Википедия kywiki https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Медиа Атайын Талкуу Колдонуучу Колдонуучунун баарлашуулары Википедия Википедияны талкуулоо Файл Файлды талкуулоо МедиаВики МедиаВикини талкуулоо Калып Калыпты талкуулоо Жардам Жардамды талкуулоо Категория Категорияны талкуулоо Макала долбоору Макала долбоорун талкуулоо TimedText TimedText talk Модуль Модулду талкуулоо Event Event talk 0 2909 643406 553456 2026-04-08T07:28:20Z Artelow 2286 643406 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Борис Николаевич Ельцин |сүрөтү = Boris Yeltsin Kremlin.ru.jpg |туурасы = 250px |кызматы = [[Орусия Федерациясынын президенти]] |желек = Standard of the President of the Russian Federation.svg{{!}}border |желек2 = Standard of the President of the Russian SFSR (1991).svg.png |иш баштоо убагы = [[10-июль]] [[1991-жыл]]ы |иш аяктоо убагы = [[31-декабрь]] [[1999-жылы]]ы |андан кийинки инсан = [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Владимирович Путин]] | катар = 1 |премьер = [[Силаев, Иван Степанович|Иван Степанович Силаев]]<br />[[Лобов, Олег Иванович|Олег Иванович Лобов]] (и. о.) <br />'''Борис Николаевич Ельцин'''<br />[[Гайдар, Егор Тимурович|Егор Тимурович Гайдар]] (и. о.)<br />[[Черномырдин, Виктор Степанович|Виктор Степанович Черномырдин]]<br />[[Кириенко, Сергей Владиленович|Сергей Владиленович Кириенко]]<br />[[Черномырдин, Виктор Степанович|Виктор Степанович Черномырдин]] (и. о.)<br />[[Примаков, Евгений Максимович|Евгений Максимович Примаков]]<br />[[Степашин, Сергей Вадимович|Сергей Вадимович Степашин]]<br />[[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Владимирович Путин]] | кызматы_2 = [[Орусиянын премьер-министрлери|Орус Федерациясынын өкмөт башчылары Орус Федерациясынын президенти катары]] | желек_2 = Flag of Russia 1991—1993.svg | иш баштоо убагы_2 = [[6-ноябрь]] [[1991-жыл]]ы | иш аяктоо убагы_2 = [[15-июнь]] [[1992-жыл]]ы | андан мурунку инсан_2 = [[Иван Степанович Силаев]]<br />[[Олег Иванович Лобов]] (у. м. а.) | андан кийинки инсан_2 = [[Егор Тимурович Гайдар]] (у. м. а.) <br />[[Виктор Степанович Черномырдин]] | кызматы_3 = [[Орус Федерациясынын Жогорку Кеңешинин төрагасы|РСФСР Жогорку Кеңешинин төрагасы]] | желек_3 = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg | катар_3 = 10 | иш баштоо убагы_3 = [[29-май]] [[1990-жыл]]ы | иш аяктоо убагы_3 = [[10-июль]] [[1991-жыл]]ы | андан мурунку инсан_3 = [[Грибачёв, Николай Матвеевич|Николай Матвеевич Грибачёв]] | андан кийинки инсан_3 = [[Хасбулатов, Руслан Имранович|Руслан Имранович Хасбулатов]] |туулган жылы = 1.2.1931 |туулган жери = [[Басмановское]] айылы, Буткин району, [[Урал областы (ОССФР)|Урал областы]], [[ОССФР]], [[ССРС]] |каза болгон жылы = 23.4.2007 |каза болгон жери = [[Москва]], [[Орусия]] |мүрзөсүнүн орду = [[Новодевье мүрзөсү (Москва)|Новодевье мүрзөсү]] |атасы = Николай Игнатьевич Ельцин |апасы = Клавдия Васильевна Старыгина |жубайы = [[Ельцина, Наина Иосифовна|Наина Иосифовна Гирина]] |балдары = '''кыздары:''' [[Окулова, Елена Борисовна|Елена]] жана [[Юмашева, Татьяна Борисовна|Татьяна]] |партиясы = [[КПСС]] ([[1961]]—[[1990]]) |билими = [[Урал мамлекеттик техникалык университети — УПИ|С. М. Киров атындагы Урал политехникалык институту]] |кесиби = инженер-куруучу |ишмердүүлүгү = |дини = |сыйлыктары = |кол тамгасы = Yeltsin signature.svg }} '''Ельцин Борис Николаевич''' (1-февраль 1931-жылы, Урал (азыркы Свердлов) облусу, Талица району, Бутка кыштагы — 23-апрель 2007-жылы, Москва) — орусиялык партиялык жана мамлекеттик ишмер; [[Россия|ОФнын]] алгачкы президенти [10. 7. 1991 (25. 12. 1991-жылга чейин ОСФСРдин) 31. 12. 1999]. Урал политехника институтун бүтүргөн. 1968-76-жылдарда КПССтин Свердлов обкомунун курулуш бөлүмүнүн башчысы, секретары, 1976-жылдан 1-секретары, 1985-87-жылдарда Москва шааркомунун 1-секретары. М. С. Горбачёв жүргүзгөн реформаларга (к. Кайра куруу) каршы болгондугуна байланыштуу 1987-жылы ишинен алынып, [[СССР|СССРдин]] Мамлекеттик курулуш министрлигинин төрагасынын орун басарлыгына дайындалган. 1989-жылы СССР, 1990-жылы ОСФСР эл депутаты. 1990-жылы КПССтин 28-съездинде Компартиянын мүчөлүгүнөн баш тарткан. 1990-91-жылдарда ОСФСР Жогорку Советинин төрагасы, 1991-99-жылдарда ОСФСРдин Президенти болуп иштеген. 1991-жылы августта Өзгөчө абал боюнча мамлекеттик комитеттин (ГКЧП) ишмердүүлүгүнө каршы чыккан демократиялык күчтөрдү жетектеген (к. Август кризиси, 1991). Ельциндин демилгеси менен ОФтин демократиялык жаңы конституциясы кабыл алынып (12. 12. 1993), Мамлекеттик Дума шайланган. 1994-96-жылдарда Орусия менен анын курамындагы Чечен Республикасынын ортосундагы согушка байланыштуу сынга алынган. Экономикалык реформаларды жүргүзүүдө кемчиликтерди кетирген. Ельциндин бааларды либералдаштыруу боюнча указы (2. 1. 1992) өлкөдөгү инфляцияны эң жогорку деңгээлге жеткирген (гиперинфляция). Экономиканы көтөрүү үчүн Орусия башка мамлекеттерден чоң кредиттерди алып, 1998-жылы Россиянын тышкы карызы 170 млрд долларды түзгөн. Ельцин 1991-жылы декабрда Украина жана Беларусиянын жетекчилери менен бирдикте СССРди таркатып, КМШны түзүү жөнүндөгү Беловежа макулдашуусунун демилгечиси. АКШ президенти Ж. Буш менен СНВ-1 (стратегиялык-чабуул коюучу куралданууну чектөө; 1991), СНВ-2 (1992), достук, кызматташуу жана бири бирине жардам көрсөтүү жөнүндө (1992), о. эле Ташкентте КМШнын 6 мамлекети менен коллективдүү коопсуздук жөнүндө (1992), ЕС м-н кызматташуу жөнүндө (1994) келишимдерди түзгөн. 1999-жылы НАТОнун Югославиядагы агрессиясына каршы чыккан. 1996-жылы Орусия АСЕАНдын толук укуктуу шериктеши болуп, 1997-жылы «Өнүккөн 7 мамлекет» уюмуна кирген. 1999-жылы ыктыярдуу түрдө президенттик кызматын В. В. Путинге өткөрүп берген. Ленин, 1-даражадагы «Ата Мекен алдында сиңирген эмгеги үчүн» жана башка ордендер менен сыйланган. Кыргыз-Славян университетине ысмы ыйгарылып, Ысык-Көлдүн жээгине эстелиги тургузулган. == Булактар == {{Булактар}} * “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5 {{Орусия Федерациясынын президенттери}} [[Категория:2007-жылы кайтыш болгондор]] [[Категория:Саясат]] [[Категория:Орусия президенттери]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Орустар]] [[Категория:СССР]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Орусия]] [[Категория:КПСС]] 9nb9qbpg1ma2s36m825fo8ui8wfp956 0 3347 643403 485557 2026-04-08T07:21:54Z Artelow 2286 643403 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Абдуллах Гүл|расмий ысымы={{lang-tr|Abdullah Gül}}|кызматы=11-чи [[Түркиянын Президенти]]|андан кийинки инсан=[[Режеп Тайип Эрдоган]]|андан мурунку инсан=Ахмет Неждет Сезер|партиясы=Адилет жана Өнүгүү Партиясы|кол тамгасы=Abdullah Gül's signature.png}} '''Абдуллах Гүл''' ({{Lang-tr|Abdullah Gül}}) ― 1950-жылы 29-октябрда Кайсериде ([[Түркия]]) туулган. Түркия Республикасынын 11чи элбашысы. 2007-жылы 28-августта Туркия элинин президенти болуп шайланган, ага чейин премьер-министрлик кызматты аралап келген. Билими: Стамбул жана Эксетер Университетин бүтүргөн. {{commons|Abdullah Gül}} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [http://www.cankaya.gov.tr Cumhurbaşkanlığı Resmi Sitesi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824102736/http://www.cankaya.gov.tr/ |date=2007-08-24 }} * [http://www.abdullahgul.gen.tr Abdullah Gül] * [http://www.biyografi.info/kisi/doc-dr-abdullah-gul Abdullah Gül Özgeçmiş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926185541/http://www.biyografi.info/kisi/doc-dr-abdullah-gul |date=2008-09-26 }} {{Түркиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар:Түркия]] [[категория:Таажы-2012]] 07vpnr566ye8fisougejyavgiz9qxci 0 3530 643404 553526 2026-04-08T07:22:23Z Artelow 2286 643404 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Режеп Тайип Эрдоган |сүрөтү = |кызматы = 12-чи [[Түркиянын Президенти]] |желек = Flag of Turkey.svg |желек2 = |иш баштоо убагы = [[28-август]] [[2014-жыл]]ы |андан мурунку инсан = [[Абдулла Гүл|Абдуллах Гүл]] | катар = 1 |туулган жылы = 26.2.1954 |туулган жери = [[Стамбул]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|30px]] |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |атасы = Ахмет Эрдоган |апасы = Тензиле Эрдоган |жубайы = [[Эрдоган,Эмине|Эмине Эрдоган]] |балдары = '''уулдары:''' Ахмет Бурак жана Нежмеддин Билал <br />'''кыздары:''' Эсра жана Сумейе |партиясы = [[АК партия]] |билими = [[Мармара университети]] |кесиби = Экономист |ишмердүүлүгү = |дини = [[Ислам]] |сыйлыктары = |кол тамгасы = Recep Tayyip Erdoğan signature.png |сайт = [http://www.tayyiperdogan.com/ Recep Tayyip Erdoğan] |кызматы_3=[[Стамбул шаарынын мэри]]|андан мурунку инсан_3=Нуреттин Сөзен|иш аяктоо убагы_3=[[6-ноябрь]] [[1998-жыл]]ы|иш баштоо убагы_3=[[27-март]] [[1994-жыл]]ы|иш баштоо убагы_2=[[14-март]] [[2003-жыл]]ы|андан мурунку инсан_2=[[Абдулла Гүл|Абдуллах Гүл]]|андан кийинки инсан_2=[[Ахмет Давутоглу]]|иш аяктоо убагы_2=[[28-август]] [[2014-жыл]]ы|кызматы_2=[[Түркиянын Премьер-министри]]|андан кийинки инсан_3=[[Али Мүфит Гүртуна]]|расмий ысымы={{Nobold|Recep Tayyip Erdoğan}}}} [[Файл:Crop of Erdogan in Canakkale.jpg|thumb|Режеп Тайип Эрдоган]] '''Режеп Тайип Эрдоган''' ({{Lang-tr|Recep Tayyip Erdoğan}}) – [[Түркия|Түркия Республикасынын]] [[Түркиянын Президенти|президенти]], Адилет жана Өнүгүү партиясынын төрагасы. == Илими == Режеп Тайип Эрдоган 1954 жылы 26 февралда [[Стамбул|Стамбулда]] туулган. 1965 жылы Касымпаша Пиале башталгыч мектебин, 1973 жылы Стамбул Имам Хатип Лицейин бүтүргөн. Сабактардын айырмасын тапшыруу үчүн экзаменден өтүп Эүп Лицейинин дипломун алган. Мармара университетинин Экономика жана соода илимдер факультетинде окуп, бул окуу жайын 1982 жылы бүтүргөн. == Саясатка чейинки кызматтары == 1969-1982 жылдары профессионал эмес футболист болуп ойногон. Ошол эле мезгилде жаш идеалист катары мамлекеттин ишине жана коомдук маселелерине кызыгып Режеп Тайип Эрдоган саясат менен алектене баштаган. Лицей жана университетте окуган мезгилинде Улуттук Түркия окуучуларынын биримдигинин студенттер бөлүмдөрүндө иштиктүү түрдө милдет аткарган Режеп Тайип Эрдоган, 1976 жылы Улуттук Саламат партиясынын Бейоглу жаштар бөлүмүнүн төрагалыгына жана ошол эле жылы Улуттук Саламат Партиясынын Стамбул жаштар бөлүмдөрүнүн төрагалыгына шайланды. 1980 жылына чейин бул кызматтарды аткарган Эрдоган, “12 сентябрь” учурунда саясий партиялардын жабылышы менен менчик сектордо кеңешчи жана жогорку деңгээлдеги башкарма болуп иштеди. == Саясатка келиши == 1983 жылы түзүлгөн Берекет партиясы менен чыныгы саясатка кайтып келген Режеп Тайип Эрдоган 1984 жылы Берекет Партиясынын Бейоглу райондук жетечиси, 1985 жылы Берекет Партиясынын Стамбул областтык жетекчиси жана Берекет Партиясынын Чечим кабыл алуу жана башкаруу борбордук уюмунун мүчөсү болду. [[Стамбул]] областтык жетекчилик кызматында башка партиялар үчүн да үлгү болгон жаңы бир уюмдук түзүлүштү өнүктүргөн Эрдоган, бул мезгилде, айрыкча аялдар жана жаштардын саясатка катышуусун арттырууга багытталган иштерди жасады. Саясаттын негизин кеңейтип, калың элдин сүймөнчүлүгүнө ээ болуу, кадырга жетүү жолунда маанилүү кадамдарды жасады. Бул түзүлүш, Берекет Партиясынын өкүлү болуп 1989 жылы Бейоглу жергиликтүү шайлоодо чоң ийгиликке жетишкенде, жалпы журтка жана партиялык иштер үчүн да үлгү жаратты. 1994 жылы 27 марттагы жергиликтүү шайлоодо Стамбул шаардык бийлигинин төрагасы болуп шайланган Режеп Тайип Эрдоган саясий жөндөмдүүлүгү, командалык ишке маани берүү, адам ресурстары жана каржы тармагын ийгиликтүү башкаруусу менен, дүйнөнүн эң маанилүү метрополдорунун бири болгон, Cтамбулдун маселелерин аныктап туура чечим чыгарды. Суу маселеси, жүздөгөн километрдик жаңы түтүктөрдү төшөө менен, таштанды маселеси болсо заманбап иштеп чыгаруучу ишкананы куруу менен чечилди. Аба булгануу маселеси Эрдоган заманында табигый газды жүргүзүү долбоору менен соңуна чыкты, шаардын жол кыймылы жана транспорттун чарасыз абалына каршы 50дөн ашык көпүрө, өтмөк жана айлана жолдор салынды. [[Муниципалитет (жергиликтүү башкарма)|Муниципалитеттин]] булактарын туура колдонуу жана паракорчулукту алдын алууга багытталган чукул чара көргөн Эрдоган, 2 миллиард доллар карызга малынган Стамбул муниципалитетинин карыздарын төлөдү жана 4 миллиард доллар инвестицияны ишке жумшады. Түркиянын муниципалитет ишинин тарыхында жаңы жол ачкан Эрдоган, бир тараптан башка муниципалитеттерге үлгү болду, экинчи тараптан калктын ишенимине ээ болду. Режеп Тайип Эрдоган 1997 жылы 12 декабрда Сииртте элге кайрылуу учурунда бир китептеги (Улуттук билим берүү министрилиги тарабынан окутуучуларга сунуш кылынган жана мамлекет уюму тарабынын чыгарылган) ыр окугандыгы үчүн түрмө жазасына тартылган жана Стамбул шаардык бийлигинин төрага кызматынан алынды. Режеп Тайип Эрдоган түрмөдөн чыкканда коомдук пикирдин талабы менен жана өнүккөн демократиялык процессинин бир жыйынтыгы катары 2001 жылы 14 августта жолдоштору менен Адилет жана Өнүгүү Партиясын (АК Парттиясын) түздү жана уюштуруучу кеңеши тарабынан АК Партиянын Төрагасы болуп шайланды. == Премьер министриликке келиши == АК Партияны түзүлгөн жылынан баштап эле Түркия элинин колдоосуна ээ болгон саясий кыймылга айлантты жана 2001 жылы жалпы шайлоолордо [[Парламент|парламенттин]] үчтөн эки бөлүгүн түзгөн көпчүлүк менен бийликке жеткирди. Тийиштүү соттун чечими болгондуктан 2002 жылы 3 ноябрдагы шайлоолордо депутатыкка талапкер боло албаган Эрдоган, мыйзамга түзөтүү киргизилгенден кийин, депутатка талапкер болууга мыйзамдык тоскоол жоюлушу менен, 2003 жылы 9 мартта Сиирт аймагынан шайлоого катышты. Бул шайлоодо добуштардын 85% алган Эрдоган, 22-чи мөөнөттөгү Сиирттин [[Депутат|депутаты]] болуп парламентке кирди. 2003 жылы 15 мартта [[Премьер-министр]] ишине киришкен Режеп Тайып Эрдоган, бир канча реформалардын пакетин кыска мөөнөттө ишке ашырды. Ошону менен бирге өлкөнүн экономикасы жана коомдук психологиясына жагымсыз таасир тийгизген жана ондогон жылдар бою чечилбеген инфляция маселеси көзөмөлгө алынды, жаңыдан баркка ээ болгон [[Түрк лирасы|Түрк Лирасынан]] 6 нөлү жоюлду. Мамлекеттик карызынын пайызы азайтылды, киши башына төп келген улуттук киреше абдан өстү. Өлкөнүн тарыхында мурун болбогондой ылдамдык менен көптөгөн суу сактагычтар, турак жай, мектеп, жол, оорукана жана электростанциялар ишке киргизилди. Бул оң илгерилөөлөр, кээ бир чет өлкөлүк байкоочулар жана батыш лидерлери тарабынан, “Үнсүз ыңкылап” деп аталды. Режеп Тайип Эрдоган, [[Европа бирлиги (еб)|Европа Биримдигине]] кирүү процессинде өлкөнүн ийгиликтүү ишкердүүлүгүнө кошумча катары рационалдуу тышкы саясат жана жыш катышуу менен Кипр маселеси боюнча туруктуу чечимге келүү жана дүйнөнүн ар кандай өлкөлөрү менен натыйжалуу байланыштарды өнүктүрүү багытында маанилүү кадамдарды жасады. Түркиянын соода көлөмү жана саясий күчү, жайгашкан географиялык чөлкөмдө гана эмес, эл аралык чөйрөдө да көзгө урунаарлык деңгээлге артты. Режеп Тайип Эрдоган 2007 жылы 22 июлда жылпы шайлоолордо 46,6% добуш менен чоң жеңишке ээ болуп АК Партиянын Төрагасы катары Түркия Республикасынын 60-чы өкмөтүн түздү жана кайра ишеним вотумуна ээ болду. == Президенттке келиши == 2014-жылдын 10-августунда Эрдоган өлкөдөгү алгачкы түз президенттик шайлоодо жеңишке жетип, 2014-жылдын 28-августунда президенттик кызматка киришкен. Эрдоган кеткенден кийин жаңы премьер-министр 21-августта бийликтеги Адилеттик жана өнүгүү партиясынын лидери болуп шайланган Түркиянын тышкы иштер министри Ахмет Давутоглу болду. Президент катары биринчи чет элдик сапарын Түндүк Кипр Түрк Республикасына жасады. Профессор Дэвид Грабер 2016-жылдын январында белгилегендей, “акыркы 3-4 жылдын ичинде өлкө авторитаризмге карай кескин бурулушту башынан өткөрдү... Кыязы, Эрдоган башкаруу формасын президенттик башкарууга өзгөртүүнү көздөп жаткандай. де-факто диктатор болот жана өз бийлигин бекем чыңдай алат. Түркияда бул тууралуу көп адамдар айтышат». 2018-жылдын 18-августунда Анкарада өткөн башкаруучу Адилеттик жана өнүгүү партиясынын 6-курултайында 1380 делегаттын колдоосу менен кайрадан партиянын башчысы болуп шайланган. == Түркиядагы аскердик төңкөрүш аракети (2016) == {{Негизги макала|Түркиядагы аскердик төңкөрүштүн аракеттери (2016)}} 2016-жылдын 15-июлунан 16-июлуна чейин түрк аскерлеринин бир бөлүгү Түркияда төңкөрүш жасоо аракетин жасап, ал ийгиликсиз аяктаган. Эрдоган төңкөрүштү уюштурууга АКШда жашаган дааватчы Гүленди айыптады. Төңкөрүш маалында Эрдоган Мармаристе путчисттердин колунан өлүмдөн араң кутулуп, ал жерден Стамбулга учуп барууга үлгүрүп, мейманканага кол салууга аз калганда анын эки сакчысы набыт болгон. Жалпысынан козголоң учурунда 238 адам өлүп, дагы 3000 адам жарадар болгон. Козголоңдон жарым ай өткөндөн кийин анын Түркияда катыштыгы бар деген айып менен камалгандардын жалпы саны 26 миң адамга жеткен, 2839 аскер кызматкери абакта, 29 полковник кызматтан четтетилген, анын ичинде 5 генерал. 75 миң адамдын паспорту жокко чыгарылды.<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/57a264db9a794779a4ef7716?from=newsfeed Росбизнесконсалтинг, 4 августа 2016. Число задержанных после мятежа в Турции увеличилось до 26 тыс. человек]</ref> Төңкөрүш басылгандан кийин Эрдоган Түркияда Евробиримдик менен конфликтке алып келген өлүм жазасын калыбына келтирүүнү, Евробиримдикке мүчө болуу перспективаларын жоготууну, ошондой эле эки өлкөнүн ортосундагы визасыз режимди жокко чыгарууну талап кыла баштады. ЕБ жана Түркия.<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2777766 Вести, 19 июля 2016. Эрдоган в интервью CNN рассказал, как едва не погиб во время переворота]</ref> == Ички саясат == === Күрт чатагы === 2009-жылы Эрдоган 1980-жылдардан бери уланып келе жаткан жана он миңдеген адамдардын өмүрүн алган түрк-күрт жаңжалын токтотуу пландары бар экенин жарыялаган. [[Европа биримдиги|Европа Биримдиги]] тарабынан колдоого алынган бул пландын алкагында күрт тилинин колдонуу чөйрөсү кеңейтилет. Мисалы, массалык маалымат каражаттарында жана саясий өнөктүк учурунда колдонсо болот. Күрт аттары да мурда өзгөртүлгөн шаарларга түркчө түрдө кайтарылат. Эрдоган 2011-жылдын 23-ноябрында сыналгы аркылуу сүйлөп жатып, 1930-жылдары жасалган, он миңдеген зазалар жана алевиттер түрк аскерлери тарабынан өлтүрүлгөн Дерсим кыргыны үчүн кечирим сураган. === Армян тукумкуруту боюнча көз караштар === Эрдоган түрк-армян биргелешкен комиссиясы иликтөө жүргүзгөндөн кийин гана Түркия бир жарым миллион армяндын өлтүрүлүшүн геноцид деп тааный турганын, анын курамына тарыхчылар, археологдор, саясат таануучулар жана башка эксперттер кириши керек деп көп жолу билдирген. 2008-жылдын декабрында Эрдоган түрк интеллигенциясынын «Бизди кечир» кампаниясын айыптап, анын максаты Түркияда тымызын болуп жаткан армян тукумкуруту маселесине көңүл бурууну көздөгөн. Эрдоган мындай деди:<blockquote> «''Мен бул акцияны түшүнбөйм жана колдобойм. Биз кылмыш кылган жокпуз, андыктан кечирим сурай турган эч нерсебиз жок.''»</blockquote> Эрдоган понтиялык гректердин тукумкуруту боюнча да ушундай позицияны карманууда. 2006-жылдын май айында ал Салоникиде бул кылмыштын курмандыгы болгон жүз миңдеген адамдарга арналган жаңы эстеликтин ачылышын айыптаган. === Экономика === 2002-жылы Эрдоган Кемал Дервиштин реформасынан кийинки рецессиядан жаңы чыга баштаган түрк экономикасын мурастап алды. Эрдоган каржы министри Али Бабажанды макроэкономикалык саясаттарды камсыздоодо колдоду. Эрдоган өлкөгө көптөгөн чет элдик инвесторлорду тартууга аракеттенди. 2002-2012-жылдар аралыгында түрк экономикасына салынган инвестиция реалдуу [[Ички дүң өндүрүм|ИДП]]да 64%, киши башына ИДПда 43% өсүш жаратты. 2002-жылдан 2012-жылга чейинки АКШ долларынын инфляциясын эске албаган кыйла жогору көрсөткүчтөр ачык жарыяланды. === Билим берүү === Эрдоган Билим берүү министрлигинин бюджетин 2002-жылы 7,5 миллиард лирадан 2011-жылы 34 миллиард лирага көтөрдү, бул улуттук бюджеттин эң чоң бөлүгү бир министрликке берилген. Милдеттүү билим берүү сегиз жылдан он экиге чейин узартылды. 2003-жылы Түркия өкмөтү [[БУУнун Балдардын Укуктары жөнүндө Конвенциясы|ЮНИСЕФ]] менен биргеликте «Келгиле кыздар мектепке!» ({{Lang-tr|Haydi Kızlar Okula!}}). Бул кампаниянын максаты, өзгөчө Түркиянын түштүк-чыгышында бардык кыздарга сапаттуу негизги билим берүү аркылуу башталгыч мектепке кабыл алуудагы гендердик ажырымды жоюу болгон. === Конституциялык реформа === 2017-жылдын 16-апрелинде Түркияда Конституцияны өзгөртүү боюнча референдум өтүп, анда Түркиянын Конституциясына 18 өзгөртүүнү бекитүү маселеси көтөрүлгөн. Түзөтүүлөр президенттик республикага өтүүнү жана ошого жараша президенттик бийликти күчөтүүнү, ошондой эле Жогорку Кеңештин депутаттарынын санын көбөйтүүнү, Соттор менен Прокурорлордун Жогорку Кеңешин реформалоону карайт. Референдумдун жыйынтыгына ылайык, шайлоочулардын 51%дан ашыгы түзөтүүлөрдү колдоп добуш берди. Түзөтүүлөр 2019-жылдын 3-ноябрына белгиленген жаңы президенттик жана парламенттик шайлоолордон кийин күчүнө кириши керек болчу, бирок 2018-жылдын 18-апрелине Эрдоган өлкөдө мөөнөтүнөн мурда президенттик жана парламенттик шайлоону 2018-жылдын 24-июнуна белгилеген. Шайлоонун жыйынтыгы боюнча Эрдоган 52%дан ашык добушка ээ болуп, ал жетектеген АКП парламентте көпчүлүккө ээ болду. == Тышкы саясат == [[Файл:Secretary_Kerry_Shakes_Hands_With_Turkish_President_Erdogan_Before_Meeting_With_President_Obama_(15124679506).jpg|thumb|[[НАТОнун Ньюпорттогу саммити, 2014-ж]]]] Эрдоган Цивилизациялар альянсынын негиздөөчүлөрүнүн бири. Аны түзүү демилгесин 2005-жылы [[Бириккен Улуттар Уюмунун Баш Ассамблеясынын 68/262 чечими|Бириккен Улуттар Уюмунун]] 59-Башкы Ассамблеясында Испаниянын премьер-министри Хосе Луис Родригес Сапатеро сунуштаган. Демилгенин максаты - этностор аралык, маданияттар аралык жана диндер аралык диалогду жана өз ара аракеттенүүнү орнотуу аркылуу [[экстремизм]]ге каршы эл аралык аракеттерди активдештирүү. Альянс Батыш менен Ислам дүйнөсүнүн ортосундагы тирешүүнү азайтууга өзгөчө көңүл бурат. === Европа Биримдиги === [[Файл:Erdogan_foreign_trips_as_prime_minister.png|left|thumb|Эрдоган премьер-министр катары барган өлкөлөр.]] “European Voice” гезити Эрдоганды өлкөсүндө жүргүзүлгөн реформалар үчүн “2004-жылдын европачысы” деп атады.<ref>{{cite web|url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/298717.asp?cp1=1|title=Erdoğan named European of the Year|work=[[NTV-MSNBC]]|date=2004-12-01|accessdate=2015-11-29|last=Tümü|first=Haberin}}</ref> 2005-жылдын 3-октябрында Түркиянын Евробиримдикке кошулуусу боюнча расмий сүйлөшүүлөр башталган.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7529707.stm|title=EU enlargement past, present and future|work=BBC News|date=2008-11-06|accessdate=2015-11-29}}</ref> 2009 жана 2010-жылдары Түркиянын порттору Кипр кемелери үчүн жабылгандан кийин Түркиянын Евробиримдикке мүчө болушу боюнча сүйлөшүүлөр токтотулган. Мындан тышкары, негизги укук жана эркиндиктердин сакталышы Түркия үчүн ЕБге кирүүгө тоскоол болгон көйгөй бойдон калууда<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2012/package/tr_rapport_2012_en.pdf|title=Turkey 2012 Progress report|publisher=European Commission|date=2012-10-10|accessdate=2015-11-28}}</ref>. === Орусия === [[Файл:Vladimir_Putin_and_Recep_Tayyip_Erdoğan_(2015-06-13)_4.jpg|thumb|300x300px|<center><center title="Президент Турции">Түркиянын президенти Эрдоган менен Орусиянын президенти [[Владимир Путин]] [[Баку|Бакуда]], 13-июнь, 2015-жыл</center></center>]] Кылымдар бою Түркия менен Орусия аймактагы үстөмдүк үчүн атаандаш болуп келген. Бүгүнкү күндө эки өлкөнүн мамилесинде атаандаштык эмес, кызматташуу принциби үстөмдүк кылууда. 2002-жылы Түркия менен Орусиянын соода жүгүртүүсү 5 миллиард АКШ долларынан ашкан. 2011-жылдын акырына карата бул көрсөткүчтөр 32 миллиард АКШ долларына чейин көбөйгөн. 2004-жылы декабрда Орусиянын президенти [[Владимир Путин]] Түркияга иш сапары менен барган. Бул заманбап орус-түрк мамилелеринин тарыхындагы биринчи президенттик иш сапары болду. Мурдагы визит 1972-жылы СССР Жогорку Советинин Президиумунун Председатели Николай Подгорный тарабынан болгон. 2005-жылы ноябрда Путин Түркияда биргелешип курулган «Көгүлтүр агым» газ куурунун салтанаттуу ачылышына катышкан.<ref>{{cite news|url=http://www.euractiv.com/en/foreign-affairs/turkey-russia-relations/article-134083|work=euractiv.com|title=Turkey-Russia relations|date=2005-11-17|accessdate=2015-11-29|archivedate=2017-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170715114000/http://www.euractiv.com/en/foreign-affairs/turkey-russia-relations/article-134083}}</ref> Жогорку деңгээлдеги ырааттуу сапарлардан кийин эки тараптуу кээ бир маанилүү маселелер алдыңкы планга чыкты. Эки өлкө тең негизги максат катары «көп өлчөмдүү кызматташтыкка» жетишүүнү, өзгөчө энергетика, транспорт жана армия тармагында көрүшөт. 2010-жылдын 12-майында Анкара менен Москва энергетика жана башка тармактарда кызматташууну өнүктүрүү боюнча 17 келишимге кол коюшкан, анын ичинде Түркиянын биринчи атомдук электр станциясын куруу жана Кара деңизден Жер Ортолук деңизине өткөн мунай кууру үчүн жооптуу ишканаларды колдоо боюнча келишимдер. . Ошондой эле эки өлкөнүн лидерлери туристтер үчүн визасыз режим боюнча келишимге кол коюшту. Туристтер өлкөдө 60 күнгө чейин визасыз жүрө алышат. ==== Кырылып түшкөн Су-24 учагынын тегерегиндеги окуя ==== 2015-жылдын 24-ноябрында түрк истребители [[Сирияда Орусиянын Су-24 учагынын кыйрашы 2015|Орусиянын Су-24 учагын Сириянын асманында атып түшүрүп]], учкуч Олег Пешков учуруу учурунда каза болгон. Андан кийин Орусия Түркияга каршы санкцияларды киргизип, визасыз режимди жокко чыгарган<ref>[http://tass.ru/ekonomika/2489793 Россия ответила Турции за сбитый самолёт экономическими мерами]</ref>. Эрдоган 2016-жылдын 27-июнунда президент Путинге жолдогон кайрылуусунда учкучтун өлүмүнө байланыштуу терең кайгыруу менен көңүл айтып, анын үй-бүлөсүнөн кечирим сураган. Айрым маалымат каражаттары бул эпизодду учактын кулашы үчүн расмий кечирим суроо катары жаңылыш чечмелеп жатышат.<ref>{{cite web|url=http://www.rbc.ru/politics/27/06/2016/577125469a79474fe4159e12?from=main|title=Эрдоган извинился перед Путиным за сбитый Су-24|publisher=Росбизнесконсалтинг|date=2016-06-27}}</ref> Эрдоган менен Путиндин телефондук сүйлөшүүсүнөн кийин орус лидери Түркияга келген туристтерге административдик чектөөлөрдү алып салуу жана соода-экономикалык тармакта кызматташууну жандандырууну буйруду. == Булактар == {{Булактар|2}} {{Түркиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар:Түркия]] [[Категория:Түркия]] [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Мамлекеттер президенттери]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] rg2d2kydrbfblngpmydy2g7bl0cxtvp 0 4126 643407 642957 2026-04-08T07:28:39Z Artelow 2286 643407 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Путин Владимир Владимирович |сүрөтү = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg |кызматы = [[Орусия Федерациясынын президенти]] |желек = Standard of the President of the Russian Federation.svg |желек2 = |иш баштоо убагы = [[7-май]] [[2012|2012-жылдан]] тарта |иш аяктоо убагы = |андан мурунку инсан = [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Анатольевич Медведев]] |андан кийинки инсан = | катар = 1 |премьер = | кызматы_2 = | желек_2 = | иш баштоо убагы_2 = [[7-май]] [[2000|2000-жыл]] | иш аяктоо убагы_2 = [[7-май]] [[2008|2008-жыл]] | андан мурунку инсан_2 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Николаевич Ельцин]] | андан кийинки инсан_2 = [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Анатольевич Медведев]] | кызматы_3 = Орусия Федерациясынын өкмөт башчысы | желек_3 = Flag of Russia.svg | катар_3 = | иш баштоо убагы_3 = [[8-май]] [[2008|2008-жыл]] | иш аяктоо убагы_3 = [[7-май]] [[2012|2012-жыл]] | андан мурунку инсан_3 = Виктор Алексеевич Зубков | андан кийинки инсан_3 = [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Анатольевич Медведев]] | кызматы_4 = | желек_4 = | катар_4 = | иш баштоо убагы_4 = [[16-август]] [[1999|1999-жыл]] | иш аяктоо убагы_4 = [[7-май]] [[2000|2000-жыл]] | андан мурунку инсан_4 = Сергей Вадимович Степашин | андан кийинки инсан_4 = Михаил Михайлович Касьянов | кызматы_5 = Орусия Федерациясынын коопсуздук Кеңешинин катчысы | желек_5 = Emblem Security Council of Russia.svg | катар_5 = | иш баштоо убагы_5 = [[29-март]] | иш аяктоо убагы_5 = [[9-август]] [[1999|1999-жыл]] | андан мурунку инсан_5 = Николай Николаевич Бордюжа | андан кийинки инсан_5 = Сергей Борисович Иванов | кызматы_6 = Орусия менен Беларустун Союздук Мамлекетинин министрлер Кеңешинин төрагасы | желек_6 = Flag of Russia.svg | желек2_6 = Flag of Belarus.svg | катар_6 = | иш баштоо убагы_6 = [[27-май]] [[2008|2008-жыл]] | иш аяктоо убагы_6 = [[18-июль]] [[2012|2012-жыл]] | андан мурунку инсан_6 = Виктор Алексеевич Зубков | андан кийинки инсан_6 = [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Анатольевич Медведев]] | кызматы_7 = Орусия федералдык коопсуздук кызматынын мүдүрү | желек_7 = Emblem Security Council of Russia.svg | катар_7 = | иш баштоо убагы_7 = [[25-июль]] [[1998|1998-жыл]] | иш аяктоо убагы_7 = [[9-август]] [[1999|1999-жыл]] | андан мурунку инсан_7 = Николай Дмитриевич Ковалёв | андан кийинки инсан_7 = Николай Платонович Патрушев | кызматы_8 = [[«Единая Россия» партиясы|«Единая Россия» партиясынын төрагасы]] | желек_8 = Emblem Security Council of Russia.svg | катар_8 = | иш баштоо убагы_8 = [[7-май]] [[2008|2008-жыл]] | иш аяктоо убагы_8 = [[26-май]] [[2012|2012-жыл]] | андан мурунку инсан_8 = Борис Вячеславович Грызлов | андан кийинки инсан_8 = [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Анатольевич Медведев]] |жарандыгы = {{СССР желеги|20px}} [[ССРС]]→ {{Орусия желеги|20px}} [[Орусия]] |туулган жылы = [[7-октябрь]] [[1952|1952-жыл]] |туулган жери = [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Орусия Советтик Социалисттик Федеративдик Республикасы|ОССФР]], [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|ССРС]] |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |атасы = Владимир Спиридонович Путин |өтөгөн жылы = 1952 |апасы = Мария Ивановна Путина |жубайы = Людмила Александровна Путина (Шкребнева) (1983-2013) |балдары = Катерина, Мария |партиясы = [[КПСС]] <small>(1991-жылга чейин)</small><br />Наш дом — Россия <small>(1995)</small><br />председатель [[«Единая Россия» партиясы|«Единая Россия» партиясынвн]] төрагасы, бирок мүчөсү эмес <small>(2008—2012)</small> |билими = [[Санкт-Петербург мамлекеттик университети|А. А. Жданов атындагы Ленинград мамлекеттик университети]] |илимий даражасы = экономика илимдеринин кандидаты |кесиби = саясатчы |ишмердүүлүгү = [[Орусия Федерациясынын президенти]] |дини = [[православие]] |сыйлыктары = |кол тамгасы =Putin signature.svg |сайты = https://kremlin.ru/ }} '''Путин Владимир Владимирович''' ({{lang-ru|Путин Владимир Владимирович}}) — орусиялык мамлекеттик жана саясий ишмер, [[1952-жыл|1952-жылдын]] [[7-октябрь|7-октябрында]] [[Кеңештер Бирлиги|СССРдин]] [[Ленинград]] шаарында туулган<ref name=":4">[http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 Владимир Путин. Биография]</ref>. Орусия Федерациясынын учурдагы президенти, Орусия Федерациясынын Мамлекеттик кеңешинин жана Коопсуздук кеңешинин төрагасы, 2012-жылдын 7-майынан тартып Орусия Федерациясынын Куралдуу күчтөрүнүн жогорку башкы колбашчысы. 2000-жылдын 7-майынан 2008-жылдын 7-майына чейин президенттин кызматын ээлеген, ошондой эле 1999–2000 жана 2008–2012-жылдары Орусия Федерациясынын өкмөтүнүн төрагасы болуп иштеген. Ар кандай маалымат булактарына ылайык, 1999-жылдан<ref>[https://www.washingtonpost.com/world/vladimir-putin-says-hell-run-for-reelection-nobody-is-surprised/2017/12/06/4f44cb8a-da93-11e7-a241-0848315642d0_story.html The Washington Post. Vladimir Putin says he’ll run for reelection. Nobody is surprised.]</ref> же 2000-жылдан<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-15047823 BBC. Vladimir Putin: From Russia's KGB to a long presidency defined by war in Ukraine]</ref> бери Орусияны иш жүзүндө башкарып келет. Ленинград мамлекеттик университетинин (ЛМУ) юридикалык факультетин аяктаган. СССРдин Мамлекеттик коопсуздук комитетинин тышкы чалгындоо кызматынын офицери катары 16 жыл кызмат өтөгөн, анын ичинен 6 жылын [[Дрезден]] шаарында иштеген. Ленинградга кайтып келгенден кийин ЛМУнун ректорунун жардамчысы, андан соң Ленинград шаардык кеңешинин төрагасы Анатолий Собчактын кеңешчиси болуп иштеген. 1991-жылы Мамлекеттик коопсуздук комитетинен кеткенден кийин Санкт-Петербург шаарынын мэриясында иштеген. 1996-жылы Собчак губернатордук шайлоодо жеңилгенден кийин Москвага көчүп барып, Орусия Федерациясы Президентинин иш башкармалыгында жетекчинин орун басары болуп дайындалган. 1997-жылы экономика илимдеринин кандидаты илимий даражасын алган. Орусиянын Федералдык коопсуздук кызматынын жетекчиси жана Коопсуздук кеңешинин катчысы кызматтарында иштеген, 1999-жылдын августунда өкмөт башчысынын кызматына дайындалган. 1999-жылдын 31-декабрында Борис Ельцин отставкага кетип, Путинди өз мураскери деп атаган соң, ал президенттин милдетин аткаруучу болуп дайындалган. 2000-жылдын март айында биринчи жолу президент болуп шайланып, 2004-жылы жаңы мөөнөткө президент болуп кайрадан шайланган. 2012-жылы Путин Владимир Владимирович дагы бир жолу кийинки мөөнөткө президент болуп шайланган. 2012-жылы өткөн шайлоонун алдында президенттик кызматтын мөөнөтү 4 жылдан 6 жылга чейин узартылган. 2018-жылы дагы бир мөөнөткө кайрадан президент болуп шайланган. Орусия Федерациясынын Конституциясына өзгөртүүлөр киргизилгенден кийин, 2024-жылы дагы бир жолу кезектеги шайлоодон жеңип чыгып, кайрадан президент болуп шайланган. Владимир Путиндин биринчи президенттик мөөнөтү учурунда, реформалар жана мунай менен газга болгон баанын беш эсе жогорулашынын негизинде, Орусиянын экономикасы жылына орточо 7%га өскөн<ref>[[iarchive:fragileempirehow0000juda|Judah Ben - Fragile Empire: How Russia Fell in and Out of Love With Vladimir Putin]]</ref><ref>[https://dl.libcats.org/genesis/112000/f9fa3bc4b88c3d2b0356a52c9a3c2047/_as/&#x5B;Richard_Sakwa&#x5D;_Putin_Russia's_choice(libcats.org).pdf Richard Sakwa. Putin: Russia's Choice]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html The New York Times. Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy]</ref> жана Орусия Экинчи Чечен согушунда жеңишке жеткен. Дмитрий Медведев президент болуп турганда, Путин премьер-министр катары Грузия менен болгон согушту жана армия менен полиция реформаларын жетектеген. 2014-жылы Путиндин башкаруусунда Орусия Украинага каршы согуш баштап, Украинага таандык Крымды басып алып жана аннексиялаган<ref>[https://novayagazeta.eu/articles/2024/03/18/rossiia-10-let-nazad-provela-referendum-v-krymu-i-anneksirovala-poluostrov Новая-Европа. Россия 10 лет назад провела «референдум» в Крыму и аннексировала полуостров]</ref><ref>[https://rus.azathabar.com/a/let-anneksii-kryma-istoriya-zahvata-i-soprotivleniya/33329926.html Азаттык. 11 лет аннексии Крыма: история захвата и сопротивления]</ref>, андан кийин Орусия жарандары жана аскерлери Донбасстагы согушка катышкан<ref>[https://inosmi.ru/20151218/234842613.html?ysclid=md3891o7y5264905150 ИноСМИ. Путин признал отправку россиян на войну в Донбассе, пожелал мира]</ref><ref>[https://meduza.io/news/2015/12/17/putin-rasskazal-ob-uchastii-rossiyan-v-voyne-na-ukraine Meduza. Путин рассказал об участии россиян в войне на Украине]</ref>. 2015-жылы Орусия Сириядагы аскердик куралдуу операцияны баштаган<ref>[https://www.interfax.ru/russia/531561 Интерфакс. Госдума ратифицировала соглашение о размещении в Сирии авиагруппировки РФ]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160119220048/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201601140019?index=0&rangeSize=1 Соглашение между Российской Федерацией и Сирийской Арабской Республикой о размещении авиационной группы Вооружённых Сил Российской Федерации на территории Сирийской Арабской Республики от 26 августа 2015 года]</ref>. 2022-жылдын 24-февралында Путин согуштун жүрүшүн күчөтүп, Орусиянын Украинага карай толук масштабдуу [[Орусиянын Украинага басып кирүүсү (2022)|басып кирүүсүн]] баштаган. Путиндин бул аракеттери эл аралык деңгээлде кескин айыптоолорго дуушар болгон. Бир катар мамлекеттер Орусияга жана жеке Путинге карата ар тараптуу санкцияларды киргизишкен. 2022-жылдын күзүндө Орусия мобилизацияны баштаган жана басып алынган Украина аймактарын аннексия кылган. 2023-жылдын 17-мартында Гаагадагы эл аралык кылмыш иштери боюнча соту Владимир Путинге Украинага кол салуу учурунда украин балдарын мыйзамсыз депортация кылган деген шек менен камакка алуу ордерин чыгарган<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-64990654?ysclid=md47rpuf5c307708060 BBC. Международный суд в Гааге выдал ордер на арест Владимира Путина]</ref>. Путиндин башкаруусу борбордук жана президенттик бийликтин күчтөнүшү менен мүнөздөлөт. Анын жетекчилиги алдында Орусия демократиядан авторитаризмге жана диктатурага өттү. Эксперттер жана адам укуктарын коргоо уюмдары учурдагы орусиялык режимди коррупция, маалымат каражаттарынын үстүнөн мамлекеттик көзөмөлдүн күчөшү жана басма сөз эркиндигинин чектелиши, адам укуктарынын бузулушу, саясий каршылаштарды куугунтуктоо, камакка алуу жана өлтүрүү, ошондой эле эркин жана адилет шайлоолордун жоктугу үчүн сындап келишет<ref>Graeme Gill. [https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times Building an Authoritarian Polity. Russia in Post-Soviet Times]. University of Sydney. ISBN: 9781107562424</ref><ref>[https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman Timothy Frye. Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia] </ref><ref>[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100355760 Oxford Reference. Vladimir Putin]</ref>. == Балалык жана жаштык чагы == 1952-жылдын 7-октябрында Ленинград шаарындагы Маяковский көчөсүндөгү В.Ф. Снегирёв атындагы төрөт үйүндө төрөлгөн. Спасо-Преображенский чиркөөсүндө чокунтулган. Калк каттоодогу маалыттарга ылайык, улуту — [[Орустар|орус]]. Атасы — Владимир Спиридонович Путин 1911-жылдын 23-февралында Тверь губерниясынын Тверь уездинин Поминово айылында төрөлгөн<ref name=":0">[https://www.mk.ru/editions/daily/article/2002/12/07/129873-v-kornyah-u-prezidenta.html?ysclid=md4dgt2zyg211960863 Московский Комсомолец. В КОРНЯХ У ПРЕЗИДЕНТА]</ref>, 1999-жылдын 2-августунда каза болгон. 1933–1934-жылдары суу астында жүрүүчү кайыктар флотунда кызмат өтөгөн<ref>Геворкян Н. П., Тимакова Н. А., Колесников А. И. [https://web.archive.org/web/20090822082548/http://kremlin.ru/articles/bookintro1.shtml От первого лица. Разговоры с Владимиром Путиным]</ref>. Ленинград облусунун Петергоф райондук аскер комиссариаты тарабынан аскерге чакырылган жана Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. 1941-жылдын июнунан тартып Кызыл Армиянын 86-аткычтар дивизиясынын 330-полкунун котрдагы жоокери болгон. «Невский пятачокту» коргоо салгылашуусунда, 1941-жылдын 17-ноябрында сол бутунун тизе жана таман бөлүктөрүнөн катуу жарадар болгон<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26749885/ Память народа. Документ о награде Путин Владимир Спиридонович, Медаль «За боевые заслуги»]</ref>. «Аскердик эмгеги үчүн», «Ленинградды коргогону үчүн», «Германияны жеңгендиги үчүн» медалдары менен сыйланган. 1941-жылдан бери СССРдин коммунистик партиясынын мүчөсү болгон. Согуштан кийин Ленинграддагы И.Е. Егоров атындагы вагон куруу заводунда иштеген (бул ишкана 1990–2013-жылдары «Вагонмаш» ЖАК деп аталган). 1985-жылы I даражадагы «Ата Мекендик согуш» ордени менен сыйланган. Энеси — Путина Мария Ивановна (туулгандагы фамилиясы Шеломова) Тверь уездинин Заречье айылында 1911-жылдын 17-октябрында туулган, 1998-жылдын 6-июлунда каза болгон. Ушул эле айылдан Путин Владимир Спиридонович менен таанышкан<ref name=":0" />. Заводдо иштеген жана [[Ленинград блокадасы|Ленинград]] [[Ленинград блокадасы|блокадасын]] башынан өткөргөн. Балтика флотунун штабы тарабынан «Ленинградды коргогону үчүн» медалы менен сыйланган<ref>{{Cite web |title=Национальная Энциклопедическая Служба. Путина Мария Ивановна |url=https://politike.ru/termin/putina-marija-ivanovna.html |accessdate=2025-07-15 |archivedate=2022-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220120032750/https://politike.ru/termin/putina-marija-ivanovna.html }}</ref>. <gallery> Vladimir Spiridonovich Putin.jpg|Атасы — Путин Владимир Спиридонович. Maria Ivanovna Shelomova.jpg|Энеси — Путина Мария Ивановна (туулгандагы фамилиясы Шеломова) Vladimir Putin with his mother.jpg|Владимир Путин энеси менен. 1958-жылдын июль айы. </gallery> Владимир үй-бүлөдөгү үчүнчү бала болгон. Анын эки агасы — Альберт (Улуу Ата Мекендик согушка чейин каза болуп калган) жана Виктор (1940–1942)<ref>Медведев Р. А. [[iarchive:vladimirputin0000medv|Владимир Путин]]. — <abbr>М.</abbr>: Молодая гвардия, 2007. — 685 с. — (Жизнь замечательных людей). — <nowiki>ISBN 978-5-235-03059-6</nowiki>.</ref>. 1960–1965-жылдары №193 сегиз жылдык мектепте окуган. Андан соң Технология институтунун алдында химия багытында атайын орто билим берген №281 мектепке таштырып, аны 1970-жылы аяктаган. Мектепти бүтүргөндөн кийин, 17 жаштагы Владимир СССРдин Мамлекеттик коопсуздук комитетинин Ленинград шаары жана Ленинград облусу боюнча башкармалыгына барып, кызматка кирүү ниетин билдирген. Бирок коопсуздук комитети ага гуманитардык багыттагы жогорку билим алып келүүнү сунуштаган. 1964-жылдан тартып «Труд» ыктыярдуу спорт коомунун «Турбостроитель» спорт клубунда дзюдо менен машыккан. Анын машыктыруучулары Анатолий Рахлин жана Леонид Усвяцов болушкан<ref>[https://www.chitalnya.ru/work/1165843/ Профессор Д. Момот о В.В. Путине и их тренере Усвяцове Л.И]</ref>. Ленинграддык башка спортчулар менен чогуу «Ленфильм» студиясынын фильмдеринде каскадёр катары катышкан. Анын катышуусу менен тартылган тасмалардын арасында «Ижорский батальон» аттуу аскердик драма жана «Блокада» эпопеясы<ref>[https://www.gazeta.ru/culture/2017/12/14/a_11460620.shtml?updated Газета.ru. Путин в кино: почему не сложилась карьера актера]</ref>. 