wan bibînin an bigirin. == Jiyana pêşîn == [[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]] Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Vîktoryayê û li derdora [[Beveridge, Vîktorya|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî darîn û sade ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene. Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlandî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir. Dema ku Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Vîktorya|Greta]], li bakurrojhilatê Vîktorya, ve bir. Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd mîna gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Vîktorya, ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin. Koma hevalên Dan wekî "Greta Mob" dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ji ber ku ew gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] dikirin, li herêmê baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi gumana dizîna kurtanekî hespan de hate desteserkirin. Lê ji ber ku polîsan delîlên dijî wî peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema ku xwediyê dikanê razî nebû dikana xwe veke, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir. Li dijî wan tawanên wek êrîşkirin, zirar dayîna milkê xelkê (derî), ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxê 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û polîsan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên ku li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber ku milkê bi nirxê 10 poundan zirar kirbû, bi mehekê zindanê hat cezakirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbariya dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Vîktorya|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Bûyera ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[Bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin.Ellen Kelly bi tawanbariya hewldana kuştinê hate sûcdarkirin û bi sê salan zindanê hat cezakirin. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî her yek bi şeş salan zindan hatin cezakirin. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên Wombat Ranges. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku li wir hespan xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî amûrekî biçûk jî çêkiribû. Herdû birayan dema xwe bi lêgerîna zêra di nav çemê de derbas dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin serdana wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Polîsan tawanbariya hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Vîktorya|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Vîktorya|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû. '''Stringybark Creek''' [[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]] Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. '''Qanûnderketî''' Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikûmeta Vîktorya fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Vîktorya hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Vîktorya|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound. Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Vîktoryayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan baş dizanibûn çawa di çol û daristanan de bijîn û gelê herêmê jî piştgirîya wan dikir. '''Kuştin''' Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîsan xwe di bin nivînê Sherritt de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] dîl girtibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan. Lê plan bi ser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên di mêvanxaneyê de hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}</ref> Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}</ref> Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> '''Glenrowan''' [[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]] [[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]] Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûbû. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}</ref> Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket derve da ku li hespa xwe bigere. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin. Di saet 10:00an de, gelek mirovên derdorê li cihê bûyerê kom bûn û pevçûnê temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin ji dîlan bikaribin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin. Di saet 2:30an de, polîsan agir berdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Wî Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn. Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termên wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan. Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek bibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla. Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bê nîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, wekî gorevan kar dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî wekî waîz kar dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, erdê li dora goran hat cotkirin, da ku cihê gorên wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin. Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û li Benalla hatin hiştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}</ref> Zirxa Ned Kelly ji bo Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne ji bo depoya polîsan li [[Richmond]]ê hate şandin. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çend perçeyên zirxan dan Sir William Clarke. Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Vîktorya]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}</ref> Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken}}</ref> Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Vîktorya]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}</ref> == Dan Kelly piştî Glenrowanê == [[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]] Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were ispatkirin ka ew çawa mirin, an jî cesedên ku hatibûn dîtin bi rastî yên Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du bi saxî ji agir derketibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315175131/http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |url-status=dead }}</ref> Lê delîlên ku piştgirî bidin van îdîayan pir kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |access-date=2026-08-14 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106014340/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231094340/http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |url-status=dead }}</ref> Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}</ref> Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}</ref> Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}</ref> Hate gotin ku her du di [[Şerê Boeran ê Duyemîn]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}</ref> Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya. Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê "1876 DAN KELLY" hatibû kolandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}</ref> Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye. Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji[[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistraliyayî hate firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne. * [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria] * [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos] * [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}} * [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}} * [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire] * [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1880]] e2ldcuz3pqva61a4o9f2oml0onw66q2 14 329374 2086276 2085868 2026-08-19T10:54:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2086276 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên hezarsala 1ê b.z.]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî hezarsalan| -1]] [[Kategorî:Wêjeya kevnare*-1]] qmf0orpffrimpx7zn58llming9wam5k 2086277 2086276 2026-08-19T10:54:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2086277 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên hezarsala 1ê b.z.]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî hezarsalan| -1]] [[Kategorî:Wêjeya kevnare|*-1]] i8jmvubow4iy8licy0r9zrpb3bottut 14 329375 2086219 2085886 2026-08-19T09:38:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2086219 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî dîrokê| hezarsal]] [[Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan| ]] qb8jbqcgl1ps9j1pa5k6mvfprksr291 0 329381 2085976 2085915 2026-08-18T13:56:53Z Kurê Acemî 105128 2085976 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. a8djix5thkz07s0xlps60p5s6sv4la4 2085977 2085976 2026-08-18T14:04:18Z Kurê Acemî 105128 2085977 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. 9bndcrpvr2ahepa826vfp7don8vyxvb 2085978 2085977 2026-08-18T14:06:00Z Kurê Acemî 105128 2085978 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin. 937u3z1s0loub9dtiq3rqnd6p3sfofz 2085979 2085978 2026-08-18T14:06:13Z Kurê Acemî 105128 2085979 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin. == Çavkanî == m3tg4keqwg241eiua35rrrh5kdc48oi 2085980 2085979 2026-08-18T14:06:23Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Fizîk]] 2085980 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Fizîk]] 0koj82aosq7iu0ndl6l6q9zdb53tglu 2085981 2085980 2026-08-18T14:06:35Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Albert Einstein]] 2085981 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] bn3mih73gui0f84b3nq7c698ageyfi7 2085982 2085981 2026-08-18T14:07:16Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 2085982 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] lqgtsn1y02usadlhuyqi8rtl2r423ag 2085983 2085982 2026-08-18T14:08:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085983 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb]] Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 8twm2pi3itqv8qulvknyn7x1lyje6ci 2085984 2085983 2026-08-18T14:11:19Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085984 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di maweya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.]] Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] m45q6dv514nag4flkekkud3pc0g9sl4 2085985 2085984 2026-08-18T14:11:47Z Kurê Acemî 105128 2085985 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.]] Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] lwodz0g7x2k2embgode8bc6k2z8vjtm 2085986 2085985 2026-08-18T14:12:13Z Kurê Acemî 105128 2085986 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.black-holes.org/2016/02/11/gw150914 |sernav=GW1509014: LIGO Detects Gravitational Waves - SXS |malper=www.black-holes.org |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref>]] Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] a97o1s9wze9pek1nvjaysrcyvvpp4q9 2085987 2085986 2026-08-18T14:13:20Z Kurê Acemî 105128 2085987 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.black-holes.org/2016/02/11/gw150914 |sernav=GW1509014: LIGO Detects Gravitational Waves - SXS |malper=www.black-holes.org |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref>]] Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin.{{Sfn|Laundau & Lifshitz|1975|p=228}} == Çavkanî == [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 95r2pjrm89l9s826x6xactmheh3fccw 2085988 2085987 2026-08-18T14:13:36Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2085988 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.black-holes.org/2016/02/11/gw150914 |sernav=GW1509014: LIGO Detects Gravitational Waves - SXS |malper=www.black-holes.org |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref>]] Rêjeyiya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin.{{Sfn|Laundau & Lifshitz|1975|p=228}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 1erzkqkogoxj84qitw3we3gwqedcdrr 2085989 2085988 2026-08-18T14:13:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085989 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.black-holes.org/2016/02/11/gw150914 |sernav=GW1509014: LIGO Detects Gravitational Waves - SXS |malper=www.black-holes.org |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref>]] '''Rêjeyiya giştî''' ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin.{{Sfn|Laundau & Lifshitz|1975|p=228}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] ebme84quz7jm8iy91fadiwptwgao0cq 2085990 2085989 2026-08-18T14:14:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085990 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.black-holes.org/2016/02/11/gw150914 |sernav=GW1509014: LIGO Detects Gravitational Waves - SXS |malper=www.black-holes.org |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref>]] '''Rêjeyiya giştî''' ku wekî '''teoriya giştî ya relatîvîteyê''' û '''teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê''' jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin.{{Sfn|Laundau & Lifshitz|1975|p=228}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 771xo3dc3kf4e584jw05ywk02bqz41b 2085991 2085990 2026-08-18T14:16:08Z Kurê Acemî 105128 2085991 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.black-holes.org/2016/02/11/gw150914 |sernav=GW1509014: LIGO Detects Gravitational Waves - SXS |malper=www.black-holes.org |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref>]] '''Rêjeyiya giştî''' ku wekî '''teoriya giştî ya relatîvîteyê''' û '''teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê''' jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin.{{Sfn|Laundau & Lifshitz|1975|p=228}} == Tarîx == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] sx7mfzg2xf6b5qlye6hfsb821pk6ohh 2085992 2085991 2026-08-18T14:19:21Z Kurê Acemî 105128 2085992 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.black-holes.org/2016/02/11/gw150914 |sernav=GW1509014: LIGO Detects Gravitational Waves - SXS |malper=www.black-holes.org |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref>]] '''Rêjeyiya giştî''' ku wekî '''teoriya giştî ya relatîvîteyê''' û '''teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê''' jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin.{{Sfn|Laundau & Lifshitz|1975|p=228}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 771xo3dc3kf4e584jw05ywk02bqz41b 2085993 2085992 2026-08-18T14:19:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085993 wikitext text/x-wiki [[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.black-holes.org/2016/02/11/gw150914 |sernav=GW1509014: LIGO Detects Gravitational Waves - SXS |malper=www.black-holes.org |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref>]] '''Rêjeyiya giştî''' ku wekî '''teoriya giştî ya relatîvîteyê''' û '''teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê''' jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîf]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin.{{Sfn|Laundau & Lifshitz|1975|p=228}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 595e77mf3etz7jpjwofjbt1x16xxw1a 2085995 2085993 2026-08-18T14:45:56Z Avestaboy 34898 /* */ rastnivîs 2085995 wikitext text/x-wiki [[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.black-holes.org/2016/02/11/gw150914 |sernav=GW1509014: LIGO Detects Gravitational Waves - SXS |malper=www.black-holes.org |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref>]] '''Rêjeyiya giştî''' ku wekî '''teoriya giştî ya relatîvîteyê''' û '''teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê''' jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîf]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîv]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin.{{Sfn|Laundau & Lifshitz|1975|p=228}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] giqcyzyisjikjatj2fcv4bvpwi3wu4c 2085996 2085995 2026-08-18T14:47:17Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2085996 wikitext text/x-wiki [[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.black-holes.org/2016/02/11/gw150914 |sernav=GW1509014: LIGO Detects Gravitational Waves - SXS |malper=www.black-holes.org |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref>]] '''Rêjeyiya giştî''' ku wekî '''teoriya giştî ya relatîvîteyê''' û '''teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê''' jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîv]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîv]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin.{{Sfn|Laundau & Lifshitz|1975|p=228}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] f32jr00n4vj6ixvh24k9o5tx6k87k08 0 329384 2085968 2026-08-18T12:47:37Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Vîktorya''' (bi Îngilîzî: ''Victoria'' bilêvkirin: {{Audio|En-au-Victoria.ogg}}) yek ji şeş eyaletên [[Awistralya|Awistralyayê]] ye. Ew li başûrê rojhilatê vî welatî ye, li ser axa parzemîna Awistralya û li bakurê [[Tengava Bass]]<nowiki/>ê cih digire. Ew bi rûberê 227.444 kîlometre çargoşeyî piştî [[Tasmanya|Tasmanyayê]], duyemîn eyaleta herî biçûk e. Piştî [[Wêlsa Başûr a Nû]], ew bi nifûsekî zêdetirî 7 milyon kesan du..." hat çêkirin 2085968 wikitext text/x-wiki '''Vîktorya''' (bi Îngilîzî: ''Victoria'' bilêvkirin: {{Audio|En-au-Victoria.ogg}}) yek ji şeş eyaletên [[Awistralya|Awistralyayê]] ye. Ew li başûrê rojhilatê vî welatî ye, li ser axa parzemîna Awistralya û li bakurê [[Tengava Bass]]<nowiki/>ê cih digire. Ew bi rûberê 227.444 kîlometre çargoşeyî piştî [[Tasmanya|Tasmanyayê]], duyemîn eyaleta herî biçûk e. Piştî [[Wêlsa Başûr a Nû]], ew bi nifûsekî zêdetirî 7 milyon kesan duyemîn eyaleta herî nifûsdar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/jun-2025 |sernav=National, state and territory population, June 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-18 |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref> Aboriya Vîktoryayê di nav aboriyên eyaletên Awistralyayê de duyemîn a herî mezin e û piralî ye, ku di nav wan de beşa xizmetan serdest e. Vîktorya ji bakur ve bi Wêlsa Başûr a Nû, û ji rojava ve bi [[Awistralya Başûr]] re hevsînor e. Ji başûr ve [[Tengava Bass]]<nowiki/>ê wê ji Tasmanyayê vediqetîne, ji bilî parçeyekî biçûk ê sînorê bejahiyê li dor [[Girava Boundary]]. Ji başûrê rojava Vîktorya digihîje [[Okyanûsa Başûr]] û ji başûrê rojhilat ve jî digihîje [[Deryaya Tasman]], ku deryayeke ji [[Okyanûsa Mezin]] e. Di nav eyaletê de cûreyên cuda yên avhewayê û erdnîgariyê hene; ji herêmên peravî û navendî yên bi avhewaya nerm heta [[Çiyayên Alp ên Vîktorya]]<nowiki/>yê li bakurê rojhilatê û herêmên nîv-hişk ên bakurê rojava, şert û mercên avhewayî û erdnîgarî gelek diguhere. Piraniya nifûsa Vîktoryayê li herêma navendî ya başûr, li dora [[Port Phillip]]<nowiki/>ê, û bi taybetî li bajarê mezin ê [[Melbourne]] û derdora wê dijîn. Melbourne paytexta Vîktoryayê û mezintirîn bajarê wê ye; ew di heman demê de duyemîn bajarê herî mezin ê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref> Zêdetirî sê çarêk ji nifûsa Vîktoryayê li bajarê Melbourneyê û derdora wê dijîn. Nifûsa Melbourneê ji aliyê çandî ve pirreng e; 35,1 ji sedî ji niştecîhên wê li derveyî welatê Awistralyayê ji dayik bûne. Çar ji 20 bajarên herî mezin ên Awistralyayê li Vîktoryayê ne: Melbourne, Geelong, Ballarat û Bendigo. Li Vîktoryayê gelek gelên [[xwecihên Awistralyayê]] hene, di nav wan de [[Boonwurrung]], [[Brataualung]], [[Djadjawurrung]], [[Gunai]], [[Gunditjmara]], [[Taungurung]], [[Wathaurong]], [[Wurundjeri]] û [[Yorta Yorta]]. Berî hatina [[Ewropî|Ewropiyan]] û destpêka kolonîzasonê, li vê herêmê zêdetirî 30 zimanên xwecihî dihatin axaftin. Di sala 1770an de [[James Cook]] perava rojhilatê Awistralyayê ji bo [[Keyaniya Brîtanyaya Mezin]] îdîa kir. Yekemîn cihê niştecîbûna Ewropiyan li vê herêmê di sala 1803an de li [[Kendavika Sullivan]] pêk hat. Di sala 1836an de, parçeyek mezin ji Vîktoryayê bû beşek ji [[navçeya Port Phillip]] a Wêlsa Başûr a Nû. Navê eyaletê li [[Keybanû Victoria|Keybanûya Brîtanya Victoria]] hatiye kirin. Di sala 1851an de Vîktorya ji Wêlsa Başûr a Nû hate veqetandin û wekî koloniyeke serbixwe ya Tacê hate damezrandin. Di salên 1850an û 1860an de, ji sedema dîtina zêr li Vîktoryayê nifûs û dewlemendiya eyaletê gelekî mezin bû. Dema ku Federasyona Awistralyayê di sala 1901an de hate damezrandin, Melbourne mezintirîn bajarê Awistralyayê bû û heta ku hukûmeta federal di sala 1927an de ji Melbourneê ber bi Kanberra ve hate veguhestin, Melbourne navenda wê bû. Di sedsalên 20an û 21an de, nifûsa Vîktoryayê jî ji ber asta bilind a koçberên navneteweyî û koçberên ji eyaletên din ên Awistralyayê bi lez zêde bû. Melbourne gelek muzexane, galeriyên hunerî û şano dihewîne. Vîktorya di [[Meclîsa Nûneran a Awistralyayê]] de 38 kursî û di [[Senatoya Awistralyayê]] de 12 kursî hene. Di asta eyaletê de, [[Parlamentoya Vîktoryayê]] ji Meclîsa Zagonsaz û Encûmena Zagonsaz pêk tê. [[Partiya Karkerên Awistralyayê]], ku ji aliyê Serokwezîr [[Ben Carroll]] ve tê birêvebirin, ji sala 2014an ve li Vîktoryayê desthilatdar e. Walîya Vîktoryayê, ku nûnerê keyaniyê li eyaletê ye, niha [[Margaret Gardner]] e. Vîktorya li 79 deverên rêveberiya herêmî hatiye dabeşkirin. Herwiha, li eyaletê çend deverên bê rêveberiya herêmî jî hene ku rasterast ji aliyê hukûmeta eyaletê ve tên birêvebirin. [[:en:Victoria (state)]] cr68lm9skvtyx83a1tnrf0c97b3r664 2085969 2085968 2026-08-18T12:49:49Z Kurê Acemî 105128 2085969 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Vîktorya''' (bi inglîzî: ''Victoria'' bilêvkirin: {{Audio|En-au-Victoria.ogg}}) yek ji şeş eyaletên [[Awistralya|Awistralyayê]] ye. Ew li başûrê rojhilatê vî welatî ye, li ser axa parzemîna Awistralya û li bakurê [[Tengava Bass]]<nowiki/>ê cih digire. Ew bi rûberê 227.444 kîlometre çargoşeyî piştî [[Tasmanya|Tasmanyayê]], duyemîn eyaleta herî biçûk e. Piştî [[Wêlsa Başûr a Nû]], ew bi nifûsekî zêdetirî 7 milyon kesan duyemîn eyaleta herî nifûsdar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/jun-2025 |sernav=National, state and territory population, June 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-18 |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref> Aboriya Vîktoryayê di nav aboriyên eyaletên Awistralyayê de duyemîn a herî mezin e û piralî ye, ku di nav wan de beşa xizmetan serdest e. Vîktorya ji bakur ve bi Wêlsa Başûr a Nû, û ji rojava ve bi [[Awistralya Başûr]] re hevsînor e. Ji başûr ve [[Tengava Bass]]<nowiki/>ê wê ji Tasmanyayê vediqetîne, ji bilî parçeyekî biçûk ê sînorê bejahiyê li dor [[Girava Boundary]]. Ji başûrê rojava Vîktorya digihîje [[Okyanûsa Başûr]] û ji başûrê rojhilat ve jî digihîje [[Deryaya Tasman]], ku deryayeke ji [[Okyanûsa Mezin]] e. Di nav eyaletê de cûreyên cuda yên avhewayê û erdnîgariyê hene; ji herêmên peravî û navendî yên bi avhewaya nerm heta [[Çiyayên Alp ên Vîktorya]]<nowiki/>yê li bakurê rojhilatê û herêmên nîv-hişk ên bakurê rojava, şert û mercên avhewayî û erdnîgarî gelek diguhere. Piraniya nifûsa Vîktoryayê li herêma navendî ya başûr, li dora [[Port Phillip]]<nowiki/>ê, û bi taybetî li bajarê mezin ê [[Melbourne]] û derdora wê dijîn. Melbourne paytexta Vîktoryayê û mezintirîn bajarê wê ye; ew di heman demê de duyemîn bajarê herî mezin ê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref> Zêdetirî sê çarêk ji nifûsa Vîktoryayê li bajarê Melbourneyê û derdora wê dijîn. Nifûsa Melbourneê ji aliyê çandî ve pirreng e; 35,1 ji sedî ji niştecîhên wê li derveyî welatê Awistralyayê ji dayik bûne. Çar ji 20 bajarên herî mezin ên Awistralyayê li Vîktoryayê ne: Melbourne, Geelong, Ballarat û Bendigo. Li Vîktoryayê gelek gelên [[xwecihên Awistralyayê]] hene, di nav wan de [[Boonwurrung]], [[Brataualung]], [[Djadjawurrung]], [[Gunai]], [[Gunditjmara]], [[Taungurung]], [[Wathaurong]], [[Wurundjeri]] û [[Yorta Yorta]]. Berî hatina [[Ewropî|Ewropiyan]] û destpêka kolonîzasonê, li vê herêmê zêdetirî 30 zimanên xwecihî dihatin axaftin. Di sala 1770an de [[James Cook]] perava rojhilatê Awistralyayê ji bo [[Keyaniya Brîtanyaya Mezin]] îdîa kir. Yekemîn cihê niştecîbûna Ewropiyan li vê herêmê di sala 1803an de li [[Kendavika Sullivan]] pêk hat. Di sala 1836an de, parçeyek mezin ji Vîktoryayê bû beşek ji [[navçeya Port Phillip]] a Wêlsa Başûr a Nû. Navê eyaletê li [[Keybanû Victoria|Keybanûya Brîtanya Victoria]] hatiye kirin. Di sala 1851an de Vîktorya ji Wêlsa Başûr a Nû hate veqetandin û wekî koloniyeke serbixwe ya Tacê hate damezrandin. Di salên 1850an û 1860an de, ji sedema dîtina zêr li Vîktoryayê nifûs û dewlemendiya eyaletê gelekî mezin bû. Dema ku Federasyona Awistralyayê di sala 1901an de hate damezrandin, Melbourne mezintirîn bajarê Awistralyayê bû û heta ku hukûmeta federal di sala 1927an de ji Melbourneê ber bi Kanberra ve hate veguhestin, Melbourne navenda wê bû. Di sedsalên 20an û 21an de, nifûsa Vîktoryayê jî ji ber asta bilind a koçberên navneteweyî û koçberên ji eyaletên din ên Awistralyayê bi lez zêde bû. Melbourne gelek muzexane, galeriyên hunerî û şano dihewîne. Vîktorya di [[Meclîsa Nûneran a Awistralyayê]] de 38 kursî û di [[Senatoya Awistralyayê]] de 12 kursî hene. Di asta eyaletê de, [[Parlamentoya Vîktoryayê]] ji Meclîsa Zagonsaz û Encûmena Zagonsaz pêk tê. [[Partiya Karkerên Awistralyayê]], ku ji aliyê Serokwezîr [[Ben Carroll]] ve tê birêvebirin, ji sala 2014an ve li Vîktoryayê desthilatdar e. Walîya Vîktoryayê, ku nûnerê keyaniyê li eyaletê ye, niha [[Margaret Gardner]] e. Vîktorya li 79 deverên rêveberiya herêmî hatiye dabeşkirin. Herwiha, li eyaletê çend deverên bê rêveberiya herêmî jî hene ku rasterast ji aliyê hukûmeta eyaletê ve tên birêvebirin. [[:en:Victoria (state)]] jj1h8jvfw97g0csztkum42quibua0y1 2085970 2085969 2026-08-18T12:50:16Z Kurê Acemî 105128 2085970 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Vîktorya''' (bi