1970–1975-жылдары Ленинград мамлекеттик университетинин юридикалык факультетинин эл аралык бөлүмүндө окуган. Университетте окуп жүргөн мезгилинде СССРдин Коммуничтик партисына мүчө болуп кирген. Студент учурунда биринчи жолу ошол кездеги ЛГУнун доценти Анатолий Собчак менен таанышкан. Дипломдук ишинин темасы — «Эң жайлуу улуттун принциби». Илимий жетекчиси — эл аралык укук кафедрасынын профессору Галенская Людмила Никифоровна болгон. == Мамлекеттик коопсуздук комитетинде кызмат өтөшү жана мамлекеттик кызматтагы эмгек жолу == === СССРдин Мамлекеттик коопсуздук комитетиндеги кызматы (1975—1991) === 1975-жылы Ленинград мамлекеттик университетинин юридикалык факультетин аяктагандан кийин, мамлекеттик бөлүштүрүү аркылуу Мамлекеттик коопсуздук комитетине жумушка жиберилген<ref name=":1">[https://tass.ru/info/6967925 ТАСС. Биография Владимира Путина]</ref>. Ошол эле жылы Охтадагы («401-мектеп») оперкурамды даярдоо курсунан өтүп, СССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин аймактык органдарынын тутумунда юстициянын улук лейтенанты даражасында, жаш офицер катары аттестациядан өткөн<ref name=":2">[https://rg.ru/2008/11/18/putin-biografiya.html Российская газета. Биография Владимира Путина]</ref>. 1976-жылы Путин Петропавловск чебиндеги Царёв бастионуна Олег Волков жана Юлий Рыбаков жазып кеткен «Силер эркиндикти таепселеп жатасыңар, бирок адамдын жан дүйнөсүн кишендөө мүмкүн эмес» ({{lang-ru|«Вы распинаете свободу, но душа человека не знает оков!»}}) деген жазуу боюнча козголгон кылмыш ишин териштирүүгө катышкан<ref>[https://meduza.io/feature/2022/11/28/v-1976-godu-na-petropavlovskoy-kreposti-ostavili-42-metrovuyu-nadpis-vy-raspinaete-svobodu-no-dusha-cheloveka-ne-znaet-okov Meduza. В 1976 году на Петропавловской крепости оставили 42-метровую надпись «Вы распинаете свободу, но душа человека не знает оков!» В расследовании дела участвовал лейтенант КГБ Путин]</ref>. 1977-жылдан кийин Ленинград жана Ленинград облусу боюнча СССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин башкармалыгынын тергөө бөлүмүндө каршы чалгындоо багыты боюнча иштеген. Коопсуздук комитетинин оперкурамы үчүн кайра даярдоо курстарын Ленинградда (1976) жана Москвадагы Ф. Э. Дзержинский атындагы СССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин Жогорку мектебинде (1979) бүтүргөн<ref name=":1" />. 1985–1990-жылдары Путин ГДРде (Германия Демократиялык Республикасы) Мамлекеттик коопсуздук комитетинин тышкы чалгындоо кызматында иштеген<ref name=":2" />. Анын жетекчиси — СССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин ГДРдеги мамлекеттик коопсуздук министрлигиндеги өкүлү, советтик чалгындоо тобунун башчысы, полковник Лазарь Матвеев болгон. Путин менен бирге Дрезденде иштеген кесиптештеринин арасында Сергей Чемезов жана Николай Токаревдер да болушкан<ref>[https://www.vedomosti.ru/library/articles/2013/02/11/revizor_iz_razvedochnoj_partii Ведомости. Николай Токарев: путь от КГБ до «Транснефти»]</ref>. Майор Путин ГДРдин мамлекеттик коопсуздук министрлигин Дрезден округдук башкармалыгынын башчысы генерал-майор Хорст Бём менен үзгүлтүксүз кызматтык байланышта болгон. 1987-жылдын 7-октябрында Бём Путиндин 35 жаш курагы менен куттуктап открытка жөнөткөн<ref>[https://www.welt.de/geschichte/article145001406/Stasi-Bruederliche-Kampfesgruesse-an-Wladimir-Putin.html Welt. Die Stasi sandte Putin „brüderliche Kampfesgrüße“]</ref>. Германиядагы иш сапары маалында кызмат өтөө мөөнөтүнө байланыштуу Путин полковник наамын алып, бөлүм башчысынын улук жардамчысы кызматына дайындалган. 1990-жылдын январында ГДРдеги иш сапары аяктап, Ленинградга кайтып келген. 1989-жылы ГДРдин Улуттук элдик армиясынын «Эмгеги үчүн» коло медалы менен сыйланган. 1991-жылдын 20-августунда Ленинграддын мэри Собчак Өзгөчө абал боюнча мамлекеттик комитетинин көрсөтмөлөрүн аткаруудан баш тарткан учурда, ошол мезгилде Собчак менен бир жылдан ашуун иштешип калган Путин Мамлекеттик коопсуздук комитетинен өз каалоосу менен кетүү тууралуу рапорт жазган, кызматтан кетүү боюча рапорту кабыл алынган<ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/05/2018/5afd61619a79475ef7d65892?from=main Росбизнесконсалтинг. Путин и Золотов рассказали о своем участии в событиях августа 1991 года]</ref>. === Санкт-Петербургдагы ишмердүүлүгү (1990-1996) === 1990-жылдын жаз айларынан тартып Путиндин негизги расмий жумуш орду Ленинград мамлекеттик университети болуп калган. Ал жерде эл аралык маселелер боюнча ректор Станислав Меркурьевдин жардамчысы болгон. Кийинчерээк Меркурьев Путинди жоопкерчиликтүү кызматкер катары Собчакка сунуштаган<ref name=":2" />. 1990-жылдын май айында, Собчак Ленинград шаардык эл депутаттары кеңешинин төрагалыгына шайлангандан кийин, Путин анын кеңешчиси болгон. 1991-жылдын 28-июнунда Собчак мэр болуп шайлангандан кийин, Путин мэриянын Тышкы байланыштар комитетинин төрагасынын милдетин аткаруучу болуп дайындалган, ал эми 15-июлдан тартып бул комитеттин төрагасы болгон<ref name=":2" />. Тышкы байланыштар комитетинен тышкары, Путин мэриянын оперативдик маселелер боюнча комиссиясын да жетектеген<ref name=":2" />. 1992-жылы Ленсоветтин депутаты Марина Салье жана Юрий Гладков жетектеген депутаттык жумушчу топ (ошол кезде «Салье комиссиясы» деп аталган) Путинге карата Санкт-Петербургга азык-түлүк жеткирүү программасынын алкагында сырьё менен алмашуудагы мыйзам бузуулар боюнча айыптоолорду койгон<ref>[https://web.archive.org/web/20210126054119/https://www.newsru.com/russia/11mar2010/ivanize.html Журналист, расследовавший «доклад Салье»: документальные доказательства махинаций Путина существуют]</ref><ref>[https://www.svoboda.org/a/1978453.html Радио Свобода. Как Собчак и Путин ходили на ковер]</ref><ref>[https://www.svoboda.org/a/1972366.html Радио Свобода. Почему Марина Салье молчала о Путине 10 лет?]</ref>. Кийинчерээк, президенттик милдеттерди аткарып жаткан кезде, Путин азык-түлүк толук көлөмдө жеткирилбегенин мойнуна алган, бирок «кылмыш ишин козгоого негиз жок болчу» деп билдирген. Анын айтымында, Салье комиссиясы чыныгы иликтөө жүргүзгөн эмес<ref name=":3">[https://lib.ru/MEMUARY/PUTIN/razgowor.txt Н.Геворкян, Н.Тимакова, А.Колесников. От первого лица. Разговоры с Владимиром Путиным]</ref>. Путиндин пикиринде, бул чыр-чатактын жардамы менен Ленсоветтин айрым депутаттары Собчакка басым көрсөтүп, аны кызматтан кетирүүгө аракет кылышкан<ref name=":3" />. 1993-жылдан тартып, Собчак чет өлкөгө чыкканда, өзүнүн ордуна Путинди убактылуу калтырып турган<ref name=":2" />. 1994-жылдын мартында Путин Санкт-Петербург өкмөтүнүн төрагасынын биринчи орун басары болуп дайындалган жана тышкы байланыштар комитетинин төрагасы кызматын дагы сактап калган<ref name=":2" />. Бул кызматта Путин мэриянын күч түзүмдөрү жана укук коргоо органдары (ИИБ, Коргоо министрлиги, ФКК, прокуратура, соттор, бажы комитети), ошондой эле саясий жана коомдук уюмдар менен өз ара аракеттерин координациялаган. Анын карамагында каттоо палатасы, ошондой эле мэриянын адилет, коомчулук менен байланыш, администрациялык органдар жана мейманканалар башкармалыктары болгон. 1995-жылы Путин «Наш дом — Россия» партиясынын аймактык бөлүмүн жетектеген. 1992–1996-жылдары Путин «реформалык көз караштагы саясий активисттердин» бири катары АКШнын Эл аралык демократиялык улуттук институтунун ({{lang-en|National Democratic Institute for International Affairs, NDI}}) программасынын алкагында тренингден өткөн<ref>[http://usinfo.hvf.ru/rossija87.htm#%D0%93%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%AF%20%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%99%20%D0%9F%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%A9%D0%98%20%D0%9C%D0%9E%D0%A1%D0%9A%D0%92%D0%95 Домрин Александр. Грустная история американской помощи Москве]</ref>. 1996-жылдын жай айларында Собчак шайлоодо жеңилип, мэрлик кызматтан кеткенден кийин, Путиндин мэриядагы ишмердүүлүгү да аяктаган. Кийинчерээк Путин менен Санкт-Петербург мэриясында чогуу иштеген көптөгөн адамдар (И. И. Сечин, Д. А. Медведев, В. А. Зубков, А. Л. Кудрин, А. Б. Миллер, Г. О. Греф, Д. Н. Козак, В. П. Иванов, С. Е. Нарышкин, В. Л. Мутко ж.б.) 2000-жылдары Орусия өкмөтүндө, президенттик администрацияда жана мамлекеттик компаниялардын жетекчилигиндеги жогорку кызматтарга Путин тарабынан дайындалган<ref>[https://inosmi.ru/20180310/241661929.html Le Monde. Путин и «питерские»]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/290986 Коммерсантъ Власть. Тридцать три путинских богатыря]</ref>. === Москвадагы ишмердүүлүгү (1999-1999) === 1996-жылдын августунда Собчак шайлоодо утулгандан кийин, Путиндин өзүнүн эскерүүлөрүнө таянсак, ал 1991-жылдын августундагы окуялар кезинде эле такси айдап күн көрүүнү ойлогон. Петербургдун мурдагы вице-мэри контр-адмирал Вячеслав Щербаковдун айтымында, Путинди Владимир Яковлевдин жаңы администрациясына ишке чакырышкан, бирок Игорь Сечиндин билдирүүсүнө ылайык, Путин бул сунушту «саткынчылык» деп атап, баш тарткан<ref>[https://theins.ru/antifake/95266 The Insider. 5 фейков из второй части фильма Андрея Кондрашова «Путин»]</ref><ref>[https://www.svoboda.org/a/24213072.html Радио Свобода. Как Владимир Путин стал тем, кем он стал после поражения Анатолия Собчака на губернаторских выборах 15 лет назад]</ref>. Көп өтпөй Путин Москвага чакырылып, президенттин иш башкармалыгынын жетекчиси Павел Бородиндин орун басары кызматын аркалай баштаган. Ал бул кызматта юридикалык башкармалыкты жана Орусиянын чет элдик мүлкүн башкаруу ишин көзөмөлдөгөн<ref name=":4" />. Жазуучу Рой Медведевдин пикири боюнча, Бородин Путиндин эл аралык байланыштардагы тажрыйбасын эске алып, аны кызматка тарткан<ref>[https://web.archive.org/web/20110505005415/http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_33_aId_48408.html Унгвицкий В.Н. ПОЛИТИЧЕСКАЯ МЕМУАРИСТИКА 90-Х ГОДОВ ХХ ВЕКА]</ref>. 1997-жылдын 26-мартында Путин Орусия Федерациясы президентинин администрациясынын жетекчисинин орун басары — Орусия Федерациясы президентинин Башкы контролдоо башкармалыгынын башчысы болуп дайындалган, бул кызматта ал Алексей Кудриндин ордуна келген<ref name=":4" />. Бул кызматка аны ошол учурда администрацияны жетектеген Валентин Юмашев чакырган. Юмашевдин айтымында, Путинди администрацияга алууну ага Анатолий Чубайс «Петербургда иштешкен күчтүү кандидат» деп сунуш кылган<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4170177 Коммерсантъ. Юмашев рассказал, как Путин получил работу в Кремле]</ref>. Путиндин айтымында, Башкы контролдоо башкармалыгы тарабынан коргонуу заказдарын аткаруу боюнча жүргүзүлгөн текшерүүнүн жыйынтыктары 1997-жылдын май айында Орусиянын коргоо министри Игорь Родионовдун кызматтан кетишине себеп болгон<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/178291 Коммерсантъ. ГКУ объявляет войну коррупции. Контрольное управление президента начинает чистки]</ref>. ==== '''Диссертацияны коргоо (1997)''' ==== 1997-жылы Путин экономика илимдердин кандидаты даражасын алуу үчүн «Базар мамилелеринин калыптаныш шарттарында аймактын минералдык-сырьё базасын калыбына келтирүүнүн стратегиялык пландаштырылышы (Санкт-Петербург жана Ленинград облусу мисалында)» деген темада диссертациясын коргогон<ref>[https://web.archive.org/web/20150924130158/http://www.gazeta.ru/images/diser.gif Титульник диссертации Путина]</ref><ref>[https://search.rsl.ru/?f=1003&t=3&v0=%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD,+%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=c3&s=2&ce=4#colf=04.07.2025 Каталог записей - Search RSL]</ref>. Диссертация Санкт-Петербург мамлекеттик тоо-кен институтунда корголгон<ref>[https://web.archive.org/web/20090426075446/http://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml Вартанов М. Путина не смогли завалить «чёрные рецензенты»]</ref>. Анын илимий жетекчиси — минералдык ресурстар экономикасы боюнча адис, экономика илимдеринин доктору, профессор Владимир Федосеев болгон. 2005-жылы Вашингтондогу Брукингс институтунун кызматкерлери Клиффорд Гэдди жана Игорь Данченко Путинди 1978-жылы жарык көргөн Уильям Кинг жана Дэвид Клиланддын «Стратегиялык пландаштыруу жана саясат» аттуу макаласынан үзүндүлөрдү көчүрүп алуу же жеңил өзгөртүп берүү менен плагиатка барган деп айыпташкан<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/662935 Коммерсантъ. Президент в кандидаты]</ref><ref>[https://gtmarket.ru/library/articles/52 Клиффорд Гэдди: Поиск плагиата: Кандидатская диссертация президента России Владимира Путина.] </ref>. 2018-жылы Санкт-Петербург мамлекеттик тоо-кен университетинин ректору Владимир Литвиненконун кызы Ольга Литвиненко Путиндин диссертациясын атасы жазып бергенин билдирген<ref>[https://www.svoboda.org/a/29082730.html Радио Свобода. "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову]</ref><ref>[https://www.svoboda.org/a/29076908.html Радио Свобода. Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина]</ref>. == Жеке жашоосу == === Үй-бүлөсү === [[Файл:Vladimir Putin wedding-2.jpg|thumb|250px|Владимир Путин менен Людмила Шкребневанын үйлөнүү тоюндагы сүрөт. 1983-жыл]] 1983-жылдын 28-июлунда Путин 25 жаштагы Шкребнева Людмила Александровнага үйлөнгөн<ref name=":4" />. 2013-жылдын 6-июнунда «Россия-24» телеканалына берген маегинде Владимир менен Людмила Путиндер өз ара макулдашуу менен ажырашарын билдиришкен<ref>[https://ria.ru/20130606/941943472.html РИА. Владимир Путин и Людмила Путина объявили, что их брак завершен]</ref>. Путиндин айтымында, алардын чиркөөдө никеси болгон эмес, ошондуктан диний жагынан ажырашуу маселеси коюлбай турганын белгилеген. Президенттин басма сөз катчысы Дмитрий Песковдун маалыматына ылайык, 2014-жылдын март айына карата ажырашуу расмий түрдө катталган<ref>[https://www.gazeta.ru/politics/news/2014/04/01/n_6054213.shtml Песков официально подтвердил развод Путина]</ref>. Кийин Людмила Путина Артур Очеретныйга турмушка чыккан<ref>[https://rb.ru/article/lyudmila-putina-vyshla-zamuj/?ysclid=mfawun3fw163390816 Людмила Путина вышла замуж]</ref>. ==== Балдары жана неберелери ==== ==== Туугандары ==== Путинге туугандык байланыштары бар деген адамдар тууралуу маалыматтар кээ бир басма сөз кызматтарында жарыяланган: * Чоң атасы — Путин Спиридон Иванович (1879—1965). * Тууганы — Путин Игорь Александрович (1953-жылдын 30-мартында Ленинградда туулган), кесиби боюнча инженер жана юрист, 24 жыл Куралдуу күчтөрдө кызмат өтөгөн, андан кийин мамлекеттик кызматта эмгектенген, 2013-жылы «Мастер-банк» компаниясынын вице-президенти жана башкармалыктын мүчөсү болгон<ref>[https://www.gazeta.ru/business/2013/11/20/5761425.shtml Газера.ру. У Мастер-банка поехала крыша]</ref><ref>[https://ria.ru/20100923/278500892.html РИА. Игорь Александрович Путин. Биографическая справка]</ref>. * Тууганы — Путин Евгений Михайлович (1933-жылдын 25-февралы — 2024-жылдын март, Суздаль), кесиби боюнча уролог<ref>[https://www.mkivanovo.ru/social/2024/03/12/v-suzdale-skonchalsya-evgeniy-putin-kogdato-rabotavshiy-vrachom-v-ivanove.html Московский комсомолец. В Суздале скончался Евгений Путин, когда-то работавший врачом в Иванове]</ref><ref>[https://www.ivanovonews.ru/news/1344696/ IvanovoNews. Умер Евгений Путин]</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2024/03/12/umer-dvoyurodnyy-brat-putina/ Лента. Умер двоюродный брат Путина]</ref>. * Тууганы — Путин Роман Игоревич (1977-жылы туулган), «МРТ Групп Компани» ЖЧКнын директорлор кеңешинин төрагасы, «МРТ-АВИА» компаниясынын ээси<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/1690778 Коммерчантъ. Силовики нагуляют автожир]</ref>. 2020-жылдын июль айынан ноябрга чейин «Народ против коррупции» партиясынын төрагасы, декабрда «Россия без коррупции» партиясын негиздеп, анын лидери болгон. 2021-жылы Санкт-Петербургдагы 214-шайлоо округунда парламенттик шайлоого талапкер катары көрсөтүлгөн, бирок белгисиз бир кадыр-барктуу адамдын кеңеши менен талапкерлигин алып салган<ref>[https://www.rbc.ru/politics/10/08/2021/61127e0d9a794720425142a9 РБК. Племянник Путина снялся с выборов после встречи с «уважаемым человеком»]</ref><ref>[https://www.rbc.ru/politics/13/07/2021/60ede4309a794778f159bfe0 РБК. Племянник Путина решил пойти на выборы в Госдуму]</ref>. 2013-жылга чейин Сейшел аралдарында катталган Infinite Capital Corp оффшорунун ээси болгон<ref>[https://www.svoboda.org/a/31490787.html Радио Свобода. Опубликовано расследование об активах ближайшего окружения Путина]</ref>. * Тууганы — Михаил Шеломов. 2000-жылдан 2017-жылга чейин Петербургдагы «Совкомфлот» компаниясынын башкы адиси болгон. Туунду компаниялар аркылуу «Россия» банкынын 8,4%, «Согаз» компаниясынын 12,47% акцияларына ээ, «СОГАЗ-недвижимость» компаниясынын 100% ээси (2009-жылдан бери), «Игора драйв» компаниясынын 50% ээси. 2017-жылдын сентябрында жарыяланган OCCRP «Путин жана ортомчулар» иликтөөсүнө ылайык<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-41658941 BBC. Друзья Путина с 24 млрд долларов: главное в расследовании OCCRP]</ref>, Михаил Шеломов президенттин 21 кишиден турган жакын чөйрөсүнө кирет жана акыркы жылдары 573 млн долларлык активдерди сатып алган, ал эми 2016-жылы таза кирешеси 2,04 млрд рублга жеткен (күнүнө 5,5 млн рублден ашык)<ref>[https://www.bbc.com/russian/features-41843615 BBC. У родственника Путина нашли миллионы. Что о нем известно?]</ref><ref>[https://novayagazeta.ru/articles/2017/06/19/72837-oberegi-u-kogo-ischut-zaschity-rotenbergi-i-kovalchuki Новая газета. Обереги. У кого ищут защиты Ротенберги и Ковальчуки?]</ref>. * Тууганы — Анна Евгеньевна Цивилёва («Агентство» журналынын иликтөөсү боюнча). Кемерово облусунун губернатору Сергей Цивилёвдун жубайы. 2012-жылдын мартынан Геннадий Тимченкодон символикалык баада «Колмар» көмүр компаниясын сатып алган<ref>[https://meduza.io/feature/2018/04/01/kapitan-tretiego-ranga-partner-druzey-putina Meduza. Капитан третьего ранга, партнер друзей Путина Губернатором Кузбасса стал Сергей Цивилев. Кто он такой?]</ref>. Андан бери компания мамлекеттик каржылык жардам катары 11 млрд рублдан ашык акча алган, компаниянын баасы 2,5 млрд долларга бааланат жана 2022-жылга коюлган пландын аткарылышы менен Орусиядагы эң ири 5 көмүр казып алуучу компаниянын катарына кириши мүмкүн. Күйөөсү тарабынан «Кузбасска кызмат үчүн» медалы менен сыйланган<ref name=":5">[https://www.svoboda.org/a/agentstvo-zhena-gubernatora-kuzbassa-plemyannitsa-putina/31661303.html Радио Свобода. Правительство потратило на поддержку компании племянницы Путина больше ₽11 млрд]</ref>. 2024-жылы Путин аны Орусиянын коргоо министринин орун басары — статс-секретарь кызматына чейин жогорулаткан<ref>[https://info.sibnet.ru/article/666147/ Sibnet. Путин назначил племянницу статс‑секретарем Минобороны]</ref>. * Тууганы — Михаил Путин. Кесиби боюнча дарыгер, 2018-жылы «Газпром» компаниясынын башчысынын орун басары болуп дайындалган. Дмитрий Песков бул адам Путинге «алыс тууган» экенин тактап, президент менен «жакын мамиледе эмес» деп белгилеген<ref name=":5" />. * Тууганы — Вера Подгузова (23 жашка чейин фамилиясы Соколова, 2007-жылдан кийин фамилиясы — Путина). Санкт-Петербургдагы «Единая Россия» партиясынын журналынын редактору, «Единая Россия» партиясынын кадрдык резервинин мүчөсү, Санкт-Петербургдагы Борбордук районунун муниципалдык депутаты. 2010-жылдын сентябрынан «Ганзакомбанктын» директорлор кеңешинин мүчөсү, 2015-жылдан тартып «Россия экспорт борбору» мамлекеттик мекемесинде тышкы байланыштар жана коммуникациялар боюнча башкаруучу директор, 2020-жылдан бери мамлекеттик «Промсвязьбанкта» башкы вице-президент. Жолдошу Дмитрий Подгузов — ОФ темир жол ооруканасында административдик-чарбалык иштер боюнча директордун орун басары<ref>{{Cite web |title=The Moscow Times. Племянница Путина оказалась топ-менеджером военного банка |url=https://www.moscowtimes.ru/2023/08/04/plemyannitsa-putina-okazalas-top-menedzherom-voennogo-banka-a51155 |accessdate=2025-09-10 |archivedate=2023-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230811041216/https://www.moscowtimes.ru/2023/08/04/plemyannitsa-putina-okazalas-top-menedzherom-voennogo-banka-a51155 }}</ref>. ==== Экинчи, расмий эмес үй-бүлөсү тууралуу маалыматтар ==== Айрым маалымат каражаттарында Владимир Путиндин жеке жашоосу тууралуу түрдүү маалыматтар жарыяланган. «Proekt Media» басылмасынын иликтөөсүнө ылайык, Путин студент Светлана Кривоногих менен жакын мамиледе болгон деген айыптоолор айтылып, алардын ортосунда 2003-жылы Елизавета Владимировна аттуу кызы төрөлгөнү тууралуу кабарланган. Басылма Кривоногих кийинчерээк бир катар ири компанияларда үлүшкө ээ болуп, «Россия» банкынын (Путиндин жакын досу Юрий Ковальчук жетекчилик кылат) 2,8 % акциясына ээ болгонун белгилеген. Путиндин басма сөз катчысы Дмитрий Песков бул айыптоолорду «ишенимсиз жана олуттуу эмес» деп атап, аларды комментарийсиз калтырган<ref>[https://meduza.io/news/2020/11/25/proekt-blizkaya-podruga-vladimira-putina-blagodarya-znakomstvu-s-nim-poluchila-dolyu-v-banke-rossiya Meduza. «Проект»: близкая подруга Владимира Путина благодаря знакомству с ним получила долю в банке «Россия»]</ref><ref>[https://www.svoboda.org/a/30978184.html Радио Свобода. Президент и его Золушки]</ref>. 2023-жылдын февралында Улуу Британия Кривоногихке «Россия» банкынын жана Улуттук Медиа Группанын акционери катары санкция киргизген<ref>[https://theins.ru/news/259221 The Insider. Великобритания ввела санкции против Светланы Кривоногих — бывшей любовницы Путина и акционера банка «Россия»]</ref><ref>[https://www.gov.uk/government/news/new-sanctions-target-putins-war-machine-and-financial-networks-as-uk-accelerates-economic-pressure-on-russia Gov.uk. New sanctions target Putin’s war machine and financial networks as UK accelerates economic pressure on Russia]</ref>. Ошондой эле, швейцариялык Tages-Anzeiger гезити менен «Проект» басылмасынын иликтөөсүндө Алина Кабаева Путинден эки уулдуу болгону тууралуу маалыматтар жарыяланган: тун баласы 2015-жылы Швейцариядагы Sant'Anna клиникасында, экинчи баласы 2019-жылы Москвада төрөлгөнү айтылат. Путин менен Кабаеванын байланышы тууралуу алгачкы кабарлар 2008-жылы «Московский корреспондент» гезитинде чыккан, бирок көп өтпөй ал басылма жабылган<ref>[https://www.rsi.ch/info/mondo/I-lussi-di-Putin--1811831.html Mondo. I lussi di Putin]</ref><ref>[https://www.spiegel.de/ausland/wladimir-putin-sohn-wurde-laut-zeitung-im-tessin-geboren-a-b8ad9a96-b332-4911-a9ee-0a3c3dbeeb50 Spiegel. Putins Sohn wurde angeblich im Tessin geboren]</ref><ref>[https://www.tagesanzeiger.ch/putins-sohn-wurde-im-tessin-geboren-648161452864 Tamedia. Putins Sohn wurde im Tessin geboren]</ref><ref>[https://www.proekt.media/guide/alina-kabaeva-putin/ Проект. Железные маски. Царская жизнь Алины Кабаевой]</ref>. 2022-жылы август айында АКШ Кабаевага каршы санкция киргизип, аны Путин менен «жакын мамилеси бар» инсандардын бири катары атаган<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-62400188 BBC. США вслед за Британией и ЕС ввели санкции против Кабаевой из-за ее отношений с Путиным]</ref>. === Кирешелери жөнүндө маалыматтар === 2008-жылдын февралында Путин өзүнүн материалдык абалы жана байлыгынын булагы тууралуу суроого жооп берип жатып, «Европада гана эмес, дүйнөдө эң бай адаммын» деп айткан, бирок анын байлыгы материалдык эмес экенин белгилеп: «Мен эмоцияларды топтогондуктан баймын», ошондой эле «Орусия эли мага ушундай улуу өлкөнү башкарууну эки жолу ишенип тапшырды» деген. Путин көп миллиарддык байлыгы тууралуу дооматтарды «талкуулоого арзыбаган куру сөз, баарын мурдунан чукуп алып, кагаздарына жаза коюшкан» деп атаган<ref>[https://www.gazeta.ru/news/lenta/2008/02/14/n_1176319.shtml?ysclid=mfkxwgm5y2402377144 Газета. Путин: я самый богатый человек в мире]</ref>. Путиндин 2018-жылы жарыяланган расмий кирешеси 8,6 миллион рублд түзгөн. Декларацияга ылайык, анын менчигинде 77м² батир жана 18м² гаражы, мындан тышкары 153,7м² батирди пайдалануу укугу бар экени белгиленген. Путин мурункудай эле эки ГАЗ М21 унаасына, «Нива» унаасына жана «Скиф» прицепине ээлик кылгары дагы жарыяланган<ref>[https://ria.ru/20190412/1552649799.html РИА. Путин и Медведев опубликовали декларации о своих доходах]</ref>. Президенттин 2019-жылдагы декларация боюнча расмий кирешеси 9,7 миллион рубль болуп, кыймылдуу жана кыймылсыз мүлк курамы 2018-жылдагыдан өзгөргөн эмес<ref>[https://declarator.org/person/582/ Декларатор. Путин Владимир Владимирович]</ref>. 2016-жылы АКШнын каржы министрлигинин терроризм менен күрөшүү жана каржылык чалгындоо боюнча орун басары Адам Шубин Путинди коррупцияга айыптап, анын жылдык 110 миң АКШ доллары өлчөмүндөгү расмий айлыгы Орусия президентинин чыныгы байлыгын чагылдырбай турганын белгилеген<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2016/01/26/625497-ssha-putina Ведомости. Песков: США официально обвинили Путина в коррупции]</ref>. 25-январда BBC көрсөтүлгөн «Путиндин жашыруун байлыктары» даректүү тасмасында Шубин «Путин өзүнүн чыныгы бай абалын жашырууда чоң тажрыйбага ээ» деген пикирин билдирген<ref>[https://www.rbc.ru/politics/25/01/2016/56a65b919a79477507371809 РБК. Представитель Минфина США обвинил Путина в коррупции]</ref>. === Ден соолугунун абалы === [[Файл:Vladimir_Putin_at_Christmas_service_at_the_Church_of_Simeon_and_Anna_(St._Petersburg;_2018-01-07)_01.jpg|thumb|280x280px|Путин 2018-жылы Симеон жана Анна чиркөөсүндө өткөн Рождество майрамында]] [[Файл:Vladimir_Putin_visited_the_St_Nilus_Stolobensky_Monastery_(2018-01-19)_07.jpg|thumb|280x280px|Путин 2018-жылдын 19-январында Селигердеги сууга чөмүлүү аземинде]] Путин дени сак жашоо образын карманат, тамеки тартпайт жана айланасындагыларга да тамекини тарттырбайт<ref>[https://tass.ru/obschestvo/6937119 ТАСС. Песков рассказал, как Путин относится к курильщикам]</ref>, бирок дарыгери Сергей Мироновдун айтымында, дары-дармек колдонууга скептикалык көз карашта<ref>[https://www.newsru.com/russia/05aug2013/putin_2.html Врач Путина раскрыл тайну его моложавости - спорт, чай с медом, баня и массаж]</ref>. Керектүү учурларда дарылануусу Борбордук клиникалык ооруканадан өтөт<ref>[https://www.newsru.com/russia/07sep2015/reforma.html Путин отказался остановить реформу здравоохранения и поинтересовался, что нужно, "чтобы не тырили деньги"]</ref>. 2012-жылдын 27-ноябрында [[Беларусь|Беларустун]] президенти [[Александр Лукашенко|Лукашенко]] [[Александр Лукашенко|Александр]] Путиндин белинен жаракат алганын тастыктаган<ref>[https://www.rbc.ru/society/27/11/2012/570400369a7947fcbd442f80?ysclid=mfkwa0voll788635379 РБК. А.Лукашенко рассказал, что у В.Путина со спиной]</ref>. 2022-жылы «Проект» басылмасы иликтөө жарыялап, мамлекеттик сатып алуулар сайтындагы маалыматтарга таянып, Путин Сочиде жүргөн учурда аны ар дайым дарыгерлердин тобу коштоп жүргөн деген жыйынтык чыгарган. Дарыгерлердин тобун «Лаура» тоо лыжа курортундагы «Гранд Отель Поляна» жана «Поляна 1389 Отель и Спа» мейманканаларына же «Русь» резиденциясына жана «Сочи» санаторийине жакын жайгаштырылган. 2016–2017-жылдары Сочиде Путинди орто эсеп менен беш дарыгер коштосо, 2019-жылга карата алардын саны тогузга жеткен. Эң көп жолу жанында жүргөндөр — оториноларингологдор Алексей Щеглов жана Игорь Есаков, ошондой эле хирург Евгений Селиванов. Дарыгерлердин жайгашуу жана чыгуу даталары президенттин Сочидеги расмий сапарларына же анын коомчулукта түшүндүрмөсүз жоголуп кетүү учурларына туура келген<ref>[https://www.proekt.media/investigation/chem-boleet-putin/?ysclid=mfkwf2xgzm641502234 Проект. Расследование к 70-летию Владимира Путина]</ref>. Пандемия учурунда Путиндин ден соолугун коргоо үчүн кеңири система түзүлгөн. Ага жолугушууга кирүү үчүн көптөгөн анализдерден өтүү зарыл болгон. BBC менен сүйлөшкөн дарыгерлер бул чараларды ашыкча деп аташкан<ref>[https://www.bbc.com/russian/features-62015496?ysclid=mfkxmcffys739122509 BBC. Кремлевский карантин во время войны. Как охраняют здоровье Владимира Путина]</ref>. 2021-жылдын 13-сентябрында Путин айланасындагы адамдарын көптөрү коронавируска чалдыгып калганын айтып, өзүн изоляцияга алуу зарылдыгын билдирген. Андан кийин ал адамдар менен өтө чоң үстөлдө, бири-биринен абдан алыс аралыкта отуруп гана жолугушуларды өткөргөн<ref>[https://meduza.io/feature/2022/04/01/chto-proishodit-so-zdoroviem-putina Meduza. Что происходит со здоровьем Путина? Президент очень беспокоится о своем организме. Он принимает ванны из экстракта рогов оленей и ездит в Сочи в сопровождении бригады врачей]</ref>. АКШнын чылгын кызматынын үч өкүлүнүн маалыматына ылайык, Newsweek журналында жарыяланган кабарга таянсак, 2022-жылдын апрелинде Путин рак оорусунан дарылануу курсунан өткөн. Чалгын өкүлдөрү Путиндин чет өлкөлүк лидерлер менен жолугушпаганы анын ден соолугун баалоого мүмкүнчүлүк бербей жатканын жана изоляция анын саламаттыгына байланышкан божомолдорду күчөткөнүн белгилешкен<ref>[https://www.dw.com/ru/newsweek-putin-v-aprele-proshel-lechenie-ot-raka/a-62015753 DW. Newsweek: Путин в апреле прошел курс лечения от рака]</ref>. 2022-жылдын 20-июлунда БЧА директору Уильям Бёрнс Владимир Путиндин психикалык абалы туруксуз же ден соолугу начар деген маалымат жок экенин айткан. BBC болсо орус президентинин ден соолугуна байланыштуу маалыматтарды «далилденбеген ушак» деп мүнөздөгөн<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-62246914 BBC. Ukraine war: CIA chief says no intelligence that Putin is in bad health]</ref>. == Колдонулган адабияттар == * Путин В. В. [https://web.archive.org/web/20121207131734/http://rubin.do.am/load/nauka/putin_v_v_strategicheskoe_planirovanie_vosproizvodstva_mineralno_syrevoj_bazy_regiona_v_uslovijakh_formirovanija_rynochnykh_otnoshenij/6-1-0-301 Стратегическое планирование воспроизводства минерально-сырьевой базы региона в условиях формирования рыночных отношений] (Санкт-Петербург и Ленинградская область): диссертация канд. экон. наук. — Санкт-Петербург, 1997. — 218 с. * Путин В. В. Избранные речи и выступления. — <abbr>М.</abbr>: Книжный мир, 2008. — 471 с. * Путин В. В. Прямая речь. — <abbr>М.</abbr>: Звонница-МГ, Новый ключ, 2016. — Т. 1—3. — 1000 экз. * Путин В. В. [https://web.archive.org/web/20180225023946/http://www.ng.ru/politics/1999-12-30/4_millenium.html Россия на рубеже тысячелетий]. Независимая газета. — 1999. — 30 декабря. * Владимир Путин Почему трудно уволить человека. Русский пионер. — 2009. — 16 июня. * Путин В. В. [https://iz.ru/news/511884 Россия сосредотачивается — вызовы, на которые мы должны ответить]. Известия. — 2012. — 16 января. * Путин В. В. Россия: национальный вопрос. Независимая газета. — 2012. — 23 января. * Путин В. В. О наших экономических задачах. Ведомости. — 2012. — 30 января. — № 15(3029) * Путин В. В. Демократия и качество государства. Коммерсантъ. — 2012. — 6 февраля. — № 20/П (4805) * Путин В. В. Строительство справедливости. Социальная политика для России. Комсомольская правда. — 2012. — 13 февраля. * Путин В. В. Быть сильными: гарантии национальной безопасности для России. Российская газета. — 2012. — 20 февраля. — № 35(5708) * Putin V. A [https://www.nytimes.com/2013/09/12/opinion/putin-plea-for-caution-from-russia-on-syria.html Plea for Caution From Russia]. The New York Times. — 2013. — September 11. * Wladimir Putin Offen sein, trotz der Vergangenheit. ZEIT ONLINE. 22. Juni 2021 == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 Путин Владимир Владимировичтин расмий сайты] {{Орусия Федерациясынын президенттери}} {{КМШ өлкөлөрүнүн жетекчилери}} [[Категория:Саясат]] [[Категория:Орусия]] [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Туулгандар 1952-жылы]] rs1sh47h8bqhjc2lgkv8u6y9tlguv5q 0 6104 643415 553873 2026-04-08T08:27:51Z ~2026-21657-41 47179 Анткени силер мага туура эмес жазып берипсинер 643415 wikitext text/x-wiki [[Файл:Portrait of Abdykerim Sydykov on the stamp of Kyrgyzstan (2014).jpg|thumb|right|Абдыкерим Сыдыков]]'''Абдыкерим Сыдыков''' (1889-1938) — кыргыздын чыгаан коомдук жана мамлекеттик ишмери, окумуштуу, тарыхчы. == Өмүр баяны Абдыкерим Сыдыков == Эмне болгондугун айтып жазып койгон === Балалык чагы === Абдыкерим Сыдыков 1889-жылы [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] азыркы [[Чүй облусу|Чүй облусунун]] [[Аламүдүн району|Аламүдүн районундагы]] [[Баш-Кара-Суу|Баш-Кара-Суу айылында]] солто уруусунан ири манаптын үй бүлөсүндө туулган. А. Сыдыковдун чоң аталары Чүй өрөөнүнүн белгилүү манаптарынан болгон. Чоң атасы Өзүбек Пишпек уездинин Талкан болуштугун көп жылдар башкарып, таасирдүү адамдардан болгон. Өз атасы Сыдык да Талкан болуштугун башкарып кийин Пригородный болуштугунда бий болуп шайланган. Абдыкерим алгач өзүнүн чоң атасы салдырган мусулман мектебинде окуп, ал жерден арабча кат тааныган. 1904-1911-жж Верный шаарындагы (азыркы Алмата) гимназияда билим алган. Мындай гимназия ошол мезгилде Орто Азияда эки жерде, Ташкенде жана Верныйда (Алматы) болгон. Ал жерде окутуу орус тилинде болуп, немис, француз, латын тилдерин, математика, тарых, география сабактары окутулган. 1911-жылы Абдыкерим гимназияны аяктап, окуусун улантуу үчүн Казан университетинин ветеринария факультетине тапшырган. Бирок, ал жакта аба ырайы ден соолугуна тескери таасирин тийгизип, университетти бүтпөй калган. Ал жактан келгенден кийин А.Сыдык уулу 1913-1916-жылдары Нарын жана Каракол уезддерине мектеп ачкан жана ал мектептерде өзү мугалим болуп иштеген. Ушул эле жылдары ал Пишпек уезддик башкармалыгында катчы жана тилмеч болуп иштеген. 1914 - жылы декабрда Оруссияда Романовдор династиясынын 300 жылдыгына арналган юбилейлик медаль менен сыйланган. === 1917-жылкы ыңкылаптардан кийин === '''1'''917-жылы Орусияда Февраль революциясы болуп, 2-мартта убактылуу өкмөт түзүлөт. Бул өкмөттүн штабтары Оруссиянын колонияларында да түзүлүп, Кыргызстанда убактылуу өкмөт орноп, А. Сыдык уулу Пишпек уезддинин комиссарынын орун басары болуп иштеген. 1917- жылы жай айларында Пишпекте "Алаш Ордо" казак- кыргыз партиясынын бөлүмүн Пишпекте ачууга катышып, аны Мамлекеттик думанын мүчөсү, кадет А. Байтурсун уулу жетектеген. Бул партия элдин алдына эркиндик, теңчилдик, демократия, кыргыз жана казак элинин бир туугандыгы, алардын суверендүү өнүгүшү керек деген чакырыктарды көтөрүп чыккан. Бул партияны уюштурууда А. Сыдык уулу, И. Арабай уулу, К. Тыныстан уулу, Н. Тулин жана башкалар жардам берген. 1918- жылы [["Алаш" партиясы|"Алаш Ордо" партиясынын]] Пишпектеги бөлүмү тарап, ушул эле жылы большевиктер партиясынын катарына өткөн. 1919-1920 - жылы Жети-Суу обласынын мусулман бюросунун төрагасынын орун басары, андан кийин Түркстан Коммунисттик партиясынын Жети-Суу обкомунун уюштуруу бөлүмүнүн башчысы болгон. 1921-жылы июлда Советтердин Жети-Суу областык аткаруу комитетинин төрагалыгынын орун басары болуп иштеп, кийин төрагасы болгон. 1922- жылы Түркстан АССРинин Ички иштер Эл коммиссарынын орун басары болуп иштеген. Ушул эле жылы Советтердин бүткүл союздук I съездинде кыргыз жеринен барган өкүлү болуп катышат. === Улуттук облус түзүү демилгеси === Абдыкерим Сыдыков 1922-жылдын март айында Тоолуу кыргыз облусун түзүү боюнча маселе көтөрүп чыккан. Себеби 1920-жылдын 25-августунда Казак АССРин түзүү боюнча декрет кабыл алынып, Түркстан АССРинин курамындагы Жети-Суу жана Сыр-Дарыя областары Казак АССРине кошулуп калган. Башкача айтканда кыргыз эли Казак АССРинин курамына кирип калган. Иш жүзүндө кыргыз элинин өз алдынчалыгы жоголгон. 1922-жылдын мартында Советтердин Буткул Туркстандык 13- сьездинде А.Сыдыков кайтадан Тоолуу Кыргыз областын тузуу жонундогу маселени коюп, оз сунушун колдоого алынышына жетишти. 1922-жылдын 25-мартында Түркстан Республикасынын курамында Тоолуу Кыргыз облусун түзүү жөнүндө чечим чыгарылган. Анда Пишпек, Каракол,Нарын уездери жана Олуяата уездинин тоолуу болугу кирген, борбору Кочкор кыштагы болгон Тоолуу Кыргыз облусун түзүү анын уюштуруу комиссиясынын төрагасы болуп Абдыкерим Сыдыков бекитилгендиги каралган. Ошентип кыргыздар жашаган аймактын бир болугундо бирдиктуу, оз алдынча улуттук автономиялуу мамлекетуулугун тузуу учун реалдуу мункунчулуктор ачылат. Тоолуу Кыргыз областын түзүү боюнча демилге алгач колдоого алынып, бирок, бийликтеги Р. Кудайкулов, А. Каменскийлер тараптан колдоого алынбай, бул чоң саясий карама-каршылыкка алып келген. Натыйжада И.В. Сталиндин көрсөтмөсү менен атайын чакырылган съезддин иши токтотулган. 1922- жылы 23 мартта Тоолуу Кыргыз областын түзүү боюнча уюштуруу комитетинин төрагасы А.Сыдыков Жети-Суу областык аткаруу комитетинин төрагалык кызматынан бошотулат. Бул ага жана анын жактоочуларына тийген катуу сокку болгон. Бирок,1922-жылы А.Сыдыковдун иши кайра каралып, анын партиялуугу кайра калыбына келтирилген. Кара-Кыргыз автономиялуу областын түзүү боюнча уюштуруу иштерине активдүү кирише баштаган. Анын мындай активдүү иш аракеттери "бай манап тукуму, мурдагы полицей" деп катуу сынга кабылып, 1922-1924-жж үч жолу партиядан чыгарылып, кайра калыбына келтирилген. 1924-жылдын октябрь айында [[Кара-Кыргыз автономиялуу облусу]] түзүлүп, А.Сыдыков баш болгон бир топ адамдар мамлекеттик жетекчилик кызматтарга атайын киргизилбей калган. === '''«Отузчулардын» каты''' === Чындыкты тайманбай айткан, коомдогу болуп жаткан иштерге, саясий ишмер катары терен анализ бере билген Абдыкерим Сыдыковдун кийинки тагдыры «Отузчулардын» каты менен байланыштуу болду. 1925-жылы Кыргызстандагы мамлекеттик кайра тузуу боюнча жургузулгон иш чараларды талдоо менен 30 партиялык жана советтик кызматкерлер жогору жакка кат менен кайрылган. Катта партиялык жетекчиликтин иши, анын советтик жетекчиликтин ишине кийлигишууго аракеттенуусу жонундогу жагдайлар сынга алынган. «Отузчулардын» башчысы А.Сыдыков эле. Жогору жактан кат терен анализге алынбастан эле улутчул деген муноздо бааланды. Ошол эле жылы «отузчулардын» башчылары партиядан чыгарылып, жетекчилик кызматтардан алынган. Көрө албаган чыгымчылдардын аркасында А.Сыдыков 1922-1924-жылдардын аралыгында үч жолу партиядан чыгарылып, бирок кайтадан калыбына келтирилген. === Ташкендеги жылдар === Жогорудагы окуялардан кийин А.Сыдыков мамлекеттик кызматтан четтеп, окутуучулук ишмердуулукко өтөт. Кыргыздын тунгуч гезити Эркин Тоону түзүп, уюштуруучуларынын бири болгон. Анын биринчи санында ( 7-ноябрь 1924-жылы) "Эл жана сарамжал" деген макаласы жарыкка чыккан. Бул мезгилдерден баштап Абдыкерим Сыдыков мамлекеттик кана ишмер эмес озунун окумуштуулук талантын да корсото алды. Ал бир нече илимий эмгектердин автору болуп чыга келди. 1926-жылы «Кыргыз элинин онугушунун…………………………….», 1927-жылы «Кыргыздардын уруулук болунушу» андан тышкары 1930-жылдары «Кочмон калктардагы малды кармоону уюштуруу», «Борбордук Азиядагы жут жана тоюттун жетишсиздиги жонундо. Тарыхый муноздомо» деген эмгектерин жараткан. Активдүү саясаттан четтетилген Абдыкерим Сыдыков 1926-1932-жж Ташкенттеги Орто Азия мамлекеттик университетинде (САГУ) айыл чарба факультетинде окутуучу, илимий кызматкер болуп иштеген. Кийин Ортоазиялык пахтакерлик институнун суу чарба факултетинин деканынын орун басары кызматына көтөрүлгөн. Андан сырткары кыргыз элинин тарыхына да кайрылып, "Кыргыз элинин уруулук бөлүнүшү" деген илимий макаласын чыгарган. Бул макаланы жазууда илимий адабияттарды, орус авторлорунун эмгектерине кайрылып, шилтеме жасаган жана бул эмгеги Ташкенттен 1927-жылы китеп болуп чыккан. === Кайрадан Кыргызстанда === 1932-жылы Кыргыз АССРинин жетекчилеринин сунушу менен кайрадан Кыргызстанга чакырылып, Кыргыз АССРинин мампланынын төрагасынын орун басары болуп иштейт. Кыргыз элинин өз алдынчалыгы жана гүлдөп өнүгүшү үчүн күрөшкөн адамдардын катарында турган Абдыкерим Сыдыковдун тагдыры ушундайча аяктаган. А.Сыдыков бала кезинен эле элдик чыгармаларга кызыгып, өзгөчө "Манасты" абдан баалаган. Кийин эл арасына чыгып, өзүнүн саясий ишмердүүлүгүн баштаган мезгилде да "Манасты" көңүл сыртына калтырган эмес. А.Сыдыковдун псевдонимдеринин бири «Манас» болчу. Ал элдик чыгармачылыкты, өнөрдү баалап гана койбостон учуру келгенде чыгармачыл адамдарды да колдогон. Мисалы, 1911-жылы Уфа шаарында жазгыч акындардын бири Молдо Кылычтын Чүй өрөөнүндө өткөн кылымдын башында болуп өткөн катуу жер силкинүүнү баяндап жазган "Зилзала" деген чыгарма-сына өзү баш сөз жазып, басмадан чыгарууга көмөктөшкөн. === Соңку жылдары === Кыргызстанга кайтканына көп узабай, А.Сыдыков 1933-жылдын 9-майында камакка алынат. 1934-жылдын 28-февралында " Социал-Туран деп аталган улутчул контрреволюциялык уюмдун" жетекчиси деп ага күнөө тагылып, 10 жылга эркинен ажыратылган. 1938-жылы 10-февралда Кыргыз ССРинин НКВДсынын чечими менен Социал-Туран партиясынын уюштуруучуларынын бири катары күнөө тагылат. Тоталитардык машинанын кандуу репрессиясынын чырмоогуна кабылган Абдыкерим Сыдыковко жалган жалаа жабылып, 1938-жылы 18-февралда 49 жашында өлүм жазасына тартылган. Улуу инсан, алдынкы лидер Абдыкерим Сыдыков кыргыз мамлекетин тузуу жана чындоого талбай аракет жасап, озун кутуп турган коркунучту билсе да атуулдук туруктуулукту корсотту. Бугунку эгемендуу мамлекетибиздин жаралышына зор салымы бар А.Сыдыков «алгачкы жол салуучулардын» бири катары курман болду. Бирок анын таза жана жаркын ысымы калыбына келтирилип, азыркы муундун улуу идеалына айланды. == Эскерүү == Кыргызстан мамлекеттик көз карандысыздыкка жеткен соң, Абдыкерим Сыдыков улуу мамлекеттик ишмер катары кайра татыктуу баасын алды. Анын эстеликтери тургузулду, анын залкар салымы тууралуу далай китептер, макалалар жазылды. Анын жаркын элесин эскерүү чараларын уюштурууга “Кыргызстан” демократиялык кыймылынын, Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын мүчөлөрү, ошондой эле тарыхчылар Субакун Бегалиев, Зайнидин Курманов, жана өз уулу Эрк Абдыкеримович Сыдыков, ж.б. чоң салым кошуш'''ту.''' == Эмгектери == * "Эл жана сарамжал" – Эркин Тоо. Ноябрь, 1924. * "Кыргыз окмоту жана калкы токтоосуз сарамжалга кирешуу керек". – Эркин Тоо. Ноябрь, 1924. * А.Сыдыков. "Родовое деление киргизов". – Жыйнакта: "Благодарные ученики Средней Азии и его почитатели". Ташкент; 1927. == Булактар == {{Булактар}} * http://www.azattyk.kg/content/article/1279777.html * http://www.centrasia.ru/newsA.php4?st=1067726040 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050106021548/http://centrasia.ru/newsA.php4?st=1067726040 |date=2005-01-06 }} * http://nlkr.gov.kg/index.php?option=com_content&task=view&id=224&Itemid=31 * http://www.dissercat.com/content/repressirovannaya-kultura-istoriya-stanovleniya-i-tragedii-kyrgyzskoi-intelligentsii * http://www.wikipedia.kg/index.phptitle=%D0%A1%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%2C_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BC(жеткиликсиз+шилтеме){{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Кошумча адабият == * АБДЫКЕРИМ СЫДЫКОВ - национальный лидер. - Б.: Кыргызстан, 1992. - 183. * З.