inglîzî: ''Victoria'' bilêvkirin: {{Audio|En-au-Victoria.ogg}}) yek ji şeş eyaletên [[Awistralya|Awistralyayê]] ye. Ew li başûrê rojhilatê vî welatî ye, li ser axa parzemîna Awistralya û li bakurê [[Tengava Bass]]<nowiki/>ê cih digire. Ew bi rûberê 227.444 kîlometre çargoşeyî piştî [[Tasmanya|Tasmanyayê]], duyemîn eyaleta herî biçûk e. Piştî [[Wêlsa Başûr a Nû]], ew bi nifûsekî zêdetirî 7 milyon kesan duyemîn eyaleta herî nifûsdar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/jun-2025 |sernav=National, state and territory population, June 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-18 |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref> Aboriya Vîktoryayê di nav aboriyên eyaletên Awistralyayê de duyemîn a herî mezin e û piralî ye, ku di nav wan de beşa xizmetan serdest e. Vîktorya ji bakur ve bi Wêlsa Başûr a Nû, û ji rojava ve bi [[Awistralya Başûr]] re hevsînor e. Ji başûr ve [[Tengava Bass]]<nowiki/>ê wê ji Tasmanyayê vediqetîne, ji bilî parçeyekî biçûk ê sînorê bejahiyê li dor [[Girava Boundary]]. Ji başûrê rojava Vîktorya digihîje [[Okyanûsa Başûr]] û ji başûrê rojhilat ve jî digihîje [[Deryaya Tasman]], ku deryayeke ji [[Okyanûsa Mezin]] e. Di nav eyaletê de cûreyên cuda yên avhewayê û erdnîgariyê hene; ji herêmên peravî û navendî yên bi avhewaya nerm heta [[Çiyayên Alp ên Vîktorya]]<nowiki/>yê li bakurê rojhilatê û herêmên nîv-hişk ên bakurê rojava, şert û mercên avhewayî û erdnîgarî gelek diguhere. Piraniya nifûsa Vîktoryayê li herêma navendî ya başûr, li dora [[Port Phillip]]<nowiki/>ê, û bi taybetî li bajarê mezin ê [[Melbourne]] û derdora wê dijîn. Melbourne paytexta Vîktoryayê û mezintirîn bajarê wê ye; ew di heman demê de duyemîn bajarê herî mezin ê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref> Zêdetirî sê çarêk ji nifûsa Vîktoryayê li bajarê Melbourneyê û derdora wê dijîn. Nifûsa Melbourneê ji aliyê çandî ve pirreng e; 35,1 ji sedî ji niştecîhên wê li derveyî welatê Awistralyayê ji dayik bûne. Çar ji 20 bajarên herî mezin ên Awistralyayê li Vîktoryayê ne: Melbourne, Geelong, Ballarat û Bendigo. Li Vîktoryayê gelek gelên [[xwecihên Awistralyayê]] hene, di nav wan de [[Boonwurrung]], [[Brataualung]], [[Djadjawurrung]], [[Gunai]], [[Gunditjmara]], [[Taungurung]], [[Wathaurong]], [[Wurundjeri]] û [[Yorta Yorta]]. Berî hatina [[Ewropî|Ewropiyan]] û destpêka kolonîzasonê, li vê herêmê zêdetirî 30 zimanên xwecihî dihatin axaftin. Di sala 1770an de [[James Cook]] perava rojhilatê Awistralyayê ji bo [[Keyaniya Brîtanyaya Mezin]] îdîa kir. Yekemîn cihê niştecîbûna Ewropiyan li vê herêmê di sala 1803an de li [[Kendavika Sullivan]] pêk hat. Di sala 1836an de, parçeyek mezin ji Vîktoryayê bû beşek ji [[navçeya Port Phillip]] a Wêlsa Başûr a Nû. Navê eyaletê li [[Keybanû Victoria|Keybanûya Brîtanya Victoria]] hatiye kirin. Di sala 1851an de Vîktorya ji Wêlsa Başûr a Nû hate veqetandin û wekî koloniyeke serbixwe ya Tacê hate damezrandin. Di salên 1850an û 1860an de, ji sedema dîtina zêr li Vîktoryayê nifûs û dewlemendiya eyaletê gelekî mezin bû. Dema ku Federasyona Awistralyayê di sala 1901an de hate damezrandin, Melbourne mezintirîn bajarê Awistralyayê bû û heta ku hukûmeta federal di sala 1927an de ji Melbourneê ber bi Kanberra ve hate veguhestin, Melbourne navenda wê bû. Di sedsalên 20an û 21an de, nifûsa Vîktoryayê jî ji ber asta bilind a koçberên navneteweyî û koçberên ji eyaletên din ên Awistralyayê bi lez zêde bû. Melbourne gelek muzexane, galeriyên hunerî û şano dihewîne. Vîktorya di [[Meclîsa Nûneran a Awistralyayê]] de 38 kursî û di [[Senatoya Awistralyayê]] de 12 kursî hene. Di asta eyaletê de, [[Parlamentoya Vîktoryayê]] ji Meclîsa Zagonsaz û Encûmena Zagonsaz pêk tê. [[Partiya Karkerên Awistralyayê]], ku ji aliyê Serokwezîr [[Ben Carroll]] ve tê birêvebirin, ji sala 2014an ve li Vîktoryayê desthilatdar e. Walîya Vîktoryayê, ku nûnerê keyaniyê li eyaletê ye, niha [[Margaret Gardner]] e. Vîktorya li 79 deverên rêveberiya herêmî hatiye dabeşkirin. Herwiha, li eyaletê çend deverên bê rêveberiya herêmî jî hene ku rasterast ji aliyê hukûmeta eyaletê ve tên birêvebirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} k5h1r0v9fwin3mkvk2hkbw4gj8bu9za 2085971 2085970 2026-08-18T12:51:08Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085971 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Vîktorya''' (bi inglîzî: ''Victoria'' bilêvkirin: {{Audio|En-au-Victoria.ogg}}) yek ji şeş eyaletên [[Awistralya|Awistralyayê]] ye. Ew li başûr-rojhilata welatê cih digire, li ser axa parzemîna Awistralya û li bakurê [[Tengava Bass|Tengava Bassê]]. Ew bi rûberê 227.444 kîlometre çargoşeyî piştî [[Tasmanya|Tasmanyayê]], duyemîn eyaleta herî biçûk e. Piştî [[Wêlsa Başûr a Nû]], ew bi nifûsekî zêdetirî 7 milyon kesan duyemîn eyaleta herî nifûsdar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/jun-2025 |sernav=National, state and territory population, June 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-18 |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref> Aboriya Vîktoryayê di nav aboriyên eyaletên Awistralyayê de duyemîn a herî mezin e û piralî ye, ku di nav wan de beşa xizmetan serdest e. Vîktorya ji bakur ve bi Wêlsa Başûr a Nû, û ji rojava ve bi [[Awistralya Başûr]] re hevsînor e. Ji başûr ve [[Tengava Bass]]<nowiki/>ê wê ji Tasmanyayê vediqetîne, ji bilî parçeyekî biçûk ê sînorê bejahiyê li dor [[Girava Boundary]]. Ji başûrê rojava Vîktorya digihîje [[Okyanûsa Başûr]] û ji başûrê rojhilat ve jî digihîje [[Deryaya Tasman]], ku deryayeke ji [[Okyanûsa Mezin]] e. Di nav eyaletê de cûreyên cuda yên avhewayê û erdnîgariyê hene; ji herêmên peravî û navendî yên bi avhewaya nerm heta [[Çiyayên Alp ên Vîktorya]]<nowiki/>yê li bakurê rojhilatê û herêmên nîv-hişk ên bakurê rojava, şert û mercên avhewayî û erdnîgarî gelek diguhere. Piraniya nifûsa Vîktoryayê li herêma navendî ya başûr, li dora [[Port Phillip]]<nowiki/>ê, û bi taybetî li bajarê mezin ê [[Melbourne]] û derdora wê dijîn. Melbourne paytexta Vîktoryayê û mezintirîn bajarê wê ye; ew di heman demê de duyemîn bajarê herî mezin ê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref> Zêdetirî sê çarêk ji nifûsa Vîktoryayê li bajarê Melbourneyê û derdora wê dijîn. Nifûsa Melbourneê ji aliyê çandî ve pirreng e; 35,1 ji sedî ji niştecîhên wê li derveyî welatê Awistralyayê ji dayik bûne. Çar ji 20 bajarên herî mezin ên Awistralyayê li Vîktoryayê ne: Melbourne, Geelong, Ballarat û Bendigo. Li Vîktoryayê gelek gelên [[xwecihên Awistralyayê]] hene, di nav wan de [[Boonwurrung]], [[Brataualung]], [[Djadjawurrung]], [[Gunai]], [[Gunditjmara]], [[Taungurung]], [[Wathaurong]], [[Wurundjeri]] û [[Yorta Yorta]]. Berî hatina [[Ewropî|Ewropiyan]] û destpêka kolonîzasonê, li vê herêmê zêdetirî 30 zimanên xwecihî dihatin axaftin. Di sala 1770an de [[James Cook]] perava rojhilatê Awistralyayê ji bo [[Keyaniya Brîtanyaya Mezin]] îdîa kir. Yekemîn cihê niştecîbûna Ewropiyan li vê herêmê di sala 1803an de li [[Kendavika Sullivan]] pêk hat. Di sala 1836an de, parçeyek mezin ji Vîktoryayê bû beşek ji [[navçeya Port Phillip]] a Wêlsa Başûr a Nû. Navê eyaletê li [[Keybanû Victoria|Keybanûya Brîtanya Victoria]] hatiye kirin. Di sala 1851an de Vîktorya ji Wêlsa Başûr a Nû hate veqetandin û wekî koloniyeke serbixwe ya Tacê hate damezrandin. Di salên 1850an û 1860an de, ji sedema dîtina zêr li Vîktoryayê nifûs û dewlemendiya eyaletê gelekî mezin bû. Dema ku Federasyona Awistralyayê di sala 1901an de hate damezrandin, Melbourne mezintirîn bajarê Awistralyayê bû û heta ku hukûmeta federal di sala 1927an de ji Melbourneê ber bi Kanberra ve hate veguhestin, Melbourne navenda wê bû. Di sedsalên 20an û 21an de, nifûsa Vîktoryayê jî ji ber asta bilind a koçberên navneteweyî û koçberên ji eyaletên din ên Awistralyayê bi lez zêde bû. Melbourne gelek muzexane, galeriyên hunerî û şano dihewîne. Vîktorya di [[Meclîsa Nûneran a Awistralyayê]] de 38 kursî û di [[Senatoya Awistralyayê]] de 12 kursî hene. Di asta eyaletê de, [[Parlamentoya Vîktoryayê]] ji Meclîsa Zagonsaz û Encûmena Zagonsaz pêk tê. [[Partiya Karkerên Awistralyayê]], ku ji aliyê Serokwezîr [[Ben Carroll]] ve tê birêvebirin, ji sala 2014an ve li Vîktoryayê desthilatdar e. Walîya Vîktoryayê, ku nûnerê keyaniyê li eyaletê ye, niha [[Margaret Gardner]] e. Vîktorya li 79 deverên rêveberiya herêmî hatiye dabeşkirin. Herwiha, li eyaletê çend deverên bê rêveberiya herêmî jî hene ku rasterast ji aliyê hukûmeta eyaletê ve tên birêvebirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} hiv5t0hdjo887o1n885i7czmpxre9g1 2085972 2085971 2026-08-18T12:51:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085972 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Vîktorya''' (bi inglîzî: ''Victoria'' bilêvkirin: {{Audio|En-au-Victoria.ogg}}) yek ji şeş eyaletên [[Awistralya|Awistralyayê]] ye. Ew li başûr-rojhilata welatê cih digire, li ser axa parzemîna Awistralya û li bakurê [[Tengava Bass|Tengava Bassê]]. Ew bi rûberê 227.444 kîlometre çargoşeyî piştî [[Tasmanya|Tasmanyayê]], duyemîn eyaleta herî biçûk e. Piştî [[Wêlsa Başûr a Nû]], ew bi nifûsekî zêdetirî 7 milyon kesan duyemîn eyaleta herî nifûsdar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/jun-2025 |sernav=National, state and territory population, June 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-18 |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref> Aboriya Vîktoryayê di nav aboriyên eyaletên Awistralyayê de duyemîn a herî mezin e û piralî ye ku di nav wan de beşa xizmetan serdest e. Vîktorya ji bakur ve bi Wêlsa Başûr a Nû, û ji rojava ve bi [[Awistralya Başûr]] re hevsînor e. Ji başûr ve [[Tengava Bass]]<nowiki/>ê wê ji Tasmanyayê vediqetîne, ji bilî parçeyekî biçûk ê sînorê bejahiyê li dor [[Girava Boundary]]. Ji başûrê rojava Vîktorya digihîje [[Okyanûsa Başûr]] û ji başûrê rojhilat ve jî digihîje [[Deryaya Tasman]] ku deryayeke ji [[Okyanûsa Mezin]] e. Di nav eyaletê de cûreyên cuda yên avhewayê û erdnîgariyê hene; ji herêmên peravî û navendî yên bi avhewaya nerm heta [[Çiyayên Alp ên Vîktorya]]<nowiki/>yê li bakurê rojhilatê û herêmên nîv-hişk ên bakurê rojava, şert û mercên avhewayî û erdnîgarî gelek diguhere. Piraniya nifûsa Vîktoryayê li herêma navendî ya başûr, li dora [[Port Phillip|Port Phillipê]] û bi taybetî li bajarê mezin ê [[Melbourne]] û derdora wê dijîn. Melbourne paytexta Vîktoryayê û mezintirîn bajarê wê ye; ew di heman demê de duyemîn bajarê herî mezin ê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref> Zêdetirî sê çarêk ji nifûsa Vîktoryayê li bajarê Melbourneyê û derdora wê dijîn. Nifûsa Melbourneê ji aliyê çandî ve pirreng e; 35,1 ji sedî ji niştecîhên wê li derveyî welatê Awistralyayê ji dayik bûne. Çar ji 20 bajarên herî mezin ên Awistralyayê li Vîktoryayê ne: Melbourne, Geelong, Ballarat û Bendigo. Li Vîktoryayê gelek gelên [[xwecihên Awistralyayê]] hene, di nav wan de [[Boonwurrung]], [[Brataualung]], [[Djadjawurrung]], [[Gunai]], [[Gunditjmara]], [[Taungurung]], [[Wathaurong]], [[Wurundjeri]] û [[Yorta Yorta]]. Berî hatina [[Ewropî|Ewropiyan]] û destpêka kolonîzasonê, li vê herêmê zêdetirî 30 zimanên xwecihî dihatin axaftin. Di sala 1770an de [[James Cook]] perava rojhilatê Awistralyayê ji bo [[Keyaniya Brîtanyaya Mezin]] îdîa kir. Yekemîn cihê niştecîbûna Ewropiyan li vê herêmê di sala 1803an de li [[Kendavika Sullivan]] pêk hat. Di sala 1836an de, parçeyek mezin ji Vîktoryayê bû beşek ji [[navçeya Port Phillip]] a Wêlsa Başûr a Nû. Navê eyaletê li [[Keybanû Victoria|Keybanûya Brîtanya Victoria]] hatiye kirin. Di sala 1851an de Vîktorya ji Wêlsa Başûr a Nû hate veqetandin û wekî koloniyeke serbixwe ya Tacê hate damezrandin. Di salên 1850an û 1860an de, ji sedema dîtina zêr li Vîktoryayê nifûs û dewlemendiya eyaletê gelekî mezin bû. Dema ku Federasyona Awistralyayê di sala 1901an de hate damezrandin, Melbourne mezintirîn bajarê Awistralyayê bû û heta ku hukûmeta federal di sala 1927an de ji Melbourneê ber bi Kanberra ve hate veguhestin, Melbourne navenda wê bû. Di sedsalên 20an û 21an de, nifûsa Vîktoryayê jî ji ber asta bilind a koçberên navneteweyî û koçberên ji eyaletên din ên Awistralyayê bi lez zêde bû. Melbourne gelek muzexane, galeriyên hunerî û şano dihewîne. Vîktorya di [[Meclîsa Nûneran a Awistralyayê]] de 38 kursî û di [[Senatoya Awistralyayê]] de 12 kursî hene. Di asta eyaletê de, [[Parlamentoya Vîktoryayê]] ji Meclîsa Zagonsaz û Encûmena Zagonsaz pêk tê. [[Partiya Karkerên Awistralyayê]], ku ji aliyê Serokwezîr [[Ben Carroll]] ve tê birêvebirin, ji sala 2014an ve li Vîktoryayê desthilatdar e. Walîya Vîktoryayê, ku nûnerê keyaniyê li eyaletê ye, niha [[Margaret Gardner]] e. Vîktorya li 79 deverên rêveberiya herêmî hatiye dabeşkirin. Herwiha, li eyaletê çend deverên bê rêveberiya herêmî jî hene ku rasterast ji aliyê hukûmeta eyaletê ve tên birêvebirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} c60l0mcwsdouior3dsgahzhz22u4z8s 2085973 2085972 2026-08-18T12:52:17Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Vîktorya, eyalet]] weke [[Vîktorya (eyalet)]] guhart 2085972 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Vîktorya''' (bi inglîzî: ''Victoria'' bilêvkirin: {{Audio|En-au-Victoria.ogg}}) yek ji şeş eyaletên [[Awistralya|Awistralyayê]] ye. Ew li başûr-rojhilata welatê cih digire, li ser axa parzemîna Awistralya û li bakurê [[Tengava Bass|Tengava Bassê]]. Ew bi rûberê 227.444 kîlometre çargoşeyî piştî [[Tasmanya|Tasmanyayê]], duyemîn eyaleta herî biçûk e. Piştî [[Wêlsa Başûr a Nû]], ew bi nifûsekî zêdetirî 7 milyon kesan duyemîn eyaleta herî nifûsdar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/jun-2025 |sernav=National, state and territory population, June 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-18 |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref> Aboriya Vîktoryayê di nav aboriyên eyaletên Awistralyayê de duyemîn a herî mezin e û piralî ye ku di nav wan de beşa xizmetan serdest e. Vîktorya ji bakur ve bi Wêlsa Başûr a Nû, û ji rojava ve bi [[Awistralya Başûr]] re hevsînor e. Ji başûr ve [[Tengava Bass]]<nowiki/>ê wê ji Tasmanyayê vediqetîne, ji bilî parçeyekî biçûk ê sînorê bejahiyê li dor [[Girava Boundary]]. Ji başûrê rojava Vîktorya digihîje [[Okyanûsa Başûr]] û ji başûrê rojhilat ve jî digihîje [[Deryaya Tasman]] ku deryayeke ji [[Okyanûsa Mezin]] e. Di nav eyaletê de cûreyên cuda yên avhewayê û erdnîgariyê hene; ji herêmên peravî û navendî yên bi avhewaya nerm heta [[Çiyayên Alp ên Vîktorya]]<nowiki/>yê li bakurê rojhilatê û herêmên nîv-hişk ên bakurê rojava, şert û mercên avhewayî û erdnîgarî gelek diguhere. Piraniya nifûsa Vîktoryayê li herêma navendî ya başûr, li dora [[Port Phillip|Port Phillipê]] û bi taybetî li bajarê mezin ê [[Melbourne]] û derdora wê dijîn. Melbourne paytexta Vîktoryayê û mezintirîn bajarê wê ye; ew di heman demê de duyemîn bajarê herî mezin ê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref> Zêdetirî sê çarêk ji nifûsa Vîktoryayê li bajarê Melbourneyê û derdora wê dijîn. Nifûsa Melbourneê ji aliyê çandî ve pirreng e; 35,1 ji sedî ji niştecîhên wê li derveyî welatê Awistralyayê ji dayik bûne. Çar ji 20 bajarên herî mezin ên Awistralyayê li Vîktoryayê ne: Melbourne, Geelong, Ballarat û Bendigo. Li Vîktoryayê gelek gelên [[xwecihên Awistralyayê]] hene, di nav wan de [[Boonwurrung]], [[Brataualung]], [[Djadjawurrung]], [[Gunai]], [[Gunditjmara]], [[Taungurung]], [[Wathaurong]], [[Wurundjeri]] û [[Yorta Yorta]]. Berî hatina [[Ewropî|Ewropiyan]] û destpêka kolonîzasonê, li vê herêmê zêdetirî 30 zimanên xwecihî dihatin axaftin. Di sala 1770an de [[James Cook]] perava rojhilatê Awistralyayê ji bo [[Keyaniya Brîtanyaya Mezin]] îdîa kir. Yekemîn cihê niştecîbûna Ewropiyan li vê herêmê di sala 1803an de li [[Kendavika Sullivan]] pêk hat. Di sala 1836an de, parçeyek mezin ji Vîktoryayê bû beşek ji [[navçeya Port Phillip]] a Wêlsa Başûr a Nû. Navê eyaletê li [[Keybanû Victoria|Keybanûya Brîtanya Victoria]] hatiye kirin. Di sala 1851an de Vîktorya ji Wêlsa Başûr a Nû hate veqetandin û wekî koloniyeke serbixwe ya Tacê hate damezrandin. Di salên 1850an û 1860an de, ji sedema dîtina zêr li Vîktoryayê nifûs û dewlemendiya eyaletê gelekî mezin bû. Dema ku Federasyona Awistralyayê di sala 1901an de hate damezrandin, Melbourne mezintirîn bajarê Awistralyayê bû û heta ku hukûmeta federal di sala 1927an de ji Melbourneê ber bi Kanberra ve hate veguhestin, Melbourne navenda wê bû. Di sedsalên 20an û 21an de, nifûsa Vîktoryayê jî ji ber asta bilind a koçberên navneteweyî û koçberên ji eyaletên din ên Awistralyayê bi lez zêde bû. Melbourne gelek muzexane, galeriyên hunerî û şano dihewîne. Vîktorya di [[Meclîsa Nûneran a Awistralyayê]] de 38 kursî û di [[Senatoya Awistralyayê]] de 12 kursî hene. Di asta eyaletê de, [[Parlamentoya Vîktoryayê]] ji Meclîsa Zagonsaz û Encûmena Zagonsaz pêk tê. [[Partiya Karkerên Awistralyayê]], ku ji aliyê Serokwezîr [[Ben Carroll]] ve tê birêvebirin, ji sala 2014an ve li Vîktoryayê desthilatdar e. Walîya Vîktoryayê, ku nûnerê keyaniyê li eyaletê ye, niha [[Margaret Gardner]] e. Vîktorya li 79 deverên rêveberiya herêmî hatiye dabeşkirin. Herwiha, li eyaletê çend deverên bê rêveberiya herêmî jî hene ku rasterast ji aliyê hukûmeta eyaletê ve tên birêvebirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} c60l0mcwsdouior3dsgahzhz22u4z8s 2086122 2085973 2026-08-19T04:38:12Z Kurdistanov 175167 2086122 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Vîktorya''' (bi inglîzî: ''Victoria'' bilêvkirin: {{Audio|En-au-Victoria.ogg}}) yek ji şeş eyaletên [[Awistralya|Awistralyayê]] ye. Ew li başûr-rojhilata vî welatî, li ser axa parzemîna Awistralya û li bakurê [[Tengava Bass|Tengava Bassê]] cih digire. Ew bi rûberê 227.444 kîlometre çargoşeyî piştî [[Tasmanya|Tasmanyayê]], duyemîn eyaleta herî biçûk e. Piştî [[Wêlsa Başûr a Nû]], ew bi nifûsekî zêdetirî 7 milyon kesan duyemîn eyaleta herî nifûsdar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/jun-2025 |sernav=National, state and territory population, June 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-18 |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref> Aboriya Vîktoryayê di nav aboriyên eyaletên Awistralyayê de duyemîn a herî mezin e û piralî ye ku di nav wan de beşa xizmetan serdest e. Vîktorya ji bakur ve bi Wêlsa Başûr a Nû, û ji rojava ve bi [[Awistralya Başûr]] re hevsînor e. Ji başûr ve [[Tengava Bass]]<nowiki/>ê wê ji Tasmanyayê vediqetîne, ji bilî parçeyekî biçûk ê sînorê bejahiyê li dor [[Girava Boundary]]. Ji başûrê rojava Vîktorya digihîje [[Okyanûsa Başûr]] û ji başûrê rojhilat ve jî digihîje [[Deryaya Tasman]] ku deryayeke ji [[Okyanûsa Mezin]] e. Di nav eyaletê de cûreyên cuda yên avhewayê û erdnîgariyê hene; ji herêmên peravî û navendî yên bi avhewaya nerm heta [[Çiyayên Alp ên Vîktorya]]<nowiki/>yê li bakurê rojhilatê û herêmên nîv-hişk ên bakurê rojava, şert û mercên avhewayî û erdnîgarî gelek diguhere. Piraniya nifûsa Vîktoryayê li herêma navendî ya başûr, li dora [[Port Phillip|Port Phillipê]] û bi taybetî li bajarê mezin ê [[Melbourne]] û derdora wê dijîn. Melbourne paytexta Vîktoryayê û mezintirîn bajarê wê ye; ew di heman demê de duyemîn bajarê herî mezin ê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref> Zêdetirî sê çarêk ji nifûsa Vîktoryayê li bajarê Melbourneyê û derdora wê dijîn. Nifûsa Melbourneê ji aliyê çandî ve pirreng e; 35,1 ji sedî ji niştecîhên wê li derveyî welatê Awistralyayê ji dayik bûne. Çar ji 20 bajarên herî mezin ên Awistralyayê li Vîktoryayê ne: Melbourne, Geelong, Ballarat û Bendigo. Li Vîktoryayê gelek gelên [[xwecihên Awistralyayê]] hene, di nav wan de [[Boonwurrung]], [[Brataualung]], [[Djadjawurrung]], [[Gunai]], [[Gunditjmara]], [[Taungurung]], [[Wathaurong]], [[Wurundjeri]] û [[Yorta Yorta]]. Berî hatina [[Ewropî|Ewropiyan]] û destpêka kolonîzasonê, li vê herêmê zêdetirî 30 zimanên xwecihî dihatin axaftin. Di sala 1770an de [[James Cook]] perava rojhilatê Awistralyayê ji bo [[Keyaniya Brîtanyaya Mezin]] îdîa kir. Yekemîn cihê niştecîbûna Ewropiyan li vê herêmê di sala 1803an de li [[Kendavika Sullivan]] pêk hat. Di sala 1836an de, parçeyek mezin ji Vîktoryayê bû beşek ji [[navçeya Port Phillip]] a Wêlsa Başûr a Nû. Navê eyaletê li [[Keybanû Victoria|Keybanûya Brîtanya Victoria]] hatiye kirin. Di sala 1851an de Vîktorya ji Wêlsa Başûr a Nû hate veqetandin û wekî koloniyeke serbixwe ya Tacê hate damezrandin. Di salên 1850an û 1860an de, ji sedema dîtina zêr li Vîktoryayê nifûs û dewlemendiya eyaletê gelekî mezin bû. Dema ku Federasyona Awistralyayê di sala 1901an de hate damezrandin, Melbourne mezintirîn bajarê Awistralyayê bû û heta ku hukûmeta federal di sala 1927an de ji Melbourneê ber bi Kanberra ve hate veguhestin, Melbourne navenda wê bû. Di sedsalên 20an û 21an de, nifûsa Vîktoryayê jî ji ber asta bilind a koçberên navneteweyî û koçberên ji eyaletên din ên Awistralyayê bi lez zêde bû. Melbourne gelek muzexane, galeriyên hunerî û şano dihewîne. Vîktorya di [[Meclîsa Nûneran a Awistralyayê]] de 38 kursî û di [[Senatoya Awistralyayê]] de 12 kursî hene. Di asta eyaletê de, [[Parlamentoya Vîktoryayê]] ji Meclîsa Zagonsaz û Encûmena Zagonsaz pêk tê. [[Partiya Karkerên Awistralyayê]], ku ji aliyê Serokwezîr [[Ben Carroll]] ve tê birêvebirin, ji sala 2014an ve li Vîktoryayê desthilatdar e. Walîya Vîktoryayê, ku nûnerê keyaniyê li eyaletê ye, niha [[Margaret Gardner]] e. Vîktorya li 79 deverên rêveberiya herêmî hatiye dabeşkirin. Herwiha, li eyaletê çend deverên bê rêveberiya herêmî jî hene ku rasterast ji aliyê hukûmeta eyaletê ve tên birêvebirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} drant6nkyhm0p8k2z8cjip96v5cn3gx 0 329385 2085974 2026-08-18T12:52:17Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Vîktorya, eyalet]] weke [[Vîktorya (eyalet)]] guhart 2085974 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Vîktorya (eyalet)]] ewba9h7n7v44nuwumndgf8d5po7l8m0 0 329387 2086001 2026-08-18T14:49:28Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Ramella]] weke [[Ramellah]] guhart 2086001 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Ramellah]] 2lpmokkxabgyplkuvh6vgiu22hnn2x8 14 329388 2086008 2026-08-18T14:53:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086008 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086009 2086008 2026-08-18T14:55:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2086009 wikitext text/x-wiki {{Catmore|Hemas}} 748q7yyfalp54mf99c4ljgw4trkgg89 2086010 2086009 2026-08-18T14:55:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2086010 wikitext text/x-wiki {{Gotara bingehîn|Hemas}} ieddrvaa9pjh435lwc0ulw01eut5qdi 2086011 2086010 2026-08-18T14:56:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2086011 wikitext text/x-wiki {{Gotara bingehîn|Hemas}} [[Kategorî:Hemas|Endam]] 93ae5vld5ee3hb3d55w1s0swf8yi0oh 2086012 2086011 2026-08-18T14:57:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2086012 wikitext text/x-wiki {{Gotara bingehîn|Hemas}} [[Kategorî:Endamên komên cîhadîst]][[Kategorî:Hemas|Endam]] o0s4wb9wufrdcahwdwj4mz9jud8wcj1 14 329389 2086013 2026-08-18T14:58:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086013 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086014 2086013 2026-08-18T14:59:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2086014 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2086015 2086014 2026-08-18T15:02:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2086015 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komên cîhadîst li Filistînê]] hiw65mscrodb9oga48w0l8ccsu5oic5 14 329390 2086016 2026-08-18T15:03:16Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086016 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086017 2086016 2026-08-18T15:06:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2086017 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Komên cîhadîst li gorî welatan]] dplcfpmka8l2enoqpmn3gldh3ds4wxq 2086018 2086017 2026-08-18T15:06:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2086018 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Komên cîhadîst li gorî welatan|Filistîn]] e996gop6s3vonbr1sprgub5jld3ywvp 14 329391 2086028 2026-08-18T15:15:41Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086028 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086029 2086028 2026-08-18T15:19:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2086029 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Komên cîhadîst li gorî welatan|Misir]] aowdqx6luicdhb362obg27voy73vfev 14 329392 2086031 2026-08-18T15:23:55Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "[[Kategorî:Komên cîhadîst li gorî welatan|Cezayir]]" hat çêkirin 2086031 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Komên cîhadîst li gorî welatan|Cezayir]] n2bhn41g6jwifjv7412r249nrodc2yu 0 329393 2086032 2026-08-18T15:28:56Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2086032 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2086034 2086032 2026-08-18T15:32:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086034 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: p8y4uk945i0e1lojc8sozxe2yzq3ykq 2086035 2086034 2026-08-18T15:35:32Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086035 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. foaqlpfma0ijh2i0x7p1x7nmlrv74di 2086036 2086035 2026-08-18T15:37:20Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086036 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. foa72txaejfnl2acb1xlhcrt5t5o4ic 2086037 2086036 2026-08-18T15:38:04Z Kurê Acemî 105128 2086037 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji aliyê [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. n699fwx063ybwvf94f64eg7es30eku1 2086038 2086037 2026-08-18T15:38:20Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086038 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. 