Курманов “А. Сыдыков” Бишкек; 2002. * Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1990. – 288 бет. – Рецензент: тарых илиминин доктору Өмүркул Караев. - ISBN 5-89750-028-2. * Асанов У.А., Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах: Краткий био-библиографический свод / Отв. ред. академик У.А.Асанов. – Бишкек: Центр государственного языка и энциклопедии, 2002. – 544 стр., илл., карта. - ISBN 5-89750-142-4. [[Категория:Кыргыз тарыхы]] [[Категория:Кыргыз адабияты]] [[Категория:Тарыхчылар]] [[Категория:Түркологдор‎]] [[Категория:Саясат]] [[Категория:Кыргыз дипломатиясы]] [[Категория:Укук коргоо]] [[Категория:Туулгандар 1889-жылы]] [[Категория:Өлгөндөр 1938-жылы]] [[Категория:Окумуштуулар]] [[Категория:Кыргызстандын саясаты]] [[Категория:СССР]] [[Категория:Кыргыз таануу]] ew8qchezn67suvrmzve2mk6g8bc0gvr 643416 643415 2026-04-08T08:31:40Z Kvazimodo 34540 [[Special:Contributions/~2026-21657-41|~2026-21657-41]] ([[User talk:~2026-21657-41|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/643415|643415]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу: Vandalism 643416 wikitext text/x-wiki [[Файл:Portrait of Abdykerim Sydykov on the stamp of Kyrgyzstan (2014).jpg|thumb|right|Абдыкерим Сыдыков]]'''Абдыкерим Сыдыков''' (1889-1938) — кыргыздын чыгаан коомдук жана мамлекеттик ишмери, окумуштуу, тарыхчы. == Өмүр баяны == === Балалык чагы === Абдыкерим Сыдыков 1889-жылы [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] азыркы [[Чүй облусу|Чүй облусунун]] [[Аламүдүн району|Аламүдүн районундагы]] [[Баш-Кара-Суу|Баш-Кара-Суу айылында]] солто уруусунан ири манаптын үй бүлөсүндө туулган. А. Сыдыковдун чоң аталары Чүй өрөөнүнүн белгилүү манаптарынан болгон. Чоң атасы Өзүбек Пишпек уездинин Талкан болуштугун көп жылдар башкарып, таасирдүү адамдардан болгон. Өз атасы Сыдык да Талкан болуштугун башкарып кийин Пригородный болуштугунда бий болуп шайланган. Абдыкерим алгач өзүнүн чоң атасы салдырган мусулман мектебинде окуп, ал жерден арабча кат тааныган. 1904-1911-жж Верный шаарындагы (азыркы Алмата) гимназияда билим алган. Мындай гимназия ошол мезгилде Орто Азияда эки жерде, Ташкенде жана Верныйда (Алматы) болгон. Ал жерде окутуу орус тилинде болуп, немис, француз, латын тилдерин, математика, тарых, география сабактары окутулган. 1911-жылы Абдыкерим гимназияны аяктап, окуусун улантуу үчүн Казан университетинин ветеринария факультетине тапшырган. Бирок, ал жакта аба ырайы ден соолугуна тескери таасирин тийгизип, университетти бүтпөй калган. Ал жактан келгенден кийин А.Сыдык уулу 1913-1916-жылдары Нарын жана Каракол уезддерине мектеп ачкан жана ал мектептерде өзү мугалим болуп иштеген. Ушул эле жылдары ал Пишпек уезддик башкармалыгында катчы жана тилмеч болуп иштеген. 1914 - жылы декабрда Оруссияда Романовдор династиясынын 300 жылдыгына арналган юбилейлик медаль менен сыйланган. === 1917-жылкы ыңкылаптардан кийин === '''1'''917-жылы Орусияда Февраль революциясы болуп, 2-мартта убактылуу өкмөт түзүлөт. Бул өкмөттүн штабтары Оруссиянын колонияларында да түзүлүп, Кыргызстанда убактылуу өкмөт орноп, А. Сыдык уулу Пишпек уезддинин комиссарынын орун басары болуп иштеген. 1917- жылы жай айларында Пишпекте "Алаш Ордо" казак- кыргыз партиясынын бөлүмүн Пишпекте ачууга катышып, аны Мамлекеттик думанын мүчөсү, кадет А. Байтурсун уулу жетектеген. Бул партия элдин алдына эркиндик, теңчилдик, демократия, кыргыз жана казак элинин бир туугандыгы, алардын суверендүү өнүгүшү керек деген чакырыктарды көтөрүп чыккан. Бул партияны уюштурууда А. Сыдык уулу, И. Арабай уулу, К. Тыныстан уулу, Н. Тулин жана башкалар жардам берген. 1918- жылы [["Алаш" партиясы|"Алаш Ордо" партиясынын]] Пишпектеги бөлүмү тарап, ушул эле жылы большевиктер партиясынын катарына өткөн. 1919-1920 - жылы Жети-Суу обласынын мусулман бюросунун төрагасынын орун басары, андан кийин Түркстан Коммунисттик партиясынын Жети-Суу обкомунун уюштуруу бөлүмүнүн башчысы болгон. 1921-жылы июлда Советтердин Жети-Суу областык аткаруу комитетинин төрагалыгынын орун басары болуп иштеп, кийин төрагасы болгон. 1922- жылы Түркстан АССРинин Ички иштер Эл коммиссарынын орун басары болуп иштеген. Ушул эле жылы Советтердин бүткүл союздук I съездинде кыргыз жеринен барган өкүлү болуп катышат. === Улуттук облус түзүү демилгеси === Абдыкерим Сыдыков 1922-жылдын март айында Тоолуу кыргыз облусун түзүү боюнча маселе көтөрүп чыккан. Себеби 1920-жылдын 25-августунда Казак АССРин түзүү боюнча декрет кабыл алынып, Түркстан АССРинин курамындагы Жети-Суу жана Сыр-Дарыя областары Казак АССРине кошулуп калган. Башкача айтканда кыргыз эли Казак АССРинин курамына кирип калган. Иш жүзүндө кыргыз элинин өз алдынчалыгы жоголгон. 1922-жылдын мартында Советтердин Буткул Туркстандык 13- сьездинде А.Сыдыков кайтадан Тоолуу Кыргыз областын тузуу жонундогу маселени коюп, оз сунушун колдоого алынышына жетишти. 1922-жылдын 25-мартында Түркстан Республикасынын курамында Тоолуу Кыргыз облусун түзүү жөнүндө чечим чыгарылган. Анда Пишпек, Каракол,Нарын уездери жана Олуяата уездинин тоолуу болугу кирген, борбору Кочкор кыштагы болгон Тоолуу Кыргыз облусун түзүү анын уюштуруу комиссиясынын төрагасы болуп Абдыкерим Сыдыков бекитилгендиги каралган. Ошентип кыргыздар жашаган аймактын бир болугундо бирдиктуу, оз алдынча улуттук автономиялуу мамлекетуулугун тузуу учун реалдуу мункунчулуктор ачылат. Тоолуу Кыргыз областын түзүү боюнча демилге алгач колдоого алынып, бирок, бийликтеги Р. Кудайкулов, А. Каменскийлер тараптан колдоого алынбай, бул чоң саясий карама-каршылыкка алып келген. Натыйжада И.В. Сталиндин көрсөтмөсү менен атайын чакырылган съезддин иши токтотулган. 1922- жылы 23 мартта Тоолуу Кыргыз областын түзүү боюнча уюштуруу комитетинин төрагасы А.Сыдыков Жети-Суу областык аткаруу комитетинин төрагалык кызматынан бошотулат. Бул ага жана анын жактоочуларына тийген катуу сокку болгон. Бирок,1922-жылы А.Сыдыковдун иши кайра каралып, анын партиялуугу кайра калыбына келтирилген. Кара-Кыргыз автономиялуу областын түзүү боюнча уюштуруу иштерине активдүү кирише баштаган. Анын мындай активдүү иш аракеттери "бай манап тукуму, мурдагы полицей" деп катуу сынга кабылып, 1922-1924-жж үч жолу партиядан чыгарылып, кайра калыбына келтирилген. 1924-жылдын октябрь айында [[Кара-Кыргыз автономиялуу облусу]] түзүлүп, А.Сыдыков баш болгон бир топ адамдар мамлекеттик жетекчилик кызматтарга атайын киргизилбей калган. === '''«Отузчулардын» каты''' === Чындыкты тайманбай айткан, коомдогу болуп жаткан иштерге, саясий ишмер катары терен анализ бере билген Абдыкерим Сыдыковдун кийинки тагдыры «Отузчулардын» каты менен байланыштуу болду. 1925-жылы Кыргызстандагы мамлекеттик кайра тузуу боюнча жургузулгон иш чараларды талдоо менен 30 партиялык жана советтик кызматкерлер жогору жакка кат менен кайрылган. Катта партиялык жетекчиликтин иши, анын советтик жетекчиликтин ишине кийлигишууго аракеттенуусу жонундогу жагдайлар сынга алынган. «Отузчулардын» башчысы А.Сыдыков эле. Жогору жактан кат терен анализге алынбастан эле улутчул деген муноздо бааланды. Ошол эле жылы «отузчулардын» башчылары партиядан чыгарылып, жетекчилик кызматтардан алынган. Көрө албаган чыгымчылдардын аркасында А.Сыдыков 1922-1924-жылдардын аралыгында үч жолу партиядан чыгарылып, бирок кайтадан калыбына келтирилген. === Ташкендеги жылдар === Жогорудагы окуялардан кийин А.Сыдыков мамлекеттик кызматтан четтеп, окутуучулук ишмердуулукко өтөт. Кыргыздын тунгуч гезити Эркин Тоону түзүп, уюштуруучуларынын бири болгон. Анын биринчи санында ( 7-ноябрь 1924-жылы) "Эл жана сарамжал" деген макаласы жарыкка чыккан. Бул мезгилдерден баштап Абдыкерим Сыдыков мамлекеттик кана ишмер эмес озунун окумуштуулук талантын да корсото алды. Ал бир нече илимий эмгектердин автору болуп чыга келди. 1926-жылы «Кыргыз элинин онугушунун…………………………….», 1927-жылы «Кыргыздардын уруулук болунушу» андан тышкары 1930-жылдары «Кочмон калктардагы малды кармоону уюштуруу», «Борбордук Азиядагы жут жана тоюттун жетишсиздиги жонундо. Тарыхый муноздомо» деген эмгектерин жараткан. Активдүү саясаттан четтетилген Абдыкерим Сыдыков 1926-1932-жж Ташкенттеги Орто Азия мамлекеттик университетинде (САГУ) айыл чарба факультетинде окутуучу, илимий кызматкер болуп иштеген. Кийин Ортоазиялык пахтакерлик институнун суу чарба факултетинин деканынын орун басары кызматына көтөрүлгөн. Андан сырткары кыргыз элинин тарыхына да кайрылып, "Кыргыз элинин уруулук бөлүнүшү" деген илимий макаласын чыгарган. Бул макаланы жазууда илимий адабияттарды, орус авторлорунун эмгектерине кайрылып, шилтеме жасаган жана бул эмгеги Ташкенттен 1927-жылы китеп болуп чыккан. === Кайрадан Кыргызстанда === 1932-жылы Кыргыз АССРинин жетекчилеринин сунушу менен кайрадан Кыргызстанга чакырылып, Кыргыз АССРинин мампланынын төрагасынын орун басары болуп иштейт. Кыргыз элинин өз алдынчалыгы жана гүлдөп өнүгүшү үчүн күрөшкөн адамдардын катарында турган Абдыкерим Сыдыковдун тагдыры ушундайча аяктаган. А.Сыдыков бала кезинен эле элдик чыгармаларга кызыгып, өзгөчө "Манасты" абдан баалаган. Кийин эл арасына чыгып, өзүнүн саясий ишмердүүлүгүн баштаган мезгилде да "Манасты" көңүл сыртына калтырган эмес. А.Сыдыковдун псевдонимдеринин бири «Манас» болчу. Ал элдик чыгармачылыкты, өнөрдү баалап гана койбостон учуру келгенде чыгармачыл адамдарды да колдогон. Мисалы, 1911-жылы Уфа шаарында жазгыч акындардын бири Молдо Кылычтын Чүй өрөөнүндө өткөн кылымдын башында болуп өткөн катуу жер силкинүүнү баяндап жазган "Зилзала" деген чыгарма-сына өзү баш сөз жазып, басмадан чыгарууга көмөктөшкөн. === Соңку жылдары === Кыргызстанга кайтканына көп узабай, А.Сыдыков 1933-жылдын 9-майында камакка алынат. 1934-жылдын 28-февралында " Социал-Туран деп аталган улутчул контрреволюциялык уюмдун" жетекчиси деп ага күнөө тагылып, 10 жылга эркинен ажыратылган. 1938-жылы 10-февралда Кыргыз ССРинин НКВДсынын чечими менен Социал-Туран партиясынын уюштуруучуларынын бири катары күнөө тагылат. Тоталитардык машинанын кандуу репрессиясынын чырмоогуна кабылган Абдыкерим Сыдыковко жалган жалаа жабылып, 1938-жылы 18-февралда 49 жашында өлүм жазасына тартылган. Улуу инсан, алдынкы лидер Абдыкерим Сыдыков кыргыз мамлекетин тузуу жана чындоого талбай аракет жасап, озун кутуп турган коркунучту билсе да атуулдук туруктуулукту корсотту. Бугунку эгемендуу мамлекетибиздин жаралышына зор салымы бар А.Сыдыков «алгачкы жол салуучулардын» бири катары курман болду. Бирок анын таза жана жаркын ысымы калыбына келтирилип, азыркы муундун улуу идеалына айланды. == Эскерүү == Кыргызстан мамлекеттик көз карандысыздыкка жеткен соң, Абдыкерим Сыдыков улуу мамлекеттик ишмер катары кайра татыктуу баасын алды. Анын эстеликтери тургузулду, анын залкар салымы тууралуу далай китептер, макалалар жазылды. Анын жаркын элесин эскерүү чараларын уюштурууга “Кыргызстан” демократиялык кыймылынын, Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын мүчөлөрү, ошондой эле тарыхчылар Субакун Бегалиев, Зайнидин Курманов, жана өз уулу Эрк Абдыкеримович Сыдыков, ж.б. чоң салым кошуш'''ту.''' == Эмгектери == * "Эл жана сарамжал" – Эркин Тоо. Ноябрь, 1924. * "Кыргыз окмоту жана калкы токтоосуз сарамжалга кирешуу керек". – Эркин Тоо. Ноябрь, 1924. * А.Сыдыков. "Родовое деление киргизов". – Жыйнакта: "Благодарные ученики Средней Азии и его почитатели". Ташкент; 1927. == Булактар == {{Булактар}} * http://www.azattyk.kg/content/article/1279777.html * http://www.centrasia.ru/newsA.php4?st=1067726040 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050106021548/http://centrasia.ru/newsA.php4?st=1067726040 |date=2005-01-06 }} * http://nlkr.gov.kg/index.php?option=com_content&task=view&id=224&Itemid=31 * http://www.dissercat.com/content/repressirovannaya-kultura-istoriya-stanovleniya-i-tragedii-kyrgyzskoi-intelligentsii * http://www.wikipedia.kg/index.phptitle=%D0%A1%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%2C_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BC(жеткиликсиз+шилтеме){{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Кошумча адабият == * АБДЫКЕРИМ СЫДЫКОВ - национальный лидер. - Б.: Кыргызстан, 1992. - 183. * З.Курманов “А. Сыдыков” Бишкек; 2002. * Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1990. – 288 бет. – Рецензент: тарых илиминин доктору Өмүркул Караев. - ISBN 5-89750-028-2. * Асанов У.А., Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах: Краткий био-библиографический свод / Отв. ред. академик У.А.Асанов. – Бишкек: Центр государственного языка и энциклопедии, 2002. – 544 стр., илл., карта. - ISBN 5-89750-142-4. [[Категория:Кыргыз тарыхы]] [[Категория:Кыргыз адабияты]] [[Категория:Тарыхчылар]] [[Категория:Түркологдор‎]] [[Категория:Саясат]] [[Категория:Кыргыз дипломатиясы]] [[Категория:Укук коргоо]] [[Категория:Туулгандар 1889-жылы]] [[Категория:Өлгөндөр 1938-жылы]] [[Категория:Окумуштуулар]] [[Категория:Кыргызстандын саясаты]] [[Категория:СССР]] [[Категория:Кыргыз таануу]] lal7qfanpoz56qpbsvkvnlmrg1jcgus 0 48882 643399 629499 2026-04-08T07:20:03Z Artelow 2286 643399 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Мустафа Кемел Ататүрк |сүрөтү =Ataturk1930s.jpg |туулган датасы=[[1881]]|каза болгон жери=[[Стамбул|Ыстанбул]], [[Түркия]]|туулган жери=[[Салоники]], [[Осмон Империясы]]|иш аяктоо убагы_2=[[24-январь]] [[1921-жыл|1921-жылы]]|иш баштоо убагы_2=[[3-май]] [[1920-жыл|1920-жылы]]|андан кийинки инсан_2=[[Февзи Чакмак]]|кызматы_2=[[Түркиянын Премьер-министри]]|андан мурунку инсан_2=Шайланган|иш аяктоо убагы=[[10-ноябрь]] [[1938-жыл|1938-жылы]]|иш баштоо убагы=[[29-октябрь]] [[1923-жыл|1923-жылы]]|андан кийинки инсан=[[Исмет Инөнү]]|андан мурунку инсан=Шайланган|кызматы=[[Түркиянын Президенти]]|расмий ысымы={{nobold|{{lang-tr|Mustafa Kemal Atatürk}}}}|каза болгон жылы=[[10-ноябрь]], [[1938-жыл|1938-жылы]]|туулган жылы=1881|туулганда берилген ысымы=Али Рыза Оглу Мустафа<br>{{lang-tr|Ali Rıza oğlu Mustafa}}|атасы=Али Рыза-эфенди|апасы=Зүбейде-ханым|жубайы=Латифе Ушаклыгил|кол тамгасы=Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg|кызматы_3=[[Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушу|Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушун төрагасы]]|андан мурунку инсан_3=Шайланган|андан кийинки инсан_3=[[Фетхи Окьяр|Фетхи Окъяр]]|иш баштоо убагы_3=[[24-апрель]] [[1920-жыл|1920-жылы]]|иш аяктоо убагы_3=[[29-октябрь]] [[1923-жыл|1923-жылы]]|дини=[[Сүннөттөр]]|сыйлыктары=}} '''Мустафа Кемел Ататүрк''' ({{Lang-tr|Mustafa Kemal Atatürk}}; 1934-жылга чейинки: '''Гази Мустафа Кемел-Паша<ref>«Кемаль Ататюрк» — имя и фамилия Мустафы Кемаля c 1934 года, принятые в связи с произведёнными им же упразднением титулов и введением фамилий в Турции. (см. {{БСЭ1|статья=Кемаль, Гази Мустафа|автор=Милер А.|том=32|страницы=163—165}}</ref>'''; [[1881]], [[Салоники]], [[Осмон империясы]] — [[10-ноябрь]] [[1938]], [[Долмабакча]], [[Бешиткаш]], [[Ыстанбул]]<ref>Точная дата рождения Ататюрка неизвестна. Официально ею считается 19 мая — этот день в Турции известен как ''19 Mayıs Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı''. Подробнее см. раздел [[Ататюрк, Мустафа Кемаль#%D0%94%D0%B0%D1%82%D0%B0 %D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F|Дата рождения]]</ref>, [[Түркия]]) — Осмон жана түрк мамлекеттик ишмери, саясий жана аскердик ишмер. Түркиянын Республикалык элдик партиясынын негиздөөчүсү жана биринчи лидери; [[Түркия Республикасы]]нын биринчи [[Түркиянын Президенти|президенти]], азыркы түрк мамлекетинин негиздөөчүсү. Осмон империясы [[Биринчи дүйнөлүк согуш|1-дүйнөлүк согушта]] жеңилгенден кийин (1918-жыл октябрь) Анадолудагы улуттук төңкүрөштүк кыймылга жана эгемендүүлүк үчүн согушка жетекчилик кылган, султандын өкмөтүн жана басып кер режимин жоюуга жетишкен, жаңы жумурияттык мамлекетти түзгөн. улутчулдукка негизделген («улуттун эгемендиги»). , бир катар олуттуу саясий, социалдык жана маданий ыслаттарды жүргүзгөн, мисалы: Султанатты жоюу (1922-ж. 1-ноябрь), жумуриятыны жарыялоо (1923-жылдын 29-октябры), [[де-факто]] жок болгон халифаттын [[де-юре]] жоюлушу (1924-жылдын 3-марты), лайык билим берүүнүн киргизилиши, дервиштердин ордендери жабылышы, кийим ыслаты (1925), жаңы европалык типтеги кылмыш жана жарандык формалардын кабыл алынышы. кодекстери (1926), алипесси латындаштыруу, түрк тилин араб жана фарс карыздарынан тазалоо, динди мамлекеттен бөлүү (1928), аялдарга шайлоо укугун берүү, наамдарды жана феодалдык кайрылуу формаларын жоюу, тегаттарды киргизүү (1934), улуттук банктарды түзүү жана улуттук өнөр жай. Улуу Элдик Чогулушу (1920—1923-жж.) төрагасы, андан кийин (1923-жылдын 29-октябрынан тартып) бул кызматка ар бир терт жылда кайра шайланып турган республиканын президенти, ошондой эле Жумурият - Ал түзгөн Элдик партия Түркияда талашсыз авторитетке жана улуттун сүйүүсүнө ээ болду. == Туулган күнү == Мустафа Кемелдин чыныгы туулган күнү боюнча ар кандай версиялар бар (андан тышкары, Осмон дөөлөтүндө колдонулган жылсанактардын айырмасынан улам, ал тургай өзү да анын туулган күнүн так билген эмес); алардын эң кеңири таралганына ылайык, ал 1881-жылы 12-мартта төрөлгөн. 19-кылымдын экинчи жарымында Осмон империясында эки жылсанак колдонулган: ислам (хижрий жылсанагы деп да аталат) - ислам майрамдарын белгилөө үчүн иштелип чыккан жана румий - 1839-жылы кабыл алынган жана Юлиан жылсанагында негизделген жарандык календарь. ). Экөө тең хижрадан – Мухаммаддын Меккеден Мадинага көчүп кеткен убактысын эсептешкенине карабастан, ал мезгилде алардын ортосунда айырмачылыктар болгон; аларды жакындашты-руу учун жургузулген реформаларга карабастан, айырма бугунку кунде да бар. Ататүрктүн туулган күнү жазуулар китебине (англ.) орусча жазылган. [[Салоники|Селаник]] шаарынын календарын көрсөтпөстөн хижрийден 1296-ж. Буга байланыштуу Ататүрк өзүнүн туулган күнү катары шарттуу датаны – түрктөрдүн эгемендүүлүк үчүн күрөшү башталган 19-май күнүн тандап алган. Бу күнү, 1919-жылы 19-майда Мустафа Кемел Самсунда жаштарга кайрылып, баскынчы күчтөргө каршы мобилизация жарыялаган. Анын Эгемендүүлүк күнү менен дал келиши жарандык календарды тандоону билдирет, анда хижрий 1296-жыл 1880-жылдын 13-мартынан 1881-жылдын 12-мартына чейинки мезгилди камтыйт. Акыркы даталар Түркия тарабынан 1926-жылы Ататүрк тарабынан стандартташтыруу максатында кабыл алынган [[Григориан календары|Григориан жылсанагы]] боюнча берилген (Юлиан жылсанагы мурда жокко чыгарылган). Ошондуктан, Ататүрк 1881-жылдын 19-май күнүн расмий жана расмий эмес бардык документтерде туулган күнү катары белгилеген.<ref>[[Цюрхер, Эрик-Ян|Zürcher, Erik Jan]] (1984). ''The Unionist factor: the rôle of the Committee of Union and Progress in the Turkish National Movement, 1905—1926''. Leiden: E.J. Brill. p. 106.</ref>. Апасы Ататүрккө жаздын күнүндө төрөлгөнүн айтса, кичүү карындашы Макбуле Атадан анын түн ичинде, кар бороонунда, күн күркүрөгөнүндө төрөлгөнүн айткан. Түрк тарыхчысы Фаик Решид Унат Зубейде Ханимдин Салоникидеги кошуналарынан түрдүү жоопторду алды. Кээ бирлери жаз күнүндө, башкалары кыштын күнү, январь же февраль айларында төрөлгөн деп айтышкан. Бир аз таанылган дата 19-май, тарыхчы Решит Сафет Атабинен тарабынан берилген дата. 19-май датасы Түркиянын боштондук согушунун башталышынын символикалык датасы болуп саналат жана Атабинен Ататүрктүн туулган күнүн Ататүрк мактаган ишаратын Боштондук согушунун башталышы менен байланыштырды. Бул датанын келип чыгышы тууралуу дагы бир окуя бар: окутуучу Ататүрктөн анын туулган күнүн сураганда, ал аны билбейм деп жооп берген. Окутуучу 19-майды туулган күнү катары сунуштаган. Дагы бир жолу муну чечмелөөнүн эки жолу бар: «1881-жылдын 19-майы Григориан» «1297-жылдын 1-марты» дегенди туюнтат, бул бир гана жазылган маалыматка – «1296 рум» дегенге карама-каршы келет. «19-май, 1296-ж. румий» 1880-ж. григориан дегенди билдирет Кээ бир булактар ​​жогорудагы даталардын бардыгын этибарга албай, такыр башканы белгилешет: # Түрк дин тарыхчысы Энвер Бехнан Шаполио Ататүрк 1880-жылы [[23 декабрь|23-декабр]]да туулган деп айтат. # Шевкет Сүрейя Айдемир туулган күнү катары 1881-жылдын 4-январын атайт. # Мустафа Кемел коомунун башчысы Мухтар Кумрал 1881-жылдын 13-мартын көрсөтүп, бул датаны Макбуле Атадан тарабынан берилгенин айтат. Бул дата рум жылсанакка которулса, 1297-жылдын 1-мартына туура келет. Бул сөздүн тууралыгы талаштуу, анткени жазуулар реестринде Рум жылсанагы боюнча 1297-жыл эмес, 1296-жыл көрсөтүлгөн. Ал эми 13-март күнү Ататүрктүн апасы менен эжеси берген маалыматтарга карама-каршы келбейт. эрте жазда, бул убакта мындай аба ырайынын кубулуштары кар күркүрөшү жана күн күркүрөшү мүмкүн (бирок эрте жазда күн күркүрөшү өтө сейрек кездешет).<ref name="Ататюрк">{{Cite web|url=http://www.ahmetakyol.net/index.php?option=com_content&task=view&id=224&Itemid=45|title=Архивированная копия|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090904194828/http://www.ahmetakyol.net/index.php?option=com_content&task=view&id=224&Itemid=45|archivedate=2009-09-04|accessdate=2019-05-15|deadlink=yes}}</ref>. # Тевфик Рүштү Арас Ататүрктүн 10-майдан 20-майга чейин төрөлгөнүн айтат. Ал Мустафа менен ой бөлүшүп, ага: «Эмне үчүн 19у эмес» деп жооп берди. Советтик дипломат Семён Иванович Араловдун эскерүүлөрүнө ылайык, Ататүрк менен баарлашкан учурда ал 1880-жылы туулганын айтып, ага Ататүрк «мен сыяктуу» деп жооп берген. Мустафа Кемелдин акыркы расмий документинде күн жана айы көрсөтүлбөй, болгону жылы көрсөтүлгөн – 1881. Ататүрктүн бул документи Шишлидеги Ататүрк музейинде коюлган.<ref name="Ататюрк" />. . Түркия Жумуриятында 1881-жылдын 19-майы расмий дата болуп саналат.<ref name="Ататюрк" /> == Келип чыгышы, балалыгы жана билими == [[Файл:Mustafa_Kemal,_1905.jpg|thumb|<center>Жаш Ататүрк</center>]] 1880 же 1881-жылы [[Осмон империясы|Осмон импараторлугу]]нун [[Салоники]] шаарындагы (азыркы [[Греция]]) Хожакасым кварталында туулган (тууган күнү тууралуу так маалымат жок; кийинчерээк Кемел 19-майды туулган күнү катары – Түркиянын көз карандысыздыгы үчүн күрөш башталган күндү тандаган) туулган. кичинекей жыгач соодагери, мурдагы бажычы Али Рыза-эфенди жана анын жубайы Зүбейде-ханымдын үй-бүлөсүндө. Анын атасынын теги так белгилүү эмес, кээ бир булактар ​​анын ата-бабалары Сөкеден келген түрк көчмөндөрү болгон деп ырасташат,<ref name="%25C3%2587ankaya17">[[Фалих Рыфкы Атай|Falih Rıfkı Atay]], ''Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar'', İstanbul: Betaş, 1984, p. 17. {{tr icon}}</ref><ref>Vamık D. Volkan & Norman Itzkowitz, ''Ölümsüz Atatürk'' (''Бессмертный Ататюрк''), Bağlam Yayınları, 1998, ISBN 975-7696-97-8, p. 37, dipnot no. 6 (Atay, 1980, s. 17)</ref> башкалары Ататүрктүн балкандык (албан же болгар) тамырларын ырасташат<ref name="Time">[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,860057-2,00.html Turkey: The land a dictator turned into a democracy".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522203055/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,860057-2,00.html|date=2010-05-22}} {{Wayback|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,860057-2,00.html|date=20100522203055}} «[[Time (журнал)|Time]]». 12 октября 1953.</ref><ref>Mango, Andrew. ''Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey'', (Overlook TP, 2002), стр. 27.</ref>, үй-бүлөсү түркчө сүйлөп, ислам динин тутунган, бирок исламчыл каршылаштар арасында. Осмон Импараторлугундун Кемалдын атасынын борборлорунун бири Салоники шаары болгон Дөнме еврей сектасына таандык экени кеңири таралган.<ref>[[Шолем, Гершом|Gershom Scholem]]. ''Encyclopaedia Judaica'', Second Edition, Volume 5, «Doenmeh»: Coh-Doz, Macmillan Reference USA, Thomson Gale, 2007, ISBN 0-02-865933-3, стр. 732.</ref> Ал кичүү карындашы Макбуле Атадан экөө үй-бүлөдө бойго жеткенге чейин аман калган жалгыз бала болушкан, калгандары бала кезинде чарчап калган. Мустафа жалындуу жана өтө өз алдынча мүнөздүү активдүү бала эле. Бала теңтуштары же эжеси менен баарлашуудан көрө жалгыздыкты жана өз алдынчалыкты артык көрчү. Ал башкалардын пикирине чыдамсыз болгон, компромисске келгенди жактырчу эмес жана ар дайым өзү үчүн тандап алган жол менен жүрүүгө умтулган. Ойлогон нерселердин баарын түз айтуу адаты Мустафага кийинки жашоосунда бир топ кыйынчылыкты алып келип, аны менен көптөгөн душмандарды жаратты. Ыймандуу [[мусулман]] Мустафанын апасы уулунун [[Куран|Куранды]] үйрөнүүсүн кааласа, күйөөсү Али Рыза Мустафага заманбап билим берүүгө ыктаган. Жубайлар мунасага келе албагандыктан, Мустафа мектеп жашына жеткенде алгач үй-бүлө жашаган кварталда жайгашкан Хафыза Мехмет-эфенди мектебине дайындалат. Атасы 1888-жылы Мустафа 8 жашында каза болгон. 1893-жылы 13-мартта каалоосу боюнча 12 жашында Салоникидеги ''Selânik Askerî Rüştiyesi'' аскердик даярдоо окууканага кирип, математик окутуучу ага Кемел («кемчилик») деген ат койгон. 1896-жылы Манастыр (азыркы [[Түндүк Македония]]дагы Битола) шаарындагы аскердик окуу жайга (''Manastır Askerî İdadisi'') тапшырган. 1899-жылы 13-мартта [[Осмон империясы]]нын борбору Стамбулдагы Осмон Аскердик Колледжине (''Mekteb-i Harbiye-i Şahane'') кирген. Төңкүрөшчүл жана ыслатчыл маанай үстөмдүк кылган мурунку окуу жайларынан айырмаланып, колледж Султан [[Абдул-Хамид II|II Абдул-Хамиддин]] катуу көзөмөлүндө болгон. 1902-жылы 10-февралда Стамбулдагы Осмон генералдык штабынын академисини (''Erkân-ı Harbiye Mektebi'') тапшырып, аны 1905-жылы 11-январда бүтүргөн. Академисини аяктагандан кийин дароо Абдулхамид режимин мыйзамсыз сындаган деген айып менен камакка алынып, бир нече ай камакта отургандан кийин [[Дамаск]]ка сүргүнгө айдалган, ал жерде 1905-жылы «Ватан» («Мекен») төңкүрөштүк уюмун түзгөн.<ref>Мустафа Кемаль. ''Путь новой Турции.'' Литиздат Н. К. И. Д., Т. I, 1929, стр. XVI. («Биография по данным государственного календаря Турецкой республики.»)</ref>. == Кызматтын башталышы. Жаш түрктөр == [[Файл:Picardie_manoeuvres_1910.jpg|thumb|340x340px|<center>Пикардия көнүгүүлөрү, 1910-ж.</center>]] 1905-1907-жылдары Лүтфи Мүфит Бей (Өздеш) менен бирге Дамаскта жайгашкан 5-армияда кызмат өтөгөн. 1907-жылы Мустафа Кемелдин Манастыр шаарындагы 3-армиянын катарына көтөрүлгөн. [[Салоники|Салоникиде]] окуп жүргөндө Кемал төңкүрөштүк коомдорго катышкан; Академини бүтүргөндөн кийин [[Жаш түрктөр|Жаш түрктөрдүн]] катарына кошулган, 1908-жылдагы [[Жаш түрктөр революциясы (1908)|Жаш түрк төңкүрөштүн]] даярдоого жана ишке ашырууга катышкан; кийин «Жаш түрк» кыймылынын лидерлери менен пикир келишпестиктерден улам саясий ишмердүүлүктөн убактылуу четтеп калган. [[1910-жыл|1910-жылы]] Мустафа Кемел [[Франция|Францияга]] жөнөтүлүп, ал жерде Пикардия аскердик маневрлерине катышкан. 1911-жылы Стамбулда, Куралдуу Күчтөрдүн Башкы штабында кызмат өтөй баштаган. 1911-жылы италиялыктардын [[Триполи]]ди басып алуусу менен башталган Италия-Түркия согушунда Мустафа Кемал бир топ жолдоштору менен бирге Тобрук жана Дерне аймагында согушкан. Мустафа Кемел 1911-жылдын 22-декабрында Тобрук согушунда италиялыктарды жеңип, 1912-жылы 6-мартта Дернадагы Осмон аскерлеринин командирлигине дайындалган. 1912-жылы октябрда Биринчи Балкан согушу башталып, Мустафа Кемел Галлиполи жана Болайырдан келген аскердик бөлүктөр менен бирге катышкан. Дидимотихон (Диметоки) менен [[Эдирне]]ни болгарлардан кайтарып алууда чоң роль ойногон. 1913-жылы Мустафа Кемел [[София]]дагы аскердик атташелик кызматка дайындалып, ал жерден 1914-жылы подполковник наамын алган. Мустафа Кемел [[1915-жыл|1915-жылга]] чейин ал жерде кызмат кылып, 19-дивизияны түзүү үчүн Текирдагга жөнөтүлгөн. == Биринчи дүйнөлүк согушта Кемел == [[Файл:Kemal Atatürk portrait.jpg|thumb|Мустафа Кемел Паша, ошол кездеги 7-Түрк армиясынын командачы (1918).]] [[Файл:Tasviri_Efkar_Oct_29,_1915.jpg|thumb|<center>Татствир-и Эфкар гезитинин 1915-жылдын 29-октябрындагы санында Жеват Паша жана Мустафа Кемел Бей.</center>]] [[Биринчи дүйнөлүк согуш|Биринчи дүйнөлүк согуштун]] башында Мустафа Кемел Чанаккале үчүн болгон салгылашта түрк аскерлерин ийгиликтүү башкарган (к. Дарданел операциясы). 1915-жылы 18-мартта англиялык-француздук эскадрон [[Дарданелл|Дарданел]]ден өтүүгө аракет кылган, бирок чоң жоготууга учураган. Андан кийин [[Антантa|Антанта]] командачылыгы аскерлерди Галлиполи жарым аралына түшүрүүнү чечти. 1915-жылдын 25-апрелинде Арыбурну тумшугуна (к. Анзак булуңуна түшүү) конгон англис-француз аскерлери Мустафа Кемел командачылыгындагы 19-дивизия тарабынан токтотулган. Бул жеңиштен кийин Мустафа Кемелге полковник наамы берилген. Дарданел операциясы маалында Австралия жана Жаңы Зеландия корпусунун аскерлери жана башка британ бөлүктөрү Галлиполи жарым аралына десант учурунда, салгылашуулардын эң кыйын учурда, 1915-жылдын 25-апрелинде эртең менен күн тартибинде дивизиясынын 57-полку үчүн Кемел мындай деп жазган: «Мен силерге алдыга чыгууну буйрубайм, мен сага өлүүнү буйруйм. Биз өлүп жатканыбызда, башка аскерлер жана командирлер келип, ордубузду ээлей алышат».<ref>John P. Kinross. ''Atatürk: a biography of Mustafa Kemal, father of modern Turkey''. New York, 1965, стр. 90: «I don’t order you to attack, I order you to die. In the time it takes us to die, other troops and commanders can come and take our places.»</ref>. 57-полктун дээрлик бүт өздүк курамы салгылаштын аягында курман болгон.<ref>John P. Kinross. ''Atatürk: a biography of Mustafa Kemal, father of modern Turkey''. New York, 1965, стр. 90—91.</ref>. 1915-жылдын 6-7-августунда англиялык аскерлер Арыбурну жарым аралынан кайрадан чабуулга өткөн. 1915-жылдын 6-15-августунда немис офицери Отто Сандерс менен Кемелдин жетекчилигиндеги аскерлер тобу Сувла булуңуна десант учурунда англиялык аскерлердин ийгилигинин алдын алууга жетишкен. Андан кийин Киречтепеде (17-августта) жеңиш жана Анафарталарда (21-августта) экинчи жеңиш болду. Дарданелл үчүн болгон салгылашуулардан кийин Кемел Эдирне жана Диярбакырдагы аскерлерге командачылык кылды. 1916-жылдын 1-апрелинде дивизиянын жалпысы (жалпы-тегмен) наамы берилип, 2-армиянын командачысы болуп дайындалган. Анын командачылыгы астында 2-армия 1916-жылы августтун башында Муш менен Битлисти кыска убакытка басып алууга жетишкен, бирок көп узабай ал жерден орустар кууп чыккан (к. Эрзинжан согушу, Битлис согушу жана Огнот операциясы).<ref>{{Cite web |title=Первая мировая война |url=http://www.world-history.ru/events_about/2058.html |accessdate=2022-01-27 |archivedate=2009-07-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090721191440/http://www.world-history.ru/events_about/2058.html }}</ref><ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_a/ahmet_izzet.html Ахмет-Иззет-Паша]</ref>. Дамаск жана [[Халеб|Алепподо]] кыска мөөнөттүү кызматтан кийин Истанбулга кайтып келди. Бул жерден мураскор ханзаада Вахидеттин-эфенди менен бирге Германияга текшерүү үчүн фронтко жөнөгөн. Бул сапардан кайтып келгенден кийин катуу ооруп, [[Вена]] менен [[Баден-Баден]]ге дарыланууга жөнөтүлгөн. 1918-жылы 15-августта 7-армиянын командири болуп Халабга кайтып келген. Анын жетекчилиги астында армия британ аскерлеринин чабуулдарынан ийгиликтүү корголгон. Мудрос келишимине кол коюлгандан кийин (Осмон импараторлугун багынып бериши) (1918-ж. 30-октябрь) Йылдырым армия тобунун командачылыгына дайындалган. Бул түзүлүш жоюлгандан кийин Мустафа Кемел 1918-жылы 13-ноябрда Стамбулга кайтып келип, Коргоо бакандыгында иштей баштайт. == Ангоранын мамлекеттик уюму == [[Файл:Mustapha_Kemal_Pasha_&_members_of_his_Nationalist_Committee,_Sivas,_1919.jpg|right|thumb|<center>Мустафа Кемел жана Сивастагы өкүлдөр комитетинин мүчөлөрү (1919-ж. сентябрь).</center>]] Толук багынып берүүгө кол коюу Осмон армиясын системалуу түрдө куралсыздандыруу жана таркатууну баштоого мажбур кылды. Мустафа Кемел 1919-жылы 19-майда 9-армиянын инспектору катары Самсунга келет. [[Файл:Mustafa_Kemal_ve_Heyet-i_Temsiliye'nin_Ankara'ya_gelişi_(1919).jpg|right|thumb|<center>Мустафа Кемел жана Анкарадагы өкүлдөр комитетинин мүчөлөрү (1919-жыл, 27-декабрь).</center>]] 1919-жылы 22-июнда Амасяда өлкөнүн көз карандысыздыгы коркунучта экенин билдирген циркуляр (Amasya Genelgesi) чыгарып, ошондой эле Сивас конгрессине депутаттардын чакырылышын жарыялаган. Кемел 1919-жылы 8-июлда Осмон армиясынан пенсияга чыккан. 1919-жылы 23-июлдан 7-августка чейин Эрзурумда импараторлугунун алты чыгыш вилайетинин курултайы (''Erzurum Kongresi''), андан кийин 1919-жылдын 4-11-сентябрында өткөн Сивас конгресси өттү. Бул съезддердин чакырылышын жана иштешин камсыз кылган Мустафа Кемел «ата журтту сактап калуунун» жолдорун ушинтип аныктады. Султан өкмөтү буга каршы турууга аракет кылып, 1919-жылы 3-сентябрда Мустафа Кемелди камакка алуу жарлыгы чыккан, бирок анын бул жарлыктын ишке ашуусуна каршы турган жетиштүү колдоочулары болгон.<ref>Mango, Andrew. ''Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey'', (Overlook TP, 2002), стр. 249.</ref> 1919-жылы 27-декабрда Мустафа Кемелди Ангоранын ([[Анкара]]) тургундары кубануу менен тосуп алышкан. Константинополь Антанта аскерлери тарабынан басып алуудан кийин (1918-ж. ноябрь) жана Осмон парламенти тарагандан кийин (1920-ж. 16-март) Кемел Ангорада өзүнүн парламентин – [[Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушу|Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушү]] (ТУУЧ) чакырган, биринчи жыйын анын ичинен 1920-жылдын 23-апрелинде ачылган. Кемал өзү парламенттин төрагасы жана Улуу Улуттук Чогулушун өкмөт башчысы болуп шайланды, ал кийин ыйгарым укуктардын эч бири тарабынан таанылбайт. 29-апрелде Улуу Улуттук Чогулушу анын легитимдүүлүгүнө шек келтиргендерди өлүм жазасына кесүү боюнча мыйзамды кабыл алды. Буга жооп кылып Стамбулдагы султан өкмөтү 1-майда Мустафа Кемелди жана анын тарапкерлерин өлүм жазасына кескен жарлык чыгарган.<ref>Mango, Andrew. ''Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey'', (Overlook TP, 2002), стр. 279.</ref>. Кемелисттердин негизги токтоосуз милдети түндүк-чыгышта армяндарга, батышта гректерге каршы, ошондой эле Антанта тарабынан түрк жерлерин оккупациялоо жана калган капитуляциялардын иш жүзүндө режимине каршы күрөшүү болгон.<ref>''Мустафа Кемаль.'' Путь новой Турции. — Литиздат Н. К. И. Д., Т. I, 1929. — С. 403 (Примечание 51).</ref><ref>«Режим капитуляций» в Оттоманской империи — совокупность договоров («капитуляции») Порты с некоторыми западными державами, которые оттоманское правительство заключало с [[XVI век]]а и которые предусматривали [[иммунитет]]ный статус и иные привилегии для иностранных подданных на территории Оттоманской империи. Капитуляционный режим, который формально был отменен нотой Порты от 9 сентября 1914 года с 1 октября 1914 года, привёл к преобладанию в крупной оттоманской коммерции иностранных резидентов империи (см.: ''Шеремет В.'' Босфор. — {{М.}}, 1995. — С. 81.)</ref>. 1920-жылдын 7-июнунда Ангора өкмөтү Осмон импараторлугунун мурунку бардык келишимдерин жараксыз деп жарыялаган; Мындан тышкары, ТУУЧ өкмөтү четке кагып, акыры согуштук аракеттер менен 1920-жылдын 10-августунда султан өкмөтү менен Антанта өлкөлөрүнүн ортосунда кол коюлган Севр келишимин ратификациялоону үзгүлтүккө учураткан, алар импараторлугунун түрк калкына карата адилетсиздик деп эсептешкен. . Келишимде каралган эл аралык сот механизми түзүлбөгөн кырдаалдан пайдаланып кемалисттер британ аскерлеринин арасынан барымтага алып, аларды Жаш түрк өкмөтүнүн мүчөлөрүнө жана Мальтада атайылап интернацияланган башка адамдарга алмаштыра башташкан. армяндарды өлтүрүү. Ушундай эле механизм [тактоо үчүн] жылдардан кийин [[Нюрнберг процесси|Нүрнберг процесси]] болгон.<ref>[[Барсегов, Юрий Георгиевич|Барсегов Ю. Г.]]: [http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v2-2/252-288.htm#4 Геноцид армян: Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества. — Т. 2. — Ч. 2.: Вопрос о создании международного уголовного суда в рамках Парижской мирной конференции; комиссия пятнадцати].</ref> == Түрк-Армян согушу. ОСФСР менен мамилелер == Түрк-армян согушунун негизги этаптары: Сарыкамыш (20.09.1920), Карс (30.10.1920) жана Гюмри (1920-ж. 7-ноябрь) шаарларынын алынышы. Кемелисттердин армяндарга, кийинчерээк гректерге каршы согуштук ийги-ликтеринде 1920-жылдын кузундан тартып 1922-жылга чейин ОСФСРдин өкмөтү тарабынан көрсөтүлгөн улуттуу финансылык жана согуштук жардамдын зор мааниси бар.<ref>''Шеремет В.'' Босфор. — {{М.}}, 1995. — С. 241.</ref>. 1920-жылы эле Кемелдин Ленинге 1920-жылдын 26-апрелинде жардам сурап кайрылган катына жооп кылып О[[Орусия Советтик Федеративдик Социалисттик Республикасы|СФСР]] өкмөтү<ref>Международная жизнь. — {{М.}}, 1963. — № 11. — С. 147—148. (первая публикация письма в извлечении).</ref> 6000 мылтык, 5 миллиондон ашык патрон, 17 600 снаряд жана 200,6 кг алтын куйма жөнөткөн.<ref name="Справ">Международная жизнь. — {{М.}}, 1963. — № 11. — С. 148 (справочная информация от редакции журнала).</ref>. Кемелисттер. Мустафа Кемелдин 1920-жылдын 26-апрелинде [[Владимир Ленин|Владимир Ленинге]] жазган катында башка нерселер менен катар: «Биринчи. Биз езубуздун бардык ишибизди жана бардык согуштук операцияларыбызды орус большевиктери менен айкалыштырууга милдеттенебиз, алардын максаты — империалисттик екметтерге каршы курешуу жана бардык эзилгендерди алардын бийлиги астынан бошотуу <...> <ref>Цит. по: Международная жизнь. — {{М.}}, 1963. — № 11. — С. 147.</ref>«1920-жылдын экинчи жарымында Кемел Коминтернден финансы алуу учун анын карамагында тур-киянын коммунисттик партиясын тузуу;<ref>''Шеремет В.'' Босфор. — {{М.}}, 1995. — С. 227—228.</ref> бирок 1921-жылдын 28-январында анын санкциясы менен түрк коммунисттеринин жетекчилиги жоюлган.<ref>''Шеремет В.'' Босфор. — {{М.}}, 1995. — С. 228.</ref>. 1921-жылдын 16-мартында [[Москва|Москвада]] түзүлгөн «Достук жана бир туугандык» келишими боюнча (бул боюнча мурдагы Россия империясынын бир катар аймактары Түркияга өткөн: Карс облусу жана Сурмали округу) Анкаранын екмету акысыз финансылык жардам, ошондой эле курал-жарак менен жардам берген, ага ылайык Совет екмету 1921-жылы кемалисттерге 10 миллион рубль жиберген. алтын, 33 миңден ашык мылтык, 58 миллионго жакын патрон, 327 окыргыттар, 54 артиллерия, 129 миңден ашык снаряд, бир жарым миң кылыч, 20 миң противогаз, 2 аскер-деңиз флоту жана «көп сандагы башка аскер күчтөрү бар. жабдуулар». 1922-жылы ОСФСРдин екмету Кемал екметунун екулдерун [[Генуя конференциясы|Генуя конференция]]сына чакыруу женундегу сунуш менен чыкты, бул ТУУЧту иш жузун-де эл аралык таанууну билдирген. == Грек-түрк согушу == {{Негизги макала|Грек-түрк согушу (1919-22)}} [[Файл:Çerkez_Ethem,_Çerkez_savaşçıları_ve_Mustafa_Kemal_Atatürk,_06-1920.jpg|right|thumb|306x306px|<center>1920-жылы июнда Ататүрк черкестердин курчоосунда.</center>]] Түрк тарыхнаамасында «Түрк элинин улуттук боштондук согушу» 1919-жылдын 15-майында [[Измир|Смирнада]] шаарга түшкөн гректерге карата алгачкы ок атуу менен башталган деп эсептелинет. Смирнаны грек аскерлери басып алуу Мудрос келишиминин 7-статьясына ылайык ишке ашырылган. Согуштун негизги этаптары: * Чукурова, Газиантеп, Кахраманмараш жана Шанлыурфа аймактарын коргоо (1919-1920); * Инөнүнүн биринчи жеңиши (1921-ж. 6-10-январь); * Инөнүнүн экинчи жеңиши (23-март - 1-апрель, 1921-жыл); * Эскишехирдеги жеңилүү (Афьонкарахисар-Эскишехир согушу), Сакарьяга чегинүү (1921-ж. 17-июль); * Сакарьядагы салгылашта жеңиш (1921-ж. 23-август-13-сентябрь); * Жалпы чабуул жана Домлупынардагы гректерди жеңүү (азыркы Күтахья, [[Түркия]]; 1922-жылдын 26-августунан 9-сентябрына чейин)..<ref>''Дайнес В. О.'' Военная деятельность Мустафы Кемаля Ататюрка. // [[Военно-исторический журнал]]. — 1987. — № 9. — С.86-91.</ref> Сакариядагы жеңиштен кийин ТУУЧ Мустафа Кемелге «гази» титулун жана маршал титулун ыйгарган (21.09.1921). [[Файл:Atatürk_askerî_birlikleri_denetlerken,_İzmit,_18_Haziran_1922.png|thumb|306x306px|<center>Ататүрк 1922-жылы 18-июнда түрк аскерлерин текшерүүдө</center>]] 1922-жылы 18-августта Кемел чечкиндүү чабуулга өтүп, 26-августта гректердин позициялары талкаланып, грек армиясы чындыгында согуштук жөндөмдүүлүгүн жоготкон. Афйонкарахисар 30-августта, Бурса 5-сентябрда алынган. Грек армиясынын калдыктары Смирнага агылып келген, бирок эвакуация үчүн флот жетишсиз болгон. Гректердин үчтөн биринен көбү эвакуациялоого жетишкен. Түрктөр 40 миң кишини, 284 мылтык, 2 миң пулемёт жана 15 самолетту колго түшүрүшкөн. Грек чегинүү учурунда эки тарап тең өз ара ырайымсыздык кылышкан: гректер түрктөрдү, түрктөр гректерди өлтүрүп, тоноп кетишкен. Эки тараптан тең миллионго жакын адам үй-жайсыз калды.<ref name="Соколов">''Соколов Б.'' [http://www.bibliotekar.ru/encW/100/82.htm Греко-турецкая война]</ref>. 9-сентябрда түрк аскерлеринин башында Кемел Смирнага кирди; шаардын грек жана армян бөлүгү толугу менен өрттөлгөн; бүт грек калкы качып же жок кылынган. Кемел өзү гректер менен армяндардын шаарын өрттөгөн деп айыптаган, ошондой эле кемалисттер кирген биринчи күнү шейит болуп каза болгон Смирна митрополити Хризостомусту жеке өзү айыптаган (колбашчы Нуреддин Паша ага чыккынчылык кылган). аны ырайымсыз кыйноолордон кийин өлтүргөн түрк элине. Азыр олуя катары ыйыкталган.)<ref name="Хризост">«According to the French observers,…'The mob took possession of Metropolitan Chrysostom and carried him away,…a little further on, in front of an Italian hairdresser named Ismail…they stopped and the Metropolitan was slipped into a white hairdresser’s overall. They began to beat him with their fists and sticks and to spit on his face. They riddled him with stabs. They tore his beard off, they gouged his eyes out, they cut off his nose and ears.' The French soldiers were disgusted by what they saw and wished to intervene, but their commanding officer was under orders to remain strictly neutral. At the point of a revolver, he forbade his men from saving the metropolitan’s life. Chrysostom was dragged into a backstreet in the Iki Cheshmeli district, where he eventually died from his terrible wounds». ''Giles Milton.'' Paradise Lost: Smyrna 1922: The Destruction of Islam’s City of Tolerance. Hodder & Stoughton Ltd., London, 2008. pp.268-269.</ref><ref>''Иеромонах Игнатий (Шестаков), Анатолий Чуряков.'' [http://www.pravoslavie.ru/cgi-bin/sykon/client/display.pl?sid=225&did=2192&do_action=viewdoc Священномученик Хризостом, митрополит Смирнский (1867—1922)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513021519/http://www.pravoslavie.ru/cgi-bin/sykon/client/display.pl?sid=225&did=2192&do_action=viewdoc|date=2009-05-13}} {{недоступная ссылка|число=14|месяц=05|год=2013|url=http://www.pravoslavie.ru/cgi-bin/sykon/client/display.pl?sid=225&did=2192&do_action=viewdoc}}</ref>). Кемел 1922-жылдын 17-сентябрында Тышкы иштер министрине телеграмма жиберип, анда төмөнкү версияны сунуш кылган: шаарды гректер жана армяндар өрттөшкөн, аларды митрополит Хризостом үндөгөн. шаар христиандардын диний милдети болгон; түрктөр аны сактап калуу үчүн баарын жасады.<ref>''Bilal Şimşir'', 1981. Atatürk ile Yazışmalar, Kültür Bakanlığı</ref>. Кемел француз адмиралы Дүмеснилге да ушундай деди: «''Биз бир кутум болгонун билебиз. Биз атүгүл армян аялдарынан өрт коюу үчүн керектүү нерселердин бардыгын таптык... Шаарга келгенге чейин храмдарда алар ыйык милдетке — шаарды өрттөөгө чакырышты. Түрк лагериндеги согушту чагылдырган жана окуялардан кийин Измирге келген француз журналисти Берта Жорж-Голи мындай деп жазган''<ref>''Nicole and Hugh Pope.'' Turkey unveiled: a history of modern Turkey, Woodstock, N.Y.: Overlook Press, 2004, p. 58 ISBN 1-58567-581-4</ref>'':'' «''Түрк аскерлери өз алсыздыктарына ынанып, бир үйдү жалындын кантип каптаганын көргөндө ишенимдүү көрүнөт. экинчиси, аларды жинди кыжырдануу менен басып алышты жана алар армян кварталын талкалап салышты, алардын айтымында, биринчи өрттөөчүлөр ошол жерден келишкен''». Кемелдин Измирдеги кыргындан кийин айткан сөздөрү менен эсептелинет: «''Биздин алдыбызда Түркиянын христиан саткындарынан жана чет элдиктерден тазаланганынын белгиси бар. Мындан ары Түркия түрктөргө таандык''».<ref name="Мусский">''Мусский И. А.'' 100 великих диктаторов. — М.: Вече, 2000. — С. 408.</ref>. Британ жана француз өкүлдөрүнүн кысымы астында Кемел акыры христиандарды эвакуациялоого уруксат берген, бирок 15 жаштан 50 жашка чейинки эркектер эмес: алар ички иштерге мажбурлап иштетүү үчүн сүргүнгө айдалган жана көпчүлүгү өлүшкөн.<ref>''John P. Kinross.'' Atatürk: a biography of Mustafa Kemal, father of modern Turkey. New York, 1965, p. 369—370.</ref>. 1922-жылы 11-октябрда Антанта мамлекеттери кемелисттик өкмөт менен элдешүү келишимине кол коюшуп, Грекия 3 күндөн кийин ага кошулган; акыркысы Чыгыш Фракиядан чыгып кетүүгө аргасыз болгон, ал жерден православ (грек) калкын эвакуациялаган. 1923-жылдын 24-июлунда [[Лозанна шаары|Лозанна]]да согушту токтоткон жана Түркиянын батышындагы азыркы чек араларын аныктаган Лозанна келишимине (1923) кол коюлган. Лозанна келишими башка нерселер менен катар Түркия менен Грекиянын ортосундагы калкты алмашууну караган, бул гректердин Анадолудагы көп кылымдык тарыхынын ([[Кичи Азия]] апааты) бүтүшүн билдирген. Ошол эле жылдын 6-октябрында кемалисттер [[Антантa|Антанта]] тарабынан эвакуацияланган Константинополго киришкен. == Султанаттын жоюлушу. Республиканын түзүлүшү == [[Файл:Atatürk_TBMM'den_çıkarken.jpg|right|thumb|306x306px|<center>Ататүрк мажлис имаратынан чыгып кетти.</center>]] [[Файл:Ataturk_Amanulla.jpg|thumb|306x306px|<center>[[Ооганстан]]дын кыралы [[Аманулла-хан|Аманулла Хан]] менен.</center>]] 1920-жылдын 23-апрелинде ошол кездеги мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлигин бириктирген өзгөчө бийлик органы болгон Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушун (ТУУЖ) ачылышы Түркия Республикасынын түзүлүшүнүн жарчысы болуп калды<ref>{{Cite web|url=http://www.turkishconsulategeneral.us/abtturkey/govt/legi.shtml|title=Turkish Grand National Assembly (TGNA)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110203082757/http://www.turkishconsulategeneral.us/abtturkey/govt/legi.shtml|archivedate=2011-02-03|accessdate=2011-03-02|deadlink=yes}}</ref>. Кемел ВНСТтин биринчи төрагасы болуп калды. 1922-жылы 2-ноябрда [[халифат]] менен султандык бири-биринен бөлүнгөн; султандык жоюлган. Кемел 1922-жылы 1-ноябрда ТУУЖдун жыйынында сүйлөгөн сөзүндө Халифат жана Осмон династиясынын тарыхына экскурсия жасап, өзгөчө мындай дейт:<blockquote> « Акыры Осмон династиясынын 36- жана акыркы падишасы [[Мехмед VI|Вахидаддин]]дин тушунда түрк улуту кулчулуктун туңгуюгуна чөмүлдү. Миңдеген жылдар бою эгемендүүлүктүн асыл символу болгон бул эл туңгуюкка тепкиле турган болду. Соттолгондун мойнуна жипти чыңдап бер деп көрсөтмө берүү үчүн кандайдыр бир адамдык сезими жок, жүрөгү жок бир жандыкты издеп жатышкандай эле, бул соккуну жетүү үчүн да чыккынчы, эркекти табыш керек эле. абийирсиз, татыксыз жана чыккынчы. Өлүм жазасына тартылгандар ушундай ыплас макулуктун жардамына муктаж. Бул жаман жазалоочу ким болушу мүмкүн? Түркиянын эгемендигине чекит коюп, түрк улутунун жашоосуна, ар-намысына, ар-намысына кол салган ким? Түркияга каршы жарыяланган өлүм жазасына туруштук берүүгө кимдин кайраттуулугу бар? (Кыйкырык: «Вахидеддин, Вахидеддин!», ызы-чуу.) (Паша, улантып:) Ооба, тилекке каршы, бул эл башына келген жана аны [[суверен]]ом, падишах, халифа кылып дайындаган Вахидеддин... (Кыйкырып: «[[Аллах]] ага наалат болсун!») »</blockquote>Кемел 1922-жылы 19-ноябрда Халифаттын тактысына Улуу Улуттук Чогулуш тарабынан шайланган Абдулмежит IIге телеграмма аркылуу мындай кабар берген: Душмандардын Исламга акаарат келтирүүчү жана зыяндуу сунуштарын кабыл алган Вахидаддин мусулмандардын ортосуна ыдыратууну, ал тургай, кан төгүүгө себепкер болгон. алардын арасында кыргын. <…>” 1923-жылы 29-октябрда Кемел президент болгон жумурият жарыяланган. 1924-жылы 20-апрелде Түркия Республикасынын 1961-жылга чейин күчүндө болгон 2-мыйзамтизмеси кабыл алынган.<ref>Цит. по: Мустафа Кемаль. ''Путь новой Турции''. М., 1934, Т. IV, стр. 282—283.</ref> == Ататүрктүн ыслаттары == [[Файл:Atatürk_Samsun-Çarşamba_demiryolu_temel_atma_töreni_konuşması.jpg|thumb|306x306px|<center>Саясаттын багыттарынын бири өлкө боюнча транспорт тармагын өнүктүрүү болгон. Сүрөттө Ататүрк Самсун-Чаршамба темир жол линиясын салуу аземинде сүйлөп жатат (1924).</center>]] Орус түркологу В.Г.Киреевдин айтымында, интервенттерди аскердик жеңиш ал «жаш республиканын улуттук, патриоттук күчтөрү» деп эсептеген кемалисттерге түрк коомун жана мамлекетин андан ары өзгөртүү жана жаңылоо укугун камсыз кылууга мүмкүндүк берди. Кемалисттер өз позицияларын канчалык чыңдашкан сайын, алар европалаштыруунун жана секуляризациянын зарылдыгын ошончолук көп жарыялашты.<ref>''Киреев Н. Г.'' История Турции XX в. — {{М.}}: ИВ РАН; Крафт+, 2007. — С. 157.</ref> Модернизациянын биринчи шарты светтик мамлекетти түзүү болгон. 1924-жылы 29-февралда Түркиянын акыркы халифинин Стамбулдагы мечитке зыяратынын акыркы салттуу жума аземи болгон. Эртеси ТУУЖ кезектеги жыйынын ачып жатып, Мустафа Кемел ислам динин саясий курал катары кылымдар бою колдонулуп келе жаткандыгы тууралуу айыптоочу сөз сүйлөп, анын «чыныгы максатына» кайтарылышын, тез арада жана эң чечкиндүү түрдө сактап калуусун талап кылды. «Ыйык диний баалуулуктар» ар кандай «караңгы максаттардан» жана каалоолордон». 3-мартта М.Кемелдин төрагалыгы алдында өткөн Жогорку Кеңештин жыйынында башкалардын катарында Түркияда шарият сот өндүрүшүн жокко чыгаруу, вакфтын мүлкүн вакфтардын башкы башкармалыгынын карамагына өткөрүү боюнча мыйзамдар кабыл алынды.<ref>Bulut F. Tarikat sermayesinin yükselişi. Ankara, 1995, c. 364</ref> Ошондой эле бардык илимий жана окуу жайларын Билим берүү министрлигине өткөрүп берүү, улуттук билим берүүнүн бирдиктүү светтик системасын түзүү каралган. Бул буйруктар чет элдик окуу жайларга жана улуттук азчылыктардын мектептерине да тиешелүү. 1926-жылы жарандык укуктун либералдык светтик принциптерин белгилеген жаңы [[Жарандык кодекс]] кабыл алынган, менчик, кыймылсыз мүлккө менчик - жеке, биргелешкен ж.б. түшүнүктөрдү аныктаган. Кодекс Швейцариянын жарандык кодексинин текстинен кайра жазылган, андан кийин Европадагы эң алдыңкы. Ошентип, Мажалла, Осмон мыйзамдарынын жыйындысы, ошондой эле 1858-жылкы Жер кодекси өткөнгө кетти. Жаңы мамлекеттин калыптанышынын алгачкы этабында Кемелдин негизги кайра курууларынын бири анын социалдык-экономикалык түзүлүшүнүн өнүкпөгөндүгү менен аныкталган экономикалык саясат болгон. 14 миллион калктын 77%ы жакыны айылдарда жашаса, 81,6%ы айыл чарбасында, 5,6%ы өнөр жайда, 4,8%ы соодада жана 7%ы тейлөө тармагында иштеген. Улуттук доходдо айыл чарбасынын улушу 67 пайызы, өнөр жайынын 10 пайыздын тузду. Темир жолдордун көбү чет элдиктердин колунда калган. Банк, камсыздандыруу компаниялары, муниципалдык ишканалар, тоо-кен ишканалары да чет өлкөлүк капиталдын басымдуу бөлүгүн түзгөн. Борбордук банктын функцияларын англис жана француз капиталы көзөмөлдөгөн Осмон банкы аткарган. Жергиликтүү өнөр жай, бир нече өзгөчөлүктөрдөн тышкары, кол өнөрчүлүк жана майда кол өнөрчүлүк менен көрсөтүлгөн.<ref>Киреев Н. Г. История Турции XX в. — М.: ИВ РАН: Крафт+, 2007. с. 178.</ref> [[Файл:Sivas_Turkish_alphabet.jpg|thumb|306x306px|<center>Ататүрк Сивастагы жаңы түрк алфавити үчүн кампания учурунда (1928).</center>]] 1924-жылы Кемелдин жана Межлистин бир катар депутаттарынын колдоосу менен Бизнес банкы түзүлгөн. Ал өзүнүн ишмердүүлүгүнүн алгачкы жылдарында эле Turk Telsiz Telefon компаниясынын 40% акциясынын ээси болуп, Анкарада ошол кездеги эң чоң Анкара Палас мейманканасын курган, жүндөн токулган кездеме фабрикасын сатып алып, кайра уюштурган жана бир нече Анкарага насыя берген. тифтик жана жүн экспорттогон соодагерлер. 1927-жылдын 1-июлунан тартып күчүнө кирген өнөр жайды өнүктүрүү жөнүндөгүү мыйзам биринчи даражадагы мааниге ээ болгон. Мындан ары ишкана курууну көздөгөн өнөр жайчы 10 гектарга чейинки жер тилкесин бекер ала алат. Чатыры жабылган жайларга, жерге, пайдага ж.б. салыктардан бошотулган. Ишкананын курулуш-өндүрүштүк ишмердүүлүгү үчүн алынып келинген материалдар бажы алымдарына жана салыктарына салынган эмес. Ар бир ишкананын өндүрүштүк ишинин биринчи жылында продукциянын өзүнө турган наркына өзүнө турган наркынын 10 пайызы өлчөмүндө кошумча акы белгиленген.<ref>Teşviki Sanayı hakkında Mevzuat ve Şurai devlet İçtihadatı. Ankara, 1939, c. 13-17.</ref> 1920-жылдардын аягында өлкөдө дээрлик бум кырдаал түзүлдү. 1920—1930-жылдарда жалпы капиталы 112,3 миллион лира болгон 201 акционердик коом, анын ичинде чет өлкөлүк капитал менен 66 ишкана (42,9 миллион лира) түзүлгөн.<ref>Ökçün A.G. 1920—1930 yılları arasında kurulan Türk anonim şirketlerinde yabancı sermaye. Ankara, 1971, c. 155—181</ref> Агрардык саясатта жери жок жана жери жок дыйкандардын ортосунда бөлүштүрүлгөн мамлекет вакф мүлкүн, мамлекеттик мүлктү жана өлкөдөн чыгып кеткен же каза болгон христиандардын жерлерин улутташтырган. Күрттөрдүн шейх Саид көтөрүлүшүнөн кийин натуралай ашар салыгын жоюу жана чет элдик «Режи» тамеки фирмасын жоюу жөнүндө мыйзамдар кабыл алынган (1925). Мамлекет айыл чарба кооперативдерин түзүүгө көмөктөшкөн. Түрк лирасынын курсун кармап туруу жана валюта менен соода кылуу үчүн 1930-жылдын мартында убактылуу консорциум түзүлүп, анын курамына Стамбулда иштеген бардык ири улуттук жана чет элдик банктар, ошондой эле Түркиянын Финансы министрлиги кирген. Консорциум түзүлгөндөн кийин алты айдан кийин чыгаруу укугу берилди. Акча системасын тартипке келтирүү жана түрк лирасынын курсун жөнгө салуудагы дагы бир кадам 1930-жылы июль айында Борбордук банктын түзүлүп, кийинки жылдын октябрында ишин баштаган. Жаңы банктын ишмердүүлүгүнүн башталышы менен консорциум жоюлуп, эмиссия укугу Борбордук банкка өткөн<ref>Bener E. Türkiye’de para ve kambyo denetimi. Ankara, 1968, c.91, 109, 111</ref>. Ошентип Осмон банкы түрк каржы системасында үстөмдүк кылуучу ролду ойнобой калды. [[Файл:Ataturk_visits_a_school.jpg|thumb|306x306px|<center>Ататүрк Измир орто окууканада (1931).</center>]] # Саясий өзгөрүүлөр: #* Султанаттын жоюлушу (1922-ж. 1-ноябрь). #* Элдик партиянын түзүлүшү жана бир партиялуу саясий жүйөнүн орношу (1923-. 9-сентябрь). #* Жумуриятынын жарыяланышы (1923-ж. 29-октябрь). #* Халифаттын жоюлушу (1924-ж. 3-март) # Коомдук турмуштагы өзгөрүүлөр: #* Баш кийим жана кийим ыслаты (1925-ж. 25-ноябрь) #* Диний монастырлардын жана ордендердин ишмердүүлүгүнө тыюу салуу (1925-ж. 30-ноябрь). #* Убакыттын, жылсанактын жана өлчөө чараларынын эл аралык жүйөнүн киргизүү (1925-1931-ж.). #* Аялдарга эркектер менен бирдей укуктарды берүү (1926-1934-ж.). #* Тегатынын мыйзамы (1934-ж. 21-июнь). #* Ысымдарга префикстерди лакап аттар жана титулдар түрүндөгү жокко чыгаруу (1934-ж. 26-ноябрь). # Укуктук чөйрөдөгү өзгөртүүлөр: #* Мажалланын (шариятка негизделген мыйзамдардын кодексинин) жоюлушу (1924-1937). #* Жаңы Жарандык кодекстин жана башка мыйзамдардын кабыл алынышы, анын натыйжасында мамлекеттик башкаруунун лайык жүйөсйнө өтүү мүмкүн болду. # Билим берүү тармагындагы өзгөрүүлөр: #* Бардык агартуу органдарын бирдиктүү жетекчиликке бириктирүү (1924-ж. 3-март). #* Жаңы түрк алиппесинин кабыл алынышы (1928-ж. 1-ноябрь). #* Түрк тил жана түрк тарых коомдорунун түзүлүшү. #* Университетте билим берүүнү тартипке келтирүү (31-май, 1933-ж.). #* Көркөм өнөр тармагындагы жаңылыктар. # Экономика чөйрөсүндөгү кайра түзүүлөр: #* Ашар жүйөсүнүн жоюу (айыл чарбасына салык салуу эскирген). #* Айыл чарбасында жеке ишкерликти өнүктүрүү. #* Улгулуу айыл чарба ишканаларын тузуу. #* Өнөр жай жана енер жай ишканаларын тузуу жөнүндө мыйзамы жарыялоо. #* Өнөр жайды өнүктүрүүнүн 1-жана 2-пландарынын кабыл алынышы (1933-1937-ж.), өлкөнүн бардык аймактарында жолдорду куруу. [[Файл:Atatürk'ün_993_814_seri_numaralı_nüfus_cüzdanı.jpg|thumb|306x306px|<center>Ататүрктүн паспорту (1934-ж.).</center>]] Ататүрк эки жолу, 1920-жылдын 24-апрелинде жана 1923-жылдын 13-августунда ТУУЖдун төрагалыгына шайланган. Бул кызмат мамлекет жана өкмөт башчыларынын кызматтарын бириктирди. 1923-жылы 29-октябрда Түркия Республикасы жарыяланып, анын биринчи президенти болуп Ататүрк шайланган. Мыйзамтизмеге ылайык, төрт жылда бир жолу президенттик шайлоо өтүп, Түркия Улуу Улуттук Жыйыны 1927, 1931 жана 1935-жылдары Ататүрктү бул кызматка шайлаган. 1934-жылы 24-ноябрда Түркия мажлиси ага «Ататүрк» («түрктөрдүн атасы» же «улуу түрк») тегатысын ыйгарган. == Кемелизм == {{Негизги макала|Кемелизм}} Кемел алдыга койгон жана Кемелизм деп аталган элесилим дагы эле Түркия Республикасынын расмий идеологиясы катары каралууда. Ал 6 пунктту камтыйт, кийинчерээк 1937-жылдагы конституцияда бекитилген: # Жумуриятчылык # [[Улутчулдук]] # Элчилик # Динсизчилдик # Мамлекетчилик # Төңкөрүшчүлүк Улутчулдукка ардактуу орун берилген, ал режимдин негизи катары көрүлгөн.<ref name="Данилов">{{Статья|ссылка=http://www.middleeast.org.ua/research/turkey8.htm|автор=Данилов, В. И.|заглавие=Метаморфозы турецкого национализма|год=2000|место=М.|издание=Ближний Восток и современность|издательство=Институт изучения Израиля и Ближнего Востока|выпуск=9|страницы=20—35|isbn=5-89394-043-1}}</ref> «Улутчулдук» принциби улутчулдук менен байланышкан, ал түрк коомунун биримдигин жана анын ичиндеги класстар аралык тилектештикти, ошондой эле элдин эгемендигин (жогорку бийликти) жана анын өкүлү катары ТУУЧту жарыялаган.<ref name="Мухам">{{Книга|ссылка=https://web.archive.org/web/20050407002425/http://turkolog.narod.ru/info/turk-32.pdf|автор=Мухаметдинов Р. Ф.|заглавие=Зарождение и эволюция тюркизма|год=1996|место=Казань|издательство=Заман|страницы=154 слл|страниц=270|isbn=5-89052-005-9}}</ref><ref name="Данилов2">{{Статья|ссылка=http://www.middleeast.org.ua/research/turkey8.htm|автор=Данилов, В. И.|заглавие=Метаморфозы турецкого национализма|год=2000|место=М.|издание=Ближний Восток и современность|издательство=Институт изучения Израиля и Ближнего Востока|выпуск=9|страницы=20—35|isbn=5-89394-043-1}}</ref><ref name="Добаев">{{Книга|ссылка=https://web.archive.org/web/20080619004755/http://ippk.edu.mhost.ru/elibrary/elibrary/autors/aut_01/aut_01_06.htm|автор=Добаев И. П.|заглавие=Исламский радикализм: генезис, эволюция, практика|ответственный=ответственный редактор профессор Волков Ю. Г. ; Ростовский государственный университет, Северо-Кавказская академия государственной службы|год=2003|место=Ростов-на-Дону|издательство=Издательство «СКНЦ ВШ»|страниц=416}}</ref> == Улутчулдук жана азчылыктарды түрктөштүрүү саясаты == [[Файл:Atatürk ve çiftçi.jpg|thumb|306x306px|<center>Ататүрк жана жаран.</center>]] Ататүрктүн айтымында, түрк улутчулдугун жана улуттун биримдигин бекемдеген элементтер<ref name="Мухам2">{{Книга|ссылка=https://web.archive.org/web/20050407002425/http://turkolog.narod.ru/info/turk-32.pdf|автор=Мухаметдинов Р. Ф.|заглавие=Зарождение и эволюция тюркизма|год=1996|место=Казань|издательство=Заман|страницы=154 слл|страниц=270|isbn=5-89052-005-9}}</ref>: # Улуттук макулдашуу пактысы. # Улуттук тарбия. # Улуттук маданият. # Тил, тарых жана маданияттын биримдиги. # Түрк өзүн-өзү аңдоо. # Руханий баалуулуктар. Бул концепциялардын алкагында жарандык этникалык жактан мыйзамдуу түрдө аныкталып, өлкөнүн бардык тургундары, анын ичинде калктын 20 пайыздан ашыгын түзгөн күрттөр түрктөр деп жарыяланды. Түрк тилинен башка бардык тилдерге тыюу салынган. Бүткүл билим берүү жүйөсү түрк улуттук биримдигинин духун тарбиялоого негизделген<ref name="Добаев3">{{Книга|ссылка=https://web.archive.org/web/20080619004755/http://ippk.edu.mhost.ru/elibrary/elibrary/autors/aut_01/aut_01_06.htm|автор=Добаев И. П.|заглавие=Исламский радикализм: генезис, эволюция, практика|ответственный=ответственный редактор профессор Волков Ю. Г. ; Ростовский государственный университет, Северо-Кавказская академия государственной службы|год=2003|место=Ростов-на-Дону|издательство=Издательство «СКНЦ ВШ»|страниц=416}}</ref><ref name="Кудряшова">[http://www.ia-centr.ru/expert/1269/ Юлия Кудряшова: Турецкий опыт для Казахстана] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216221409/http://ia-centr.ru/expert/1269/|date=2010-12-16}}</ref>. Бул постулаттар 1924-жылдагы мыйзамтизмеде, өзгөчө анын 68, 69, 70, 80-макаласында жарыяланган. Ошентип, Ататүрктүн улутчулдугу коңшуларга эмес, Түркиянын өз маданиятын жана каада-салтын сактап калууга аракет кылган улуттук азчылыктарга каршы чыкты: Ататүрк ырааттуу түрдө моноэтникалык мамлекетти куруп, түрк өзгөчөлүгүн күч менен сиңирип, алардын өздүгүн коргоого аракет кылгандарды кодулоонгон. Ататүрк өзү 1923-жылы 2-февралда жарыялаган {{quote|Түркияда мындан ары улуттук азчылыктар - түрктөр, гректер, армяндар, жөөтөр, чечендер жана башка бардык - биздин республиканын толук жарандары жок<ref>{{Cite web |title=0512/win /ktorova.htm Ататүрк улуттук жөнүндө азчылыктар |url=http://www.vestnik.com/issues/98/ |accessdate=2022-01-28 |archivedate=2022-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220128033824/http://www.vestnik.com/issues/98/ }}</ref>.}} Ататүрктүн бул сөзү түрк улутчулдугунун урааны болуп калды: «''Мен түркмүн» деген кандай бактылуу!'' ({{Lang-tr|Ne mutlu Türküm diyene!}})<ref>[http://www.litrossia.ru/2009/13/03963.html Гамсун и Ататюрк.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020035423/http://www.litrossia.ru/2009/13/03963.html|date=2011-10-20}}</ref>, мурда өзүн Осмон деп атаган улуттун өзүн таануусунун өзгөрүшүн символдоштурган. Бул сөз азыр да дубалдарга, эстеликтерге, көрнөк-жарнактарга, жада калса тоолорго да жазылып турат. Диний азчылыктар (армяндар, гректер жана еврейлер) менен кырдаал татаалыраак болгон, аларга Лозанна келишими өз уюмдарын жана окуу жайларын түзүү, ошондой эле улуттук тилди колдонуу мүмкүнчүлүгүн кепилдеген. Бирок, Ататүрк бул пункттарды ак ниет менен аткарууну көздөгөн эмес. «Жаран, түркчө сүйлө!» деген ураан менен түрк тилин улуттук азчылыктардын жашоосуна киргизүү үчүн акция башталды. Маселен, жөөттөрдөн өз эне тилин таштап, түрк тилине өтүүнү талап кылышкан, бул мамлекетке берилгендиктин далили катары кабыл алынган.<ref name="КЕЭ">{{ЭЕЭ|14185|Турция}}</ref> Ошол эле учурда басма сөз диний азчылыктарды «чыныгы түрк болууга» чакырып, муну ырастап, Лозаннада аларга кепилдик берилген укуктардан ыктыярдуу түрдө баш тартууга чакырды.<ref name="КЕЭ2">{{ЭЕЭ|14185|Турция}}</ref> Еврейлерге келсек, буга 1926-жылдын февраль айында 300 турк еврей Испанияга жиберген имиш делген тийиштуу телеграмманы газеталар жарыялоо менен жетишилди (ошол эле телеграмманын авторлорунун да, адресаттарынын да аты атал-ган эмес). Телеграмма ачыктан-ачык жалган болсо да, жөөтөр аны жокко чыгарууга батынышкан жок. Натыйжада Түркиядагы жөөт жамаатынын автономиясы жоюлган; анын жөөт уюмдары жана мекемелери өз иштерин токтотууга же негизинен кыскартууга туура келди. Аларга башка өлкөлөрдөгү жөөт жамааттары менен байланыш түзүүгө жана эл аралык жөөт бирикмелеринин ишине катышууга катуу тыюу салынган.<ref name="КЕЭ3">{{ЭЕЭ|14185|Турция}}</ref> Жүйүттөрдүн улуттук-диний билими чындыгында жоюлган: еврейлердин салттары жана тарыхы боюнча сабактар ​​жокко чыгарылып, еврей тилин үйрөнүү тиленүүлөрдү окуу үчүн зарыл болгон минималдуу деңгээлге чейин кыскарган. Ататүрк өзү жөөттөр тууралуу мындай деди:<blockquote>Биздин өлкөдө Түркия жана анын өкмөтү өзгөчө, жакын мамиледе болгон жарандардын тобу бар. Бул топ биздин өлкөдө көптөгөн кылымдар катары менен жашап келген испаниялык сефард еврейлеринен турат. [[Сефардия|Сефард]]дар Түркияга алыскы өлкөдөн келишкен жана ошондон бери Түркияны талыкпастан өздөрүнүн чоң билими жана таланттары менен байытып келишет. Түркия бул кереметтүү элге карыз болгон жок жана сефард жөөттөрүнүн өлкөбүздө тынч жана бактылуу жашашы үчүн колунан келгендин баарын жасады. Ушундай болгон, азыр да ошондой жана келечекте да ошондой болот<ref>{{Cite web |title=Ататүрк жөөттөр жөнүндө |url=http://www.vestnik.com/issues/98/0512/win/ktorova.htm |accessdate=2022-01-28 |archivedate=2013-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927133159/http://www.vestnik.com/issues/98/0512/win/ktorova.htm }}</ref>.</blockquote>Жөөттөр мамлекеттик мекемелерге кызматка кабыл алынбай, аларда мурда иштегендер Ататүрктүн тушунда иштен бошотулган; армияда офицерлерди кабыл алышкан эмес жана аларга курал-жарак менен да ишенишкен эмес — алар эмгек батальондорунда аскердик кызматты этешкен. == Жеке жашоо == [[Файл:Atatürk_in_Edremit,_1923.jpg|right|thumb|<center>Ататүрк жана жубайы Латифе Ушаклыгил Эдремитте, 1923-ж.</center>]] [[Файл:Mustafa_Kemal_and_Rukiye.jpg|right|thumb|<center>Ататүрк жана анын асырап алган кызы Рукие Эркин, 1926-ж.</center>]] 1923-жылы 29-январда Ататүрк Латифа Ушаклыгилге (Латифа Ушакизаде) үйлөнгөн. Түркия Республикасынын негиздөөчүсү менен бирге өлкөнү көп кыдырып чыккан Ататүрк менен Латифе-ханимдин баш кошуусу 1925-жылдын 5-августунда аяктаган. Ажырашууга бейрасмий версия боюнча аялынын Ататүрктүн иштерине такай кийлигишүүсү себеп болгон. Балалуу болгон эмес, бирок багып алган 8 кызды (Афет, Сабиха, Фикрие, Үлкү, Небиле, Рукие, Зехра жана Афифе) жана 2 уулду (Мустафа жана Абдурахим). Ататүрк бардык асырап алынган балдар үчүн жакшы келечекти камсыз кылган. Ататүрктүн багып алган кыздарынын бири тарыхчы, экинчиси биринчи түрк аял учкуч болгон. Ататүрктүн кыздарынын карьерасы түрк аялынын [[Эмансипация|эмансипациясынын]] кеңири жайылган үлгүсү болгон. == Ал масон болгон деген доомат == Кээ бир энциклопедияларда Ататүрк масон катары көрсөтүлгөн.<ref>Robert A. Minder, ''Freimaurer Politiker Lexikon'', Edition zum rauhen Stein, pp. 229–231. ISBN 3-7065-1909-7</ref><ref>''Atatürk, Kemal.'' In: Eugen Lennhoff, Oskar Posner: ''Internationales Freimaurerlexikon.'' 2006, ISBN 3-7766-2161-3, p. 92.</ref> Ататүрктүн тарыхчысы жана биографы Эндрю Манго анын масончулукка мүчөлүгүн толугу менен далилдей албаса да, ошого карабастан өтө ыктымал деп эсептейт.<ref>Andrew Mango, [http://books.google.de/books?id=cO50m62MA8AC&pg=PA93#v=onepage&q=masons&f=false ''Atatürk''], John Murray, 1999, p. 93 ISBN 0-7195-5612-0</ref> Фреймаурер-Викиде башка жерде анонимдүү түрк масону мындай деп жазганы айтылат: «Анын Салоникидеги Македония Рисорта ложасы менен байланышы италиялык энциклопедиядагы (Даниел Лигуда да) бир гана булак (ар дайым бирдей) менен тастыкталган. ...».<ref>{{Cite web |url=https://freimaurer-wiki.de/index.php/Keine_Freimaurer_sind |title=''Keine Freimaurer sind'' |access-date=2022-07-13 |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613014513/https://freimaurer-wiki.de/index.php/Keine_Freimaurer_sind |deadlink=no }}</ref> Гарольд Кортни Армстронг «Grey Wolf: Mustafa Kemal (Боз бөрү: Мустафа Кемал)» аттуу китебинде Ататүрктүн масондордун ырым-жырымдарын шылдыңдаганын белгилеген.<ref name="Армстронг1">Harold Courtenay Armstrong, ''Grey Wolf, Mustafa Kemal: An Intimate Study of a Dictator'' (fifth cheap edition, July 1935), [http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.201032/page/n37/mode/2up p. 37]. «He cared nothing for the international aims and troubles of Jews. He cared less for the Masonic Ritual and spoke of it with contempt. He was a Turk, proud of being a Turk, and only interested in saving Turkey from the incompetence and despotism of the Sultan and the grasping hands of the foreigners.» («Аны жөөттөрдүн эл аралык максаттары жана көйгөйлөрү кызыктырган эмес. Ал масондук ырым-жырымга анча маани бербей, бул тууралуу жек көрүү менен айткан. Ал түрк болгон, түрк болгонуна сыймыктанган жана Түркияны султандын жөндөмсүздүгүнөн, деспотизминен жана чет элдиктердин өжөр колдорунан сактап калууга гана кызыккан.».)</ref> 1926-жылы еврей жана масон экономисти Мехмет Жавид Бей Ататүрктүн буйругу менен өлүм жазасына тартылган.<ref name="Армстронг2">Harold Courtenay Armstrong, ''Grey Wolf, Mustafa Kemal: An Intimate Study of a Dictator'', Routledge Revivals, 1932</ref><ref>Andrew Mango, ''Atatürk'', John Murray, 1999, pp. 448—453</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/javid-cavid-bey-mehmed |title=Javid (Cavid) Bey, Mehmed |access-date=2022-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616024609/https://www.jewishvirtuallibrary.org/javid-cavid-bey-mehmed |archive-date=2021-06-16}}</ref> == Ататүрктүн хоббиси == Ататүрк китеп окуганды, музыканы, бийлегенди, ат мингенди жана сууда сүзгөндү жакшы көргөн, Румелиянын зейбек бийлерине, күрөшкө жана элдик ырларына абдан кызыккан, нарда жана бильярд ойногонду жактырган. Ал үй жаныбарларына – Сакария жылкысына жана Түлкү аттуу итке абдан жабышып калган. Ататүрк француз жана немис тилдерин билген, бай китепкана чогулткан. Ал туулуп-өскөн өлкөсүнүн көйгөйлөрүн жөнөкөй, жагымдуу маанайда талкуулап, илимпоздорду, искусство ишмерлерин, мамлекеттик ишмерлерди сый тамакка көп чакырчу. Жаратылышты сүйүп, өзүнүн атындагы токой чарбасына көп барып, ал жерде жүргүзүлүп жаткан иштерге жеке өзү катышкан. == Өмүрдүн акыры == 1937-жылы Ататүрк жерлерин казынага, кыймылсыз мүлкүнүн бир бөлүгүн [[Анкара]] жана [[Бурса]] шаарларынын мэрлерине берген. Ал мурастын бир бөлүгүн эжесине, асырап алган балдарына, түрк тил жана тарых коомдоруна берген. 1937-жылы ден соолуктун начарлашынын алгачкы белгилери байкалса, 1938-жылы май айында дарыгерлер өнөкөт аракечтиктен келип чыккан боор циррозуна диагноз коюшкан. Буга карабастан Ататүрк ден соолугунун абалы уруксат бергенде июлдун аягына чейин милдетин аткарууну улантты. Ататүрк 1938-жылы 10-ноябрда саат 9:50дө 57 жашында Стамбулдагы түрк султандарынын мурдагы резиденциясы Долмабахче сарайында каза болгон. Ататүрктүн сөөгү 1938-жылы 21-ноябрда Анкарадагы этнография музейинин аймагына коюлган. 1953-жылы 10-ноябрда сөөктөр Ататүрк үчүн курулган Аныткабир күмбөзүнө кайра коюлган. [[Файл:Ankara asv2021-10 img04 Anıtkabir.jpg|right|thumb|200x200px|<center>Ататүрктүн күмбөзү (Аныткабир)</center>]] Ататүрктүн мураскорлорунун тушунда анын өлгөндөн кийин инсанга сыйынуусу өнүккөн, бул [[Кеңештер Бирлиги|СССР]]деги Ленинге жана 20-кылымдагы көптөгөн эгемендүү мамлекеттердин негиздөөчүлөрүнө болгон мамилени эске салат. Ар бир шаарда Ататүрктүн эстелиги бар, анын сүрөттөрү бардык мамлекеттик мекемелерде, бардык номиналдагы банкноттордо, монеталарда ж.б.у.с. 1881-1938-жж. 1950-жылы партиясы бийликтен ажырагандан кийин Кемелдин урмат-сыйы уланган. Мыйзам кабыл алынып, ага ылайык Ататүрктүн сүрөттөрүн мазактоо, анын ишмердүүлүгүн сындоо жана анын өмүр баянындагы фактыларды каралоо кылмыштын өзгөчө түрү катары таанылды. Мындан тышкары, Ататүрк фамилиясына тыюу салынган. Ушул убакка чейин Кемелдин аялы менен кат жазышууларын жарыялоого эл атасынын образын өтө эле “жөнөкөй” жана “адам” кейпин бергендиктен тыюу салынган. 2010-жылы май айында [[Азербайжан]]дын борбору [[Баку|Бакы]]да Ататүрктүн эстелиги ачылган. Ачылыш аземине Азербайжандын президенти [[Ильхам Алиев|Илхам Алиев]] жана жубайы Мехрибан Алиева, Түркиянын премьер-министри [[Режеп Тайип Эрдоган]] жана жубайы Эмине Эрдоган катышты. == Пикирлер жана баалоо == Азыркы Түркияда Ататүрк өлкөнүн эгемендүүлүгүн сактап калган аскер башчы жана ыслатчы катары урматталат.<ref>[https://mk-turkey.ru/life/2012/11/10/turciya-pochtila-pamyat-osnovatelya-respubliki-v-74-yu-godovshinu-ego-smerti.html Турция почтила память основателя республики в 74-ю годовщину его смерти] // «МК в Турции»: Сетевое издание. — 2012. — 10 ноября.</ref> Уинстон Черчилль Ататүрк жөнүндө мындай айты: {{quote|Кемел өзүнүн жеңишин Смирнаны күлгө айлантып, ал жердеги христиандардын баарын кырып майрамдаган.}} Ататүрктү 1919-1923-жылдардагы улуттук кыймылдын лидери катары союздаштар жана атактуу Стамбул журналисти Али Кемал "каракчы лидер" деп сыпатташкан. Лорд Бальфур бул контекстте аны "бардык коркунучтуу түрктөрдүн эң коркунучтуусу" ({{Lang-en|most terrible of all the terrible Turks}}) деп атаган.<ref>''THE TWO KEMALS; The Polished Aristocrat of European Circles in Contrast With the Ruthless Commander of Fanatical Turks'', [http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E0CE7DE1F3CEE3ABC4953DFB6678389639EDE New York Times (01.10.1922)].</ref> [[Файл:The Multiple Dictator - British propaganda against Mustafa Kemal Atatürk (7 November 1923).jpg|thumb|right|200px|<center>1923-жылы Түркиядагы Ататүрктүн бийлигин сындаган британ карикатурасы</center>]] [[Адольф Гитлер|Хитлер]] өзүнүн Улуттук Социалисттик партиясын түзүүгө аракет кылып жаткан «1920-жылдардын караңгы күндөрүндө» Ататүрктү «жаркыраган жылдыз» деп эсептеген Хитлердин Ататүрккө берген баасы көңүл бура турган нерсе. 1938-жылы Хитлер мындай деп жазган: «Ататүрк биринчи болуп өлкө жоготкон ресурстарды мобилизациялоо жана калыбына келтирүү мүмкүнчүлүгүн көрсөткөн. Бул жагынан ал окутуучу болгон. [[Бенито Муссолини|Муссолини]] биринчи, мен анын экинчи окуучусумун».<ref>[http://www.thedailybeast.com/articles/2014/11/24/the-20th-century-dictator-most-idolized-by-hitler.html The 20th-Century Dictator Most Idolized by Hitler], 24.11.2014.</ref>». Ататүрк каза болгондон кийин Гитлер Түркия Улуу Улуттук Чогулушун төрагасы Абдүлхалик Рендага көңүл айтып, көңүл айтты: «Улуу урматтуу Төрага, жеке өзүмдүн атымдан жана немис элинин атынан Ататүрктүн каза болгондугуна байланыштуу бүткүл түрк элине терең кайгыруу менен көңүл айтам. Аны менен бирге биз улуу жоокерден, мыкты мамлекеттик ишмерден, тарыхый инсандан айрылдык. Жаңы түрк мамлекетинин түзүлүшүнө эбегейсиз салым кошкон. Ал Түркиянын бардык муундарында жашайт». Биринчи басылышындагы Улуу Совет Энциклопедиясында (1936-ж.) Кемел Ататүрктүн саясий ишмердүүлүгүнө төмөнкүдөй оң баа берилген: «Кемал Түркиянын көз карандысыздыгы үчүн күрөш жолуна түшкөн... Кемел улуттук боштондук кыймылынын башчысы болуп калды. <...> Кемелдин жетекчилиги астында Түркияда бардык эң маанилүү мамлекеттик жана маданий реформалар жүргүзүлдү: султанаттын жоюлушу, республика жарыяланышы, халифаттын жоюлушу, чиркөө менен мамлекеттин бөлүнүшү, көп аялдуулукка тыюу салуу, аялдарга шайлоо укугун берүү, европалык үлгү боюнча жаңы жарандык жана кылмыш кодекстерин киргизүү, кийим-кече реформасы, алфавитти романизациялоо, тилди реформалоо (арабизмдерден жана фарсизмдерден бошотуу) ж.б. боюнча. <...> 29/X 1923-жылдан Кемел Түркия Республикасынын Президенти болуп саналат, бул кызматка ар бир төрт жылда бир жолу шайланат. А. Миллер». ТСБнын экинчи басылышында (1953) Кемел жөнүндөгү текст жарымынан көбүрөк кыскарып, баа түп-тамырынан бери өзгөргөн: «Буржуазиялык-помещик партиясынын президенти жана лидери катары ал ички саясатта элге каршы багытты карманган. . Анын буйругу менен Түркиянын Коммунисттик партиясы жана жумушчу табынын башка уюмдары тыюу салынган. СССР менен достук мамиледе болууну каалагандыгын билдирип, Кемел Ататүрк чындыгында империалисттик державалар менен жакындашууга багытталган саясатты жүргүзгөн. <…>» Кемелдин биринчи басылышында саналган ыслаттары экинчи басылышында да саналган, бирок азыр алар «маанилүү» жана «маданий» эмес, «буржуазиялык» деп аталды. == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1 {{Stub}} == Булактар == {{Булактар|2}} {{Түркиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар:Түркия]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Түркия]] ndcfh09ds0exzkuxygo7zpvm49kbpgg 0 62651 643408 503754 2026-04-08T07:28:51Z Artelow 2286 643408 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Дмитрий Анатольевич Медведев |сүрөтү = Дмитрий Медведев (08-04-2022).jpg |туулган жылы = [[14-сентябрь]] [[1965|1965-жыл]] |туулган жери = [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Орусия Советтик Социалисттик Федеративдик Республикасы|ОССФР]], [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|ССРС]] |сайты = http://da-medvedev.ru/ |кол тамгасы=Signature of Dmitry Medvedev.svg}} '''Медведев Дмитрий Анатольевич''' (14-сентябрь 1965-жылы, [[Ленинград]]) – орусиялык мамлекеттик жана саясий ишмер, Орусия Федерациясынын президенти (2008–2012), юридика илимдеринин кандидаты (1990), ОФтин 1-класстагы мамлекеттик кеңешчиси (2000). 1987-жылы Ленинград мамлекеттик университетин бүтүргөн. 1988–99-жылдары Ленинград мамлекеттик университетинде окутуучу, 1999–2000-жылдары ОФ өкмөтүнүн аппарат жетекчисинин орун басары, ОФ президентинин администрация башчысынын орун басары, 2000-жылдан 1-орун басары, ошол эле мезгилде «Газпром» ААКтын директорлор кеңешинин төрагасы (2000–01, 2002–08; 2001–02-жылдары директорлор кеңешинин төрагасынын орун басары), 2003–05-жылдары ОФ президентинин администрация башчысы, 2005–2008-жылдары ОФ өкмөтүнүн төрагасынын 1-орун басары, 2012-жылдан ОФ өкмөтүнүн төрагасы (премьер-министри). Ленинград шаардык советинин төрагасынын (А. Собчактын) кеңешчиси (1990–1995). ОФтин Коопсуздук кеңешинин мүчөсү (2003). ОФ президентине караштуу Артыкчылыктуу улуттук долбоорду жана демография саясатын ишке ашыруу боюнча кеңештин президиумунун төрагасынын 1-орун басары, төрагасы (2005–2008). Санкт-Петербург мамлекеттик, Дүйнөлүк экономика жана дипломатия, Баку, «Коре» (Корея) университеттеринин ардактуу доктору. 2007-жылы анын жетекчилиги менен Орусияда мектептерди (59 миң) интернетке кошуу долбоору аяктаган. 2008-жылы күзүндө дүйнөнү каржы кризиси каптаган шартта Д.А. Медведев экономиканы модернизациялоо (Москвада эл аралык финансы борборун ачуу, жеке ишкерлерди колдоо үчүн инвестициялоо шартын жеңилдетүү, ипотекалык кредитке байланыштуу, камсыздандыруунун учурга ылайык моделин өнүктүрүү, менчик укугун коргоо боюнча майнаптуу соттук коргоо чараларын ишке ашыруу, аскердик, социалдык ж. б. реформалар) демилгеси менен чыгып, өлкөнү дүйнөлүк финансылык кризистин апаатынан сактап калган. «Фемида» эл аралык сыйлыгынын лауреаты (2007). «Жарандык укук» үч томдугунун автору. ==Булактар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 {{Орусия Федерациясынын президенттери}} [[Категория:Инсандар]] hpa1sx23liz1tzrl7u5h9ffxmsoiuqi 0 79657 643410 640223 2026-04-08T07:31:21Z Artelow 2286 Вандалдар кошкон маалымат алынып салынды 643410 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Доналд Ж. Трамп |расмий ысымы = {{Nobold|{{lang-en|Donald J. Trump}}}} |сүрөтү = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg |кызматы = [[АКШ|АКШнын]] [[АКШнын президенттери|47-президенти]] |желек = Seal of the President of the United States.svg{{!}}border |желек2 = |иш баштоо убагы = 20-январь 2025 |иш аяктоо убагы =20-январь 2029 |андан мурунку инсан = [[Жо Байден]] | катар= |жарандыгы = {{Өлкө желеги|АКШ}} |туулган жылы = 14.06.1946 |туулган жери = [[Куинс]], [[Нью-Йорк]], [[АКШ]] |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |атасы = Фред Трамп |апасы = Мэри Маклауд |жубайы = [[Ивана Трамп]] <small>(1977—1991)</small><br />[[Марла Мейплз]] <small>(1993—1999)</small><br />[[Меланья Трамп]] <small>(2005 жылдан)</small> |балдары = [[Доналд Трамп (кичине)|Доналд Трамп кич.]] <small>(т.ж. 1977)</small><br />[[Иванка Трамп]] <small>(т.ж. 1981)</small><br />Эрик Трамп <small>(т.ж. 1984)</small><br />Тиффани Трамп <small>(т.ж. 1993)</small><br />Бэррон Трамп <small>(т.ж. 2006)</small> |партиясы = [[Республикалык партия (АКШ)|Республикалык]] <br><small> (1987—99; 2009—11; 2012 жылдан тарта)</small><ref name="auto">[http://www.boston.com/news/local/massachusetts/blogs/hilary-sargent/2014/01/22/the-man-responsible-for-donald-trump-never-ending-presidential-campaign/95LunCt63n3xKoq5DyJNFI/blog.html The man responsible for Donald Trump's never-ending presidential campaign – News Local Massachusetts]. Boston.com (January 22, 2014). Retrieved October 21, 2015.</ref> <br />[[:en:Reform Party of the United States of America|Реформ]] <small>(1999—2001)</small> <br/> [[Демократиялык партия (АКШ)|Демократиялык]] <br><small>(2001—09)</small><ref name="politifact">[http://www.politifact.com/florida/statements/2015/aug/24/jeb-bush/bush-says-trump-was-democrat-longer-republican-las/ Bush says Trump was a Democrat longer than a Republican 'in the last decade' | PolitiFact Florida]. Politifact.com. Retrieved October 21, 2015.</ref> <br/>Көз карандысыз <small>(2011—12)</small> |абалы = '''[[АКШ доллары|$]]3,7 млрд''' (2016)<ref name="Forbes">{{citeweb |work=[[Forbes (журнал)|Forbes]]| title=#156 Donald Trump| url=http://www.forbes.com/profile/donald-trump/| accessdate=2016-09-11}}</ref> |билими =[[:ru:Пенсильванский университет|Пенсильвания университети]] |илимий даражасы =бакалавр (1968) |кесиби =экономист, финансист, актёр |ишмердүүлүгү = бизнесмен, саясатчы |дини = |сыйлыктары = |кол тамгасы = Trumpsignature2025.svg |сайты = https://donaldjtrump.com/ {{ref-en}} |вице-президент=Жей Ди Венс}} '''Доналд Жон Трамп''' ({{lang-en|Donald John Trump}}; 14-июнь1946-жыл, Куинс, [[Нью-Йорк]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]]) — амеркалык бизнесмен жана саясатчы, АКШнын 45чи (2017-2021) жана 47-президенти (2025). == Өмүр баяны == Толук аты-жөнү — Доналд Жон Трамп. 1946-жылы 14-июнда Нью-Йорктун Куинс аймагында төрөлгөн. Ишкер жана саясий ишмер. Атасы Фредерик Трамп куруучу болуп иштеген. 13 жашынан тарта Доналд Трамп Аскердик академияда тарбияланган. Академиядан кийин Пенсильвания университетинин алдындагы Уортон бизнес-мектебин 1968-жылы бүтүргөн. ЖОЖду аяктагандан кийин атасынын компаниясында ишин баштап, 1975-жылы компаниянын президенти болгон. Өз алдынча ишке ашырган алгачкы долбоору - Манхэттенде курган бизнес-борбору. Трампты көпчүлүккө атактуу кылган долбоорлордун бири 1982-жылы ачылган Нью-Йорктогу 58 кабаттуу Trump Tower имараты. Анын Trump Parc, Trump Palace, Trump Plaza деген башка долбоорлору да белгилүү. АКШнын Лас-Вегас, Чикаго, Майами, Вашингтон шаарларында, Гавайи аралдарында, Панама, Торонто шаарларында мейманканалары бар. 2005-жылы Donald J. Trump Signature Collection деген аталышта кийимдер тармагын ишке киргизген. Бизнес жаатында бир катар китептердин автору. 2015-жылдын 16-июнунда Доналд Трамп президенттикке ат салышарын расмий жарыялаган. 2016-жылдын июлунда АКШнын Республикачыл партиясынын курултайында анын талапкерлиги бекитилген. == Жеке жашоосу == Трамп 5 баланын атасы, учурда үчүнчү аялы менен жашайт. "Forbes" журналынын версиясы боюнча анын материалдык байлыгы 4,5 миллиард доллар. АКШдагы эң бай адамдардын катарында 113-орунда турса, дүйнөдөгү эң бай адамдардын арасында 324-орунда. == Булактар == {{Булактар}} [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Инсандар:АКШ]][[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Мамлекеттик башчылары]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:АКШ]] [[Категория:АКШ президенттери]] {{АКШ президенттери}} hnwo5q0ab9awqk2yij7gkzrx5xraqpl 10 122795 643394 638762 2026-04-08T07:06:23Z Artelow 2286 643394 wikitext text/x-wiki {{Багыттоо таблицасы |аталышы = Кыргызстандын президенттери | башжазуу = [[Файл:Presidential Seal of Kyrgyzstan.svg|25px]] [[Кыргыз Республикасынын президенти|Кыргызстандын президенттери]] |стиль_негизги_башжазуу = background:{{Түс|Кыргызстан}} |сүрөт = <span style="position:relative; bottom:1px; left:3px;">[[Файл:Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg|80px]]</span><br />[[Файл:Emblem of Kyrgyzstan.svg|80px]] |стиль_башжазуу = background:{{Түс|Кыргызстан}} | state = collapsed | башжазуу1 = {{Желек|Кыргыз ССР}} [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]] | тизмек1 = [[Максим Аммосов]] {{·w}} [[Алексей Вагов]] {{·w}} [[Николай Боголюбов]] {{·w}} [[Исхак Раззаков]] {{·w}} [[Турдакун Усубалиев]] {{·w}} [[Абсамат Масалиев]] {{·w}} [[Жумгалбек Аманбаев]] | башжазуу2 ={{Желек|Кыргызстан}} [[Кыргызстан]] | тизмек2 = [[Аскар Акаев]] {{·w}} [[Курманбек Бакиев]] {{·w}} [[Роза Отунбаева]]{{·w}} [[Алмазбек Атамбаев]] {{·w}} [[Сооронбай Жээнбеков]] {{·w}} [[Садыр Жапаров]] (м. а) {{·w}} [[Талант Мамытов]] (м. а) {{·w}} [[Садыр Жапаров]] |стиль_астында = background:{{Түс|Кыргызстан}} |астында = [[Портал:Кыргызстан]] }}<noinclude>[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери|{{PAGENAME}}]] </noinclude> f443923rjwk4bersec0ywllh4d6rs2w 0 126309 643400 545762 2026-04-08T07:20:39Z Artelow 2286 643400 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Мустафа Исмет Инөнү|сүрөтү=|расмий ысымы={{lang-tr|Mustafa İsmet İnönü}}|туулган датасы=[[24-сентябрь]] [[1884]]|туулган жери=[[Измир]], [[Айдын (валаят)|Айдын]], [[Осмон империясы]]|балдары=Уулдары: Өмер, Эрдал, Иззет жана кызы Өзден|каза болгон жери=[[Анкара]], [[Түркия]]|каза болгон жылы=[[25-декабрь]] [[1973-жыл|1973]]|туулганда берилген ысымы=Мустафа Исмет-[[паша]]|кызматы=2-чи [[Түркиянын Президенти]]|иш баштоо убагы=[[11-ноябрь]] [[1938-жыл|1938]]|иш аяктоо убагы=[[22-май]] [[1950-жыл|1950]]|андан мурунку инсан=[[Мустафа Кемал Ататүрк]]|андан кийинки инсан=[[Махмуд Желял Баяр]]|партиясы=[[Республикалык Элдик Партиясы]]|дини=[[Сүннөттөр]]|кол тамгасы=İsmet_İnönü_Signature.svg|каза болгон датасы=[[25-декабрь]] [[1973-жыл|1973]]}} '''Мустафа Исмет Инөнү''' ({{Lang-tr|Mustafa İsmet İnönü}}; 24 сентябрь [[1884]], [[Измир]], Айдын, [[Осмон империясы]] — [[25 декабрь]] [[1973]], [[Анкара]]) — Түркиянын аскер башчысы жана мамлекеттик ишмери. Түркиянын экинчи президенти (1938-50 ж.). Ататүрктүн мураскери. Аскердик артиллериялык окуу жайын бүтүргөн. Жаш түрк төңкүрөшү учурунда да [[Ататүрк, Мустафа Кемал|Ататүрктүн]] жакын өнөктөшү болгон. [[Биринчи дүйнөлүк согуш|Биринчи дүйнөлүк согуштун]] жылдарында Месопотамия фронтунун полковниги. == Эрте жашоо == Исмет Инөнү Айдын вилайетинин Смирна шаарында (бүгүнкү [[Измир]]) Хажы Решит менен Жевриеде (кийинчерээк Жеврие Темелли) төрөлгөн. Хажы Решит Согуш министрлигинин (Харбия Незарети Мухакемат Башкармалыгынын Биринчи Мумеййизилиги) Укуктук иштер бюросунун Биринчи экспертиза бөлүмүндө пенсияга чыккан. Инөнүнүн атасы [[Күрддөр|күрт]] тектүү<ref>N. Pope, H. Pope, ''Turkey Unveiled: A History of Modern Turkey'', Overlook Press, 1998, [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Атайын:BookSources/1-58567-096-0|1-58567-096-0]], [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Атайын:BookSources/978-1-58567-096-3|978-1-58567-096-3]], p.254 (''... president of republic, including '''Ismet Inönü''' and Turgut Özal, had Kurdish blood. Several cabinet ministers in 1980s and 1990s had been Kurdish...'') – reference found in Turkish Wikipedia article</ref><ref>Romano, David, ''The Kurdish nationalist movement: opportunity, mobilization, and identity'', (Cambridge University Press, 2006), 118; ''Despite his own Kurdish ancestry, Inonu had apparently embraced Ziya Gokalp's notions of Turkism, which allowed him to advance to the highest post of the new republic.''