5xyhrvm2wug2ctb9whkpqi78ub2xq57 2086039 2086038 2026-08-18T15:41:43Z Kurê Acemî 105128 2086039 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == es141z66vkzyad0r262xeq71d0nifo8 2086040 2086039 2026-08-18T15:45:13Z Kurê Acemî 105128 /* Xulase */ 2086040 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextè dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. ap56dw5tvvi9ow02blaoouikin9wvp3 2086041 2086040 2026-08-18T15:45:23Z Kurê Acemî 105128 /* Xulase */ 2086041 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. eq7aaihpwxx19dot247tfl07wjn7aev 2086042 2086041 2026-08-18T15:45:50Z Kurê Acemî 105128 /* Xulase */ 2086042 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === 7rqit874063i6xufsj3i1ffyhn1gpcz 2086043 2086042 2026-08-18T15:48:19Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehîn */ 2086043 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. jgjzdin0ztztv0w4cm2rgcjnzxiwjwj 2086044 2086043 2026-08-18T15:50:34Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehîn */ 2086044 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. d1l630sasogzn0ugw0vof8fgp5xeg3y 2086045 2086044 2026-08-18T15:52:38Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehîn */ 2086045 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. 5cxdm4mkic6eb6n7we59i23dneleb5f 2086046 2086045 2026-08-18T15:52:55Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Fizîk]] 2086046 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. [[Kategorî:Fizîk]] eibhkdehehy2fpd5q9e7ww2srfi3mi3 2086049 2086046 2026-08-18T17:49:24Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehîn */ 2086049 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === [[Kategorî:Fizîk]] t2ttdzey53ytt5jqut8wdk8g351uis2 2086050 2086049 2026-08-18T17:50:19Z Kurê Acemî 105128 /* Encam */ 2086050 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: [[Kategorî:Fizîk]] 229x38tlmguc0mauvw31rbx0d8ovwlt 2086051 2086050 2026-08-18T17:51:58Z Kurê Acemî 105128 /* Encam */ 2086051 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevdemiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevdem xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. [[Kategorî:Fizîk]] csxu96an55e4jtauqia34wbjxydujcf 2086052 2086051 2026-08-18T17:52:58Z Kurê Acemî 105128 /* Encam */ 2086052 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye [[Kategorî:Fizîk]] 0ffcga52wflzxcsnglaozemu8mepvua 2086053 2086052 2026-08-18T17:53:32Z Kurê Acemî 105128 /* Encam */ 2086053 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. [[Kategorî:Fizîk]] pfeim1gena6ra8s6p9c685kyvfhhvk8 2086054 2086053 2026-08-18T17:54:00Z Kurê Acemî 105128 /* Encam */ 2086054 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. [[Kategorî:Fizîk]] 2vtiw8bif7fyignqxb8b2ihlq1yli8o 2086055 2086054 2026-08-18T17:59:13Z Kurê Acemî 105128 /* Encam */ 2086055 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye. Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî.  Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. [[Kategorî:Fizîk]] 20zlj7jl7iokhhfpztee5xgdqn7cfjz 2086056 2086055 2026-08-18T18:06:19Z Kurê Acemî 105128 /* Encam */ 2086056 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye. Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî.  Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye. Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire.  Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin. Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne. [[Kategorî:Fizîk]] 9vqop9ubpwc8g09z335sqfvlbqgphxd 2086057 2086056 2026-08-18T18:06:36Z Kurê Acemî 105128 /* Xulase */ 2086057 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye. Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî.  Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye. Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire.  Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin. Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne. == Binêre == [[Kategorî:Fizîk]] qvn7qts1jjvtosvhplyq9t6fx9chz1a 2086058 2086057 2026-08-18T18:06:47Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2086058 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye. Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî.  Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye. Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire.  Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin. Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne. == Binêre == == Çavkanî == [[Kategorî:Fizîk]] gbr5031v17j9pb7ms664xjy721j4v5a 2086059 2086058 2026-08-18T18:07:02Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2086059 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye. Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî.  Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye. Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire.  Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin. Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] k204pdm5geybjdbp8eqwfcyv78nzj1a 2086060 2086059 2026-08-18T18:07:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086060 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye. Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî.  Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye. Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire.  Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin. Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] tsyvvoxdij8e65s0obfddcaspkz09z0 2086061 2086060 2026-08-18T18:07:47Z Kurê Acemî 105128 2086061 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye. Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî.  Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye. Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire.  Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin. Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] c3tuot4je3wjwrrt5hi6ugbaniccyb0 2086062 2086061 2026-08-18T18:08:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086062 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin: # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye. Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî.  Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye. Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire.  Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin. Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] 6587qsq6gry2uk0lz3h747itvsqobxg 2086063 2086062 2026-08-18T18:10:00Z Kurê Acemî 105128 2086063 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye. Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî.  Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye. Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire.  Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin. Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] 8e4tyg5d4x2u2uf07qostna4ijac4z9 2086064 2086063 2026-08-18T18:10:55Z Kurê Acemî 105128 2086064 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin. === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne. Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe.  Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî. Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye. === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye. Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî.  Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye. Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire.  Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin. Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] i65xhic84eclgt94ujv2oum9vqg4e1h 2086065 2086064 2026-08-18T18:14:02Z Kurê Acemî 105128 /* Xulase */ 2086065 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin. * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye. Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî.  Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye. Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire.  Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin. Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] 6bmpkbq1293b226z0qz6sfv82lm89nv 2086066 2086065 2026-08-18T18:15:20Z Kurê Acemî 105128 /* Xulase */ 2086066 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye. Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî.  Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye. Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire.  Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin. Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] baygw6nsb1cxcmvd8yyj2u4kr635w55 2086067 2086066 2026-08-18T18:45:09Z Kurê Acemî 105128 /* Encam */ 2086067 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî.  Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye. Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire.  Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin. Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] 35zbx4nt1dp4zjapus7e8fs8mdsvanq 2086068 2086067 2026-08-18T18:48:21Z Kurê Acemî 105128 /* Encam */ 2086068 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin. Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] 4214anz4czqwesryjc33rr87nnzlyqw 2086069 2086068 2026-08-18T18:48:57Z Kurê Acemî 105128 2086069 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] 1ueiestprez14ivvkyl2y3qdxp420a1 2086070 2086069 2026-08-18T18:49:28Z Kurê Acemî 105128 2086070 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] hbn44x7qvyxy5657p4h96cai3hgmu44 2086071 2086070 2026-08-18T18:49:53Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2086071 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] f3ejq8iqxktfh0u3bif2aj3omymbtx5 2086072 2086071 2026-08-18T18:50:11Z Kurê Acemî 105128 /* Xulase */ 2086072 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] h3ul8rjd7mbpyyjiktncx557qd1pmy9 2086073 2086072 2026-08-18T18:54:36Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 2086073 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, teoriya rêjeyiyê a taybet, an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] p38m9acwscyyambbu7mifbpmpulwt00 2086074 2086073 2026-08-18T18:55:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086074 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', an jî bi kurtî rêjeyiya taybet, teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] kbft3nu3k8t8j5w6qdtnp7rf07qm5tu 2086075 2086074 2026-08-18T18:56:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086075 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', an jî bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 3al0io8nz9r1o4a2vdg6agxky11uhmo 2086076 2086075 2026-08-18T18:56:19Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086076 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] rqzz90cmvvg6h8ms3v0okc473d9ib6x 2086123 2086076 2026-08-19T04:40:09Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086123 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin. Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn. Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] oj4t26l127094jeqw6iw62o71f8cwuh 2086124 2086123 2026-08-19T04:44:24Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086124 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin. Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn. Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand. Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] ih7y2rwgcsurrgd6tc51h5sl8s6a1cd 2086125 2086124 2026-08-19T04:51:32Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086125 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin. Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn. Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand. Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir. Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin) == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] og2yndmp4r0ov2p7fzn72p32p6m0w3s 2086164 2086125 2026-08-19T08:10:02Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086164 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin. Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn. Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand. Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir. Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin). == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] rzdrmglla5w5s6qyx22u7ld1twf4zmo 2086166 2086164 2026-08-19T08:12:10Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086166 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin. Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn. Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand. Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir. Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin). Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire, diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e. Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] fo1a56th3qm825iwhnja9quc1rgsrt7 2086167 2086166 2026-08-19T08:14:33Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086167 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin. Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn. Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand. Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir. Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin). Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire, diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e. Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê. Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e. Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] l82gfnnrftwia9pqedf5t7b8e0zru59 2086192 2086167 2026-08-19T08:53:37Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086192 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin. Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn. Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand. Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir. Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin). Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire, diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e. Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê. Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e. Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin de û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] nbxoc4l1rzwob7jh46oeewit465s4fr 2086193 2086192 2026-08-19T08:54:57Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086193 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn. Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand. Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir. Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin). Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire, diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e. Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê. Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e. Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin de û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] r5t3ic3h3znba4vkuv827x95xijwwg3 2086194 2086193 2026-08-19T08:55:41Z Kurê Acemî 105128 2086194 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand. Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir. Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin). Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire, diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e. Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê. Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e. Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin de û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 0yta1cbjos0cxf5mjga36b30gynm0gf 2086195 2086194 2026-08-19T08:56:24Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086195 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir. Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin). Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire, diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e. Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê. Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e. Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin de û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] gxmj40b9wvpzz9j6f8s0ovdxbi606hn 2086196 2086195 2026-08-19T08:56:50Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086196 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin). Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire, diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e. Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê. Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e. Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin de û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] si0qm89lhfu2z7uqy4og5eptk4bumfn 2086197 2086196 2026-08-19T08:57:18Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086197 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire, diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e. Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê. Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e. Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin de û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 5bv31oqsqfq82zjbb1e1umo5cqyk21g 2086198 2086197 2026-08-19T08:58:11Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086198 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire, diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e. Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê. Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e. Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin de û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] ahwx2zpc89igd75qekzdiuyk6otgw0m 2086199 2086198 2026-08-19T08:58:43Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086199 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e. Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê. Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e. Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin de û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 71a8ubfcwx8pevc2c6uemdo2463o19f 2086200 2086199 2026-08-19T08:59:31Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086200 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê. Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e. Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin de û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] bwhz0rwxnl83zto9j91241f5knev9as 2086201 2086200 2026-08-19T09:00:17Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086201 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e. Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin de û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 2mkjqy2phqp0vbu5g9123a71mzm6ggs 2086202 2086201 2026-08-19T09:00:54Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086202 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin de û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 4wtp9r1lasb4jzzsaixrh7iqt4w6yav 2086203 2086202 2026-08-19T09:01:50Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086203 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin de û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] q5ttxc00t970e8lb9aj7vj8kezhqlet 2086204 2086203 2026-08-19T09:03:25Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086204 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] qxiv667na291xi1f5x13vwveuhfd4h2 2086205 2086204 2026-08-19T09:04:07Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086205 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] ofikiydip5t0xv8htkevpyqd0yyif9k 2086206 2086205 2026-08-19T09:04:51Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086206 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin de bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] qxiv667na291xi1f5x13vwveuhfd4h2 2086207 2086206 2026-08-19T09:06:03Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086207 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 081wk7gzn5pspmsy2zwsub6bqfohv5i 14 329394 2086079 2026-08-18T20:03:00Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wêjeya sedsala 4an a berî zayînê]] weke [[Kategorî:Wêjeya sedsala 4an b.z]] guhart 2086079 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Wêjeya sedsala 4an b.z}} 9yt9f61k7bv5xf3x3znf7pf0vpgpv2d 2086083 2086079 2026-08-18T20:05:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2086083 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 15 329395 2086081 2026-08-18T20:03:01Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 4an a berî zayînê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 4an b.z]] guhart 2086081 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 4an b.z]] 8mkg9vfv6ei1akpt8duzk9up6w2wv0w 14 329396 2086085 2026-08-18T20:07:06Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an berî zayînê]] weke [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an b.z.]] guhart 2086085 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an b.z.}} 4xmasuix2ciklgwinkff3mn2mnbi346 2086088 2086085 2026-08-18T20:08:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2086088 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 15 329397 2086087 2026-08-18T20:07:06Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Pirtûkên sedsala 4an berî zayînê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Pirtûkên sedsala 4an b.z.]] guhart 2086087 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Pirtûkên sedsala 4an b.z.]] ndelpejyowym56g1dxk94h5hzn1r705 14 329398 2086091 2026-08-18T20:15:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086091 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086092 2086091 2026-08-18T20:16:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2086092 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2086093 2086092 2026-08-18T20:17:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2086093 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an b.z.]] 18tkaers601ozdd6n2easdjmb8anxdx 2086094 2086093 2026-08-18T20:18:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2086094 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Pirtûkên felsefeyê li gorî nivîskaran|Arîstotelês]][[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an b.z.]] e3aa8oh354c37i270gu1hoilhk47jih 2086095 2086094 2026-08-18T20:20:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2086095 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Pirtûkên felsefeyê li gorî nivîskaran|Arîstotelês]][[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an b.z.|Arîstotelês]] ma0ydyqud6nzbnvxkphqh7x2zsgijy0 14 329399 2086097 2026-08-18T20:23:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086097 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086098 2086097 2026-08-18T20:25:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2086098 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an b.z.|Platon]] 836dwdblp33wv9rkyajhb28u5bcdrkj 2086099 2086098 2026-08-18T20:26:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2086099 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an b.z.|Platon]] [[Kategorî:Platon]] pyo1q8bb3daxubgz5pyt8v0ycdyglob 14 329400 2086100 2026-08-18T20:27:21Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086100 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086101 2086100 2026-08-18T20:28:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2086101 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 14 329401 2086107 2026-08-18T20:50:21Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086107 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086108 2086107 2026-08-18T20:52:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2086108 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an b.z.]] c94nhsryjk2m2xnwlxulcoo03ozcnk1 2086109 2086108 2026-08-18T20:52:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2086109 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an b.z.|Dîrok]] 3ayhuu0lv7wlkaas1plqazt95wkhkme 2086110 2086109 2026-08-18T20:54:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2086110 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê li gor sedsalan]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an b.z.|Dîrok]] hhrz42iiqfll9ru52j1sga837i2ny6s 2086111 2086110 2026-08-18T20:54:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2086111 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê li gor sedsalan|-96]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an b.z.|Dîrok]] o2cupvhxzbg5bg9bn7wb7bo6eyyuvr4 14 329402 2086112 2026-08-18T20:54:48Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086112 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086113 2086112 2026-08-18T20:55:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2086113 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê]] 6j6bptqumg2tsuonwq31s9gqrjgyg1b 2086114 2086113 2026-08-18T20:56:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2086114 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê| ]] cm6kpwxs9067mdebt0wtliymh4qyhzv 2086115 2086114 2026-08-18T20:58:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2086115 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî sedsalan]] dzwjacjjty97erkb780u3aplpdflwqr 2086116 2086115 2026-08-18T20:59:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2086116 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî sedsalan| Dîrok]] bosz13xf2exja2i43vhacpiwqdd73jj 14 329403 2086129 2026-08-19T07:17:46Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086129 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086130 2086129 2026-08-19T07:19:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2086130 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 11an]] 9icjqkic1gr50x8am7e0462wio9u8p1 2086131 2086130 2026-08-19T07:20:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2086131 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên farisî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 11an]] ke1fctb17bdatp8za5c82tdcf9ui3a3 2086132 2086131 2026-08-19T07:21:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2086132 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên farisî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 11an|.Farisî]] kley4rgtbh1ndphwie8nz75w7aybcqj 14 329404 2086134 2026-08-19T07:27:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086134 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086135 2086134 2026-08-19T07:28:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2086135 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 11an|.Japonî]] s4yo0vvj7sf8wk8hi4tow7o4zgef95f 2086136 2086135 2026-08-19T07:31:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2086136 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 11an|.Japonî]] [[Kategorî:Wêjeya japonî ya sedsala 11an]] n0tqqaf2zsbwm3gacfjx57gijdz3aqd 2086137 2086136 2026-08-19T07:32:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2086137 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 11an|.Japonî]] [[Kategorî:Wêjeya japonî ya sedsala 11an|Pirtûk]] a66933b2yyblqf9rg9feh6ns8z76vq6 14 329405 2086138 2026-08-19T07:32:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086138 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086139 2086138 2026-08-19T07:33:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2086139 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka wêjeyê li Japonê]] gn03sgwth3ckfd88u65qa2xr5dqts7i 2086140 2086139 2026-08-19T07:34:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2086140 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka wêjeyê li Japonê]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 11an]] 36t8wrhh6gjbtvf8u035bvd76u0zvle 2086141 2086140 2026-08-19T07:35:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2086141 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka wêjeyê li Japonê]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 11an|Japon]] qj87ll5dobu94tqachofvvzc5mwe7o4 14 329406 2086142 2026-08-19T07:42:41Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086142 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086143 2086142 2026-08-19T07:44:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2086143 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 2an]] 1lqigmyru27oaihfrgbxzkk95j8jei5 2086144 2086143 2026-08-19T07:44:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2086144 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 2an|Pirtûk]] asin09179bj9maoz5cmylrb5n42qptg 2086145 2086144 2026-08-19T07:45:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2086145 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 2an|Pirtûk]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî hezarsalan| -1]] 5vdy6emxi5mpdx1nm010k4jrcjygf6v 2086146 2086145 2026-08-19T07:46:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2086146 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 2an|Pirtûk]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî hezarsalan| 2]] bx782s1korln1jeu81onwd3nwnw4fgl 14 329407 2086176 2026-08-19T08:28:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086176 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086178 2086176 2026-08-19T08:30:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2086178 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Sedsala 17an di hunerê de]] 2730fbpnvr2twpm9slgvk1biqmbpoj0 2086179 2086178 2026-08-19T08:30:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2086179 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Sedsala 17an di hunerê de|Wêje]] 5u2lblombty545fshmgmyscln2bdaq5 2086181 2086179 2026-08-19T08:31:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2086181 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Sedsala 17an di hunerê de|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan]] ibn9zhmgq4sz6im4jeg90n9bx7j24yo 2086182 2086181 2026-08-19T08:32:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2086182 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Sedsala 17an di hunerê de|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan|17]] geys567sts20rjqe03m4jc82799kube 14 329408 2086189 2026-08-19T08:45:07Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086189 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086190 2086189 2026-08-19T08:46:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2086190 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Sedsala 18an di hunerê de|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan|18]] 2mcfbpc59ra01dylbz1g4xqzmier8hx 14 329409 2086216 2026-08-19T09:35:16Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086216 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086217 2086216 2026-08-19T09:37:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2086217 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hezarsala 2an]] 05f4mnfhkpjjt0zu2c7ohtdyb213vo8 2086218 2086217 2026-08-19T09:37:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2086218 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hezarsala 2an|Wêje]] 09cvsw2ywy6bv22agj9si9dv93m8gc7 2086220 2086218 2026-08-19T09:39:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2086220 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hezarsala 2an|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan]] hfgpl09rz23f8czxiicao3px8ydb9nn 2086221 2086220 2026-08-19T09:40:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2086221 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 2an]][[Kategorî:Hezarsala 2an|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan]] 73k98ee3drlprl51swib0bzi17vtezq 2086222 2086221 2026-08-19T09:41:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2086222 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 2an|Wêje]] [[Kategorî:Hezarsala 2an|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan]] bipld0riqscj3t7q6by7y7l2zuefx9i 14 329410 2086226 2026-08-19T09:56:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086226 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086227 2086226 2026-08-19T09:57:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2086227 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî sedsalan]] d4klql04hdxdkvlpmnwmmjj5roc5bsk 2086228 2086227 2026-08-19T09:58:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2086228 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî sedsalan|-21]] 2ihvwwd0016qltg7k0sstw5gfnrqmrz 2086229 2086228 2026-08-19T10:01:29Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 21an b.z.]] weke [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 21ê b.z.]] guhart 2086228 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî sedsalan|-21]] 2ihvwwd0016qltg7k0sstw5gfnrqmrz 2086233 2086229 2026-08-19T10:04:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2086233 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî sedsalan|-21]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê b.z.]] 5grtguf84pag2b1t70saih0w40gud8u 2086234 2086233 2026-08-19T10:05:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2086234 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî sedsalan|-21]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê b.z.|Pirtûk]] gzsl481dlv5ykieosz658xuvlg1sbc0 2086265 2086234 2026-08-19T10:42:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2086265 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 3an b.z.]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî sedsalan|-21]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê b.z.|Pirtûk]] tkn3hp0ngm7fkj2zr2yxm5a0teu9cz3 2086266 2086265 2026-08-19T10:43:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2086266 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên hezarsala 3an b.z.|-21]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî sedsalan|-21]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê b.z.|Pirtûk]] 84rykpn9qpalppuadx4qk9a2q1p4030 14 329411 2086230 2026-08-19T10:01:29Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 21an b.z.]] weke [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 21ê b.z.]] guhart 2086230 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Pirtûkên sedsala 21ê b.z.}} jn5j8c456o8mz2w7htlgxtx38i86mvj 2086232 2086230 2026-08-19T10:02:49Z Avestaboy 34898 /* */ Şaşnivîs 2086232 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 329412 2086235 2026-08-19T10:05:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086235 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086236 2086235 2026-08-19T10:06:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2086236 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan|-4]] 2ec83pf7mht9r8fpakeumh2irp3bvfo 2086237 2086236 2026-08-19T10:07:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2086237 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan|-21]] i9pgjcg88j2y6ky792g0fxvjr6odjie 2086238 2086237 2026-08-19T10:08:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2086238 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan|-21]] [[Kategorî:Wêjeya kevnare]] m3umeuys6867rblcltn1z9xddnu04r1 2086239 2086238 2026-08-19T10:08:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2086239 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan|-21]] [[Kategorî:Wêjeya kevnare|-21]] lwfgflp3242lam2i5n73b218xi77y7c 2086240 2086239 2026-08-19T10:09:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2086240 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan|-21]] [[Kategorî:Wêjeya hezarsala 3an b.z.]] [[Kategorî:Wêjeya kevnare|-21]] 660pj80f4olaoxfrfjt5un4ez6jhgco 14 329413 2086241 2026-08-19T10:10:20Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086241 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086242 2086241 2026-08-19T10:12:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2086242 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.]] p4i6oeeli64a8l1zatfeuroqh7vahmp 2086243 2086242 2026-08-19T10:12:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2086243 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.|Wêje]] mlp73pwdl6j9lylyvzbjav7y9840wux 2086244 2086243 2026-08-19T10:13:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2086244 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan]] kw43uzzo7oaadsz68y0wpzj56zup6h7 2086245 2086244 2026-08-19T10:15:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2086245 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan|3an b.z.]] 39wnjp4thd5sqrcu0aw24w79xh0gbnu 2086246 2086245 2026-08-19T10:17:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2086246 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan|b.z.3]] 23pf2bp62oxyg2hajeika4xu9ex07k7 2086248 2086246 2026-08-19T10:19:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2086248 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 3an b.z.]] [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan|b.z.3]] ca9bfmg7nqp979y2jcnlk18kr926ivj 2086249 2086248 2026-08-19T10:19:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2086249 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 3an b.z.|Wêje]] [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî hezarsalan|b.z.3]] mo9f9nvz8egqee0zdcvjqq9p0084o8a 14 329414 2086250 2026-08-19T10:20:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086250 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086251 2086250 2026-08-19T10:21:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2086251 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî hezarsalan]] p2vxk6odrzn5r9xnnpbacdx5onyf25v 2086252 2086251 2026-08-19T10:21:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2086252 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî hezarsalan|-87]] rwozcol788s8djuu07xgp03cqsgzfmj 2086254 2086252 2026-08-19T10:23:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2086254 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî hezarsalan|-87]] [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.]] 2bzdagy26kje1iojvrang1k0sgga9g3 2086255 2086254 2026-08-19T10:24:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2086255 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî hezarsalan|-87]] [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.|Berhem]] sgj2abov8vpyc7c990dmekxzogw5rqg 2086257 2086255 2026-08-19T10:26:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2086257 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî hezarsalan|-87]] [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.