</ref><ref>Rıza Nur, ''Hayat ve Hatıratım: Rıza Nur-İnönü kavgası, Lozan ve ötesi'', İşaret Yayınları, 1992, p. 235; "''Demek İsmet Kürttür. Hem de koyu Kürt! Biz bu heyetin başından Abaza diye Rauf'u attırdık. Türk diye bir halis Kürt getirmişiz, vah yazık''!"</ref><ref>Nader Entessar, "The Kurdish Mosaic of Discord", Third World Foundation'', Third World Quarterly'', Vol. 11, No. 4, Ethnicity in World Politics (Oct. 1989), Carfax Publishing Co., 1989, p. 93; "''Even Ismet Inonu, Ataturk's long time ally and successor, was discouraged from revealing his Kurdish heritage.''"</ref>, Малатияда төрөлгөн жана Битлистин Күрүмогуллары үй-бүлөсүнөн болгон. Анын апасы уламалар<ref name="TCGK185">T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, ''Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri'', Genkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972. {{in lang|tr}}</ref> жана Разграддык<ref>Günvar Otmanbölük, ''İsmet Paşa Dosyası'', Cilt 1, Yaylacık Matbaası, 1969, [https://books.google.com/books?ei=lFMPTvqYD-GAmQWozbyfDg&ct=result&id=DT0NAQAAIAAJ&dq=Cevriye+han%C4%B1m+%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC+Razgrad&q=Razgrad#search_anchor p. 6.] {{in lang|tr}}</ref> түрк үй-бүлөсүнөн болгон Мүдеррис (профессор) Хасан Эфендинин кызы болгон. Атасынын тапшырмасына байланыштуу үй-бүлө бир шаардан экинчи шаарга көчүп келишкен. Ошентип Исмет башталгыч билимин Сиваста бүтүрүп, 1894-жылы Сивас Аскердик орто мектебин (''Sivas Askerî Rüştiyesi'') бүтүргөн. Андан соң Сивас мамлекеттик кызматчылар мектебинде (''Sivas Mülkiye İdadisi'') бир жыл окуган. == Аскердик мансапы == Ал Осмон империясынын Биринчи дүйнөлүк согушка катышуусуна каршы чыккандардын бири болгон, анын аягы өз өлкөсү үчүн апаат менен бүтөөрүнө туура ишенген. Ошондуктан 1920-жылы көптөгөн улутчул маанайдагы офицерлер сыяктуу эле кемалисттик революцияга кошулуп, көп өтпөй М.Кемалдын эң жакын санаалаштарынын бирине айланат. Боштондук үчүн согуштун башталышы менен Батыш фронтунун командачысы болгон. Андан соң Күтахьядагы Этем козголоңун басуу боюнча аскерлердин жетекчилеринин бири болгон.1921-жылдын 10-январында грек баскынчылары менен болгон согушта биринчи ири жеңишке жетип, жакынкы биринчи салгылашууда аларды жеңилүүгө учураткан. Инөнү айылы. Андан соң 1921-жылдын 26-мартынан 1-апрелине чейин Инөнү кыштагында болгон экинчи салгылашта гректерди дагы бир жеңилди. М.Кемал бул кандуу салгылаштын маанисин жогору баалап, Исметке мындай деп жазган: «Инөнүнүн тушунда сиздей маселелерди чечүүгө аргасыз болгон кол башчылар аз... Эми сиз биздин душмандарды гана эмес, улутубуздун аянычтуу тагдырын жеңдиңиз. .” Андан соң Думлупынар согушуна катышып, ал үчүн генерал-майор наамын алган. == Мамлекеттик кызмат == Анкаранын биринчи өкмөтүндө генералдык штабдын начальниги кызматын ээлеген. Андан кийин Муданьедеги сүйлөшүүлөрдө түрк делегациясын жетектеп, жаркыраган дипломатиялык чеберчиликти көрсөттү. 1922-жылдан Түркиянын тышкы иштер министри. 1922-1923-жылдары Лозаннадагы сүйлөшүүлөрдө түрк делегациясынын башчысы болуп, өлкөсү үчүн кемсинткен келишимге кол коюудан баш тартып, конференциядан чыгып кеткен. 1923-жылдын 30-октябрынан 1924-жылдын 20-ноябрына чейин жана 1925-жылдын 3-мартынан 1937-жылдын 1-ноябрына чейин Түркиянын премьер-министри. 1932-жылы [[Кеңештер Бирлиги|ССРС]]ге келген. Ал М.Кемалдын дээрлик чексиз ырайымына ээ болгон, бул ага татыктуу кызмат орундарын гана эмес, Түркиянын биринчи президентинин (Рефет, Рауф, Карабекир) чөйрөсүндөгү адамдарды да катуу жек көрүүгө алып келген. Исмет аларды мансап тепкичтерин басып өткөнүн кечир. 1934-жылы Түркияда [[Фамилия|тегатылар]] киргизилгенде 1921-жылы эки жолу грек армиясын талкалаган салгылашта айылдын элесине Инөнү [[Фамилия|тегаты]]н алган. == Президент Инөнү == [[Файл:Inonu Bayar Factory.jpg|thumb|[[Махмуд Желял Баяр|Желял Баяр]] менен Инөнү Бакыркөй кездеме фабрикасына барышты|left]] === Ички саясат === 1938-жылы 10-ноябрда Ататүрк каза болгондон кийин<ref>Nicole Pope and Hugh Pope, ''Turkey Unveiled: A History of Modern Turkey'' (New York: The Overlook Press, 2004) p. 68.</ref>, Инөнү анын ордуна эң ылайыктуу талапкер катары каралып, Түркия Республикасынын экинчи президенти жана Республикалык Элдик партиянын (CHP) лидери болуп шайланган. Ал «Милли Шеф», б.а. «Улут башчысы» деген расмий наамга ээ болуу менен өзүнө жеке культ курууга аракет кылган. Инөнү 1939-жылы экономикалык саясат боюнча экөөнүн ортосундагы пикир келишпестиктерден улам Баярдын өкмөтүн отставкага кетирген. Инөнү ачыктан-ачык статист болгон, ал эми Баяр либералдуу экономиканы каалаган. 1938-жылы Франциянын Сириясынан көз карандысыздыгын жарыялаган Хатай мамлекети кийинки жылы аннексияланган. 1940-жылы Айылдык институттар түзүлүп, аларда айыл жеринен жакшы окуган студенттер мугалимдик кесипке үйрөтүлүп, жамаатты өнүктүрүү программаларын ишке ашыруу үчүн кичи мекенине кайтып келишкен. Инөнү дагы бир партиянын башкаруусунан кадамдар менен көп партиялуу саясатка өтүүнү үмүт кылган. Ал муну парламенттеги оппозициялык күч катары Көз карандысыз топ түзүү аркылуу ишке ашырам деп үмүттөндү, бирок алар согуш учурундагы күтүүлөргө жетпей калды. === Экинчи дүйнөлүк согушу === Экинчи дүйнөлүк согуш анын төрагалыгынын биринчи жылында башталып, Антанта да, огу да Инөнү Түркияны согушка өз тарабына тартуу үчүн кысым көрсөттү. Немистер Франц фон Папенди 1939-жылы апрелде Анкарага жөнөтсө, англиялыктар Хью Кнатчбулл-Хюгессен менен француз Рене Массиглини жиберген. 1939-жылдын 23-апрелинде Түркиянын тышкы иштер министри Шүкрү Сарачоглу Кнатчбулл-Хюгессенге Италиянын Жер Ортолук деңизин Маре Нострум деп ырастоосунан жана Балканды Германиянын көзөмөлүнө алуудан коркуп жатканын айтып, ага каршы күрөшүүнүн эң жакшы жолу катары англиялык-советтик-түркиялык альянс түзүүнү сунуш кылган. Ось<ref>Watt, D.C. ''How War Came : The Immediate Origins of the Second World War, 1938–1939'' ,London: Heinemann, 1989 page 278</ref>. 1939-жылы май айында Максим Вейганддын Түркияга сапары учурунда Инөнү Франциянын элчиси Рене Массиглиге Германияны токтотуунун эң жакшы жолунун Түркия, СССР, Франция жана Британиянын союздашуусу экенине ишенгенин айткан; эгер шейле союз эмеле гелен болса, түрктөр өз топрагына совет курулушук жана хова күйчлерини койберерлер; ал түрк куралдуу күчтүрөн модернизациялоо учун француздук согуштук жардамдын негизги программасын каалады.<ref>Watt, D.C. ''How War Came : The Immediate Origins of the Second World War, 1938–1939'', London: Heinemann, 1989 page 282</ref> 1939-жылы 23-августта Молотов-Риббентроп пактына кол коюу Түркияны союздаштардан алыстатты; түрктөр Германияга каршы туруу үчүн [[Кеңештер Бирлиги|Советтер Союзунун]] союздашы болушу маанилүү деп эсептешкен, ошондуктан германиялык-советтик пакттын кол коюлушу Түркиянын коопсуздук саясатынын негизин толугу менен жокко чыгарды.<ref>Watt, D.C. ''How War Came : The Immediate Origins of the Second World War, 1938–1939'', London: Heinemann, 1989 page 310.</ref> Молотов-Риббентроп пактына кол коюу менен Инөнү Экинчи Дүйнөлүк Согушта бейтарап болууну тандады, анткени Германия менен Советтер Союзун бир эле учурда алуу Түркия үчүн өтө эле оор болот, анткени Англия жана Франция менен союздук келишимге кол койгон. 1939-жылдын 19-октябры.<ref name="Weinberg, Gerhard page 784">Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 page 78</ref> 1940-жылдын июнь айында Франциянын жеңилүүсү менен гана Инөнү согуш башталгандан бери карманып келген союздаштарды жактаган бейтараптыктан баш тартты.<ref name="Weinberg, Gerhard page 783">Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 page 78</ref> 1940-жылдын июль айында немистер Париждеги Куэй-д'Орсейден түрктөрдүн 1939–40-жылдын кышында англо-француздардын бомбалоо планы катары «Чорка» операциясын билишкенин көрсөткөн документтерди басып алып, басып алып, түрктөр үчүн чоң ыңгайсыздык болгон. Советтер Союзунда Түркиядан алынган мунай кендеринин коддуу аталышы Берлин тарабынан Анкара менен Москванын ортосундагы мамилелерди начарлатууну көздөгөн.<ref>Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 page 970</ref> Өз кезегинде Советтер Союзу менен Түркиянын ортосундагы мамилелердин начарлашы Түркияны рейхтин кучагына тартууну максат кылган.<ref name="Weinberg, Gerhard page 782">Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 page 78</ref> Пик операциясына байланыштуу француз документтери жарыялангандан кийин Инөнү Германия-Түркия Достук келишимине жана Клодиус келишимине кол коюшу керек болчу, бул келишим Түркияны Германиянын экономикалык таасиринин чөйрөсүнө киргизген, бирок Инөнү огуна карай андан ары барбайт.<ref name="Weinberg, Gerhard page 78">Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 page 78</ref> 1941-жылдын биринчи жарымында Советтер Союзуна кол салууга ниеттенген Германия Германия-совет согушу башталганда<ref>Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 pages 196-197.</ref> Рейх жакшылык менен түрк нейтралитетине үмүттөнгөндүктөн, Түркия менен мамилесин жакшыртуу үчүн өз жолунан чыкты. Ошол эле учурда британиялыктар 1941-жылдын жазында Грецияга экспедициялык күчтөрдү жөнөтүшкөндө, Инөнү союздаштар тарабында согушка кирүү үчүн көндүрө аларына чоң үмүт артышкан, анткени британ жетекчилиги Балкан фронтун түзүүгө чоң үмүттөнгөн. Немис күчтөрүн байлап, ушунусу менен Тышкы иштер министри Сэр Энтони Иден Анкарага бир нече жолу Инөнү менен жолуккан британиялык чоң дипломатиялык чабуулга алып келди<ref>Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 pages 216-216.</ref>. Инөнү дайыма Иденге түрктөр Грециядагы англиялык аскерлерге кошулбай турганын, түрктөр Германия Түркияга кол салса гана согушка кире турганын айткан<ref name="Weinberg, Gerhard page 219">Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 page 219.</ref>. Өз кезегинде Папен эгер Түркия Ось тарабында согушка кире турган болсо, Грекиянын Инөнү бөлүктөрүн сунуш кылган, Инөнү сунушун четке каккан<ref name="Weinberg, Gerhard page 2192">Weinberg, Gerhard ''A World In Arms'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005 page 219.</ref>. 1941-жылы май айында немистер британиялыктарга каршы согушуу үчүн Иракка экспедициялык күч жөнөткөндө, Инөнү Папендин немис күчтөрүнө Иракка транзиттик укуктарды берүү өтүнүчүн четке каккан. Гитлердин Түркияга дагы бир аракети 1943-жылы февраль айында болгон, Талаат Пашанын сөөгү мамлекеттик жерге берүү үчүн Түркияга кайтарылган. [[Файл:Churchill_and_İnönü.jpg|thumb|[[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчилл]] менен Исмет Инөнү Түркия-Сирия чек арасына жакын жердеги Адана шаарында жүрүктө эки күндүк конференцияда сүйлөшүүдө]] == Көп партиялуу мезгил == [[Файл:İsmet İnönü 1964 (cropped).jpg|thumb|Премьер-министр Инөнү]] Ал 1960-жылы генерал Жемал Гүрсел башында турган бир катар улук офицерлер тарабынан уюштурулган мамлекеттик төңкөрүштөн кийин өлкө жетекчилигине кайтып келип, өкмөттү түзүүнү Инөнүккө тапшырган. 1961-жылдын октябрынан 1965-жылдын февралына чейин премьер-министр. 1965-жылдын октябрында Адилеттик партиясы (мурдагы Демократиялык партия) жеңилгенден кийин кайрадан оппозициянын лидери болгон. [[Файл:Turkey-1650 (2215849919).jpg|thumb|Инөнүндүн күмбөзү]] 1972-жылы 8-майда РЭПтин төрагалыгынан кеткен. Ал 1973-жылы 25-декабрда жүрөк оорусунан каза болуп, Анкарадагы Аныткабирдеги Ататүрктүн мавзолейинин маңдайында коюлган. == Жеке жашоо == [[Файл:Inonu ailesi.jpg|thumb|Президент Инөнү (оң жакта) үй-бүлөсү менен, 1940-жылдар; солдон: аялы Мевхибе жана үч баласы Өмер, Өзден (кийинки Токер) жана Эрдал]] Жогорку билимдүү адам Инөнү эне түркчөсүнөн тышкары [[Араб тили|араб]], [[Англис тили|иңглиш]], [[Француз тили|француз]] жана [[Немис тили|немис]] тилдеринде эркин сүйлөй алган. [[Биринчи дүйнөлүк согуш]] учурунда, 1916-жылдын 13-апрелинде Исмет Зиштови (азыркы Свиштов) Зүхтү эфендинин Ашраф (Эшраф) кызы болгон Мевхибеге үйлөнгөн. Алардын үч баласы болгон: Өмер, Эрдал жана Өзден (Метин Токерге үйлөнгөн). Эрдал Инөнү физик, кийинчерээк мамлекеттик ишмер болгон. Ал РЭПтин мураскор партиялары СОДЕП жана кайра жаралган РЭП менен бириккен СДППнын башкы катчысы болуп иштеген. == Исмет Инөнүнүн портрети жана анын азыркы Түркиядагы элеси == Сыртынан караганда узун бойлуу эмес, өтө унчукпаган, мыкты билимге, бай аскердик тажрыйбасына ээ болгон. Анын өзгөчө ой жүгүртүүсү жана аналитикалык ой жүгүртүүсү болгон. Ал ар дайым майда-чүйдөсүнө чейин чоң көңүл бурчу, бул чечимдерди кабыл алууну абдан кыйындаткан жана Ататүрктүн өмүр баянынын автору А.Г.Ушаков белгилегендей: «...жана жети жолу өлчөп көрсө да, ал үчүн кесүүгө батынган эмес. көп убакыт." Адамдарга же кырдаалга баа бергенде Исмет ар дайым баарын текчеге коюп, ак менен каранын ортосунда так чек коюуга аракет кылган. Мунун баары үчүн Түркия Республикасынын болочоктогу биринчи президенти Мустафа Кемалды өзүнүн айланасындагылардан өзгөчө бөлүп көрсөттү. Исметтин кызыгуусу шахмат, көпүрө болгон, тарыхты, адабиятты жакшы билген. М. Кемал Чанкаядагы вилласына сүрөтүн илип сыйлаган саналуу адамдардын бири болгон. Измиттеги Исметпаша жана Малатьядагы Инөнү үниверсалдуу спорт стадиондоруна жана Инөнү университети Инөнүнүн ысымы ыйгарылган. == Булактар == {{Булактар|2}} {{Түркиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар:Түркия]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Мамлекеттик ишмерлер]] [[Категория:Экинчи дүйнөлүк согуш]] [[Категория:Биринчи Дүйнөлүк Согуш]] [[Категория:Түркия]] [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Туулгандар 24 Сентябрь (Аяк оона)]] [[Категория:Туулгандар 1884-жылы]] [[Категория:Өлгөндөр 25 Декабрь (Бештин айы)]] [[Категория:Өлгөндөр 1973-жылы]] 3e21exkde1xoh5u2y03muuu5fhxxxtc 0 126321 643401 545765 2026-04-08T07:20:59Z Artelow 2286 643401 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Махмуд Жалал Баяр|иш баштоо убагы=[[22-май]] [[1950-жыл]]ы|атасы=Абдуллах Фехми-эфенди|жубайы=Решиде Баяр|каза болгон жылы=1986|каза болгон жери=[[Стамбул|Ыстанбул]], [[Түркия]]|туулган жери=Умурбей, [[Осмон империясы]]<br>(Бүгүнкү Бурса или, [[Түркия]])|туулган датасы=[[16-май]] [[1883-жыл]]|Туулган датасы=[[16-май]] [[1883-жыл]]|иш аяктоо убагы_2=[[25-январь]] [[1939-жыл]]ы|иш баштоо убагы_2=[[25-октябрь]] [[1937-жыл]]ы|иш аяктоо убагы=[[27-май]] [[1960-жыл]]ы|андан кийинки инсан_2=[[Махмуд Рефик Сайдам]]|расмий ысымы={{lang-tr|Mahmud Celâl Bayar}}|андан кийинки инсан=[[Жамал Гүрсел]]|андан мурунку инсан_2=[[Исмет Инөнү]]|андан мурунку инсан=[[Исмет Инөнү]]|президент_2=[[Исмет Инөнү]]|кызматы_2=3-чү [[Түркиянын Премьер-министри]]|дини=[[Сүннөтөр]]|туулганда берилген ысымы=Махмуд Желяледдин|партиясы=[[Демократиялык партиясы]]|кол тамгасы=Celâl Bayar Signature.svg|кызматы=3-чү [[Түркиянын Президенти]]|өлкө=[[Түркия]]|балдары=уулу Тургат; кыздар Рефии жана Нилүфер|сүрөтү=Mahmut Celâl Bayar.jpg}} '''Махмуд Жалалиддин "Жалал" Баяр''' ({{Lang-tr|Mahmut Celâleddin "Celâl" Bayar}}; [[16-май]] [[1883|1883-ж.]] — [[22-август]] [[1986|1986-ж.]])<ref name="google">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ja80AQAAIAAJ|title=Etniki Eterya'dan günümüze Ege'nin Türk kalma savaşı|author=Kutay, C.|date=1980|publisher=Boğaziçi Yayınları|access-date=20 November 2020}}</ref><ref name="google2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ygefQ5C2QUUC|title=Mithat Cemâl Kuntay|author1=Göktürk, H.İ.|author2=Kuntay, M.C.|date=1987|publisher=Kültür ve Turizm Bakanlığı|isbn=9789751700902|access-date=20 November 2020}}</ref> — түрк саясий ишмери, экономисти жана мамлекеттик ишмери, Түркиянын үчүнчү президенти (1950-1960), мурда өлкөнүн премьер-министри болгон. == Алгачкы жылдар == [[Файл:Mahmud Djelal.jpg|thumb|Жаш Жалалиддин]] Баяр 1883-жылы 16-майда Бурсанын Гемлик айылындагы Умурбей деген жерде туулган<ref>{{cite book|url=https://www.questia.com/read/100998104/the-history-of-turkey|title=The History of Turkey|author=Frank W. Thackeray|author2=John E. Findling|publisher=Greenwood Press|year=2001|location=Westport, CT|display-authors=etal|access-date=|archive-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115112047/https://www.questia.com/read/100998104/the-history-of-turkey|dead-url=yes}}{{dl|date=July 2021}}</ref>. Анын атасы Абдуллах Фехми-эфенди - диний лидер жана мугалим, [[Орус-түрк согуштары (17–19-к.)|1877-1878-жылдардагы орус-түрк согушунда]] болгарлар мусулман калкын этникалык тазалоодон кийин мухажир катары [[Болгария]]нын Лома шаарынан көчүп кеткен. Агалары Бехзат менен Асим эле. Мектептен кийин алгач Гемлик сотунда жана Зираат Банкасында катчы болуп иштеген. Андан кийин 1906-жылы Бурсадагы Deutsche Orientbank банкында иштеген.<ref name=":0">{{Cite book|title=Diener seines Staates: Celal Bayar (1883-1986) und die Entwicklung der modernen Türkei|last=Dawletschin-Linder|first=Camilla|date=2003|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|isbn=9783447047401|pages=18|language=de}}</ref> == Саясий мансабы == ==== БПКда ==== 1907-жылы Баяр Биримдик жана Прогресс комитетинин ({{lang-tr|«İttihad Terakki Cemiyeti»}}; БПК) Бурсадагы официалдуу эмес бөлүмүнө кирген.<ref name="Tccb">{{cite web|title=Cumhurbaşkanlarımız|url=http://www.tccb.gov.tr/sayfa/cumhurbaskanlarimiz/celal_bayar/|website=www.tccb.gov.tr|publisher=TC Cumhurbaşkanlığı|accessdate=1 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203500/http://www.tccb.gov.tr/sayfa/cumhurbaskanlarimiz/celal_bayar/|archivedate=4 March 2016}}</ref> [[Жаш түрктөр революциясы (1908)|Жаш Түрк төңкөрүшүнөн]] кийин Экинчи Конституциялык доор жарыялангандан кийин, Анадолуда союздук инфраструктураны уюштуруу боюнча көрсөтмөлөр менен уюмдун жаңы курулган жергиликтүү бөлүмүнүн башкы катчысы болуп кызмат кылган. Баяр 31-Март окуясында Махмуд Шевкет Пашанын Аракет Армиясы менен кошулуу ниети менен Бурсада союздук милиция түздү. Ал Муданьяга чейин жеткен, бирок ага чейин көтөрүлүш басылган. Андан кийин 1911-жылы Союз жана Прогресстин [[Измир]]деги бөлүмүн негиздеген. Баяр «''Halkın doğru''» (Элге Акыйкат) деп аталган уюмду жана БПКнын оозун түзүп, Тургут Алп деген каймана ат менен БПКты жактаган макалаларды жазган. Ал 1913-жылкы Осмон төңкөрүшүнүн катышуучусу болгон жана согуш министри Назым пашанын өлтүрүлүшүнө күбө болгон.<ref>{{cite book|title=Denial of Violence: Ottoman Past, Turkish Present and Collective Violence Against the Armenians, 1789–2009|title-link=Denial of Violence|last1=Göçek|first1=Fatma Müge|date=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-933420-9|page=208|quote=The SO member—and later Turkish president—Celal Bayar was appointed the local CUP responsible clerk; he collaborated with Kuşçubaşı in plunder, arson, and murder to scare the Greek Rum into fleeing from the region.|author1-link=Fatma Müge Göçek}}</ref> Финансы чөйрөлөрү менен жакшы байланышта болгон Баяр Unionist Millî İktisat (Улуттук Экономика) саясаттарында маанилүү роль ойногон. Ал Атайын Уюмдун мүчөсү болгон жана 1914-жылы Осмон гректерин көчүп кетүүгө мажбурлоо үчүн Эшреф Сенжер Кушчубашы менен бирге аларды өлтүрүп, тоноого катышкан.<ref>{{cite book|title=Denial of Violence: Ottoman Past, Turkish Present and Collective Violence Against the Armenians, 1789–2009|title-link=Denial of Violence|last1=Göçek|first1=Fatma Müge|date=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-933420-9|page=208|quote=The SO member—and later Turkish president—Celal Bayar was appointed the local CUP responsible clerk; he collaborated with Kuşçubaşı in plunder, arson, and murder to scare the Greek Rum into fleeing from the region.|author1-link=Fatma Müge Göçek}}</ref> Ал Шимендифер кесиптик мектебинин Измир кыздар лицейин ачууну демилгелеген. Басмаханедеги мектеп жана Измирде китепкана. Баяр Измирде жайгашкан [[:en:Altay_S.K.|Altay S.K]] спорт клубунун түзүлүүсүндө да маанилүү роль ойногон. ==== Эгемендүүлүк үчүн согуш ==== Осмондуктар үчүн [[Биринчи дүйнөлүк согуш|1-дүйнөлүк согушту]] аяктаган Мудрос келишиминен кийин Измир Аскердик Сотунда согуш кылмышкери катары соттолуп акталды. Бирок союздаш күчтөр ок атышууга карабастан Осмон мамлекетинин аймагына карай жылышын уланта бергенде, «Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri» ({{Lang-ky|Улуттук Укук Биримдиктерин Коргоо}}) деп аталган түрдүү улутчул уюмдар түзүлө баштаган. Баяр Измир Redd-i İlhak Cemiyeti ({{Lang-ky|Аннексияны жокко чыгаруу бирикмеси}}) жана ''İzmir'' Müdâfaa-i Hukuku Osmaniye Cemiyeti ({{Lang-ky|Осмондук Измирди коргоо бирикмеси}}) түздү. Баяр Измирди союздаштардын басып алганы тууралуу кептерди угуп, анын аты Константинополдогу Эркиндик жана Келишим өкмөтүнүн камакка алуу тизмесинде экенин билгенден кийин тоого качып кеткен. Измир басып алынгандан кийин Сөке аймагындагы улуттук каршылык көрсөтүүчүлөр менен кызматташкан. Каршылык көрсөткөн тарапта гректерге каршы Айдын согушуна катышкан. Балыкесир Конгрессинин [tr] чечими менен Акхисар фронттук полкунун командачылыгына дайындалган. Баяр 1919-жылдагы шайлоодо Сарухандын (бүгүнкү Маниса) депутаты болуп Осмон парламентине шайланып, сарайдын союздаштардын басып алууларына кайдыгерлигин айыптаган баяндамаларды жасады. Константинополду басып алгандан кийин Анкарага качып, [[Мустафа Кемаль Ататүрк|Мустафа Кемел Паша]] менен Түркиянын көз карандысыздык кыймылына кошулган. Жолдо Анзавур козголоңу Бурсага коркунуч келтиргендиктен, Мустафа Кемал козголоңчуларды кайтаруу үчүн Баярдан Бурсада калуусун өтүнөт. Ал кыска мөөнөткө Жашыл Армия Уюмунун жана Түркия Коммунисттик партиясынын, Мустафа Кемал тарабынан Түркиянын Коммунисттик партиясынын таасирине каршы туруу үчүн негиздеген фокус коммунисттик партиясынын мүчөсү болгон. Жаңы түзүлгөн [[Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушу|Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушунда]] [[Бурса]]нын депутаты болду.<ref>Celal Bayar, ''Kayseri Cezaevi Günlüğü'', [[Yapı Kredi Yayınları]], 1999. {{ISBN|975-363-952-X}}.</ref> Ошол эле жылы ал экономика министринин орун басары болуп иштеген жана 1921-жылдын 27-февралында экономика министри болуп дайындалган. Черкес Этемдин көтөрүлүшүндө сүйлөшүү комиссиясын жетектеген. 1922-жылы Баяр Исмет Инөнүнүн кеңешчиси катары Лозанна тынчтык конференциясында түрк делегациясынын мүчөсү болгон. ==== Бир партиялуу мезгил ==== [[Файл:Atatürk_ve_Celâl_Bayar.jpg|thumb|[[Мустафа Кемаль Ататүрк|Мустафа Кемел Ататүрк]] жана Баяр 1937-жылы 12-ноябрда]] Баяр 1923-жылдагы шайлоодо Анадолу жана Румелинин Улуттук Укуктарын Коргоо Биримдигине (АРУУКБ) мүчө болуп шайланып, парламентте Измирдин депутаты болгон. АРУУКБ көп узабай өзүн Жумурияттык Элдик партиясы (ЖЭП) деп атады жана 1913-жылы КОКП баштаган бир партиялуу мамлекетти улантты. 1924-жылы 6-мартта Желал Баяр биржа куруу жана отурукташуу министри болуп дайындалды (1924-жылдын 7-июлуна чейин).<ref name="Franz760">Erhard Franz: "Biographien führender Persönlichkeiten des öffentlichen Lebens. Bayar, Mahmut Celâl", in: Klaus-Detlev Grothusen (Hrg.): "Türkei. Südosteuropa-Handbuch. Band IV", Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1985 {{ISBN|3-525-36204-8}}, p. 760.</ref> Баяр бул мезгилде Мустафа Кемалдын жакын чөйрөсүндө болушунун натыйжасында режимдин экономикалык саясатын аныктоодо таасирдүү болгон. Заманбап жана мамлекет тарабынан колдоого алынган капитализмдин саясаты жүргүзүлдү. 1924-жылы 26-августта Ататүрк Баярга улуттук банкты түзүүнү тапшырган, натыйжада Түркиянын боштондук согушуна колдоо көрсөтүү үчүн Индиядагы мусулмандар жөнөткөн алтын куймаларын капитал катары пайдаланып, Анкарада Иш банкы<ref>{{Cite book|title=Turkey, Islamists and Democracy: Transition and Globalization in a Muslim State|last=Atasoy|first=Yildiz|date=29 July 2005|publisher=I.B.Tauris|isbn=9780857718334|pages=53|language=en}}</ref> негизделген. Ашар салыгы жоюлуп, жер бөлүштүрүлүп, Тешвик-и Санайи Кануну (Ыктыярдуу Өнөр мыйзамы) кабыл алынган, темир жол курулушу ылдамдатылган жана Борбордук банк түзүлгөн. 1929-жылдагы [[Улуу Токуроо]]нун кесепеттери бул «либералдык» саясаттын статизм менен алмаштырылышына себеп болгон. Экономика министри болуп турганда (1932-1937-жылдары) Баяр статизмдин алдыңкы жактоочуларынын бири болгон. Баяр [[этатизм]]ди улутчул жана капиталисттик экономиканы түзүүнүн эффективдүү куралы катары түшүнгөн. Баяр экономика министри болуп турганда мамлекет тарабынан экономикага регулятивдик кийлигишүүлөрдүн көбөйүшү жана индустриялаштыруунун жогорку деңгээли байкалды. Ушул максатта биринчи беш жылдыктын өнөр жай планы кабыл алынган. Сүмербанк жана Этибанк сыяктуу мекемелер индустриялаштырууну каржылоо үчүн түзүлгөн. Улутташтыруу, протекционисттик экономикалык саясат жана көптөгөн мамлекеттик монополиялар түзүлдү. Бирок [[Исмет Инөнү]] мындан да катаал мамлекетчиликти жактап, анын экономикалык саясаты менен толук макул боло алган эмес. 1937-жылы 1-ноябрда Ататүрк Инөнү өкмөттөн кеткенден кийин Баярды Түркиянын 9-өкмөтүнүн Премьер-министри кылып дайындаган. Баяр өкмөтү учурунда статистикалык мамилени уланткан Денизбанк мыйзамы кабыл алынып, бир нече улутташтыруулар жасалган. Бирок өкмөттүн курамында да, экономикалык саясатта да олуттуу өзгөрүү болгон жок. Ал Ататүрк каза болуп, 1938-жылы Инөнү президент болгондон кийин (Түркиянын 10-өкмөтү) премьер-министрлик кызматын уланткан. Инөнү менен болгон пикир келишпестиктер аны 1939-жылдын 25-январында премьер-министрликтен кетишине алып келди. Инөнү менен Баярдын ортосундагы атаандаштык түрк тарыхындагы эң маанилүү атаандаштыктын бири болуп калды. ==== Демократиялык партиянын түзүлүшү ==== [[Файл:President_Inonu_and_PM_Bayar.jpg|thumb|[[Исмет Инөнү]] жана Баяр 1938-ж]] [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согушта]] Баярдын саясий ишмердүүлүгү чектелген; ал парламенттин мучелугуне кайра шайланса да, министрлер кабинетинен качкан. 1943-жылдан кийин ал өкмөткө орточо оппозицияга өткөн. Экинчи дүйнөлүк согуштун бүтүшү демократиянын глобалдык толкунун алып келип, Инөнү Баяр жактаган эки статизм версиясынын ортосундагы бир партиялуу режимде бийлик күрөшүн кайрадан баштады. 1945-жылдагы бюджет мыйзамына добуш берүү учурунда ЖЭПтин администрациясына каршылык көрсөтүү; Шүкрү Саражуулу өкмөтүнүн жети айлык бюджети үчүн өткөрүлгөн добуш берүүдө Баяр, Аднан Мендерес, Фуат Көпрүлү, Рефик Коралтан жана Эмин Сазак бюджетке каршы добуш беришти. Партиянын ичиндеги бөлүнүү 1945-жылдын 7-июнунда Баяр, Мендерес, Коралтан жана Көпрүлү ЖЭПтин парламенттик тобунун төрагалыгына «Партиянын уставына жана айрым мыйзамдарына өзгөртүүлөрдү киргизүү» өтүнүчү менен кайрылганда айкыныраак болгон. төрт кол менен. Кол койгондордон башка өлкөдө жана партияда саясий либералдаштырууну талап кылган бул демилгени ЖЭПтин Борбордук кеңешинин мүчөлөрү бир добуштан четке какты. 1945-жылдын 21-сентябрында ЖЭП Кеңеши бир добуштан Көпрүлү менен Мендерести партиядан, бир аз убакыттан кийин Коралтанды чыгарды. Баяр 1945-жылы сентябрда депутаттык, 1945-жылы декабрда ЖЭПтен кеткен. 1946-жылдын 7-январында төртөө Демократиялык партияны (ДП) негиздеп, Баяр партиянын башчысы болуп шайланган.<ref name=":1">{{Cite book|title=Fifty Years of Turkish Political development 1919-1969|last=Giritli|first=Dr. Ismet|publisher=Fakültler Matbaasi|location=Istanbul|pages=68}}</ref> Демократиялык партиянын программасында экономикалык саясатка, саясий демократиялаштырууга, бюрократиянын күчүн төмөндөтүүгө, жеке демилгени кубаттоого, статизм принцибин сактоого Баяр стилиндеги мамилелер көрсөтүлгөн. 1946-жылдагы шайлоодо ДП ЖЭПке салыштырмалуу ийгиликке жетишип, 62 депутатты шайлаган. Баяр да Ыстанбулдан депутат болуп шайланган. 1946-1950-жылдары оппозициянын лидери катары ал өзүнүн мурдагы партиясына кээде катаал оппозицияны жетектеген. 1947-жылы январь айында болуп өткөн ДПнын биринчи съездинде Баяр «Шайлоо мыйзамга» өзгөртүүлөрдү киргизүүнү, бир эле адам президент да, партиянын председатели да боло албасын, демократияга каршы башка закондорду жокко чыгарууну талап кылган. ДПны бир партиялуу мезгилдин эффективдүү [[Секуляризация|секуляризм]] саясатына нааразы болгон диний чөйрөлөр колдосо да, Баярдын кемелисттик тек-жайы бул партиянын секуляризмге берилгендигинин кепилдиги катары бааланган.<ref>[[Encyclopædia Britannica|Encyclopædia Britannica Fifteenth Edition]]</ref> Бирок ал ТЭЦке каршылык көрсөтүү боюнча КСДПдагы байистүүлөрдүн катарында болчу. «Экстремисттер» кийинчерээк партиядан чыгып, Улут партиясын (1953-жылы жабыла турган) негиздешкен. ==== Баярдын президенттиги ==== [[Файл:Celal_Bayar_addresses_US_Congress,_1954.jpg|thumb|Президент Баяр конгресстин кошмо заседаниесинин алдында чыгып суйлегенден кийин дуркуреген кол чабуулар менен тосуп алды. Анын артында вице-президент [[Ричард Никсон|Никсон]] жана палатанын спикери Сэм Рэйбөрн (1954) турат.]] Түркия тарыхындагы биринчи эркин шайлоодо 1950-жылдагы жалпы шайлоодо демократтар 53% элдик мандат менен жеңишке жетишкен. Баяр президент болгусу келбесе да, парламент аны 1950-жылы 22-майда [[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенти]] кылып шайлаган.<ref name=":2">{{Cite book|title=Fifty Years of Turkish Political development 1919-1969|last=Giritli|first=Dr. Ismet|publisher=Fakültler Matbaasi|location=Istanbul|pages=81}}</ref> Ал кийинчерээк анын премьер-министри жана ДП башчысынын мураскору Мендерес менен саясатты такай талкуулаганына карабастан, DP башчылыгынан кетти. Ал республиканын аскердик билими жок биринчи президенти болгон. Ал ошондой эле шайлоо митингдерине катышып, DP логотиби чегилген таяк менен басып жүрүп, партияда жок көрүнүштү биринчилерден болуп жок кылган. Ал 1954 жана 1957-жылдары кайра шайланып, 10 жыл президент болуп иштеген. Баяр башчылык кылган мезгилде Батыш блогу менен мамилелер жакшырган; Түрк кысыктары кризисинен кийин Түркия 1952-жылы [[Корей согушу|Корея согушу]]на, андан кийин [[НАТО]]го кошулган. Ушул негизде көптөгөн чет элдик сапарларды да жасаган Баяр 1954-жылы АКШга расмий сапар менен барган Түркиянын биринчи президенти болду. 1957-жылдагы шайлоонун алдында Ыстанбулдагы ДП митингинде «Түркия 30 жылдын ичинде «Кичи Америкага» айланат» деп жарыялады. Демократиялык башкаруунун он жылынын ичинде түрк коому терең өзгөрүүлөрдү башынан өткөрдү. Мамлекеттин ролу төмөндөтүлгөн жок, бирок жеке ишкердикти кубаттаган инфляциялык экономикалык саясат жүргүзүлдү. Саясий катышуу көбөйүп, Анадолулуктардын чоң кадры саясатка жана бизнеске киришти. Секуляризмден баш тартпаса да, бир партиялуу режимдин ачык секуляристтик саясатынан баш тартты. 1950-жылдардын экинчи жарымында экономикалык депрессиянын таасири менен ДП барган сайын авторитардык саясат жүргүзүп, оппозицияга катуу кысым көрсөткөн. 1955-жылдын 6-7-сентябрында Стамбулдагы погром анын президенттигинин тушунда болгон. Демократтар тарабынан авторитаризмди кубаттоого Баяр да чечүүчү таасирин тийгизген. ==== 1960-жылдагы аскердик төңкөрүш жана түрмөгө камоо ==== {{Негизги макала|1960-жылдагы аскердик төңкөрүшү}} 1960-жылы 27-майда куралдуу күчтөр мамлекеттик төңкөрүш жасаган. Баяр алгач төңкөрүш болгон күнү эртең менен Чанкая сарайында аны басып алуу үчүн келген офицерлерге каршылык көрсөтүүгө аракет кылган, андан кийин пистолетти күрмөсүнүн чөнтөгүнө ибадатканага алып барып, өзүн-өзү өлтүрүүгө аракет кылган. Бирок 77 жаштагы Баярга караганда шамдагай жоокерлер мылтыкты колунан алууга жетишкен. Баяр башка демократтар менен бирге камакка алынган жана "мамлекетке чыккынчылык кылган" жана "мыйзамтизмесини бузган" деген айыптар менен Яссыададагы Жогорку Сотто соттолгон. 1960-жылдын 25-сентябрында Яссыада абагында жатып, кайра бел куру менен жанын кыйууга аракет кылган, бирок ишке ашкан эмес. 1961-жылы 15-сентябрда өлүм жазасына тартылган. Улуттук биримдик комитети Мендерес, Зорлу жана Полаткан үчүн өлүм жазасын бекитти, бирок Баяр жана башка 12 партия мүчөсү үчүн жаза өмүр бою эркинен ажыратуу менен алмаштырылды. Баяр Яссыададан Кайсери түрмөсүнө которулган, бирок ден соолугуна байланыштуу 1964-жылы 7-ноябрда бошотулган. Оорусу күчөгөндөн кийин 1962-жылы 14-февралда Анкарага дарылануу үчүн алынып келинип, 5 күндөн кийин кайра Кайсери түрмөсүнө жеткирилген. 1963-жылдын алгачкы айларында президент Жемал Гүрсел тарабынан Желал Баярдын ден соолугуна байланыштуу мунапыс жарыялоосу алдыңкы планга чыкты. Баярдын жазасы ден соолугуна байланыштуу 6 айга өкмөт тарабынан токтотулуп, 1963-жылдын 22-мартында бошотулган. Баяр эртеси күнү Анкарага келип, аны чоң колонна жана эл тосуп алды. Бул шыктануу менен кабыл алуу реакцияларды жаратып, нааразылык акциялары ДП мураскорунун, Адилет партиясынын башкы кеңсесин, Баярдын үйүн жана Жаңы Ыстанбул гезитинин баш кеңсесин бузууга чейин барды. Адилет партиясы жабылат деген кооптонуулар пайда болду. Бул окуялардан кийин Баярдын жаза мөөнөтүн жылдыруу чечими 28-мартта алынган. Анкара ооруканасында 6 ай көзөмөл астында болгон соң, ден соолугунун абалында эч кандай өзгөрүү болбосо да, кайра Кайсери түрмөсүнө жөнөтүлгөн (1963-ж. 5-октябрь).<ref name="turkishstudies">{{cite web|title=Celal Bayar ve Eski Demokrat Partililerin Türk Siyasi Hayatına Etkileri|url=http://www.turkishstudies.net/Makaleler/991547133_144Yalans%C4%B1z%20Nedim_S-2585-2598.pdf|website=www.turkishstudies.net|accessdate=1 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509055109/http://www.turkishstudies.net/Makaleler/991547133_144Yalans%C4%B1z%20Nedim_S-2585-2598.pdf|archivedate=9 May 2016|url-status=live}}</ref> Ал 1964-жылдын 8-ноябрына чейин Кайсери түрмөсүндө болуп, ден соолугуна байланыштуу бошотулган. 1966-жылы 8-июлда өзүнө берилген соттук медицина корутундусу менен Конституциянын 97-беренесинде белгиленген протоколдун негизинде президент Жевдет Сунай тарабынан кечирилди.<ref name="arsivmilliyet2">{{cite web|title=Sunay Bayar'ı dün affetti|url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=Cevdet%20Sunay%20Celal%20Bayar&isAdv=false|accessdate=1 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921031914/http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=Cevdet%20Sunay%20Celal%20Bayar&isAdv=false|archivedate=21 September 2016|url-status=live}}</ref> 1966-жылдын 8-августунда Адилеттик партиясынын өкмөтү тарабынан чыгарылган жаңы мунапыс мыйзамы менен мурдагы ДПнын бардык мүчөлөрү, анын ичинде өмүр бою эркинен ажыратылгандар бошотулган.<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9013860/Celal-Bayar Celâl Bayar] Encyclopædia Britannica. Retrieved 20 December 2013.</ref> == Кийинки жылдар жана жеке жашоо. == Экс-демократтардын толук саясий укуктарын калыбына келтирүү 60-жылдары Түркияда экиге бөлүнүүчү маселе болгон. Мунапыс берилгенден кийин ал мурдагы DP мүчөлөрүнүн саясий укуктарын калыбына келтирүүгө аракет кылган. 1968-жылы саясий укуктарынан ажыраган экс-демократтардын башын бириктирүү максатын көздөгөн “Биздин үй” ({{Lang-tr|Bizim ev}}) клубун негиздеген. Ал 1969-жылы 14-майда саясий атаандашы Инөнү менен тарыхый жолугушуу өткөрүп, мурдагы DP мүчөлөрүнүн саясий укуктарын кайра алуу үчүн талап кылынган конституциялык өзгөртүүгө ТЭЦтин колдоосун берген. Инонунун жардамы менен конституциялык өзгөртүү Түркия Улуу Улуттук Чогулушунда жактырылды. Бул түзөтүү Сунай менен армияны таарынтты, ошондой эле Адилеттик партиясын экиге бөлдү, натыйжада 1970-жылы Демократиялык партия пайда болду (аны Баяр колдогон). 1974-жылы Баярга толук саясий укуктар калыбына келтирилген, бирок ал шайланганда гана элдин өкүлү боло алат деген негизде Сенаттын өмүр бою мүчөсү болууга чакыруудан баш тарткан.<ref name="celalbayar">{{cite web|url=http://celalbayar.org/|website=celalbayar.org|title=Celal Bayar|access-date=20 November 2020}}</ref> Демократиялык партиянын мүчөлөрүнүн чоң тобу мунапыс берилгенден кийин Адилеттик партиясына кайтып келгенде, Баяр 1975-жылы Сенатка жарым-жартылай шайлоолордо да Адилеттик партиясын колдогон; Сүлейман Демирел менен бирге трибунага чыгып, Адилеттик партиясынын Бурсада өткөрүлгөн митингинде сөз сүйлөдү. Ал 1980-жылдагы аскердик хунтаны жана 1982-жылдагы мыйзамтизмесин колдогон. Ал 1986-жылы 22-августта Стамбулда 103 жашында кыска оорудан кийин каза болгон.<ref name="nytimes">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1986/08/23/obituaries/celal-bayar-dies-at-age-104-a-father-of-turkish-republic.html|title=Celal Bayar Dies at Age 104; a Father of Turkish Republic|website=The New York Times|access-date=20 November 2020}}</ref> Баярдын сөөгүн Аныткабирге коюу боюнча талаш-тартыш анын эски атаандашы Исмет Инөнү сыяктуу эле, муну Ата Мекен (АНАП) партиясынын лидери Тургут Өзал менен СХПнын лидери Исметтин уулу Эрдал Инөнү жакташкан. Бирок президент Кенан Эврен буга каршы болуп, Баярдын сөөгү [[Анкара]]дагы мамлекеттик салтанаттан кийин өзүнүн кичи мекени Умурбейге коюлду.<ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/43660139|title=Kenan Evren'in Anıları 2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210207122959/https://www.academia.edu/43660139/Kenan_Evren_-Kenan_Evrenin_An%C4%B1lar%C4%B1_Cilt_2|archivedate=7 February 2021}}</ref> 1978-жылдын 24-апрелинде, Парагвайдын мурдагы президенти Федерико Чавес каза болгондон баштап, Баяр өлгөнгө чейин дүйнөдөгү эң кары экс-мамлекет башчысы болгон. ====== Сыйлыктар жана мурас ====== 1954-жылы Баяр Германиянын Федеративдуу Республикасынын Ардак белгисинин атайын даражадагы Чоң Крест ордени (''Sonderstufe des Großkreuzes des Verdienstordens der Bundesrepublik Deutschland'') менен сыйланган. 27-январь 1954-жылы Түркиянын Корея согушуна катышуусунун натыйжасында Баяр Америка Кошмо Штаттарынын Президентинин колунан Легион сыйлыгын алган. Югославия жылдызы орденин да алган.<ref>{{Cite book|title=Slava i čast: Odlikovanja među Srbima, Srbi među odlikovanjima|last=Acović|first=Dragomir|publisher=Službeni Glasnik|year=2012|location=Belgrade|pages=638}}</ref> 1954-жылы Баярга Белград университетинин ардактуу доктору наамы берилген. 1958-жылы Freie Universität Berlin (Эркин университет Берлин) ага ардактуу докторлук наамын ыйгарган.<ref>{{Cite web|url=http://userpage.fu-berlin.de/chronik/b-picts/1949-1960/bayar.html|title=Kleine Chronik der FU Berlin: Ehrendoktorwürde für Celal Bayar|website=userpage.fu-berlin.de|access-date=4 November 2019}}</ref> Манисада 1992-жылы негизделген Желял Баяр университетине анын ысымы ыйгарылган. ==== Үй-бүлөсү ==== Жалал Баяр 1904-жылы 21, ал 18 жашында Решидеге үйлөнгөн.<ref name=":02">{{Cite book|title=Diener seines Staates: Celal Bayar (1883-1986) und die Entwicklung der modernen Türkei|last=Dawletschin-Linder|first=Camilla|date=2003|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|isbn=9783447047401|pages=18|language=de}}</ref> Алардын үч баласы болгон: Рефии (1904-1940), Тургут (1911-1983) жана Нилүфер Гүрсой (1921-).<ref>{{Cite web|url=https://www.tccb.gov.tr/celal-bayar|title=Presidency Of The Republic Of Turkey : Celal BAYAR|website=www.tccb.gov.tr|access-date=4 November 2019}}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Рефий Баяр 1929-1939-жылдары "Milli Reasurans" кайра камсыздандыруу компаниясынын башкы менеджери болгон, Стамбулдагы билим берүү мамлекеттик мекемеси болгон "Халк Эвлери" мекемесинин негиздөөчүсү болгон жана 1939-1941-жылдары журналист жана "Халк" гезитин чыгарган. Жемал Кутай менен. Нилүфер Гүрсой 1946-1960-жылдары Демократиялык партиянын Күтахия депутаты, 1965-1969-жылдары Адилет партиясынан Бурса депутаты жана 1973-1973-жылдары Демократиялык партиянын Стамбул депутаты болгон Ахмет Ихсан Гүрсойго (1913–2008) үйлөнгөн. 1975—1980-жылдарда Адилеттик партиясы учун. == Булактар == {{Булактар|2}} {{Түркиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар:Түркия]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Саясатчылар]] <references /> [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Туулгандар 16 Май (Бугу)]] [[Категория:Туулгандар 1883-жылы]] [[Категория:Өлгөндөр 22 Август (Баш оона)]] [[Категория:Өлгөндөр 1986-жылы]] rf6sbkmqxideyiwxthxcxxcjjw0pg9s 0 126375 643402 448258 2026-04-08T07:21:11Z Artelow 2286 643402 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Жамал Гүрсел|расмий ысымы={{lang-tr|Cemal Gürsel}}|сүрөтү=|кызматы=4-чү [[Түркиянын Президенти]]|андан мурунку инсан=[[Махмуд Желял Баяр]]|андан кийинки инсан=Ибрахим Шевки Атасагун (м. а.)<br>Жевдет Сунай|кызматы_2=11-чи [[Түркиянын Премьер-министри]]|андан мурунку инсан_2=Аднан Мендерес|андан кийинки инсан_2=Эмин Өздилек|туулган жери=Эрзурум, [[Осмон Империясы]]|каза болгон жери=[[Анкара]], [[Түркия]]|кол тамгасы=Cemal Gürsel-signature.png|туулган датасы={{birth date|1895|10|13}}|каза болгон жылы={{death date|1966|14|09}}|партиясы=Эгемендүүлүк|президент_2=Ал өзү}} '''Жамал Гүрсел''' ({{Lang-tr|Cemal Gürsel}}; 13-октябрь 1895-жылы, Эрзурум, [[Осмон империясы]]) —Түрк аскер, мамлекеттик жана коомдук ишмер, [[Түркиянын Президенти|Түркия'нын Президенти]] (1961-1966). == Эрте жашоо == Ал Эрзурум шаарында Осмон армиясынын офицери Абидин бейдин<ref>Frank Cecil Roberts, ''Obituaries from the Times, 1961-1970: including an index to all obituaries and tributes appearing in the Times during the years 1961-1970'', Newspaper Archive Developments Ltd., 1975 p. 328.</ref> уулу жана Ибрахим'дин небереси (1820–1895) жана Хажы Ахмаддын (1790–1860) чөбөрөсү болуп төрөлгөн. Орду'дагы башталгыч мектепти жана Эрзинжан'дагы аскердик орто мектепти аяктагандан кийин [[Ыстанбул]]'дагы Кулели аскердик лицейин бүтүргөн. Ал популярдуу инсан болгон жана ошондуктан бала кезинен баштап жана бүткүл өмүр бою "Жамал ага" ({{Lang-tr|Cemal Ağa}}) деген лакап атка ээ болгон. Гүрсел 45 жыл армияда кызмат өтөгөн. 1-дүйнөлүк согушта 1915-жылы 12-артиллериялык полктун 1-батареясы менен лейтенант катары Галлиполи, [[Дарданелл]]'деги Чанаккале согушуна катышып, Согуш медалын алган. Кийин 1917-жылы [[Палестина]] жана [[Сирия]] фронтторунда согушуп, 1918-жылдын 19-сентябрында 41-полктун 5-батареясынын командири болуп турганда [[безгек]] оорусу менен ооруп, британиялыктардын туткуну болуп калган. Гүрсел [[Мисир]]'де 1920-жылдын 6-октябрына чейин согуш туткуну катары кармалып турган. Ал президент болуп турганда бир топ кийинчерээк чет элдик басма сөзгө интервью бергенде, ал эмне үчүн туткунда жүргөндө англис тилин үйрөнбөй калганы тууралуу бир аз өкүнүч менен эстеди. туткунда, ал каршылык көрсөтүп, анын ордуна британ лагеринде француз тилин үйрөнгөн. Жамал Гүрсел эркиндикке чыккандан кийин Эрзурум конгрессинен кийин кайра [[Мустафа Кемаль Ататүрк|Мустафа Кемел]]'ге кошулуу үчүн Анадолу'га кайтып келди жана 1920–1923-жылдардагы Түркия'нын боштондук согушунда батыш фронтунун бардык кампанияларына катышты. Экинчи Инөнү, Эскишехир жана Сакария'дагы салгылашууларда өзгөчөлөнүп, Биринчи Дивизиядагы эрдиги үчүн көтөрүлгөн жана кийинчерээк акыркы чабуулдагы согуштук кызматы үчүн биринчи парламент тарабынан Эгемендүүлүк медалы менен сыйланган. Гүрсел 1927-жылы Осмон империясынын Хамидие крейсеринин башкы инженеринин кызы Мелахатка турмушка чыккан. Бул никеден Өздемир уул төрөлдү. Жубайлар Түрканды кыз асырап алышкан.<ref name="h1"/> == Аскердик мансабы == Жамал Гүрсел Түрк Аскердик колледжине тапшырып, аны 1929-жылы штаб офицери катары аяктаган. Ал 1940-жылы полковник наамына ээ болгон. 1946-жылы бригадир генералы, 65-дивизиянын командири болгон. Кийинчерээк 12-дивизиянын командири, 18-корпустун командири жана 2-Ички иштер округунун командири болгон. 1953-жылы жалпы-[[Лейтенант|төймөн]], 1957-жылы [[Генерал|жалпы]] болгон, 3-армиянын командачысы болуп дайындалган. Кызматтын курамына чалгын кызматынын башчысы кирген жана ал 1958-жылы армияны башкарып турганда кургактык күчтөрүнүн командачысы болуп дайындалган. Гүрсел жеңил ойлуу, тамашакөй аталык инсан катары өлкө ичинде да, НАТО'нун чөйрөсүндө да жактырылып, өзүнүн кесиптик билими жана жүрүм-туруму менен улуттун да, куралдуу күчтөрдүн да урмат-сыйына жана ишенимине ээ болгон. Ал 1960-жылы 3-майда Коргоо министрине жиберилген патриоттук меморандумда болуп жаткан иштер боюнча тең салмактуулукту орнотуу аракетинде, анын жеке көз карашын чагылдырып, мурунку түнү болгон баарлашуунун уландысында премьер-министр Аднан Мендерес'ти колдоорун билдирген. жана абдан зарыл болгон улуттук биримдикти чыңдоо үчүн Премьер-министр Президентти дароо алмаштыруусу керек деген ишеним анын кызматтан четтетилишине алып келди жана Түркия'нын Башкы штабынын кийинки начальниги болуунун ордуна мөөнөтүнөн мурда пенсияга чыгууга мажбур кылды. Армияны саясаттан алыс болууга үндөгөн жана үндөгөн коштошуу каты ал эмгек өргүүсүнө чыгып жаткан маалда куралдуу күчтөрдүн бардык бөлүктөрүнө жөнөтүлгөн. Жемал Гүрселдин билдирүүсүндө: «Аскердин намысын жана кийген кийимиңди ар дайым бийик тут. Өлкөдөгү азыркы амбициялуу жана зыяндуу саясий атмосферадан сактаныңыз. Эмнеси болсо да саясаттан алыс болуңуз. Бул сиздин ар-намысыңыз үчүн, армиянын кубаттуулугу жана өлкөнүн келечеги үчүн өтө маанилүү”. Ал [[Измир]]'ге барып, Түркиянын антикоммунизм коомунун президенти болгон. == Мамлекет башчысы == Полковник жана андан төмөн даражадагы армия офицерлери тарабынан уюштурулган жана ишке ашырылган мамлекеттик төңкөрүш 1960-жылы 27-майда Жамал Гүрсел'дин катышуусусуз же жетекчилигисиз бүткүл өлкөдө уланган жарандык жана академиялык толкундоолордон кийин болгон. Чыгыш Анадолу'да жайгашкан Үчүнчү Армиянын командири төрт жылдыздуу генерал Рагып Гүмүшпала козголоңчу офицерлерге ультиматум бергени, эгер алардын башына дайындалган генерал болбосо, Үчүнчү Армия басып алуу үчүн кол салат деген имиштер бар. борборду жана өлкөнүн администрациясын, ошону менен козголоңчулар тобун алардын үстүнөн жогорку даражалуу офицерди табууга мажбурлашкан. Коомчулук жана аскерий наамдар арасында эбегейсиз популярдуулукка ээ болгондуктан, Гюрсель революциячылар тарабынан бир түндүн ичинде шайланып, аскердик төңкөрүштүн төрагалыгына алынып келинди жана 2015-жылга карата аскердик бийликти басып алуу менен дүйнөдөгү жалгыз лидер болуп калды. мурда аны пландаштырууда же ишке ашырууда эч кандай роль ойногон эмес. Ал пижама кийип жүргөн кезинде, радикалдык төңкөрүш тобунун эң жаш офицери болгон капитандын С-47 аскердик транспорттук учагы менен Анкарага узатып, ошол убакта президент Желял Баярды, премьер-министр Аднан Мендерести жиберген. Башкы штабдын төрагасы Рүштү Эрделхун жана башка бийликтеги [[Демократиялык партиясы|Демократиялык партия]]нын кээ бир мүчөлөрүн конституцияны бузган деп айыптап, Мрамара деңизиндеги Яссыада аскердик сотуна кайрылды. Төңкөрүштүн эртеси төрт жылдыздуу генерал Жемал Гүрсел 1960-жылдын 30-майында 24-өкмөттүн башкы командачысы, [[мамлекет башчысы]], [[Премьер-министр|премьер-министри]] жана коргоо министри болуп жарыяланып, теориялык жактан ага Кемел Ататүрк'төн да көбүрөөк абсолюттук ыйгарым укуктарды берген болгон. Гүрсел 200 студентти жана тогуз кабарчыны бошотуп, тыюу салынган 14 гезитти кайра чыгара баштоого лицензия берген (Time, 6-июнь 1960-жыл). Ал Сыддык Сами Онар, Хыфзы Велдет Велидедеоглу, Рагып Сарыжа, Нажы Шенсой, Хусейин Наил Кубалы, Тарык Зафер Туная, Исмет Гиритли, Илхан Арсел, Бахри Савжы жана Муаммер Аксой деген он укук профессорун, укук таануу факультетинин студенти Эрдоган Тезичтин коштоосунда алып келди. алардын жардамчысы (кийинки Түрк Жогорку билим берүү кеңешинин төрагасы) катары Стамбул жана Анкара университеттеринен Анкарага келгенден кийин 27-майда жаңы конституцияны иштеп чыгууга жардам берүү үчүн. Профессор Онар ошол эле күнү генерал Жемал Гүрсел менен болгон биринчи жолугушуусунда укук академиктер тобунун атынан: «Ушул күндөгү жагдайлар ыңкылаптын болуп жатканын билдирген катардагы жана саясий төңкөрүш катары чечмеленбеши керек» деп билдирди. ошол күнү республикада башталган өзгөрүү процесси алып келди. Президент Жемал Гүрсел да Коргоо министрлигине жетекчилик кылуу үчүн илимий кеңеш түздү, кийинчерээк өкмөткө кеңири кеңеш берүү үчүн Түркиянын Илимий жана технологиялык изилдөө кеңешин түздү. Үчүнчү Армиянын командири генерал Рагып Гүмүшпаланы Башкы штабдын жаңы төрагалыгына дайындаган, ал эки айдан кийин отставкага кеткенден кийин анын ордуна генерал Жевдет Сунай келген жана Гүмүшпаланы Гүрсел жаңы Адилет партиясын түзүүгө башкарган. Демократиялык партиянын мурдагы мүчөлөрүн чогултуу. Жөнөкөй жана консервативдүү түрдөгү Гүрсел Түркиянын эң популярдуу инсанына айланган, мамлекеттик мекемелерде Ататүрктүн сүрөтү менен бирге сүрөтүн коюуга тыюу салган, ачык джипке минип, айылдарды кыдырып, дыйкандар менен анын балдарындай сүйлөшкөн («Time», 6-январь) 1961). Ал өзүнүн жеке кийлигишүүсү менен ийгиликтүү болгон, Яссыададагы сот процесстериндеги аткаруу өкүмдөрүнүн санын 15тен үчкө чейин кыскарткан. Гюрселдин кечирим суроосу жана башка бир катар дүйнөлүк лидерлер менен бирге аткаруу өкүмдөрүн жокко чыгаруу жана Аднан Мендерес менен башка эки министрдин бошотулушу үчүн жасаган аракети Хунта тарабынан четке кагылды. Улуттук биримдик комитетинин мүчөсү эскерүүсүндө Жемал Гүрселдин Мендерестин өлүм жазасына тартылышынын алдын алуу боюнча кийлигишүүсү менен трибуналдын башкы прокурору Алтай Өмер Эгеселдин: «Шашылалы! Алар аны (Мендерести) куткарышат!», ошондой эле Имрали аралында Мендерести куткаруу үчүн кечирим операциясы болгон учурда Аскер-деңиз флотунун кыйратуучусунда өлүм жазасын аткаруу үчүн күтүлбөгөн иш планын түздү, ошол эле учурда мыйзамдуу түрдө сурак берген пресс-релизди жайгаштырды. Гүрселдин кийлигишүү жөндөмдүүлүгү. Стамбулдун ошол кездеги прокурору, сенатор Мехмет Фейят жакында мындай деп билдирди: «Алар биздин телефон линияларыбызды өчүрүштү. Аднан Мендерес жобого каршы дарга асылды. Мен аткарууну көзөмөлдөшүм керек болчу. Революциялык трибуналдын башкы прокурору Эгеселдин уруксаты жок болсо да, өлүм жазасына тартылган. Исмет Инөнү менен Жемал Гүрсел ага (Мендереске) өлүм жазасына тартылбасын деп телефон чалып жатышты, бирок телекоммуникация кеңсеси линияларды үздү жана Эгесел (байланыш) боштугун өлүм жазасына тартуу үчүн колдонду.'Жемал Гүрсел аскердик башкарууну улантуу үчүн кысымга туруштук берди. , анын өмүрүнө кол салуу аракетинин натыйжасында жарадар болгон (аны аткан полковникти [кимди?] кечирди), андан кийинки бир нече аскердик төңкөрүш аракетин токтотуп, төңкөрүштүн уюштуруучуларын чет өлкөлөрдөгү кызматтарга дайындады жана согушта чоң роль ойногон. жаңы конституцияны даярдоо жана кемалисттик көз караштын демократиялык тартибине кайтуу. == Мамлекеттин ишмери == Жемал Гүрсел 1960-жылдын 8-июнунда Анкарада өткөн Түркия жана Шотландия улуттук футбол командаларынын оюнунун убактысын өзгөртүп, ага катышкан (Түркия 4, Шотландия 2), андан кийин Улуттук футбол турнири, Жемал Гүрсел Кубогу улуттук маанайды көтөрүүгө жардам берген. төңкөрүштөн кийинки жумалар 3-июлда Стамбулда финал менен (Фенербахче 1, Галатасарай 0). Түрк куралдуу күчтөрүн кеңири модернизациялоодо жана [[Кансыз согуш|суук согуш]] учурунда, өзгөчө Куба ракета кризисинде эркин дүйнөнүн жана Европанын бекем коргонуусунда активдүү роль ойногон. 1960-жылы август айында [[Кипр]]дин эгемендүүлүгүн жарыялоо жана Кипрге түрк аскер бөлүгүн жайгаштыруу боюнча мурда түзүлгөн келишимдер боюнча эгемендүүлүк жарыяланган. Ал 1961-жылдын башында Анкарага ханышасы [[Елизавета II]]нин жана вице-президент Линдон Жонсондун визитин кабыл алган. 1962. Гюрсель сэр Бернард Берроуздун координацияланган иши менен башкаруучу Аскердик Улуттук Биримдик Комитетинен (NUC) Британиянын аскердик согуштук учактары басып алуу коркунучу астында турган [[Кувейт]]ке колдоо көрсөтүү максатында Түркиянын аба мейкиндигинен ашып өтүүгө уруксат алган. Ирак 1961-жылдын июль айында. Убактылуу парламенттин сунушу менен кийинки президент болуу ниети боюнча немис журналистинин суроосуна, Жемал Гүрсел убактылуу палата эмес, улут сураса гана кызмат кылууга даярмын деп жооп берди. Ал президенттикке өзүнүн талапкерлигин койгон эмес, анын шайланышы үчүн же кандайдыр бир башка талапкерге каршы чыккан эмес. Ал Анкарада Медицина жана илимдер боюнча бир нече жогорку даражалуу академиктердин убактылуу премьер-министрликке да, келечектеги президенттик кызматка да талапкерлигин колдоону сунуштады. Гюрсель улуттун азчылыктарынын толук кызыкчылыктарын камсыз кылуу менен катышуучу демократияга өзгөчө басым жасап, түрк атуулдук этникалык лидерлери армян Гермин Калустян, грек Калуди Ласкари жана еврей тектүү Эрол Дилекти «Мамлекет башчысынын өкүлдөрүнүн орун басарлары» кылып дайындады. жана убактылуу екулдер палатасынын толук мучелеру. «Шаломдун» редактору Аврам Лейон аны саякаттарында жана чет мамлекеттик иш-чараларда коштоп жүргөн. Ал мурдагы министрлер кабинети массалык маалымат каражаттарынан жана басма сөздөн тартып алган сөз эркиндигин кайра калыбына келтирди. == Оору жана өлүм == 1961-жылдын башында башталып, 1966-жылы тез өнүккөн [[шал]] оорусунан улам Жамал Гүрсел 2-февралда [[Вашингтон]]догу Уолтер Рид армиясынын медициналык борборуна жеткирилген. АКШнын президенти Линдон Джонсон жиберген жеке менчик «BlueBird» самолетунда. Бир жумадан кийин ал жерде бир катар жаңы шал инсульттан кийин комага түшкөн. Өкмөт 24-мартта Түркияга кайтып келүү чечимин кабыл алды. Президент Джонсон тик учак менен [[Ак үй (АКШ)|Ак үй]]дөн Вашингтондун жанындагы Мэриленд штатындагы Эндрюс аба күчтөрүнүн базасына сапар тартып, президент Жемал Гүрселди мекенине кетеринде урматтоо менен бирге: «Урматтуу досубуз, президент Жемал Түркиялык Гүрсел дарылануу үчүн 2-февралда АКШга келген. Бул өлкөдө жакында гана иштелип чыккан жаңы терапиялык процедуралар анын бир нече жылдан берки оорусун дарылоодо пайдалуу болот деген үмүт бар эле. Адегенде анын Уолтер Рид ооруканасындагы ийгиликтери бизди шыктандырды, бирок 8-февралда анын ден соолугуна жаңы сокку болгондугу тууралуу кабар шок болду. Биздин эң мыкты талантыбыз, Президентти коштоп жүргөн атактуу түрк дарыгерлеринин чеберчилиги менен бирге, Президенттин ден соолугу чың болуп үйүнө кайтып келишине болгон үмүтү менен бүт күчүн жумшады. Бул үмүт ишке ашпай калганы бизди кейитет. Президент Гүрселдин өлкөбүзгө дарылануу үчүн келгени биз үчүн чоң сыймык. Ал мекенине кайтканда биздин дубабыз аны менен кошо кетет». Анкарадагы Гүлхане аскердик госпиталынын медициналык комиссиясынын отчету менен парламент 1966-жылдын 28-мартында конституцияга ылайык ден соолугуна байланыштуу президенттик ыйгарым укуктарын токтотуу чечимин чыгарды. Ал 1966-жылы 14-сентябрда саат 18:45те [[Анкара]]да апоплексиядан каза болгон. Ал эч кандай көрсөтмө же акыркы керээз калтырган эмес. Ататүрктүн мавзолейинин короосундагы «Эркиндик шейиттери мемориалы» бөлүмүндө жерге берилди. Анын сөөгү 1988-жылдын 27-августунда жаңы курулган Түркия мамлекеттик көрүстөнүнө туруктуу көмүлгөн жайга коюлган.<ref>{{cite web|title=Transport of Cemal Gürsel's body to the State Cemetery|publisher=Press Agency of the Turkish Government website|url=http://www.byegm.gov.tr/YAYINLARIMIZ/AyinTarihi/1988/agustos1988.htm|language=tr|access-date=12 November 2006}}{{dead link|date=August 2020|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> == Булактар == {{Булактар|2}} {{Түркиянын президенттери}} [[Категория:Инсандар:Түркия]] [[Категория:Президенттер]] [[Категория:Мамлекет башчылары]] [[Категория:Саясатчылар]] 2ca2alg7odll0pdzqp3w3aeoqsv7p2k 10 132127 643409 519343 2026-04-08T07:29:42Z Artelow 2286 643409 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|expanded}}}</includeonly> |аталышы = АКШ президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |башжазуу = [[АКШ президенттеринин тизмеси]] |сүрөт = |башжазуу1 = 1—10 <small>(1789—1845)</small> |тизмек1 = [[Жорж Вашингтон]]{{*}}[[Жон Адамс]]{{*}}[[Томас Жефферсон]]{{*}}[[Жеймс Мэдисон]]{{*}}[[Жеймс Монро]]{{*}}[[Жон Куинси Адамс]]{{*}}[[Эндрю Жексон]]{{*}}[[Мартин Ван Бюрен]]{{*}}[[Уильям Гаррисон]]{{*}}[[Жон Тайлер]] |башжазуу2 = 11—20 <small>(1845—1881)</small> |тизмек2 = [[Жеймс Нокс Полк]]{{*}}[[Закари Тейлор]]{{*}}[[Миллард Филлмор]]{{*}}[[Франклин Пирс]]{{*}}[[Жеймс Бьюкенен]]{{*}}[[Авраам Линкольн]]{{*}}[[Эндрю Жонсон]]{{*}}[[Улисс Грант]]{{*}}[[Ратерфорд Хейс]]{{*}}[[Жеймс Гарфилд]] |башжазуу3 = 21—30 <small>(1881—1929)</small> |тизмек3 = [[Честер Артур]]{{*}}[[Гровер Кливленд]]{{*}}[[Бенжамин Гаррисон]]{{*}}[[Гровер Кливленд]]{{*}}[[Уильям Мак-Кинли]]{{*}}[[Теодор Рузвельт]]{{*}}[[Уильям Тафт]]{{*}}[[Вудро Вильсон]]{{*}}[[Уоррен Гардинг]]{{*}}[[Калвин Кулиж]] |башжазуу4 = 31—40 <small>(1929—1989)</small> |тизмек4 = [[Герберт Гувер]]{{*}}[[Франклин Рузвельт]]{{*}}[[Трумэн Гарри|Гарри Трумэн]]{{*}}[[Дуайт Эйзенхауэр]]{{*}}[[Жон Фицжералд Кеннеди|Жон Кеннеди]]{{*}}[[Линдон Жонсон]]{{*}}[[Ричард Никсон]]{{*}}[[Жеральд Форд]]{{*}}[[Жимми Картер]]{{*}}[[Рональд Рейган]] |башжазуу5 = 41—47 <small>(1989 — азыркы учурга чейин)</small> |тизмек5 = [[Жорж Герберт Уокер Буш ]]{{*}}[[Билл Клинтон]]{{*}}[[Жорж Уокер Буш ]]{{*}}[[Барак Обама]]{{*}}[[Дональд Трамп]]{{*}}[[Жо Байден]]{{*}}[[Дональд Трамп]] }} <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]]<noinclude>{{documentation}}</noinclude> rl7t0zxs7j8k4f3tvhbxitovu4rmcal 0 134696 643379 640211 2026-04-07T21:38:48Z Tynchtyk Chorotegin 1744 Тактоолор 643379 wikitext text/x-wiki '''Айбек Абдылдаев''' (1982-жылы 5-июнда туулган) ― кыргызстандык заманбап эркин [[журналист]], жазуучу жана публицист, "[[Би-Би-Си]]" жана "[[«Азаттык» үналгысы|Азаттык үналгысы]]" сыяктуу эл аралык медиа каражаттарында тажрыйба топтогон адис. <br> == Кыскача өмүр жолу == Айбек Абдылдаев 1982-жылы 5-июнда Кыргызстандын Ош облусуна караштуу Алай районундагы Каблан-Көл айылында туулган. <br> 1999-жылы Э.Мурзаев атындагы орто мектепти, ал эми 2004-жылы Ош шаарындагы Ош мамлекеттик университетинин Журналистика бөлүмүн аяктаган. <br> Журналистикадагы эмгек жолун 2003-жылы [[Ош жаңырыгы|“Ош жаңырыгы”]] гезитинен баштаган.  2003-2007-жылдары “Ош жаңырыгы” гезитинде кабарчы, жооптуу катчы болуп иштеген. <br> 2007--2021-жылдары [[Би-Би-Си|‎ BBC Кыргыз кызматынын]] Бишкектеги кабарчысы, веб-редактору, [[Улуу Британия|Улуу Британиянын]] борбору [[Лондон|Лондон шаарындагы]] Би-Би-Синин башкеңсесинде радио продюсер болуп эмгектенген. <br> 2014--2015-жылдары [[Ош мамлекеттик университети|Ош мамлекеттик университетинин]] журналистика бөлүмүндө окутуучу болуп эмгектенген. <br> 2021-жылдан тарта [[«Азаттык» үналгысы|‎“Азаттыктын”]] веб-редактору, 2023-жылдан тарта башкы редактору болуп эмгектенүүдө. <ref>[https:www.azattyk.org/]author/айбек-абдылдаев/jrguqp</ref> <br> == Сыйлыктары жана наамдары == 2004-жылы Таш Мияшов атындагы жаш акын-жазуучулардын фестивалынын лауреаты болгон. <br> 2008-жылы ӨКМдин “Өзгөчө кырдаалдарды жоюуга катышкандыгы үчүн” төш белгиси берилген. <br> 2017-2020-жылдар аралыгында Жогорку Кеңештин, Ички иштер министрлигинин, КРнын Акыйкатчы (Омбудсмен) институтунун Ардак грамоталары менен сыйланган. <br> 2024-жылы Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигинин “Маданияттын мыкты кызматкери” төш белгиси менен сыйланган. Жылда өткөрүлүүчү журналистика жаатындагы "Умтулуу-2024" сынагынын жеңүүчүсү болгон.<br> ==Жарык көргөн чыгармалары == * 2016-жылы “Түндөр” ырлар жыйнагы жарык көргөн. <ref>Абдылдаев А. "Түндөр". 2016. ISBN 978-9967-180-56-9.</ref> <br> * 2021-жылы “От кечкен отуз күн” <ref>https://www.azattyk.org/a/31627533.html</ref> аңгемелер жыйнагы жарыяланган. <ref>Абдылдаев А. "От кечкен отуз күн". 2021. ISBN 978-9967-29-448-6.</ref> <br> * 2025-жылы “Абдувахаб Мониев” аталышындагы эмгеги жарык көрүп, коомчулук тарабынан жылуу кабыл алынган. <ref>Абдылдаев А. "Абдувахаб Мониев". 2025. ISBN 978-9967-35-370-1.</ref><br> == Шилтемелер == * Абдылдаев А. "Түндөр". 2016. ISBN 978-9967-180-56-9. * Абдылдаев А. "От кечкен отуз күн". 2021. ISBN 978-9967-29-448-6. * Абдылдаев А. "Абдувахаб Мониев". 2025. ISBN 978-9967-35-370-1. ==Интернеттеги шилтемелер== * [https://ruhesh.kg/ky/category/show/news/1400/aybek-abdildaev-muzikant Айбек Абдылдаев: Музыкант] * [https://adabiyat.kg/ajbek-abdyldaev-cho-enem-k-tk-n-zhaz/ Айбек Абдылдаев: Чоң энем күткөн жаз] * [https://www.youtube.com/watch?v=48QzcF2-Pc4&list=PLq0RkggchSqf40kVvFcYDK-IRjEIrkXkx Айбек Абдылдаевдин аңгемелери] * [https://www.youtube.com/watch?v=3l-RseEigcQ Айбек Абдылдаев | Экөө | Аудио китеп] ==Ички шилтемелер== [[Категория:Кыргыз медиасы]] [[Категория:"Азаттык" үналгысы]] [[Категория:Кыргыз тарыхы]] [[Категория:Кыргызстан]] [[Категория:Ош облусу]] [[Категория:Кыргызстандын журналисттери]] [[Категория:Кыргыз журналисттери]] [[Категория:Кыргыз маданияты]] [[Категория:Кыргыз акындары]] [[Категория:Публицисттер]] [[Категория:Поэзия]] jsqyrvsfswmi7yncnu5a0nmw7eozip1 643380 643379 2026-04-07T21:46:45Z Tynchtyk Chorotegin 1744 Куугунтук курмандыктары 643380 wikitext text/x-wiki '''Айбек Абдылдаев''' (1982-жылы 5-июнда туулган) ― кыргызстандык заманбап эркин [[журналист]], жазуучу жана публицист, "[[Би-Би-Си]]" жана "[[«Азаттык» үналгысы|Азаттык үналгысы]]" сыяктуу эл аралык медиа каражаттарында тажрыйба топтогон адис. <br> == Кыскача өмүр жолу == Айбек Абдылдаев 1982-жылы 5-июнда Кыргызстандын Ош облусуна караштуу Алай районундагы Каблан-Көл айылында туулган. <br> 1999-жылы Э.Мурзаев атындагы орто мектепти, ал эми 2004-жылы Ош шаарындагы Ош мамлекеттик университетинин Журналистика бөлүмүн аяктаган. <br> Журналистикадагы эмгек жолун 2003-жылы [[Ош жаңырыгы|“Ош жаңырыгы”]] гезитинен баштаган.  2003-2007-жылдары “Ош жаңырыгы” гезитинде кабарчы, жооптуу катчы болуп иштеген. <br> 2007--2021-жылдары [[Би-Би-Си|‎ BBC Кыргыз кызматынын]] Бишкектеги кабарчысы, веб-редактору, [[Улуу Британия|Улуу Британиянын]] борбору [[Лондон|Лондон шаарындагы]] Би-Би-Синин башкеңсесинде радио продюсер болуп эмгектенген. <br> 2014--2015-жылдары [[Ош мамлекеттик университети|Ош мамлекеттик университетинин]] журналистика бөлүмүндө окутуучу болуп эмгектенген. <br> 2021-жылдан тарта [[«Азаттык» үналгысы|‎“Азаттыктын”]] веб-редактору, 2023-жылдан тарта башкы редактору болуп эмгектенүүдө. <ref>[https:www.azattyk.org/]author/айбек-абдылдаев/jrguqp</ref> <br> Анын "Куугунтук курмандыктары" түрмөгү <ref>https://www.azattyk.org/z/15667</ref> үчүн даярдагшан макалалары, маектери, ал уюштурган талкуулар сталинизм доорунда жазыксыз жапа чеккен тарыхый инсандарга жаңыча баа берүүгү багытталган. <br> == Сыйлыктары жана наамдары == 2004-жылы Таш Мияшов атындагы жаш акын-жазуучулардын фестивалынын лауреаты болгон. <br> 2008-жылы ӨКМдин “Өзгөчө кырдаалдарды жоюуга катышкандыгы үчүн” төш белгиси берилген. <br> 2017-2020-жылдар аралыгында Жогорку Кеңештин, Ички иштер министрлигинин, КРнын Акыйкатчы (Омбудсмен) институтунун Ардак грамоталары менен сыйланган. <br> 2024-жылы Кыргызстандын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигинин “Маданияттын мыкты кызматкери” төш белгиси менен сыйланган. <br> Жылда өткөрүлүүчү журналистика жаатындагы "Умтулуу-2024" сынагынын жеңүүчүсү болгон.<br> ==Жарык көргөн чыгармалары == * 2016-жылы “Түндөр” ырлар жыйнагы жарык көргөн. <ref>Абдылдаев А. "Түндөр". 2016. ISBN 978-9967-180-56-9.</ref> <br> * 2021-жылы “От кечкен отуз күн” <ref>https://www.azattyk.org/a/31627533.html</ref> аңгемелер жыйнагы жарыяланган. <ref>Абдылдаев А. "От кечкен отуз күн". 2021. ISBN 978-9967-29-448-6.</ref> <br> * 2025-жылы “Абдувахаб Мониев” аталышындагы эмгеги жарык көрүп, коомчулук тарабынан жылуу кабыл алынган. <ref>Абдылдаев А. "Абдувахаб Мониев". 2025. ISBN 978-9967-35-370-1.</ref><br> ==Интернеттеги шилтемелер== * [https://ruhesh.kg/ky/category/show/news/1400/aybek-abdildaev-muzikant Айбек Абдылдаев: Музыкант] * [https://adabiyat.kg/ajbek-abdyldaev-cho-enem-k-tk-n-zhaz/ Айбек Абдылдаев: Чоң энем күткөн жаз] * [https://www.youtube.com/watch?v=48QzcF2-Pc4&list=PLq0RkggchSqf40kVvFcYDK-IRjEIrkXkx Айбек Абдылдаевдин аңгемелери] * [https://www.youtube.com/watch?v=3l-RseEigcQ Айбек Абдылдаев | Экөө | Аудио китеп] * https://www.azattyk.org/a/kyrgyz-tarykhyn-zhazuuga-bashkalar-kiyligishpese-/33556483.html Тарыхты бирөөлөрдөн уруксат сурабай жазышыбыз керек. 12.10.2025. <br> * https://www.azattyk.org/a/tarykh-bashkalardyn-basymy-menen-zhazylbashy-kerek/33561356.html Тарых башкалардын басымы менен жазылбашы керек. 18.10.2025. <br> ==Ички шилтемелер== [[Категория:Кыргыз медиасы]] [[Категория:"Азаттык" үналгысы]] [[Категория:Кыргыз тарыхы]] [[Категория:Кыргызстан]] [[Категория:Ош облусу]] [[Категория:Кыргызстандын журналисттери]] [[Категория:Кыргыз журналисттери]] [[Категория:Кыргыз маданияты]] [[Категория:Кыргыз акындары]] [[Категория:Публицисттер]] [[Категория:Поэзия]] 90mfttw8eyu5lkkxp2r6g4mflz68dbx 643381 643380 2026-04-07T21:49:13Z Tynchtyk Chorotegin 1744 /* Кыскача өмүр жолу */ 643381 wikitext text/x-wiki '''Айбек Абдылдаев''' (1982-жылы 5-июнда туулган) ― кыргызстандык заманбап эркин [[журналист]], жазуучу жана публицист, "[[Би-Би-Си]]" жана "[[«Азаттык» үналгысы|Азаттык үналгысы]]" сыяктуу эл аралык медиа каражаттарында тажрыйба топтогон адис. <br> == Кыскача өмүр жолу == Айбек Абдылдаев 1982-жылы 5-июнда Кыргызстандын Ош облусуна караштуу Алай районундагы Каблан-Көл айылында туулган. <br> 1999-жылы Э.Мурзаев атындагы орто мектепти, ал эми 2004-жылы Ош шаарындагы Ош мамлекеттик университетинин Журналистика бөлүмүн аяктаган. <br> Журналистикадагы эмгек жолун 2003-жылы [[Ош жаңырыгы|“Ош жаңырыгы”]] гезитинен баштаган.  2003-2007-жылдары “Ош жаңырыгы” гезитинде кабарчы, жооптуу катчы болуп иштеген. <br> 2007--2021-жылдары [[Би-Би-Си|‎ BBC Кыргыз кызматынын]] Бишкектеги кабарчысы, веб-редактору, [[Улуу Британия|Улуу Британиянын]] борбору [[Лондон|Лондон шаарындагы]] Би-Би-Синин башкеңсесинде радио продюсер болуп эмгектенген. <br> 2014--2015-жылдары [[Ош мамлекеттик университети|Ош мамлекеттик университетинин]] журналистика бөлүмүндө окутуучу болуп эмгектенген. <br> 2021-жылдан тарта [[«Азаттык» үналгысы|‎“Азаттыктын”]] веб-редактору, 2023-жылдан тарта башкы редактору болуп эмгектенүүдө. <ref>[https:www.azattyk.org/]author/айбек-абдылдаев/jrguqp</ref> <br> Анын "Куугунтук курмандыктары" түрмөгү <ref>https://www.azattyk.org/z/15667</ref> үчүн даярдагшан макалалары, маектери, ал уюштурган талкуулар сталинизм доорунда жазыксыз жапа чеккен тарыхый инсандарга жаңыча баа берүүгө багытталган. <br> == Сыйлыктары жана наамдары == 2004-жылы Таш Мияшов атындагы жаш акын-жазуучулардын фестивалынын лауреаты болгон. <br> 2008-жылы ӨКМдин “Өзгөчө кырдаалдарды жоюуга катышкандыгы үчүн” төш белгиси берилген. <br> 2017-2020-жылдар аралыгында Жогорку Кеңештин, Ички иштер министрлигинин, КРнын Акыйкатчы (Омбудсмен) институтунун Ардак грамоталары менен сыйланган. <br> 2024-жылы Кыргызстандын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигинин “Маданияттын мыкты кызматкери” төш белгиси менен сыйланган. <br> Жылда өткөрүлүүчү журналистика жаатындагы "Умтулуу-2024" сынагынын жеңүүчүсү болгон.<br> ==Жарык көргөн чыгармалары == * 2016-жылы “Түндөр” ырлар жыйнагы жарык көргөн. <ref>Абдылдаев А. "Түндөр". 2016. ISBN 978-9967-180-56-9.</ref> <br> * 2021-жылы “От кечкен отуз күн” <ref>https://www.azattyk.org/a/31627533.html</ref> аңгемелер жыйнагы жарыяланган. <ref>Абдылдаев А. "От кечкен отуз күн". 2021. ISBN 978-9967-29-448-6.</ref> <br> * 2025-жылы “Абдувахаб Мониев” аталышындагы эмгеги жарык көрүп, коомчулук тарабынан жылуу кабыл алынган. <ref>Абдылдаев А. "Абдувахаб Мониев". 2025. ISBN 978-9967-35-370-1.</ref><br> ==Интернеттеги шилтемелер== * [https://ruhesh.kg/ky/category/show/news/1400/aybek-abdildaev-muzikant Айбек Абдылдаев: Музыкант] * [https://adabiyat.kg/ajbek-abdyldaev-cho-enem-k-tk-n-zhaz/ Айбек Абдылдаев: Чоң энем күткөн жаз] * [https://www.youtube.com/watch?v=48QzcF2-Pc4&list=PLq0RkggchSqf40kVvFcYDK-IRjEIrkXkx Айбек Абдылдаевдин аңгемелери] * [https://www.youtube.com/watch?v=3l-RseEigcQ Айбек Абдылдаев | Экөө | Аудио китеп] * https://www.azattyk.org/a/kyrgyz-tarykhyn-zhazuuga-bashkalar-kiyligishpese-/33556483.html Тарыхты бирөөлөрдөн уруксат сурабай жазышыбыз керек. 12.10.2025. <br> * https://www.azattyk.org/a/tarykh-bashkalardyn-basymy-menen-zhazylbashy-kerek/33561356.html Тарых башкалардын басымы менен жазылбашы керек. 18.10.2025. <br> ==Ички шилтемелер== [[Категория:Кыргыз медиасы]] [[Категория:"Азаттык" үналгысы]] [[Категория:Кыргыз тарыхы]] [[Категория:Кыргызстан]] [[Категория:Ош облусу]] [[Категория:Кыргызстандын журналисттери]] [[Категория:Кыргыз журналисттери]] [[Категория:Кыргыз маданияты]] [[Категория:Кыргыз акындары]] [[Категория:Публицисттер]] [[Категория:Поэзия]] 8kj1l9ngkfkbsmfktg82bu9vg8xfatd 643418 643381 2026-04-08T08:49:13Z ~2026-21607-67 47181 грамматикалык каталар оңдолду 643418 wikitext text/x-wiki '''Айбек Абдылдаев''' (1982-жылы 5-июнда туулган) ― кыргызстандык заманбап эркин [[журналист]], жазуучу жана публицист, "[[Би-Би-Си]]" жана "[[«Азаттык» үналгысы|Азаттык үналгысы]]" сыяктуу эл аралык медиа каражаттарында тажрыйба топтогон адис. <br> == Кыскача өмүр жолу == Айбек Абдылдаев 1982-жылы 5-июнда Кыргызстандын Ош облусуна караштуу Алай районундагы Каблан-Көл айылында туулган. <br> 1999-жылы Э.Мурзаев атындагы орто мектепти, ал эми 2004-жылы Ош шаарындагы Ош мамлекеттик университетинин Журналистика бөлүмүн аяктаган. <br> Журналистикадагы эмгек жолун 2003-жылы [[Ош жаңырыгы|“Ош жаңырыгы”]] гезитинен баштаган.  2003-2007-жылдары “Ош жаңырыгы” гезитинде кабарчы, жооптуу катчы болуп иштеген. <br> 2007--2021-жылдары [[Би-Би-Си|‎ BBC Кыргыз кызматынын]] Бишкектеги кабарчысы, веб-редактору, [[Улуу Британия|Улуу Британиянын]] борбору [[Лондон|Лондон шаарындагы]] Би-Би-Синин башкеңсесинде радио продюсер болуп эмгектенген. <br> 2014--2015-жылдары [[Ош мамлекеттик университети|Ош мамлекеттик университетинин]] журналистика бөлүмүндө окутуучу болуп эмгектенген. <br> 2021-жылдан тарта [[«Азаттык» үналгысы|‎“Азаттыктын”]] веб-редактору, 2023-жылдан тарта башкы редактору болуп эмгектенүүдө. <ref>[https:www.azattyk.org/]author/айбек-абдылдаев/jrguqp</ref> <br> Анын "Куугунтук курмандыктары" түрмөгү <ref>https://www.azattyk.org/z/15667</ref> үчүн даярдаган макалалары, маектери, ал уюштурган талкуулар сталинизм доорунда жазыксыз жапа чеккен тарыхый инсандарга жаңыча баа берүүгө багытталган. <br> == Сыйлыктары жана наамдары == 2004-жылы Таш Мияшов атындагы жаш акын-жазуучулардын фестивалынын лауреаты болгон. <br> 2008-жылы ӨКМдин “Өзгөчө кырдаалдарды жоюуга катышкандыгы үчүн” төш белгиси берилген. <br> 2017-2020-жылдар аралыгында Жогорку Кеңештин, Ички иштер министрлигинин, КРнын Акыйкатчы (Омбудсмен) институтунун Ардак грамоталары менен сыйланган. <br> 2024-жылы Кыргызстандын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигинин “Маданияттын мыкты кызматкери” төш белгиси менен сыйланган. <br> Жыл сайын өткөрүлүүчү журналистика жаатындагы "Умтулуу-2024" сынагынын жеңүүчүсү.<br> ==Жарык көргөн чыгармалары == * 2016-жылы “Түндөр” ырлар жыйнагы жарык көргөн. <ref>Абдылдаев А. "Түндөр". 2016. ISBN 978-9967-180-56-9.</ref> <br> * 2021-жылы “От кечкен отуз күн” <ref>https://www.azattyk.org/a/31627533.html</ref> аңгемелер жыйнагы жарыяланган. <ref>Абдылдаев А. "От кечкен отуз күн". 2021. ISBN 978-9967-29-448-6.</ref> <br> * 2025-жылы “Абдувахаб Мониев” аталышындагы эмгеги жарык көрүп, коомчулук тарабынан жылуу кабыл алынган. <ref>Абдылдаев А. "Абдувахаб Мониев". 2025. ISBN 978-9967-35-370-1.</ref><br> ==Интернеттеги шилтемелер== * [https://ruhesh.kg/ky/category/show/news/1400/aybek-abdildaev-muzikant Айбек Абдылдаев: Музыкант] * [https://adabiyat.kg/ajbek-abdyldaev-cho-enem-k-tk-n-zhaz/ Айбек Абдылдаев: Чоң энем күткөн жаз] * [https://www.youtube.com/watch?v=48QzcF2-Pc4&list=PLq0RkggchSqf40kVvFcYDK-IRjEIrkXkx Айбек Абдылдаевдин аңгемелери] * [https://www.youtube.com/watch?v=3l-RseEigcQ Айбек Абдылдаев | Экөө | Аудио китеп] * https://www.azattyk.org/a/kyrgyz-tarykhyn-zhazuuga-bashkalar-kiyligishpese-/33556483.html Тарыхты бирөөлөрдөн уруксат сурабай жазышыбыз керек. 12.10.2025. <br> * https://www.azattyk.org/a/tarykh-bashkalardyn-basymy-menen-zhazylbashy-kerek/33561356.html Тарых башкалардын басымы менен жазылбашы керек. 18.10.2025. <br> ==Ички шилтемелер== [[Категория:Кыргыз медиасы]] [[Категория:"Азаттык" үналгысы]] [[Категория:Кыргыз тарыхы]] [[Категория:Кыргызстан]] [[Категория:Ош облусу]] [[Категория:Кыргызстандын журналисттери]] [[Категория:Кыргыз журналисттери]] [[Категория:Кыргыз маданияты]] [[Категория:Кыргыз акындары]] [[Категория:Публицисттер]] [[Категория:Поэзия]] a926vkkjm00knpjoi0tfcegpflx5559 4 136776 643353 643290 2026-04-07T12:02:35Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 643353 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:Chaoborus|<span style="color:gray">Chaoborus</span>]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25685}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 2 || [[User:Bosogo|<span style="color:gray">Bosogo</span>]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 3 || [[User:Chorobek|Chorobek]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13442}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 4 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12794}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 5 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:12148}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:10986}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 7 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7957}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 8 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 9 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 10 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 11 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:5352}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4943}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 14 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 15 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4452}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 16 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 17 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 18 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 19 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 20 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 21 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 22 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 23 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 24 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 25 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 26 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2263}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|<span style="color:gray">Kairat Zamirbekov</span>]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1600}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1423}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 31 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 32 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 33 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 34 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 35 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 36 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 37 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 38 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 39 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 40 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 41 || [[User:Элдин беги|Элдин беги]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 42 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 43 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 44 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 45 || [[User:Дилдорбек|<span style="color:gray">Дилдорбек</span>]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:698}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 46 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 47 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 48 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 49 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 50 || [[User:Incall|<span style="color:gray">Incall</span>]] || [[Special:Contributions/Incall|{{formatnum:609}}]] || {{Permissions|Incall}} |- | 51 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 52 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 53 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 54 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:586}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 55 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 56 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 57 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 58 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 59 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 60 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 61 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 62 || [[User:Makenzis|<span style="color:gray">Makenzis</span>]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:523}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 65 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 66 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 67 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 68 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 69 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 70 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 71 || [[User:ДолбоЯщер|ДолбоЯщер]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:430}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 72 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 73 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 74 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:415}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 75 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 76 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 77 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 78 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 79 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 80 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 81 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 82 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 83 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 84 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 85 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 86 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 87 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 88 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:303}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 89 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 90 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 91 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 92 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 93 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 94 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 95 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 96 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:281}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 97 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 98 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 99 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 100 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 101 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} |- | 102 || [[User:Janyzak|<span style="color:gray">Janyzak</span>]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}} |- | 103 || [[User:Машъал|<span style="color:gray">Машъал</span>]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}} |- | 104 || [[User:Fatim|<span style="color:gray">Fatim</span>]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}} |- | 105 || [[User:Баха Исаев|<span style="color:gray">Баха Исаев</span>]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}} |- | 106 || [[User:Noloun|<span style="color:gray">Noloun</span>]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}} |- | 107 || [[User:Чоко Бой|<span style="color:gray">Чоко Бой</span>]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}} |- | 108 || [[User:Tynchtykbek|<span style="color:gray">Tynchtykbek</span>]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}} |- | 109 || [[User:Dutcman|<span style="color:gray">Dutcman</span>]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}} |- | 110 || [[User:Ulan A|<span style="color:gray">Ulan A</span>]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Ulan A}} |- | 111 || [[User:DragonBot|<span style="color:gray">DragonBot</span>]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}} |- | 112 || [[User:Таалай Берен|<span style="color:gray">Таалай Берен</span>]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}} |- | 113 || [[User:Adilet15|<span style="color:gray">Adilet15</span>]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}} |- | 114 || [[User:Dostojewskij|<span style="color:gray">Dostojewskij</span>]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:219}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}} |- | 115 || [[User:MauritsBot|<span style="color:gray">MauritsBot</span>]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}} |- | 116 || [[User:タチコマ robot|<span style="color:gray">タチコマ robot</span>]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}} |- | 117 || [[User:Adamboluu|<span style="color:gray">Adamboluu</span>]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}} |- | 118 || [[User:Dr.atakulov|<span style="color:gray">Dr.atakulov</span>]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}} |- | 119 || [[User:Kyrgyzchala|<span style="color:gray">Kyrgyzchala</span>]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}} |- | 120 || [[User:Dinamik-bot|<span style="color:gray">Dinamik-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}} |- | 121 || [[User:Anara|<span style="color:gray">Anara</span>]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}} |- | 122 || [[User:UlutSoft2|<span style="color:gray">UlutSoft2</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}} |- | 123 || [[User:YFdyh-bot|<span style="color:gray">YFdyh-bot</span>]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}} |- | 124 || [[User:A.djan|A.djan]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|A.djan}} |- | 125 || [[User:Robbot|<span style="color:gray">Robbot</span>]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}} |- | 126 || [[User:Chingis|<span style="color:gray">Chingis</span>]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}} |- | 127 || [[User:Foggy kub|<span style="color:gray">Foggy kub</span>]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}} |- | 128 || [[User:Чръный человек|<span style="color:gray">Чръный человек</span>]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}} |- | 129 || [[User:Мыктыбек|<span style="color:gray">Мыктыбек</span>]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}} |- | 130 || [[User:Adamantine|<span style="color:gray">Adamantine</span>]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}} |- | 131 || [[User:BakytTalas|<span style="color:gray">BakytTalas</span>]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}} |- | 132 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}} |- | 133 || [[User:Мастер теней|<span style="color:gray">Мастер теней</span>]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}} |- | 134 || [[User:Amirobot|<span style="color:gray">Amirobot</span>]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}} |- | 135 || [[User:HerculeBot|<span style="color:gray">HerculeBot</span>]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}} |- | 136 || [[User:GhalyBot|<span style="color:gray">GhalyBot</span>]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}} |- | 137 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 138 || [[User:Temir21|<span style="color:gray">Temir21</span>]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}} |- | 139 || [[User:Nasihat.kg|<span style="color:gray">Nasihat.