|Berhem]] [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z. di hunerê de]] dc5crdnns3ku0hd5e7uuowykjdu0p3f 2086258 2086257 2026-08-19T10:27:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2086258 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî hezarsalan|-87]] [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.|Berhem]] [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z. di hunerê de|Berhem]] 6klbbu3bdwirkf1ngup5csjjqqfmzwa 14 329415 2086259 2026-08-19T10:27:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086259 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086260 2086259 2026-08-19T10:32:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2086260 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.]] [[Kategorî:Huner li gorî hezarsalan]] p25d82t6d7mfoelj5k2fn2l1aipjazm 2086261 2086260 2026-08-19T10:33:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2086261 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.|Huner]] [[Kategorî:Huner li gorî hezarsalan]] fmd855vff2q6f406eb72jyoufg06vnz 2086262 2086261 2026-08-19T10:35:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2086262 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.|Huner]] [[Kategorî:Huner li gorî hezarsalan|b.z 3]] 7zehw0afnwsn7ymn6kv9x9y85fdzg91 14 329416 2086267 2026-08-19T10:43:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086267 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086268 2086267 2026-08-19T10:44:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2086268 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 3an b.z.|Pirtûk]] dy8xrvgk11r16g62o6c3bjtx631gwf9 2086269 2086268 2026-08-19T10:46:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2086269 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 3an b.z.|Pirtûk]] [[Kategorî:Wêjeya hezarsala 3an b.z.]] jrheyx22ezm9elthj939qwwxdxwt63s 2086270 2086269 2026-08-19T10:47:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2086270 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 3an b.z.|Pirtûk]] [[Kategorî:Wêjeya hezarsala 3an b.z.|Pirtûk]] 2apdorre4wkpgne8ac5nu13fpr9xujd 2086271 2086270 2026-08-19T10:48:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2086271 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 3an b.z.|Pirtûk]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî hezarsalan| 3]] [[Kategorî:Wêjeya hezarsala 3an b.z.|Pirtûk]] 7n1aj9edvp826jxo8r12hpg5fxkhjhh 2086272 2086271 2026-08-19T10:48:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2086272 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 3an b.z.|Pirtûk]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî hezarsalan| -3]] [[Kategorî:Wêjeya hezarsala 3an b.z.|Pirtûk]] 6q2scneqyg2wgc9wswn7k757s3e77jz 2086273 2086272 2026-08-19T10:52:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2086273 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 3an b.z.|Pirtûk]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî hezarsalan| -3]] [[Kategorî:Wêjeya hezarsala 3an b.z.|Pirtûk]] [[Kategorî:Wêjeya kevnare|-3]] 8eg0b7q5nth8e95hq05oc2hkz0qqnyd 2086275 2086273 2026-08-19T10:53:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2086275 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên hezarsala 3an b.z.|Pirtûk]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî hezarsalan| -3]] [[Kategorî:Wêjeya hezarsala 3an b.z.|Pirtûk]] [[Kategorî:Wêjeya kevnare|*-3]] hffi2yovq8ql3no6ayv0n87uz724mls 0 329417 2086274 2026-08-19T10:52:34Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Aaron Sherritt''' (tebax 1854 – 26ê hezîrana 1880an) hevalekî gelekî nêzîk ê bushrangerên (navê ku li Awistralyayê ji tawanbarên ku di çol û daristanan de dijiyan re dihat bikaranîn) navdar [[Joe Byrne]] û [[Ned Kelly]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/sherritt-aaron-13571 |sernav=Obituary - Aaron Sherritt - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-19}}</ref> Kuştina wî di sala 1880an de..." hat çêkirin 2086274 wikitext text/x-wiki '''Aaron Sherritt''' (tebax 1854 – 26ê hezîrana 1880an) hevalekî gelekî nêzîk ê bushrangerên (navê ku li Awistralyayê ji tawanbarên ku di çol û daristanan de dijiyan re dihat bikaranîn) navdar [[Joe Byrne]] û [[Ned Kelly]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/sherritt-aaron-13571 |sernav=Obituary - Aaron Sherritt - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-19}}</ref> Kuştina wî di sala 1880an de bû yekemîn ji rêzek çalakiyan ku di dawiyê de bû sedema pevçûna çekdarî ya dawî ya Koma Kelly bi polîsan re li [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]]. Sherritt li [[Geliyê Woolshed]], li nêzîkî Beechworthê, di eyaleta Vîktoryayê de, dijiya û mala wî bi qasî sê mîlan ji mala Byrne dûr bû. Ew bi Byrne re çûbû heman dibistanê û di sala 1876an de, ji ber ku goşt dizîbûn, herdu jî hatin girtin û ketin girtîgehê. Demeke kurt piştî derketina wan ji zindanê, ew û Byrne dîsa hatin girtin. Sedema vê yekê pevçûnek wan bi zilamekî [[Çîn]]î re bû ku nehişt ew avjeniyê di bendava wî de bikin. Di sala 1878an de hat gotin ku Byrne xwazgînê xweha Sherritt bû. Sherritt wekî mirovekî serhişk û xurt dihat naskirin; carinan bi şevan di çolan de, radiza. Piştî ku Koma Kelly banka li [[Jerilderie]], di eyaleta [[Wêlsa Başûr a Nû]] talan kirin, wan 18 mehan xwe veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/sherritt-aaron-13571 |sernav=Obituary - Aaron Sherritt - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-19}}</ref> Di çileya 1879an de, Sherritt çû qereqola polîsan a li [[Benalla]] û agahî derbarê cihê ku Koma Kelly lê veşartî bû derbarê planên wan da polîsan.  Ji bo vê agahiyê, polîsan 2 pound dan Sherritt. Sherritt herwiha cihê şikeftekê nîşanî polîsan da, da ku ew li wir xwe veşêrin û bikaribin mala dayika Joe Byrne bişopînin.  Wî çavê xwe berdabû xweha Joe Byrne, Kate. Polîsan soz dabûn Sherritt ku ew ê Joe Byrne nekujin.  Dema derket holê ku polîsan xwe di şikeftê de veşartine, Sherritt hewl da ku xwe nêzîkî [[Kate Kelly]], xweha biçûk a Ned Kelly, bike.  Wî cihêkî din nîşanî polîsan da, da ku ew ji wir ve bikaribin mala Kelly bişopînin, lê ev cih jî zû hat kişfkirin.  Sherritt hespekî ku ji Kate Byrne dizîbû firot Kate Kelly. Dema ku xweha mezin a Ned Kelly, Maggie Skillion, ji vê yekê haydar bû, ew vê yekê ragihand polîsan. Doz çû dadgehê, lê doza li dijî Sherritt hate betalkirin, ji ber ku polîsan ji wan bawer nedikirin û malbatên Byrne û Kelly wek kesên tawanbar didîtin.  Dayika Joe Byrne difikirî ku tevahiya van çalakiyan lîstikeke polîsan bû, da ku Koma Kelly ji veşartgehê derxînin. Di şeva 26ê hezîrana 1880an de, Joe Byrne û Dan Kelly çûn mala Sherritt li Sebastopolê. Sherritt û malbata wî ji aliyê çar polîsan ve dihatin parastin. Ew polîs li mala wan dijiyan. Dema ku Sherritt derî vekir, Joe Byrne ew bi guleyan kuşt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/sherritt-aaron-13571 |sernav=Obituary - Aaron Sherritt - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-19}}</ref> Polîs heta roja din li mala Sherritt man û ji xanî derneketin. Byrne û Kelly ji Sebastopolê derketin û bi hespên xwe ber bi Glenrowan ve çûn. Wan dizanibû ku polîsan dê bi trênê komeke mezin bişînin Beechworthê, da ku hewl bidin wan bigirin. Ned Kelly û Steve Hart berê çûbûn Glenrowan û rêyên trênê rakiribûn. Wan plan kiribû ku trên biqelise û polîsên ku bi trênê hatibûn şandin dîl bigrin. Lê plan wan biserneket, ji ber ku polîsên li mala Sherrittê heta nîvro nû kuştina wî ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/sherritt-aaron-13571 |sernav=Obituary - Aaron Sherritt - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-19}}</ref> [[en:Aaron Sherritt]] 4gsxevszsazmy24apxwb8n54hobdc39 14 329418 2086279 2026-08-19T10:58:50Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086279 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086280 2086279 2026-08-19T11:00:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2086280 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2086281 2086280 2026-08-19T11:01:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2086281 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêje li gorî zimanan|sumerî]] ru6lbyf5kphkwhuy0kai93q7zo52tdj 2086282 2086281 2026-08-19T11:02:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2086282 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêje li gorî zimanan|sumerî]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] rabra5jecp58h7lhyhjofwrkdj0rta9 2086283 2086282 2026-08-19T11:03:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2086283 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêje li gorî zimanan|sumerî]] [[Kategorî:Zimanê sumerî|Wêje]] n01q6mckbs1efoab09aik1z82gs5ug4 2086304 2086283 2026-08-19T11:31:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2086304 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêjeya Mezopotamyayê]] [[Kategorî:Wêje li gorî zimanan|sumerî]] [[Kategorî:Zimanê sumerî|Wêje]] n80ck61qn5ete01nufjnbkd8icc8l2p 2086305 2086304 2026-08-19T11:31:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2086305 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêjeya Mezopotamyayê|sumerî]] [[Kategorî:Wêje li gorî zimanan|sumerî]] [[Kategorî:Zimanê sumerî|Wêje]] i85xk3hrdhyw8avkr7lsr09op4yhn1f 14 329419 2086285 2026-08-19T11:06:23Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}}" hat çêkirin 2086285 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2086286 2086285 2026-08-19T11:08:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2086286 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêjeya Mezopotamyayê]] qzu1imt2onvcc72r5s8nhunayui9o6m 2086306 2086286 2026-08-19T11:32:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2086306 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêjeya Mezopotamyayê|Akadî]] 2jwnvv87cq6u99wg7tt61vc1elexzi2 14 329420 2086287 2026-08-19T11:09:20Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086287 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086288 2086287 2026-08-19T11:09:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2086288 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2086289 2086288 2026-08-19T11:12:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2086289 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêjeya Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ea554zpafwaclray0ztmpqiiko4pcrk 2086294 2086289 2026-08-19T11:19:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2086294 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Mezopotamyaya kevnare]][[Kategorî:Wêjeya Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6nb5omwhhuwzspygqlfz80pce69qqvt 2086295 2086294 2026-08-19T11:20:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2086295 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Mezopotamyaya kevnare|Wêje]] [[Kategorî:Wêjeya Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 4yga20co7k1871frkdj8evnvr4i25n9 14 329421 2086290 2026-08-19T11:13:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086290 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086291 2086290 2026-08-19T11:14:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2086291 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 51vu1vnz29f72z6s9qq0qvli1h7s1b6 2086292 2086291 2026-08-19T11:15:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2086292 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare|*Wêje]] m9hnq1jmrrwbp8qjrbeka4zgv6kjzio 2086293 2086292 2026-08-19T11:16:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2086293 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare|*Wêje]] [[Kategorî:Wêjeya kevnare]] jh0y60jgjal44aqphm0neb7faphe70o 14 329422 2086296 2026-08-19T11:20:14Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086296 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086297 2086296 2026-08-19T11:21:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2086297 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2086298 2086297 2026-08-19T11:21:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2086298 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] diqa1egxvwr7ct7liv85347bhamv83d 2086299 2086298 2026-08-19T11:22:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2086299 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare|Mezopotamya]] r39tou9m46eyaj40zziguz9qzdz0jj4 2086300 2086299 2026-08-19T11:24:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2086300 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare|Mezopotamya]] r9ydq1ms8g7cbtcb069ct7pvd481iyj 2086301 2086300 2026-08-19T11:26:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2086301 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka Iraqê li gorî serdeman]] [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare|Mezopotamya]] 4kyl6g72xrbwv2ue3byx7yexbx85wmn 2086302 2086301 2026-08-19T11:27:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2086302 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare|Mezopotamya]] r9ydq1ms8g7cbtcb069ct7pvd481iyj