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}} |- | 140 || [[User:Vasit|<span style="color:gray">Vasit</span>]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}} |- | 141 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}} |- | 142 || [[User:HiW-Bot|<span style="color:gray">HiW-Bot</span>]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}} |- | 143 || [[User:JYBot|<span style="color:gray">JYBot</span>]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}} |- | 144 || [[User:NKOzi|<span style="color:gray">NKOzi</span>]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}} |- | 145 || [[User:Кичинекей Поллианна|<span style="color:gray">Кичинекей Поллианна</span>]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}} |- | 146 || [[User:Sampo.Kuusi|<span style="color:gray">Sampo.Kuusi</span>]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}} |- | 147 || [[User:Samatq|<span style="color:gray">Samatq</span>]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}} |- | 148 || [[User:Azamat Omar|<span style="color:gray">Azamat Omar</span>]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}} |- | 149 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 150 || [[User:Darkicebot|<span style="color:gray">Darkicebot</span>]] || [[Special:Contributions/Darkicebot|{{formatnum:153}}]] || {{Permissions|Darkicebot}} {{/end}} 3m8nzsxmhucrt71vgp1cy5qkqj6193z 4 137589 643355 643292 2026-04-07T12:02:38Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 643355 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:113726}}]] |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:34985}}]] |- | 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8479}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7206}}]] |- | 6 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] |- | 8 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] |- | 9 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] |- | 10 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] |- | 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3050}}]] |- | 12 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] |- | 13 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] |- | 14 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] |- | 15 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] |- | 16 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] |- | 17 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] |- | 18 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] |- | 19 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1109}}]] |- | 20 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] |- | 21 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] |- | 22 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] |- | 23 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:824}}]] |- | 24 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] |- | 25 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] |- | 26 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] |- | 27 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] |- | 28 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] |- | 29 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] |- | 30 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] |- | 31 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] |- | 32 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] |- | 33 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] |- | 34 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] |- | 35 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] |- | 36 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] |- | 37 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] |- | 38 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] |- | 39 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] |- | 40 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|YiFeiBot]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:310}}]] |- | 42 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] |- | 43 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] |- | 44 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] |- | 45 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] |- | 46 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] |- | 47 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] |- | 48 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] |- | 49 || [[User:BotMultichill|<span style="color:gray">BotMultichill</span>]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]] |- | 50 || [[User:PixelBot|<span style="color:gray">PixelBot</span>]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]] |- | 51 || [[User:Loveless|<span style="color:gray">Loveless</span>]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]] |- | 52 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]] |- | 53 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 54 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] {{/end}} fx8en5kvsxl4inh2vcle1f24wqc8qpd 4 137601 643354 643291 2026-04-07T12:02:37Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 643354 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:113726}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}} |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:34985}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 4 || [[User:Chaoborus|<span style="color:gray">Chaoborus</span>]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25685}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 5 || [[User:Bosogo|<span style="color:gray">Bosogo</span>]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 6 || [[User:Chorobek|Chorobek]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13442}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 7 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12794}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 8 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:12148}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:10986}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8479}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7957}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 12 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7206}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}} |- | 14 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 15 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 16 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 17 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:5352}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 18 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4943}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 21 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 22 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4452}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 23 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 24 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 25 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 26 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 27 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 28 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 29 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 30 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 31 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}} |- | 32 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 33 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 34 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3050}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 35 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 36 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 37 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 38 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 39 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2263}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 41 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 42 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|<span style="color:gray">Kairat Zamirbekov</span>]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1600}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 45 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 46 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1423}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 48 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 49 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 50 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 51 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 52 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 53 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1109}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 54 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 55 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 56 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 57 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 58 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 59 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 60 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 61 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 62 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 63 || [[User:Элдин беги|Элдин беги]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 64 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:824}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 65 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 66 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}} |- | 67 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 68 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 69 || [[User:Дилдорбек|<span style="color:gray">Дилдорбек</span>]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:698}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 70 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 71 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}} |- | 72 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 73 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}} |- | 74 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 75 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}} |- | 76 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 77 || [[User:Incall|<span style="color:gray">Incall</span>]] || [[Special:Contributions/Incall|{{formatnum:609}}]] || {{Permissions|Incall}} |- | 78 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 79 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 80 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}} |- | 81 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 82 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:586}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 83 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 84 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 85 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 86 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 87 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 88 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 89 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}} |- | 90 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 91 || [[User:Makenzis|<span style="color:gray">Makenzis</span>]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:523}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 93 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}} |- | 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 95 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}} |- | 96 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}} |- | 97 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 98 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 99 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 100 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 101 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}} |- | 102 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 103 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}} |- | 104 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 105 || [[User:ДолбоЯщер|ДолбоЯщер]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:430}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 106 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 107 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}} |- | 108 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 109 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:415}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 110 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 111 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}} |- | 112 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 113 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}} |- | 114 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 115 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 116 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}} |- | 117 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 118 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 119 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 120 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 121 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}} |- | 122 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 123 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 124 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 125 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}} |- | 126 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 127 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 128 || [[User:YiFeiBot|YiFeiBot]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}} |- | 129 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}} |- | 130 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:303}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 131 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 132 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 133 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 134 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}} |- | 135 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 136 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}} |- | 137 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 138 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 139 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 140 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}} |- | 141 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}} |- | 142 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:281}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 143 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}} |- | 144 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}} |- | 145 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 146 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 147 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 148 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 149 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} |- | 150 || [[User:Janyzak|<span style="color:gray">Janyzak</span>]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}} {{/end}} l0novyrmh3qzsseu528tup2vbgwid4q 10 138366 643425 614848 2026-04-08T10:46:22Z Arsensky 41251 643425 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#switch:{{{1}}}|р=Сауд Арабия|Сауд Арабиясы}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|KSA]] </noinclude> 1l129szgfhnm3lhkspv3tzmm89tacfy 1 142412 643364 622678 2026-04-07T14:57:05Z ~2026-21527-32 47176 /* Кут билим жонундо маалымат кобурак */ жаңы бөлүм 643364 wikitext text/x-wiki {{Жылдык окурмандар}} == Кут билим жонундо маалымат кобурак == кут билим жонундо маалымат кобурак эн кызыктуу Жана таарызый [[Атайын:Contributions/&#126;2026-21527-32|&#126;2026-21527-32]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:&#126;2026-21527-32|talk]]) 14:57, 7 апрель 2026 (UTC) aa1b3evuf7gqiaefts1ewy7ir92s02v 10 150159 643423 639156 2026-04-08T10:43:44Z Arsensky 41251 643423 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#switch:{{{1}}}|р=Бириккен Араб Эмирликтери|БАЭ}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|UAE]] </noinclude> azhvkyzpc37laf5sggdsbwa028wlrhh 0 150448 643356 640210 2026-04-07T12:28:27Z Mirzoulugʻbek 4632 643356 wikitext text/x-wiki {{delete|Энциклопедиялык мааниге ээ эмес макала}} Каракозуев Асанбек Курманбекович (Асанбек Пазыл) (1984-жылы, 6-июнда туулган) – журналист, котормочу<ref> [https://versia.kg/asanbek-karakozuev-gezitti-konvergenttik-redaktsiyaga-ajlandyrgym-kelet/ АСАНБЕК КАРАКОЗУЕВ: “ГЕЗИТТИ КОНВЕРГЕНТТИК РЕДАКЦИЯГА АЙЛАНДЫРГЫМ КЕЛЕТ]</ref>. == Кыскача өмүр жолу == 1984-жылдын 6-июнунда Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы Күйө-Таш айылында туулган. Орто мектепти аяктагандан кийин, Ош мамлекеттик университетинин Журналистика адистигине тапшырып, аны 2006-жылы аяктаган. Учурда Ош шаарында жашайт. == Журналистикадагы ишмердүүлүгү == Асанбек Каракозуев журналистикадагы эмгек жолун гезиттерде иштеп баштаган. Алгач 2002-жылы “Ош шамы” гезитине курьер болуп орношуп, кийин студенттик “Нур”, облустук “Ош жаңырыгы” гезиттеринде кабарчы болуп иштеген. Андан сырткары, “Жаңы Кылым”, “Ооматы” сыяктуу эркин гезиттерде да эмгектенген. 2010-жылы Ош шаардык мэриясынын маалымат катчысы болуп иштеп, ошол жылы жүз берген “7-апрель” жана “июнь окуяларын” чагылдырган. 2010-2023-жылдары кесиптик карьерасын Кыргыз Улуттук «Кабар» маалымат агенттигинде, [[Коомдук телерадиоберүү корпорациясы| КТРКнын]] (азыркы УТРК) “Биринчи радиосунда” Оштогу кабарчысы катары улантып, “Башат” ТРКсында, “Ынтымак” КРТРКсында, “ЭлТР” МТРКсында, “Т-Медиа” телеканалында кабарчы, диктор, SMM адис, редактор, продюсер, программалык директорлук кызматтарды аркалаган. Андан сырткары, эл аралык IWPR, FarsNews агенттиктеринде фрилансер болгон. Теле тармагында иштеп жүргөн убагында социалдык көйгөйлөрдү чагылдырган көптөгөн берүүлөрдөн сырткары, таанып билүүчү, көңүл ачуучу программаларды негиздеген. Мисалы: А.Каракозуевдин идеясы менен түзүлгөн “Эреже +” программасы айдоочулардан жол эрежелерди сурап, коомчулуктун ушул жааттагы билиминин жогорулашына салым кошкон. 2016-17-жылдары Таиржан Турсуналиев атындагы “Ынтымак” медиа мектебинин директору болуп иштеген. Өзү журналистикадагы төрт (теле, радио, гезит, он-лайн редакция: сайт жана SMM) платформада иштеген адис катары, аталган мектеп аркылуу жаш журналисттерди конвергенттик редакцияда универсалдуу журналист катары иштөөгө үйрөткөн. Журналистикадагы ишмердигинин алкагында АКШда, бир канча Европа мамлекеттеринде кесиптик даярдыгын өркүндөткөн. Айрым баяндары, видеолору англис, иран жана орус тилдерине которулуп, бир канча эл аралык жана жергиликтүү конкурстарды жеңген. 2023-жылдын март айынан баштап, "[[Ош жаңырыгы]]" гезитинин Башкы редактору кызматын аркалап келет. == Котормочулук ишмердүүлүгү == Асанбек Каракозуев Түштүк Кореяда Daewoo корпорациясын негиздеп, дүйнөгө бизнесмен катары таанылган Ким У Жунгдун “Бул кең дүйнө жана андагы улуу иштер” аттуу китебин (200 бет) орус тилинен кыргызчага которгон. Мындан сырткары, америкалык окумуштуу, антрополог Жек Уэзерфорддун “Чыңгызхан жана азыркы дүйнө түзүлүшү” аттуу китебин (400 бет) орус тилинен кыргызчага которгон. Которулган эки китепке тең авторлордон кыргыз тилинде басып чыгаруу үчүн расмий “автордук укук” алынган. ВВСнин “Жер планетасы” жана андагы жаратылыш кубулуштары тууралуу тарткан ондон ашык даректүү тасмаларын кыргызчалаганга катышып, аларга үн коштогон. == Сыйлыктары == Маданияттын мыкты кызматкери төш белгиси (2023); КР УКМК Чек ара кызматынын "Карегимде мекен чеги" (2022), Ош шаардык жана облустук ИИБнын «Каармандык үчүн» төш белгилери (2020-2023); Ошондой эле жергиликтүү өзүн өзү башкаруу органдарынын, бир канча министрликтердин жана Эл аралык уюмдардын ардак грамоталары менен сыйланган. == Жеке жашоосу == Үй-бүлөлүү, төрт уулдун атасы. == Шилтемелер == * [https://www.azattyk.org/a/azyrky-gezitterde-tarykhtyn-askerleri-ishtep-zhatat-/32858047.html "Азыркы гезиттерде тарыхтын аскерлери иштеп жатат"] qhz7cj44u14oc930x57qt8t18f2o5j0 643357 643356 2026-04-07T12:28:55Z Mirzoulugʻbek 4632 /* Шилтемелер */ 643357 wikitext text/x-wiki {{delete|Энциклопедиялык мааниге ээ эмес макала}} Каракозуев Асанбек Курманбекович (Асанбек Пазыл) (1984-жылы, 6-июнда туулган) – журналист, котормочу<ref> [https://versia.kg/asanbek-karakozuev-gezitti-konvergenttik-redaktsiyaga-ajlandyrgym-kelet/ АСАНБЕК КАРАКОЗУЕВ: “ГЕЗИТТИ КОНВЕРГЕНТТИК РЕДАКЦИЯГА АЙЛАНДЫРГЫМ КЕЛЕТ]</ref>. == Кыскача өмүр жолу == 1984-жылдын 6-июнунда Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы Күйө-Таш айылында туулган. Орто мектепти аяктагандан кийин, Ош мамлекеттик университетинин Журналистика адистигине тапшырып, аны 2006-жылы аяктаган. Учурда Ош шаарында жашайт. == Журналистикадагы ишмердүүлүгү == Асанбек Каракозуев журналистикадагы эмгек жолун гезиттерде иштеп баштаган. Алгач 2002-жылы “Ош шамы” гезитине курьер болуп орношуп, кийин студенттик “Нур”, облустук “Ош жаңырыгы” гезиттеринде кабарчы болуп иштеген. Андан сырткары, “Жаңы Кылым”, “Ооматы” сыяктуу эркин гезиттерде да эмгектенген. 2010-жылы Ош шаардык мэриясынын маалымат катчысы болуп иштеп, ошол жылы жүз берген “7-апрель” жана “июнь окуяларын” чагылдырган. 2010-2023-жылдары кесиптик карьерасын Кыргыз Улуттук «Кабар» маалымат агенттигинде, [[Коомдук телерадиоберүү корпорациясы| КТРКнын]] (азыркы УТРК) “Биринчи радиосунда” Оштогу кабарчысы катары улантып, “Башат” ТРКсында, “Ынтымак” КРТРКсында, “ЭлТР” МТРКсында, “Т-Медиа” телеканалында кабарчы, диктор, SMM адис, редактор, продюсер, программалык директорлук кызматтарды аркалаган. Андан сырткары, эл аралык IWPR, FarsNews агенттиктеринде фрилансер болгон. Теле тармагында иштеп жүргөн убагында социалдык көйгөйлөрдү чагылдырган көптөгөн берүүлөрдөн сырткары, таанып билүүчү, көңүл ачуучу программаларды негиздеген. Мисалы: А.Каракозуевдин идеясы менен түзүлгөн “Эреже +” программасы айдоочулардан жол эрежелерди сурап, коомчулуктун ушул жааттагы билиминин жогорулашына салым кошкон. 2016-17-жылдары Таиржан Турсуналиев атындагы “Ынтымак” медиа мектебинин директору болуп иштеген. Өзү журналистикадагы төрт (теле, радио, гезит, он-лайн редакция: сайт жана SMM) платформада иштеген адис катары, аталган мектеп аркылуу жаш журналисттерди конвергенттик редакцияда универсалдуу журналист катары иштөөгө үйрөткөн. Журналистикадагы ишмердигинин алкагында АКШда, бир канча Европа мамлекеттеринде кесиптик даярдыгын өркүндөткөн. Айрым баяндары, видеолору англис, иран жана орус тилдерине которулуп, бир канча эл аралык жана жергиликтүү конкурстарды жеңген. 2023-жылдын март айынан баштап, "[[Ош жаңырыгы]]" гезитинин Башкы редактору кызматын аркалап келет. == Котормочулук ишмердүүлүгү == Асанбек Каракозуев Түштүк Кореяда Daewoo корпорациясын негиздеп, дүйнөгө бизнесмен катары таанылган Ким У Жунгдун “Бул кең дүйнө жана андагы улуу иштер” аттуу китебин (200 бет) орус тилинен кыргызчага которгон. Мындан сырткары, америкалык окумуштуу, антрополог Жек Уэзерфорддун “Чыңгызхан жана азыркы дүйнө түзүлүшү” аттуу китебин (400 бет) орус тилинен кыргызчага которгон. Которулган эки китепке тең авторлордон кыргыз тилинде басып чыгаруу үчүн расмий “автордук укук” алынган. ВВСнин “Жер планетасы” жана андагы жаратылыш кубулуштары тууралуу тарткан ондон ашык даректүү тасмаларын кыргызчалаганга катышып, аларга үн коштогон. == Сыйлыктары == Маданияттын мыкты кызматкери төш белгиси (2023); КР УКМК Чек ара кызматынын "Карегимде мекен чеги" (2022), Ош шаардык жана облустук ИИБнын «Каармандык үчүн» төш белгилери (2020-2023); Ошондой эле жергиликтүү өзүн өзү башкаруу органдарынын, бир канча министрликтердин жана Эл аралык уюмдардын ардак грамоталары менен сыйланган. == Жеке жашоосу == Үй-бүлөлүү, төрт уулдун атасы. == Шилтемелер == * [https://www.azattyk.org/a/azyrky-gezitterde-tarykhtyn-askerleri-ishtep-zhatat-/32858047.html "Азыркы гезиттерде тарыхтын аскерлери иштеп жатат"] ==Булактар== 3v61qs4hvho1z1l3jsa49p23qy4y1qp 643358 643357 2026-04-07T12:29:38Z Mirzoulugʻbek 4632 643358 wikitext text/x-wiki {{delete|Энциклопедиялык мааниге ээ эмес макала}} '''Каракозуев Асанбек Курманбекович''' (Асанбек Пазыл) (1984-жылы, 6-июнда туулган) – журналист, котормочу<ref> [https://versia.kg/asanbek-karakozuev-gezitti-konvergenttik-redaktsiyaga-ajlandyrgym-kelet/ АСАНБЕК КАРАКОЗУЕВ: “ГЕЗИТТИ КОНВЕРГЕНТТИК РЕДАКЦИЯГА АЙЛАНДЫРГЫМ КЕЛЕТ]</ref>. == Кыскача өмүр жолу == 1984-жылдын 6-июнунда Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы Күйө-Таш айылында туулган. Орто мектепти аяктагандан кийин, Ош мамлекеттик университетинин Журналистика адистигине тапшырып, аны 2006-жылы аяктаган. Учурда Ош шаарында жашайт. == Журналистикадагы ишмердүүлүгү == Асанбек Каракозуев журналистикадагы эмгек жолун гезиттерде иштеп баштаган. Алгач 2002-жылы “Ош шамы” гезитине курьер болуп орношуп, кийин студенттик “Нур”, облустук “Ош жаңырыгы” гезиттеринде кабарчы болуп иштеген. Андан сырткары, “Жаңы Кылым”, “Ооматы” сыяктуу эркин гезиттерде да эмгектенген. 2010-жылы Ош шаардык мэриясынын маалымат катчысы болуп иштеп, ошол жылы жүз берген “7-апрель” жана “июнь окуяларын” чагылдырган. 2010-2023-жылдары кесиптик карьерасын Кыргыз Улуттук «Кабар» маалымат агенттигинде, [[Коомдук телерадиоберүү корпорациясы| КТРКнын]] (азыркы УТРК) “Биринчи радиосунда” Оштогу кабарчысы катары улантып, “Башат” ТРКсында, “Ынтымак” КРТРКсында, “ЭлТР” МТРКсында, “Т-Медиа” телеканалында кабарчы, диктор, SMM адис, редактор, продюсер, программалык директорлук кызматтарды аркалаган. Андан сырткары, эл аралык IWPR, FarsNews агенттиктеринде фрилансер болгон. Теле тармагында иштеп жүргөн убагында социалдык көйгөйлөрдү чагылдырган көптөгөн берүүлөрдөн сырткары, таанып билүүчү, көңүл ачуучу программаларды негиздеген. Мисалы: А.Каракозуевдин идеясы менен түзүлгөн “Эреже +” программасы айдоочулардан жол эрежелерди сурап, коомчулуктун ушул жааттагы билиминин жогорулашына салым кошкон. 2016-17-жылдары Таиржан Турсуналиев атындагы “Ынтымак” медиа мектебинин директору болуп иштеген. Өзү журналистикадагы төрт (теле, радио, гезит, он-лайн редакция: сайт жана SMM) платформада иштеген адис катары, аталган мектеп аркылуу жаш журналисттерди конвергенттик редакцияда универсалдуу журналист катары иштөөгө үйрөткөн. Журналистикадагы ишмердигинин алкагында АКШда, бир канча Европа мамлекеттеринде кесиптик даярдыгын өркүндөткөн. Айрым баяндары, видеолору англис, иран жана орус тилдерине которулуп, бир канча эл аралык жана жергиликтүү конкурстарды жеңген. 2023-жылдын март айынан баштап, "[[Ош жаңырыгы]]" гезитинин Башкы редактору кызматын аркалап келет. == Котормочулук ишмердүүлүгү == Асанбек Каракозуев Түштүк Кореяда Daewoo корпорациясын негиздеп, дүйнөгө бизнесмен катары таанылган Ким У Жунгдун “Бул кең дүйнө жана андагы улуу иштер” аттуу китебин (200 бет) орус тилинен кыргызчага которгон. Мындан сырткары, америкалык окумуштуу, антрополог Жек Уэзерфорддун “Чыңгызхан жана азыркы дүйнө түзүлүшү” аттуу китебин (400 бет) орус тилинен кыргызчага которгон. Которулган эки китепке тең авторлордон кыргыз тилинде басып чыгаруу үчүн расмий “автордук укук” алынган. ВВСнин “Жер планетасы” жана андагы жаратылыш кубулуштары тууралуу тарткан ондон ашык даректүү тасмаларын кыргызчалаганга катышып, аларга үн коштогон. == Сыйлыктары == Маданияттын мыкты кызматкери төш белгиси (2023); КР УКМК Чек ара кызматынын "Карегимде мекен чеги" (2022), Ош шаардык жана облустук ИИБнын «Каармандык үчүн» төш белгилери (2020-2023); Ошондой эле жергиликтүү өзүн өзү башкаруу органдарынын, бир канча министрликтердин жана Эл аралык уюмдардын ардак грамоталары менен сыйланган. == Жеке жашоосу == Үй-бүлөлүү, төрт уулдун атасы. == Шилтемелер == * [https://www.azattyk.org/a/azyrky-gezitterde-tarykhtyn-askerleri-ishtep-zhatat-/32858047.html "Азыркы гезиттерде тарыхтын аскерлери иштеп жатат"] ==Булактар== hy1lcd78iuqqemzk30xqy9x134e7ieh 0 151033 643384 642178 2026-04-08T05:29:45Z Chorobek 2362 643384 wikitext text/x-wiki '''Тамила Абдинабиевна Маматова''' — белгилүү кыргызстандык монументалист-скульптор, портретчи, Чыңгыз Айтматов атындагы Мамлекеттик жаштар сыйлыгынын лауреаты. 1987-жылы 7-октябрда [[Жалал-Абад облусу| Жалал-Абад облусунун]] Ала-Бука районундагы Келте айылында төрөлгөн. [[File:DSC 0692лауреат Госпремии Кыргызстана сульптор Тамила Маматова 2022.jpg|thumb|DSC 0692лауреат Госпремии Кыргызстана сульптор Тамила Маматова 2022]] [[Кыргызстан]]дын таанымал заманбап скульпторлорунун бири<ref name="caravan-info">{{Cite web|url=https://caravan-info.kg/ru/culture/431260-v-bishkeke-otkrylas-vystavka-tamily-mamatovoy-ritmy-zhizni.html|title=В Бишкеке открылась выставка Тамилы Маматовой — «Ритмы жизни»|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. Анын айкелдери дүйнөнүн көптөгөн шаарларында орнотулган<ref>{{Cite web|url=https://bishkek.events/event/tamila-mamatova/|title=Выставка художницы Тамилы Маматовой|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. 2025-жылы Бишкектеги Ала-Тоо аянтында Т. Маматова жараткан чыккан «[[Айкөл Манас]]» эстелиги ачылган<ref name="24.kz">{{Cite web|url=https://24.kz/ru/news/in-the-world/719592-novyj-pamyatnik-manasu-ustanavlivayut-na-glavnoj-ploshchadi-bishkeka|title=Новый памятник Манасу устанавливают на главной площади Бишкека|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. [[Кыргызстандын эгемендүүлүк күнү|Эгемен Кыргызстандын]] жалгыз аял-скульптору<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.kg/doc/403984_skylptyra_ytro_tamily_mamatovoy_ykrasit_odin_iz_etno_parkov_rossii.html|title=Скульптура "Утро" Тамилы Маматовой украсит один из этно-парков России|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. == Өмүр баяны == Тамила Маматова 1987-жылы 7-октябрда Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районундагы Келте айылында төрөлгөн. Ата-энеси саламаттыкты сактоо тармагында эмгектенишкен: атасы Маматов Абдинаби — дарыгер, апасы Ормонова Тургунбу — медайым. Бала кезинен эле сүрөт тартууга жана чопо ийлөөгө кызыккан<ref name="КНМИИ">{{Cite web|url=https://knmii.kg/moj-ajtmatov/|title=Мой Айтматов|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. Он биринчи класста окуп жүргөндө Ош шаардык жаштар сынагында жыгачтан жасаган [[Курманжан датка]] айкели экинчи орунду ээлеген<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.kg/ru/news/29028/|title=Скульптура — дело женское|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. 2006-жылы орто мектепти аяктагандан кийин [[Ош мамлекеттик университети|Ош мамлекеттик университетинин]] көркөм сүрөт факультетине тапшырган. 2007-жылы окутуучуларынын кеңеши менен окуу жайын которуп<ref name="kaktus.media">{{Cite web|url=https://kaktus.media/doc/415200_za_eto_menia_lishili_krasnogo_diploma._skylptor_ob_istorii_sozdaniia_pamiatnika_aytmatovy.html|title="За это меня лишили красного диплома". Скульптор об истории создания памятника Айтматову|accessdate=2026-03-06|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>, Кыргыз улуттук көркөм сүрөт академиясынын скульптура факультетине кирген. 2012-жылы аны аяктаган соң, [[Илья Репин атындагы Санкт-Петербург көркөм сүрөт академиясы|Илья Репин атындагы Санкт-Петербург көркөм сүрөт академиясынын]] скульптура факультетине тапшырган. Академияны 2018-жылы бүтүрүп, Кыргызстанга кайтып келген<ref name="kaktus.media"/>. Тамила Маматованын педагогдору жана насаатчылары: [[СССРдин эл сүрөтчүсү]] [[Садыков, Тургунбай Садыкович|Т. С. Садыков]], Кыргызстандын эл сүрөтчүсү, профессор [[Шестопал, Виктор Арнольдович|В. А. Шестопал]], скульптура боюнча профессорлор [[Чаркин, Альберт Серафимович|А. С. Чаркин]], П. А. Шевченко, [[Петров, Борис Анатольевич|Б. А. Петров]] жана [[Корнеев, Иван Борисович|И. Б. Корнеев]] болгон<ref name="КНМИИ"/>. 2019-жылы Кыргызстандын Сүрөтчүлөр союзуна жана ISSA Бүткүл дүйнөлүк скульптуралык симпозиумдар ассоциациясына мүчө болуп кабыл алынган<ref name="art-katalog">{{Cite web|url=https://www.art-katalog.com/ru/biography/998|title=Маматова Тамила Абдинабиевна|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. == Чыгармачылыгы == Тамила Маматова [[Кыргызстан]]дын эң көрүнүктүү заманбап скульпторлорунун бири болуп саналат<ref name="caravan-info"/>. Ал актриса [[Турсунбаева, Таттыбүбү|Таттыбүбү Турсунбаеванын]] бюсту<ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1644157260#gsc.tab=0|title=Кыргызский скульптор Тамила Маматова создала прекрасные бюсты-памятники Ч.Айтматову и актрисы Таттыбубу Турсунбаевой|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>, жазуучу [[Айтматов, Чыңгыз Төрөкулович|Чыңгыз Айтматовдун]] эстелиги сыяктуу терең жана кылдат иштердин автору. [[File:Chingiz Aitmatov by Tamila Mamatova.jpg|thumb|Chingiz Aitmatov by Tamila Mamatova|thumb|Чыңгыз Айтматовдун айкели]] Чыңгыз Айтматовдун үч метрлик скульптурасы Тамиланын дипломдук иши болгон, ал анын үстүндө бир жылга жакын иштеген<ref name="kaktus.media"/>. 2019-жылы бул иш социалдык тармактарда, өзгөчө [[Интернет]]тин казакстандык сегментинде абдан популярдуу болгон<ref>{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kg/20200617/kyrgyzstan-tamila-mamatova-skulptor-intervyu-1048706292.html|title=Мама плакала, пока читала комментарии, — скульптор, чья работа покорила Кырнет|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://biz.kz/avtor-skulptur-abaya-auezova-ajtmatova-ya-ne-zhdu-vdohnoveniya-zahozhu-v-masterskuju-beru-v-ruki-glinu-i-ono-poyavlyaetsya/|title=Скульптор из Кыргызстана Тамила Маматова известна своим монументальным искусством. Образы исторических личностей, запечатленные в глине, камне или бронзе, завораживают|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. Казакстандыктар аны [[Алматы облусу|Алматы облусунда]] жаңы орнотулган [[Кунаев, Динмухамед Ахмедович|Кунаевдин]] эстелиги менен салыштырышып, автордон [[Абай Кунанбаев|Абайдын]] скульптурасын жасоону суранышкан<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/aytmatova-poprosili-sozdat-abaya-skulptor-kyirgyizstana-429708/|title=После Айтматова попросили создать Абая. Скульптор из Кыргызстана сделала казахстанцам подарок|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. Скульптордун ондогон иштери дүйнөнүн ар кайсы шаарларында орнотулган. Эң белгилүүлөрүнүн арасында — Кыргызстандын борборунун башкы аянтындагы Манастын эстелиги бар. Бул 33 метрлик монументтин ачылышы өлкөнүн көз карандысыздыгынын 33 жылдыгына карата өткөрүлгөн<ref>{{Cite web|url=https://kaktus.media/doc/528803_v_bishkeke_oficialno_otkryli_novyy_pamiatnik_manasy._kak_eto_bylo_foto_i_video.html|title=В Бишкеке официально открыли новый памятник Манасу. Как это было (фото и видео)|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. Бишкектеги Мухтар Ауэзов менен Чыңгыз Айтматовдун достугуна арналган «Достуктун алтын көпүрөсү» эстелиги 2025-жылы Кыргызстан менен [[Казакстан]]дын президенттери [[Жапаров, Садыр Нургожоевич|Садыр Жапаров]] жана [[Токаев, Касым-Жомарт Кемелевич|Касым-Жомарт Токаевдин]] катышуусунда салтанаттуу түрдө ачылган<ref name="kabarlar">{{Cite web|url=https://kabarlar.org/kultura/v-bishkeke-ustanovlen-pamyatnik-zolotoj-most-druzhby/|title=В Бишкеке установлен памятник «Золотой мост дружбы»|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. [[File:DSC 0061 Золотой мост дружбы.2025.Паарк Ынтымак 2.Кыргызстан.jpg|thumb|DSC 0061 Золотой мост дружбы.2025.Паарк Ынтымак 2.Кыргызстан]] Искусство таануучулардын баамында, скульптордун кийинки чыгармачылыгы олуттуу өзгөрүүлөргө дуушар болуп, адам табиятын жана улуттук иденттүүлүктү терең ачууга көбүрөөк көңүл бурула баштаган. Анын иштери барган сайын экспрессивдүү жана пластикалуу болуп жатканы белгиленет<ref>{{Cite web|url=https://bsam.ru/?p=42886|title=«Ритмы жизни»: Персональная выставка Тамилы Маматовой в музее ИЗО|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. === Белгилүү эмгектери === *[[Көкшөтау]] шаарындагы Абайдын бюсту (2021). *[[Чолпон-Ата]]дагы Мухтар Ауэзовдун үй-музейиндеги жазуучу [[Ауэзов, Мухтар Омарханович|Мухтар Ауэзовдун]] бюсту (2021)<ref>{{Cite web|url=https://silkwaytv.kz/ru/izvestnogo-kyrgyzskogo-skulptora-nagradili-ordenom-dostyk|title=Известного кыргызского скульптора наградили орденом «Достык»|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. * [[Т. Абдумомунов атындагы Кыргыз улуттук академиялык драма театры|Т. Абдумомунов атындагы Кыргыз улуттук академиялык драма театрындагы]] актриса Таттыбүбү Турсунбаеванын бюсту (2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.kyrgyzcinema.com/index.php?option=com_content&task=view&id=3775&Itemid=4&lang=ru|title=Бюст актрисы Таттыбүбү Турсунбаевой установили в Бишкеке|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. * [[Берлин]]деги «Жаш манасчы» скульптурасы (2023)<ref>{{Cite web|url=https://govori.tv/berlinde-ornotulgan-zhash-manaschy-ajkelinin-avtoru-tamila-mamatova-bildir-zhazdy/|title=Берлинде орнотулган “Жаш манасчы” айкелинин автору Тамила Маматова билдирүү жазды|lang=ky|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref> * [[Эрфурт]] шаарынын Соода-өнөр жай палатасындагы «Кыргыз кызы» скульптурасы (2024)<ref>{{Cite web|url=https://economist.kg/society/2024/10/09/v-giermanii-ustanovili-skulpturu-kyrghyzskaia-dievushka-odnim-iz-sponsorov-vystupil-babanov-2/|title=В Германии установили скульптуру «Кыргызская девушка» – одним из спонсоров выступил Бабанов|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. * Бишкектеги «Достуктун алтын көпүрөсү» эстелиги (2025)<ref name="kabarlar"/>. * Бишкектеги «[[Айкөл Манас]]» эстелиги (2025)<ref>{{Cite web|url=https://bishkek.gov.kg/ru/post/31868|title=В столице прошло открытие памятника «Айкөл Манас»|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. == Көргөзмөлөрү == * Санкт-Петербург, Улуттар үйүндөгү жеке көргөзмөсү (2016) * [[Москва]], Кыргызстандын маданият үйүндөгү жеке көргөзмөсү (2017) * Санкт-Петербург, [[Таврический сарайы|Таврический сарайындагы]] жеке көргөзмөсү (2018) * Санкт-Петербург, И. Е. Репин атындагы Көркөм сүрөт академиясынын устаканасындагы жеке көргөзмөсү (2018)<ref name="КНМИИ"/> * Бишкек, Гапар Айтиев атындагы Кыргыз улуттук көркөм сүрөт музейиндеги «Менин Айтматовум» аттуу жеке көргөзмөсү (2018)<ref name="vb.kg">{{Cite web|url=https://www.vb.kg/doc/403984_skylptyra_ytro_tamily_mamatovoy_ykrasit_odin_iz_etno_parkov_rossii.html|title=Скульптура "Утро" Тамилы Маматовой украсит один из этно-парков России|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref> * [[Будапешт]], Кыргызстан менен [[Венгрия]]нын ортосундагы дипломатиялык мамилелердин орношунун 30 жылдыгына арналган жеке көргөзмөсү (2022)<ref>{{Cite web|url=https://kg.archive.kabar.kg/news/budapeshtte-kyrgyzstandyk-tamila-mamatovanyn-skul-pturalarynyn-k-rg-zm-s-achyldy/|title=Будапештте кыргызстандык скульптор Тамила Маматованын жеке көргөзмөсү ачылды|accessdate=2026-03-05|archive-date= |lang=ky |archive-url= |url-status= }}</ref> * Бишкек, Гапар Айтиев атындагы Кыргыз улуттук көркөм сүрөт музейиндеги «Өмүр иримдери» аттуу жеке көргөзмөсү (2024)<ref>{{Cite web|url=https://news.kg/2024/12/17/personalnaja-vystavka-tamily-mamatovoj-ritmy-zhizni-v-muzee-izo/|title=Персональная выставка Тамилы Маматовой «Ритмы жизни» в музее ИЗО|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref> === Симпозиумдар === * [[Флоренция]], «Кеч», [[мрамор]] (2016, [[Италия]]) * [[Ысык-Көл]], «Айкөл Манас» иши, кум (2016, Кыргызстан) * Датга, «Афродита» (2017, [[Түркия]]) * [[Венеция]], «Ашык», мрамор (2018, Италия) * [[Алматы]], «Көөкөр», [[травертин]] (2018, Казакстан)<ref name="КНМИИ"/> == Сыйлыктары == * [[Достук ордени (Казакстан)|II даражадагы «Достук» ордени]] (2022, Казакстан) — эки элдин ортосундагы тынчтыкты, достукту жана кызматташтыкты чыңдоого кошкон салымы үчүн<ref>{{Cite web|url=https://24.kg/obschestvo/236424_orden_laquodostyikraquo_vruchil_skulptoru_tamile_mamatovoy_posol_kazahstana/|title=Орден «Достык» вручил скульптору Тамиле Маматовой посол Казахстана|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref> * Кыргызстандын маданиятынын мыкты кызматкери (2020) * Казакстандын маданиятынын мыкты кызматкери (2022)<ref name="art-katalog"/> * Чыңгыз Айтматов атындагы Мамлекеттик жаштар сыйлыгынын лауреаты («Көркөм сүрөт өнөрүнүн мыкты чыгармасы (живопись, скульптура, графика, жасалга-колдонмо жана монументалдык искусство)» номинациясы боюнча) (2021)<ref>{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/137807_premiya_imeni_chingiza_aytmatova_sredi_laureatov_ulan_egizbaev_inbspdarya_maslova/|title=Премия имени Чингиза Айтматова. Среди лауреатов Улан Эгизбаев и Дарья Маслова|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref> * Эл аралык «Туран» сыйлыгынын лауреаты (2023)<ref name="art-katalog"/> * Искусство тармагындагы өзгөчө жетишкендиктери үчүн «Italia in Arte Nel Mondo» Эл аралык академиясынын маданий ассоциациясынын «Artemisia gentileschi» сыйлыгынын лауреаты (2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.kg/doc/379559_kyrgyzskiy_skylptor_tamila_mamatova_ydostoena_premii_artemisia_gentileschi.html|title=Кыргызский скульптор Тамила Маматова удостоена премии ARTEMISIA GENTILESCHI|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref> === Сынактар === * Португалиядагы Искусство жумалыгынын жеңүүчүсү («Тегерек эксперименталдык скульптура» номинациясы, «Үй-бүлө формуласы» иши) (2014)<ref>{{Cite web|url=http://www.artweeks.eu/index.php/ru/info/48-winners/portugaliya-portugal/portugaliya-pobediteli-nedeli-iskusstv-v-portugalii-28-marta-3-aprelya-2014-goda|title=Португалия: Победители Недели Искусств в Португалии (28 марта - 3 апреля 2014 года)|accessdate=2026-03-06|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref> * «Мрамор милясы: иденттүүлүк форуму» IV Эл аралык арт-фестивалынын «мрамор» категориясы боюнча жеңүүчүсү (Полевской, Россия, 2021)<ref>{{Cite web|url=https://soyuz.by/novosti-soyuznogo-gosudarstva/belorusskiy-skulptor-pobedil-v-art-festivale-mramornaya-milya-forum-identichnosti|title=Белорусский скульптор победил в арт-фестивале «Мраморная миля: форум идентичности»|accessdate=2026-03-05|archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref> == Шилтемелер == {{Шилтемелер|2}} [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Кыргызстандын скульпторлору]] hcw405ikbxhyyjmu1olbat1uy95rqlb 0 151306 643378 643099 2026-04-07T20:14:38Z EmausBot 2156 исправление двойного перенаправления на [[Мюнхен макулдашуусу (1938)]] 643378 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мюнхен макулдашуусу (1938)]] 4upbpvlfsn16xudldofwspoevjjaaz7 0 151373 643377 643272 2026-04-07T17:33:59Z Arsensky 41251 643377 wikitext text/x-wiki {{Улуттук футбол курама | Аталышы = Катар | Эн белгиси = Flag_of_Qatar.svg | Лакап аттары = ''Кочкул кызылдар'' ({{lang-ar|العنابي}}) | Федерациясы = Катар футбол ассоциациясы | Конфедерациясы = [[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]] ([[Азия]]) | Субфедерациясы = Чыгыш Азия футбол федерациясы | Машыктыруучусу = {{желек|Испания}} [[Хулен Лопетеги]] | Капитаны = [[Хассан ал-Хайдос]] | Эң көп оюн саны = Хассан ал-Хайдос (184) | Мыкты бомбардири = [[Алмоез Али]] (60) | Үй стадиону = «Жассим бин Хамад» | Азыркы рейтинги = {{ФИФА эркектер рейтинги|QAT}} | Мыкты рейтинги = 34 <small>(апрель 2024, июль 2024)</small> | Төмөнкү рейтинги = 113 <small>(ноябрь 2010)</small> | ФИФА коду = QAT | Биринчи оюну = {{футбол|BHR}} 2:1 {{футбол|QAT|||R}}<br>''([[Мадинат-Иса]], [[Бахрейн]]; 27-март 1970)'' | Жеңиши = {{футбол|QAT}} 15:0 {{футбол|BHU|||R}}<br>''([[Доха]], [[Катар]]; 3-сентябрь 2015)'' | Жеңилүүсү = {{футбол|KUW}} 9:0 {{футбол|QAT|||R}}<br>''([[Кувейт]]; 8-январь 1973)'' | ДЧ оюн = 2 | Биринчи ДЧ = 2022 | ДЧ жетишкендиги = Тайпалык баскыч ([[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]]) | Аймактык мелдеш = [[Футбол боюнча Азия кубогу|Азия кубогу]] | Аймактык оюн = 12 | Биринчи мелдеш = [[1980 Футбол боюнча Азия кубогу|1980]] | Аймактык жетишкендиги = '''Чемпион''' ([[2019 Футбол боюнча Азия Кубогу|2019]], [[2023 футбол боюнча Азия Кубогу|2023]]) | 2-Аймактык мелдеш = [[Футбол боюнча Араб кубогу|Араб кубогу]] | 2-Аймактык оюн = 3 | 2-Биринчи мелдеш = [[1985 Футбол боюнча Араб кубогу|1985]] | 2-Аймактык жетишкендиги = 2-орун ([[1998 Футбол боюнча Араб кубогу|1998]]) | 3-Аймактык мелдеш = [[КОНКАКАФ Алтын кубогу]] (конок катары) | 3-Аймактык оюн = 2 | 3-Биринчи мелдеш = [[2021 КОНКАКАФ Алтын кубогу|2021]] | 3-Аймактык жетишкендиги = Жарым финал ([[2021 КОНКАКАФ Алтын кубогу|2021]]) | 4-Аймактык мелдеш = [[Футбол боюнча Америка кубогу|Америка кубогу]] (конок катары) | 4-Аймактык оюн = 1 | 4-Биринчи мелдеш = [[2019 Футбол боюнча Америка кубогу|2019]] | 4-Аймактык жетишкендиги = Тайпалык баскыч ([[2019 Футбол боюнча Америка кубогу|2019]]) <!-- негизги форма --> | pattern_la1 = _qat26h | pattern_b1 = _qat26hA | pattern_ra1 = _qat26h | pattern_sh1 = _qat26h | pattern_so1 = _qat26hl | leftarm1 = 7c202b | body1 = 7c202b | rightarm1 = 7c202b | shorts1 = 7c202b | socks1 = 7c202b <!-- резервдик форма --> | pattern_la2 = _qat26a | pattern_b2 = _qat26aA | pattern_ra2 = _qat26a | pattern_sh2 = _qat26a | pattern_so2 = _adidasonwhitel | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 7c202b }} '''Катар улуттук футбол курамасы''' ({{lang-ar|منتخب قطر لكرة القدم}}) — эл аралык [[футбол]] мелдештеринде [[Катар|Катардын]] атынан чыгуучу команда. Кураманы Катар футбол ассоциациясы башкарат. Катар [[Футбол боюнча Азия кубогу|Азия кубогуна]] 10 жолу катышып, эки жолу чемпион болгон ([[2019 Футбол боюнча Азия Кубогу|2019]] жана [[2023 футбол боюнча Азия Кубогу|2023]]). [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022-жылы]] Катар [[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|дүйнө чемпионатын]] өткөргөн, бирок бардык оюндарда утулуп, тайпалык баскычтан чыга алган эмес. [[2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2026 Дүйнө чемпионатына]] жолдомо алган. Катар [[Бахрейн улуттук футбол курамасы|Бахрейн]], [[Бириккен Араб Эмираттары улуттук футбол курамасы|Бириккен Араб Эмираттары]] жана [[Сауд Арабиясы улуттук футбол курамасы|Сауд Арабиясы]] менен атаандаштыкка ээ. Кураманын башкы машыктыруучусу — [[Испания|испаниялык]] адис [[Хулен Лопетеги]], капитаны — [[Хассан ал-Хайдос]]. Үй стадиону — «Жассим бин Хамад» стадиону. == Булактар == {{булактар|2}} == Шилтемелер == * Катар футбол ассоциациясынын [https://www.qfa.qa/ расмий сайты] * [https://www.fifa.com/about-fifa/associations/QAT Катар] ФИФА сайтында {{Stub}} [[Категория:Футбол курамалар]] 2p6v8vsa1u5apdb4fwwkm58onpe24kn 3 151410 643359 2026-04-07T12:39:06Z Mirzoulugʻbek 4632 Википедияга кош келиңиз! 643359 wikitext text/x-wiki {{Hello|}} --<span style="background:#f2ecdf;border:solid 1px;border-radius:7px;">&nbsp;&nbsp;'''[[Колдонуучу:Mirzoulug'bek|Mirzoulug'bek]]'''&nbsp;&#124;'''[[Колдонуучунун баарлашуулары:Mirzoulug'bek|@]]'''&nbsp;</span> 12:38, 7 апрель 2026 (UTC) ltg12f46ghkghsht25wmtotkc446h5f 3 151411 643360 2026-04-07T14:38:23Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 643360 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 14:38, 7 апрель 2026 (UTC) 07i9iy0pg80hhgq4qvykc8vbb69d09i 0 151412 643361 2026-04-07T14:46:55Z JM082 47171 + 643361 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Түркмөнгала этрабы|settlement_type=[[Түркмөнстандын этраптары|Этрап]]|official_name=|other_name=|native_name=Türkmengala etraby|nickname=|motto=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_flag=|flag_size=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|image_blank_emblem=|blank_emblem_size=|image_map=|mapsize=300px|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|subdivision_type=Өлкө|subdivision_name={{flag|Түркмөнстан}}|subdivision_type1=[[Түркмөнстандын административдик бөлүнүшү|Вилаят]]|subdivision_name1=[[Мары вилаяты]]|subdivision_type2=Борбору|subdivision_name2=[[Түркмөнгала]]|seat_type=|seat=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_magnitude=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_total_km2=9,112|area_land_km2=|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|population_as_of=2022-жылкы каттоо|population_footnotes=<ref>{{Cite web |title=Turkmenistan: Administrative Division - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/turkmenistan/admin/|access-date=2025-02-26|website=www.citypopulation.de}}</ref>|population_note=|population_total=124,642|population_density_km2=auto|population_density_sq_mi=|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_density_metro_sq_mi=|population_urban=|population_density_urban_km2=|population_density_urban_mi2=|timezone=+5|utc_offset=+5|latd=|latm=|lats=|latNS=|longd=|longm=|longs=|longEW=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|website=|footnotes=}} '''Түркмөнгала этрабы''' — [[Түркмөнстан]]дын [[Мары вилаяты|Мары вилаятындагы]] этрап. Этраптын административдик борбору — Түркмөнгала шаары. == Административдик бөлүнүшү == * Шаарлар (şäherler) ** Түркмөнгала * Шаарчалар (şäherçeler) ** Зяхмет (''анын ичинде'' Бяшинжибент, Зяхмет бекети) * Айылдык кеңештер (geňeşlikler) ** Гатлалы (Гатлалы, Дөрттамлы, Гүммезли) ** Хасыл (Хасыл) ** Кемине атындагы (Кемине, Агзыгара, Дөвлет, Мүрзечяге) ** Магтымгулы атындагы (Амашаяп, Икинжибент, Сейидоба, Ябоба) ** Рехнет (Эркана, Бурказ, Човдур, Гошгызыл, Тутлук, Үчүнжибент, Ялкым) ** Сердаряп (Рахат, Бабакесе, Рухубелент, Сердаряп, Гарамүңңүш) ** Солтаняп (Йылдыз, Кыркалан) ** Тэзедайхан (Чаңлыбент, Хиндигуш) ** Тэзедүнү (Ягты, Кыркишик, Яштар) ** Тэзеёл (Харын, Арыклар, Бирлешик, Гумлы) ** Зяхмет (Кялче, Булучлук, Кичикялче) == Шилтемелер == {{Reflist}} 34s3uxx5dq5atgopj4evo27iie1r7gh 0 151413 643362 2026-04-07T14:49:51Z JM082 47171 + 643362 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Байрамалы этрабы|settlement_type=[[Түркмөнстандын этраптары|Этрап]]|official_name=|other_name=|native_name=Baýramaly Etraby|nickname=|motto=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_flag=|flag_size=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|image_blank_emblem=|blank_emblem_size=|image_map=|mapsize=300px|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|subdivision_type=Өлкө|subdivision_name={{flag|Turkmenistan}}|subdivision_type1=[[Түркмөнстандын административдик бөлүнүшү|Вилаят]]|subdivision_name1=[[Мары вилаяты]]|subdivision_type2=Борбору|subdivision_name2=[[Байрамалы]]|seat_type=|seat=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_magnitude=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_total_km2=10,390|area_land_km2=|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|population_as_of=2022-жылкы каттоо|population_footnotes=<ref>{{Cite web |title=Turkmenistan: Administrative Division - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/turkmenistan/admin/|access-date=2025-02-26|website=www.citypopulation.de}}</ref>|population_note=|population_total=170,462|population_density_km2=auto|population_density_sq_mi=|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_density_metro_sq_mi=|population_urban=|population_density_urban_km2=|population_density_urban_mi2=|timezone=+5|utc_offset=+5|latd=|latm=|lats=|latNS=|longd=|longm=|longs=|longEW=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|website=|footnotes=}} '''Байрамалы этрабы''' — [[Түркмөнстан]]дын [[Мары вилаяты|Мары вилаятындагы]] этрап. Этраптын административдик борбору — Байрамалы шаары. 1925-жылы түзүлгөн бул этрап 1926-жылы Мерв округу жоюлгандан кийин Ашхабаддагы Түркмөн ССРинин борбордук өкмөтүнүн түздөн-түз көзөмөлүнө өткөн; андан соң көзөмөл 1939-жылы ноябрда жаңыдан түзүлгөн Мары облусунун аймактык өкмөтүнө өткөрүлүп берилген. 1957-жылы 12-декабрда Векил-Базар этрабы бул этрапка кошулган.<ref>Ведомости Верховного Совета СССР. № 2 (897), 1958-ж.</ref> 1963-жылы Мары облусу жоюлганда, ал экинчи жолу борбордук өкмөттүн түздөн-түз көзөмөлүнө өткөн; аймактык өкмөт тарабынан башкаруу 1970-жылы Мары облусу калыбына келтирилгенде гана кайра жанданган. 1988-жылы августта бул этрап жоюлуп, бирок 1992-жылы кайрадан калыбына келтирилген. == Административдик бөлүнүшү == * Шаарлар (şäherler) ** Жок ** ''(Байрамалы этраптын курамына кирбегени менен, анын административдик борбору болуп саналат)'' * Шаарчалар (şäherçeler) ** Багтыярлык (мурдагы ''Үч-Ажы'') ** Беркарар ** Мекан * Айылдык кеңештер (geňeşlikler) ** Агаюсуп атындагы (Шөхрат, Дайхан, Дөвлетли) ** Азат (Азат, Догрыяп, Харазлы, Пагтасарай, Түркмөнстан) ** Багт (Багт, Кенар, Чөплидепе, Тэзегүч) ** Бахар (Бахар, Баглыоба) ** Бейиккөпүрө (Бейиккөпүрө, Депгин, Дүйечөкен, Канал, Одунчу) ** Эркана (Эркана, Гөксув) ** Гадыряп (Гадыряп, Чепекяп, Эрикли, Галкыныш) ** Гатакар (Арык, Гөрелде, Мүлк, Түркмөн Гошун) ** Гушлыоба (Гушлыоба, Гутламгала, Гурбангала, Чөпли) ** Хангала (Гараяөрме) ** Хөвесли (Хөвесли, Кыркдепе) ** Мерв (Мерв, Гявургала) ** Мургап (Мургап, Ылхам, Тутлы) ** Ялкым (Ялкым, Берекет, Рафсанжани, Шерекет, Тэзеоба, Токайлы, Учгун, Яйлак, Йылгынлы) == Шилтемелер == {{reflist}} lgsn4g8em1t7xbg2au9e0oy18tdycsu 0 151414 643363 2026-04-07T14:52:56Z JM082 47171 + 643363 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Векилбазар этрабы|settlement_type=[[Түркмөнстандын этраптары|Этрап]]|official_name=|other_name=|native_name=Wekilbazar etraby|nickname=|motto=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_flag=|flag_size=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|image_blank_emblem=|blank_emblem_size=|image_map=|mapsize=300px|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|subdivision_type=Өлкө|subdivision_name={{flag|Turkmenistan}}|subdivision_type1=[[Түркмөнстандын административдик бөлүнүшү|Вилаят]]|subdivision_name1=[[Мары вилаяты]]|subdivision_type2=Борбору|subdivision_name2=[[Молланепес (шаарча)|Молланепес]]|seat_type=|seat=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_magnitude=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_total_km2=9,112|area_land_km2=|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|population_as_of=2022-жылкы каттоо|population_footnotes=<ref>{{Cite web |title=Turkmenistan: Administrative Division - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/turkmenistan/admin/|access-date=2025-02-26|website=www.citypopulation.de}}</ref>|population_note=|population_total=124,642|population_density_km2=auto|population_density_sq_mi=|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_density_metro_sq_mi=|population_urban=|population_density_urban_km2=|population_density_urban_mi2=|timezone=|utc_offset=+5|latd=|latm=|lats=|latNS=|longd=|longm=|longs=|longEW=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|website=|footnotes=}} '''Векилбазар этрабы''' [[Түркмөнстан]]дын [[Мары вилаяты|Мары вилаятындагы]] этрап. Этраптын административдик борбору — Молланепес шаарчасы. == Административдик бөлүнүшү == * Шаарлар (şäherler) ** Жок * Шаарчалар (şäherçeler) ** Молланепес (''анын ичинде'' Үчдепе) ** Векилбазар * Айылдык кеңештер (geňeşlikler) ** А. (Алладурды) Гандымов атындагы (Ватан) ** Акгоңур (Гоңур, Акгоңур, Нарлыоба, Ягтылык) ** Чарлакяп (Чарлакяп, Айгыт, Диңли) ** Эгригүзер (Эгригүзер, Бент) ** Гоңур (Гарагоңур, Нурана) ** Гөкже (Арзув, Багшы, Гарагөкже) ** Халыл (Халыл) ** Ж. (Жумадурды) Атажанов атындагы (Ж. Атажанов атындагы, Чебишген, Гаражакөв, Хашырдык, Ишчи) ** Мүлкамаша (Магтымгулы атындагы, Күмүшчү) ** Молланепес атындагы (Гара) ** Мүлкбүкри (Мүлкбүкри) ** Мүлкюсуп (Парахатлык, Каклыдепе, Мүлкюсуп) ** Рысгаллы (Түркмөнстан, Гөреш) ** Тэзедурмуш (Тэзедурмуш, Дөвлетли) == Сыйлыктары == Векилбазар этрабы 2017-жылдын жыйынтыгы боюнча өлкөдөгү "эң мыкты этрап" наамын жеңип алган.<ref name="best2019">{{cite news|url=https://www.hronikatm.com/2020/02/best-village/|title=Лучшим этрапом 2019 года признан Геоктепинский|date=10 February 2020|language=Russian|publisher=Chronicles of Turkmenistan}}</ref><ref name="best2018">{{cite news|url=https://www.hronikatm.com/2019/02/nazvan-luchshij-etrap-2018-goda-glava-kotorogo-poluchit-1-mln/|title=Назван лучший этрап 2018 года, глава которого получит $1 млн|date=2 February 2019|language=Russian|publisher=Chronicles of Turkmenistan}}</ref> == Шилтемелер == {{reflist}} a8fyinnt5a53d5ta6lpi035fgjrpo70 0 151415 643365 2026-04-07T14:59:30Z JM082 47171 + 643365 wikitext text/x-wiki '''Түркмөнстандын Министрлер Кабинети''' [[Түркмөнстан]]дын негизги [[Аткаруу бийлиги|аткаруучу]] органы. Түркмөнстандын Министрлер Кабинети мамлекет башчысы жана өкмөт башчысы болуп саналган Түркмөнстандын президенти тарабынан дайындалат. Көпчүлүк учурларда конкреттүү портфелдерди кармоодон тышкары, Министрлер Кабинетинин төрагасынын алты орун басарына (ошондой эле расмий эмес түрдө ''вице-премьер'' деп аталат) Түркмөнстандын кайсы бир вилаятын (аймагын) же борбор калааны көзөмөлдөө жоопкерчилиги да жүктөлүшү мүмкүн.<ref name="provinces">{{cite news|url=https://turkmenistan.gov.tm/tk/habar/52364/resmi-habar-7|title=Resmi Habar|date=11 February 2021|language=Turkmen|publisher=Türkmenistan: Altyn asyr}}</ref><ref name="titles">{{cite news|url=https://turkmenistan.gov.tm/tk/habar/39580/turkmenistanyn-ministrler-kabinetinin-ginisleyin-mejlisi|title=Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisi|date=1 March 2013|language=Turkmen|publisher=Türkmenistan: Altyn asyr}}</ref> Бир мамлекеттик корпорациянын («мамлекеттик концерт») — Türkmengaz концернинин башчысы да министрдик даражага ээ жана «мамлекеттик министр» деп аталат.<ref name="reprimand">{{cite news|url=https://tdh.gov.tm/en/post/25946/president-turkmenistan-holds-session-development-oil-and-gas-industry|title=The President of Turkmenistan holds session on development of oil and gas industry|date=2 February 2021|publisher=Turkmenistan Today}}</ref><ref name="ogtspeakers">{{cite web|url=https://ogt-turkmenistan.com/ru/speakers|title=Спикеры|publisher=OGT 2020}}</ref><ref name="award">{{cite news|url=https://www.parahat.info/edict/2093|title=УКАЗ Президента Туркменистана О награждении юбилейной медалью Туркменистана 'Türkmenistanyň Bitaraplygynyň 25 ýyllygyna'|date=11 December 2020|language=Russian|publisher=parahat.info}}</ref> == Жоопкерчиликтери == [[Файл:10_manat._Türkmenistan,_1993_a.jpg|right|thumb|200x200px|Түркмөнстандын Министрлер Кабинетинин имараты түркмөн банкнотунда]] Түркмөнстандын Министрлер Кабинети төмөнкү функцияларды аткарат: * Түркмөнстандын мыйзамдарынын, Түркмөнстандын Президентинин жана Түркмөнстандын Межлисинин актыларынын аткарылышын уюштурат; * Жарандардын укуктарын жана эркиндиктерин камсыз кылуу жана коргоо, менчикти, коомдук тартипти жана улуттук коопсуздукту коргоо боюнча чараларды ишке ашырат; * Ички жана тышкы саясаттын негизги багыттары, ошондой эле өлкөнүн экономикалык жана социалдык өнүгүү программалары боюнча Межлистин кароосуна сунуштарды иштеп чыгат жана сунуштайт; * Экономикалык жана социалдык өнүгүүнү мамлекеттик башкарууну ишке ашырат; Мамлекеттик ишканаларды, мекемелерди жана уюмдарды башкарууну уюштурат; жаратылыш ресурстарын салкын пайдаланууну жана коргоону камсыз кылат; * Акча жана кредиттик системаны чыңдоо боюнча чараларды көрөт; * Зарылчылыкка жараша Министрлер Кабинетинин алдындагы комитеттерди, башкы башкармалыктарды жана башка бөлүмдөрдү түзөт; * Тышкы экономикалык ишти жүргүзөт жана чет өлкөлөр менен маданий жана башка байланыштарды өнүктүрүүнү камсыз кылат; * Мамлекеттик органдардын, мамлекеттик ишканалардын жана уюмдардын ишин башкарат; министрликтердин жана ведомстволордун, ошондой эле жергиликтүү аткаруу бийлик органдарынын укуктук актыларын жокко чыгарууга укуктуу; * Конституцияга, мыйзамдарга жана Түркмөнстандын башка ченемдик укуктук актыларына ылайык өзүнүн компетенттүүлүгүнө кирген башка маселелерди чечет. == Шилтемелер == {{reflist}} gzb08gsusqf4sgymhg62v5k6kwaknod 0 151416 643366 2026-04-07T15:08:34Z JM082 47171 + 643366 wikitext text/x-wiki '''Калян минарети''' ({{lang-uz|Минораи Калон, Minorai Kalon}}, {{lang-fa|Minâra-i Kalân}}, Калон Минор — «Чоң мунара»<ref>{{cite web|title=Kalon Minaret|url=https://www.lonelyplanet.com/uzbekistan/bukhara/attractions/kalon-minaret/a/poi-sig/443693/357828|website=lonelyplanet.com|access-date=20 September 2018}}</ref>) — [[Өзбекстан]]дын [[Бухара]] шаарындагы Пои-Калян мечит комплексинин [[Минарет|минарети]] жана шаардын эң көрүнүктүү эстеликтеринин бири. Минарет Бако аттуу архитектор тарабынан долбоорлонуп, 1127-жылы мусулмандарды күнүнө беш жолу намазга чакыруу үчүн [[Караханийлер кагандыгы|Караханийлердин]] башкаруучусу Мухаммед Арслан-хан тарабынан мурунку структуранын ордуна курулган. Бул курулуш башталганга чейин мурунку мунара урап калган. Анын "Калян" (жыргалчылык) деген аталышы буддисттик же зороастриялык өткөн чакка ишарат кылышы мүмкүн деген божомолдор бар. Минарет бышкан [[кыш]]тан жасалган, өйдө карай куушталган тегерек мамы түрүндө. Анын бийиктиги (чокусу менен 48 метр), түбүнүн диаметри ал эми жогору жагы. Мунаранын ичинде мамыны айланып өйдө көтөрүлгөн кыштан жасалган спираль сымал тепкич бар. Мунаранын негизи түз же диагоналдык тартипте тизилген кыштардан жасалган кооздук курлары менен курчалган.<ref>[http://www.advantour.com/uzbekistan/bukhara/kalyan-minaret.htm www.advantour.com/uzbekistan]</ref> Фриз бөлүгү жазуулары бар көк глазурь менен капталган. Согуш учурунда жоокерлер минаретти душмандарды байкоо үчүн күзөт мунарасы катары колдонушкан.<ref>Michell, G. 1995. ''Architecture of the Islamic World''. London: Thames and Hudson, 259</ref> [[Файл:Kalyan_Prokudin.jpg|left|thumb|Минарет 1909-жылы]] Курулгандан болжол менен жүз жыл өткөндөн кийин, мунара [[Чыңгыз хан]]ды ушунчалык таң калтыргандыктан, ал айланадагынын баары талкаланганда да бул мунарага тийбөөнү буйруган.<ref>{{Cite book|title=Lonely Planet Central Asia|author1=Mayhew, Bradley|author2=Clammer, Paul|author3=Kohn, Michael D.|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=1-86450-296-7}}</ref> Ал ошондой эле "Өлүм мунарасы" катары да белгилүү, себеби 20-кылымдын башына чейин кылмышкерлерди анын чокусунан ыргытып өлүм жазасына тартышкан. 1938-жылы шаарга жашыруун барган Сир Фитцрой Маклин өзүнүн «Чыгыш ыкмалары» (''Eastern Approaches'') аттуу мемуарында: «1870-жылга чейинки кылымдар бою жана кайрадан 1917–1920-жылдардагы коогалаңдуу жылдарда адамдар аны таажылап турган кооз галереядан ыргытылып, өлүмгө дуушар болушкан», — деп жазат.<ref>{{cite book|title=[[Eastern Approaches]]|last=Maclean|first=Fitzroy|publisher=Jonathan Cape|year=1949|page=147|chapter=X: Bokhara the Noble|author-link=Sir Fitzroy Maclean, 1st Baronet}}</ref> == Тарыхы == Кээ бир тарыхый булактарга таянсак, Калян минаретинин ордунда мурда башка кичинекей минарет болгон, ал кийин урап калган жана анын ордуна азыркысын куруу чечими кабыл алынган.{{sfn|НЭУ|2000–2005|loc=Минораи Калон}} Минарет 1127-жылы (XII кылым), [[Бухара]] [[Караханийлер кагандыгы|Караханийлер мамлекетинин]] курамында турганда курулган. Курулуштун демилгечиси шаар куруучу катары таанымал Караханийлер династиясынын башкаруучусу — болгон. Анын аты демилгечи катары минареттин алкактарынын биринде чегилип жазылган. Архитектору болгон, ал кийин минареттин өзүнөн 45 метр алыстыкта жерге берилген. Легенда боюнча, минареттин пайдубалын алебастр жана төө сүтүнөн куюп жаткан мастер курулушту таштап жок болуп кетип, эки жылдан кийин пайдубал бекемделгенде гана кайтып келип, кыш кыюуну баштаган делет.{{sfn|НЭУ|2000–2005|loc=Минораи Калон}} Бир убакта минарет бир нече функцияны аткарган. Ал байкоочу мунара, диний функция (минареттин жанындагы намазга чакыруу — [[Азан]]) жана калкка башкаруучулардын жарлыктарын угузуу үчүн колдонулган.{{sfn|НЭУ|2000–2005|loc=Минораи Калон}} 1920-жылы Бухара операциясы учурунда минарет советтик бомбалоодон жабыркаган. [[Файл:19200900-buchara.jpg|left|thumb|1920-жылдагы Бухара операциясы учурундагы зыян]] 1924-жылы дубалдын бир бөлүгү жана минареттин мукарнастары калыбына келтирилген. 1960-жылы Очил Бобомуродовдун демилгеси менен минареттин жер астындагы бөлүгү бекемделген. 1997-жылы Бухаранын 2500 жылдыгына карата минарет мыкты усталар тарабынан толугу менен реставрацияланган.{{sfn|НЭУ|2000–2005|loc=Минораи Калон}} == Сүрөттөлүшү == Калян минарети — өйдө карай ичкерген кубаттуу кыш мамы, ал сталактиттүү таажысы бар цилиндр формасындагы фонарь-ротунда менен аяктайт. Фонарь он алты ачык аркага ээ, анын үстүндө "шарафа" деп аталган кооз сталактиттүү карниз бар. Минарет Жума мечитинин түштүк-чыгыш бурчунда жайгашкан жана анын чатыры менен аркалуу көпүрө аркылуу туташкан.<ref>{{cite book|title=Выдающиеся памятники архитектуры Узбекистана|last=Пугаченко|date=1958|publisher=Государственное издательство художественной литературы УзССР|location=Tashkent|language=Russian|trans-title=Outstanding architectural monuments of Uzbekistan}}</ref> Минареттин өзөгүнүн бийиктиги 46,5 метр. Пайдубалынын айланасы 30,43 метр, диаметри 9,7 метр. [[Орто Азия|Борбордук Азияда]] Көнө-Үргөнчтөгү Кутлуг-Тимурдун гана негизи мындан чоңураак.<ref>{{Cite web|url=https://www.turkestantravel.com/ru/sights/minaret-kalon-v-bukhare/|title=Бухара - Минарет Калян|website=www.turkestantravel.com|accessdate=2023-11-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meros.uz/object/minorai-kalon|title=Minorai Kalon|website=meros.uz|accessdate=2023-11-04}}</ref> Мунаранын өзөгү жогору карай байкаларлык ичкерип, фонардын алдында (негизинен 32 метр бийиктикте) диаметри 6 метрге чейин азаят. Минареттин тегерек өзөгү он кырдуу постаментке таянат. Ал бышырылган кыштан (27x27x5 см) [[алебастр]] эритмеси менен курулган.<ref>{{Cite web|url=https://www.sayyoh.com/diqqatga-sazovor-joylar/buxoro-minorai-kalon/|title=Buxoro-Minorai Kalon|website=www.sayyoh.com|accessdate=2023-11-04|archive-date=2023-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929025003/https://www.sayyoh.com/diqqatga-sazovor-joylar/buxoro-minorai-kalon/|url-status=dead}}</ref> Минареттин дубалдары геометриялык гана эмес, ар түрдүү оймо-чиймелер менен кооздолгон. Мындан тышкары, дубалдарында куфи жазуусундагы тарыхый жана диний тексттер чегилген.<ref name="description">{{Cite web|url=https://furqattarixchi.uz/minorai-kalon/|title=MINORAI KALON|website=furqattarixchi.uz|accessdate=2023-11-04}}</ref> == Галерея == <gallery widths="200px" heights="150px"> Файл:Le_minaret_et_la_mosquée_Kalon_(Boukhara,_Ouzbékistan)_(5658826884).jpg|Пои-Калян ансамблинин бир бөлүгү: минарет жана Калян мечити Файл:Kalon-Ensemble_Buchara.jpg|Пои-Каляндын көрүнүшү: минарет, Калян мечити жана Мири-Араб медресеси Файл:2012_Bukhara_7515821196.jpg|Эски Бухаранын бир бөлүгү Файл:Kalon_Minaret_(8145398812).jpg|Минареттин сырткы дубалдары Файл:23_Старая_Бухара._Жители_перед_минаретом_Калян_(башней_Зиндан).jpg|Калян минарети 1913-жылы; [[Вильгельм Хартевельд]]дин сүрөтү Файл:Stans08-176_(3134143849).jpg|Ички тепкич Файл:Minorai_Kalyan.jpg|Бухара шаарындагы мунара Файл:Kalyan_Minaret_(Минарет_Калян,_Minorai_Kalon)_-_Bukhara.jpg|Чокусунун деталдары </gallery> == Ошондой эле караңыз == * == Шилтемелер == {{Reflist}} === Колдонулган адабияттар === * {{cite encyclopedia|ref={{harvid|НЭУ|2000–2005}}|entry=M|encyclopedia=Өзбекстан улуттук энциклопедиясы [Национальная энциклопедия Узбекистана]|location=Ташкент|date=2000–2005|language=uz|publisher=Давлат илмий нашриёти|url=https://n.ziyouz.com/kutubxona/category/11-o-zbekiston-milliy-ensiklopediyasi|access-date=2023-09-19}} sxsrypp9izr56kvos53g7u6d1zsqnkg 0 151417 643367 2026-04-07T15:13:09Z JM082 47171 + 643367 wikitext text/x-wiki '''Олий Мажлис''' ({{lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi}}) — [[Өзбекстан]] Республикасынын [[Парламент|парламенти]]. Ал 1995-жылы Жогорку Кеңештин мураскери катары түзүлгөн. 2005-жылдын январындагы реформага чейин бир палаталуу болсо, андан кийин эки палаталуу парламентке айланган. Учурдагы бешинчи чакырылыш 2024-жылдын 27-октябрында түзүлгөн. Мыйзам чыгаруу палатасы аймактык округдардан шайланган 150 депутаттан турат. Сенат 100 мүчөдөн турат: алардын 84ү аймактардан шайланат, ал эми 16 мүчөсү Өзбекстандын президенти тарабынан дайындалат. Эки палата тең беш жылдык мөөнөткө шайланат.<ref>[http://mfa.uz/eng/about_uzb/Parlament/ Тышкы иштер министрлигинин сайты]</ref> == Этимологиясы == ''Мажлис'' — [[Араб тили|араб тилинен]] келген сөз, "отуруучу жай" дегенди билдирет.<ref>{{Cite journal|date=1998|title=المجلس|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/?p=65568#6f1632|journal=Academy of the Arabic Language in Cairo}}</ref> Ошентсе да, бул термин [[Мыйзам чыгаруу бийлиги|мыйзам чыгаруучу]] органдарга карата да колдонулат жана ислам дүйнөсүндөгү көптөгөн мамлекеттердин парламенттеринин же кеңештеринин аталышында кездешет.<ref>{{cite web|title=عن المجلس|url=http://www.almajles.gov.ae/Pages/Home.aspx|work=[[Federal National Council]]|year=2011|access-date=24 April 2013}}</ref> == Тарыхы == === Өзбек ССРинин Жогорку Совети === Өзбек ССРинин Жогорку Совети ({{lang-uz|Ўзбекистон ССР Олий Совети}}, {{lang-ru|Верховный Совет Узбекской ССР}}) [[Советтер Союзу|Совет доорунда]] өлкөнүн негизги мыйзам чыгаруучу органы катары иштеген. Ал 1938-жылы июль айында түзүлгөндөн бери 12 чакырылышта иштеген:<ref>{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_UZBEK/03465.asp|title=03465}}</ref> * 1-чакырылыш (1938&#x2013;1946) * ... * 12-чакырылыш (1990&#x2013;1994) 1991-жылы 31-августта Жогорку Советтин кезексиз 6-сессиясында Өзбекстандын мамлекеттик көз карандысыздыгы жарыяланган. 1995-жылы февралда акыркы чакырылыштан кийин Жогорку Совет таркатылып, Олий Мажлис болуп кайра түзүлгөн. == Кызмат адамдары == 1995-жылдан 2005-жылга чейин бир палаталуу Олий Мажлистин төрагасы болуп Эркин Халилов иштеген. 2005-жылдан бери Сенаттын жана Мыйзам чыгаруу палатасынын өз-өзүнчө төрагалары бар. === Мыйзам чыгаруу палатасынын спикери === * Эркин Халилов (27-январь, 2005 – 23-январь, 2008) * Дилорам Ташмухамедова (23-январь, 2008 – 12-январь, 2015) * Нуриддинжон Исмоилов (2015-жылдын 12-январынан бери) === Сенаттын төрагасы === * Мурат Шарифхожаев (27-январь, 2005 – 24-февраль, 2006) * Илгизар Собиров (24-февраль, 2006 – 22-январь, 2015) * [[Нигматилла Юлдашев]] (22-январь, 2015 – 21-июнь, 2019) * Танзила Норбаева (2019-жылдын 21-июнунан бери) [[Файл:Stamps_of_Uzbekistan,_2006-052.jpg|thumb|Олий Мажлистин залы 2006-жылкы [[Өзбекстандын маркалары|Өзбек маркасында]]]] == Шилтемелер == {{Reflist}} == Тышкы шилтемелер == * [http://www.senat.gov.uz/en/index.html Олий Мажлис Сенаты] * [http://parliament.gov.uz/en/ Олий Мажлис Мыйзам чыгаруу палатасы] g8z5wascdczljzdv68jh72hp24bdawc 0 151418 643368 2026-04-07T15:22:38Z JM082 47171 + 643368 wikitext text/x-wiki '''Синан Оган''' (1969-жылы 14-мартта туулган) — түркиялык саясатчы, 2011-жылы оңчул Улуттук кыймыл партиясы (MHP) менен Түрк парламентине депутат болуп шайланган.<ref>[http://news.day.az/politics/272936.html Azeri Elected to Turkish Parliament]. ''Day.az''. 13 June 2011.</ref> Ал экинчи турга алып келген 2023-жылкы Түркиядагы президенттик шайлоодо «АТА альянсынын» президенттикке талапкери болгон. Шайлоодо үчүнчү орунду ээлеп, натыйжада «чечүүчү фигура» (kingmaker) катары сыпатталган.<ref>{{cite news|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/05/15/sinan-ogan-the-unexpected-kingmaker-in-turkey-s-presidential-election_6026725_4.html|title=Sinan Ogan, the unexpected kingmaker in Turkey's presidential election|newspaper=Le Monde.fr|date=15 May 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-runoff-potential-kingmaker-draws-red-line-kurdish-consessions-2023-05-15/|title=For Turkey runoff, potential kingmaker draws red line at Kurdish concessions|newspaper=Reuters|date=15 May 2023|last1=Altayli|first1=Birsen|last2=Coskun|first2=Orhan}}</ref> Ал шайлоонун экинчи турунда «Элдик альянстын» талапкери Режеп Тайып Эрдоганды колдоп, натыйжада Эрдоган президент болуп шайланган. == Өмүр баяны жана билими == Оган 1969-жылы 14-мартта Түркиянын Ыгдыр шаарында, теги азербайжан болгон үй-бүлөдө туулган. 1989-жылы Мармара университетинин менеджмент бөлүмүн аяктаган. 1993-жылдан 2000-жылга чейин Оган Азербайжан мамлекеттик экономикалык университетинде декандын орун басары болуп иштеген.<ref name="Sinan">{{cite web|url=http://www.sinanogan.com/tr/biyografi/sinan-ogan.html|title=Sinan Oğan|trans-title=|publisher=Official page|access-date=26 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027021550/http://www.sinanogan.com/tr/biyografi/sinan-ogan.html|archive-date=27 October 2014|url-status=dead}}</ref> 1994-жылдан 1998-жылга чейин ал Түркиянын Тышкы иштер министрлигинин алдындагы Түрк кызматташтык жана координация агенттигинин (TİKA) өкүлү катары кошумча миссияда кызмат өтөгөн. == Кесиптик ишмердүүлүгү == 2000-жылы Түркияга кайтып келип, Евразия стратегиялык изилдөөлөр борборунда [[Кавказ]] аймагы боюнча иштей баштаган. Ал Эл аралык мамилелер жана стратегиялык анализ борборунун (TURKSAM) пайдубалын түптөгөн. Огандын китептеринин катарына 1992-жылы Түрк дүйнөсүн изилдөө фонду тарабынан басылып чыккан «Азербайжан», 2003-жылы Орусияда жарык көргөн «Саясат жана олигархия» жана 2006-жылы басылган «Кызгылт сары революциялар» кирет. Ошондой эле ал 500дөн ашык макала жана анализдерди жарыялаган.<ref name="Sinan" /> 2009-жылы Оган Мөскөө мамлекеттик эл аралык мамилелер институтунда эл аралык мамилелер жана саясат таануу боюнча PhD даражасын алган.<ref>[http://www.nationofturks.com/witers/dr-sinan-ogan Dr. Sinan OĞAN]. ''Nationofturks.com''.</ref> == Шилтемелер == rbpw72f324wz7q3jfsy4jew16ql2nwk 0 151419 643369 2026-04-07T15:27:03Z JM082 47171 + 643369 wikitext text/x-wiki '''Хакан Фидан''' (1968-жылы 17-июлда туулган<ref>[https://www.gazetemunevver.com.tr/hakan-fidan-kimdir Hakan Fidan Kimdir?]</ref>) — түркиялык саясатчы, 2023-жылдын июнь айынан бери Түркиянын Тышкы иштер министри болуп кызмат кылат. Ал буга чейин 2010-жылдын мартынан 2023-жылдын июнуна чейин Улуттук чалгындоо уюмунун (MİT) директору болгон.<ref name="TZ">''[[Today's Zaman]]'', 19 April 2010, [http://www.todayszaman.com/news-207819-hakan-fidan-becomes-next-head-of-turkish-intelligence.html Hakan Fidan becomes next head of Turkish intelligence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031121214/http://www.todayszaman.com/news-207819-hakan-fidan-becomes-next-head-of-turkish-intelligence.html|date=31 October 2013}}</ref> Фидан Режеп Тайып Эрдогандан кийин Адилеттик жана өнүгүү партиясынын (АКП) лидери жана Түркиянын президенти катары анын мүмкүн болгон мураскери катары каралууда.<ref>{{cite web|date=5 September 2023|title=Three figures stand out for AKP leadership in post-Erdoğan period, says journo|url=https://www.duvarenglish.com/three-figures-stand-out-for-akp-leadership-in-post-erdogan-period-says-journo-news-62958|access-date=3 November 2023|website=Duvar}}</ref><ref>https://www.turkishminute.com/2025/12/29/post-erdogan-succession-poll-puts-his-son-third-behind-senior-akp-figures/</ref> == Жаш кези жана билими == Фидандын атасы Ван провинциясынан чыккан этникалык [[Күрттөр|күрт]], ал эми апасы Денизлиден чыккан түрк.<ref>{{Cite web|last=Akin|first=Ezgi|date=4 June 2023|title=Who is Hakan Fidan, Turkey's new foreign minister with spy powers?|url=https://www.al-monitor.com/originals/2023/06/who-hakan-fidan-turkeys-new-foreign-minister-spy-powers|access-date=6 June 2023|website=[[Al-Monitor]]|quote=[...] Fidan, whose father is an ethnic Kurd [...]}}</ref> Анын атасы күрттөрдүн Хесенан уруусунан чыккан.<ref>{{Cite web|title=İlk kez duyacaksınız! Hakan Fidan'ın aşiretinin 2. Abdülhamid ile bağlantısı ve Osmanlı paşası akrabaları|url=https://www.yeniakit.com.tr/haber/ilk-kez-duyacaksiniz-hakan-fidanin-asiretinin-2-abdulhamid-ile-baglantisi-ve-osmanli-pasasi-akrabalari-1763761.html|access-date=2 May 2024|website=m.yeniakit.com.tr}}</ref> Ал Мэриленд университетинде менеджмент жана саясат таануу боюнча бакалавр даражасын алган, кийинчерээк Билкент университетинде магистратураны жана докторантураны аяктаган. == Аскердик жана алгачкы карьерасы == 1986-жылдан 2001-жылга чейин ал Түрк кургактагы күчтөрүндө офицер (non-commissioned officer) болуп кызмат өтөгөн жана Германиядагы [[НАТО]]нун Тез аракеттенүүчү корпусунун бөлүгү болгон.<ref>{{Cite web|date=3 June 2023|title=Türkiye's top intelligence chief Fidan becomes foreign minister|url=https://www.dailysabah.com/politics/diplomacy/turkiyes-top-intelligence-chief-fidan-becomes-foreign-minister/amp|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603202123/https://www.dailysabah.com/politics/diplomacy/turkiyes-top-intelligence-chief-fidan-becomes-foreign-minister/amp|archive-date=3 June 2023|access-date=4 June 2023|website=[[Daily Sabah]]}}</ref> Фидан 2003-жылдан 2007-жылга чейин Түрк кызматташтык жана координация агенттигин (TIKA) жетектеп, түрк тилдүү жана африкалык өлкөлөрдөгү өнүктүрүү долбоорлоруна басым жасаган.<ref name="dunya">{{cite news|date=19 April 2010|title=Hakan Fidan slated to be next head of Turkish intelligence|work=[[Dünya Newspaper|Dünya]]|url=http://www.dunya.com/hakan-fidan-slated-to-be-next-head-of-turkish-intelligence-84798h.htm|url-status=live|accessdate=25 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190103/http://www.dunya.com/hakan-fidan-slated-to-be-next-head-of-turkish-intelligence-84798h.htm|archive-date=29 October 2013}}</ref> Ал ошондой эле премьер-министрликте катчынын жардамчысы жана Режеп Тайып Эрдогандын коопсуздук боюнча кеңешчиси болуп иштеген.<ref name=":2">{{Cite news|last1=Peters|first1=Dominik|last2=Popp|first2=Maximilian|last3=Sydow|first3=Christoph|date=11 November 2018|title=Jamal Khashoggi: Der Mann, der alles über Khashoggis Sterben weiß|language=de|work=Der Spiegel|url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/jamal-khashoggi-hakan-fidan-treibt-mohammed-bin-salman-vor-sich-her-a-1237590.html|url-status=live|access-date=11 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221011010013/https://www.spiegel.de/politik/ausland/jamal-khashoggi-hakan-fidan-treibt-mohammed-bin-salman-vor-sich-her-a-1237590.html|archive-date=11 October 2022|issn=2195-1349}}</ref> Эл аралык деңгээлде ал МАГАТЭ (IAEA)<ref name=":3" /> жана ЮНИДОнун (UNIDO) директорлор кеңешинде мүчө болгон.<ref name=":4">{{cite news|date=11 February 2012|title=Hakan Fidan kimdir? Özgeçmişinde neler var? İşte engenç MİT Başkanı'nın özgeçmişi|language=Turkish|newspaper=[[Vatan Newspaper|Vatan]]|url=http://www.gazetevan.com/Hakan-Fidan-kimdir_-Ozgecmisinde-neler-var_-Iste-engenc-MIT-Baskaninin-ozgecmisi-46933.html|url-status=dead|access-date=17 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20151219061546/http://www.gazetevan.com/Hakan-Fidan-kimdir_-Ozgecmisinde-neler-var_-Iste-engenc-MIT-Baskaninin-ozgecmisi-46933.html|archive-date=19 December 2015}}</ref> == Шилтемелер == {{Reflist|2}} 4n2zx3k53m4r9aq1vidhgy02127d4wp 0 151420 643370 2026-04-07T15:32:04Z JM082 47171 Жаңы барак: "‎'''Экрем Имамоглу'''{{efn|{{IPA|tr|ecˈɾæm iˈmamoːɫu|}}}} (1970-жылы 4-июнда туулган)<ref name="IBB Profile" /> — 2019-жылдан бери Стамбулдун 32-мэри болуп кызмат кылып келген түркиялык [[саясатчы]]. 2025-жылы ал Ички иштер министрлигинин жарлыгы менен кызматынан убактылуу четтетилип, соттук..." 643370 wikitext text/x-wiki '''Экрем Имамоглу'''{{efn|{{IPA|tr|ecˈɾæm iˈmamoːɫu|}}}} (1970-жылы 4-июнда туулган)<ref name="IBB Profile" /> — 2019-жылдан бери Стамбулдун 32-мэри болуп кызмат кылып келген түркиялык [[саясатчы]]. 2025-жылы ал Ички иштер министрлигинин жарлыгы менен кызматынан убактылуу четтетилип, соттук териштирүүлөрдүн жыйынтыгы чыкканга чейин Мармара (Силиври) түрмөсүнө камакка алынган.<ref name="HRW">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2025/03/19/turkiye-istanbul-mayor-detained|title=Түркия: Стамбулдун мэри камакка алынды|publisher=Human Rights Watch|date=19 March 2025|access-date=25 February 2026}}</ref> Ал өзүнө коюлган айыптарды четке кагып, аларды саясий мотивдер менен байланыштырат.<ref name="ProjectSyndicate">{{cite web|url=https://www.project-syndicate.org/commentary/erdogan-detention-of-ekrem-imamoglu-turkey-shows-dangers-of-lawfare-by-bilal-bilici-and-eric-a-baldwin-2026-02|title=Түркиядагы укуктук согуш — бул эскертүү|publisher=Project Syndicate|date=18 February 2026|access-date=25 February 2026}}</ref> Ал Элдик республикалык партиясынын (CHP) кезектеги президенттик шайлоого негизги талапкери болуп саналат.<ref name="CHP primary">{{Cite web|date=23 March 2025|title=CHP 🇹🇷 X'те: ""Жолубуз узун, толкундануубуз жогору, жаштыгыбыз бар!" #Баштайбыз" / X|url=https://x.com/herkesicinCHP/status/1903896913189245062|access-date=23 March 2025|website=Twitter/X}}</ref> Имамоглу Акчаабатта төрөлүп, 1987-жылы Стамбулга көчүп келген. Ал Стамбул университетинде бизнес башкаруу боюнча [[бакалавр]] даражасын жана адам ресурстарын башкаруу боюнча [[магистр]] даражасын алган. Андан кийин үй-бүлөлүк курулуш жана кыймылсыз мүлк компаниясында иштеген. 2002-жылы Трабзонспор спорттук клубунун башкармалыгынын мүчөсү болгон. Имамоглу 2008-жылы CHP партиясына кошулуп, 2014-жылы Бейликдүзү районунун мэри болуп шайланганга чейин партиянын ушул райондогу бөлүмүнүн президенти болуп иштеген.<ref name="Official Website Profile">{{cite news|url=https://www.ekremimamoglu.com/ekrem-imamoglu-kimdir/|title=Экрем Имамоглу ким?|access-date=28 February 2019|archive-url=https://archive.today/20190228161610/https://www.ekremimamoglu.com/ekrem-imamoglu-kimdir/|archive-date=28 February 2019|publisher=ekremimamoglu.com|language=tr}}</ref> 2019-жылдын мартында Имамоглу башкаруучу АК Партиянын талапкери Бинали Йылдырымды жеңип, Стамбулдун мэри болуп шайланган. АК Партия шайлоонун жыйынтыгын жокко чыгарып, ошол эле жылдын июнь айында кайра шайлоо өткөргөнүнө карабастан,<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/05/06/middleeast/turkey-istanbul-mayor-recount-intl/index.html|title=Түркия Стамбулдун мэрин кайра шайлоону буйруду|author1=Murat Baykara|author2=Tara John|publisher=CNN|date=6 May 2019|access-date=6 May 2019}}</ref> Имамоглу июндагы шайлоодо кайрадан жеңишке жеткен. Мэр катары биринчи мөөнөтүндө ал балдардын тамактануусун жакшыртуу, студенттерге стипендия берүү жана коомдук транспорттун баасын төмөндөтүү сыяктуу социалдык долбоорлорду ишке ашырган. Ошондой эле Алтын мүйүз булуңун тазалоо жана экологиялык транспортту киргизүү демилгелерин көтөргөн. Имамоглу 2024-жылы Стамбулдун мэри болуп экинчи мөөнөткө шайланган<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/06/23/europe/turkey-istanbul-mayor-election-intl/index.html|title=Стамбулдагы кайра шайлоодо оппозиция жеңип, Эрдоганга сокку урулду|author2=Isil Sariyuce|author1=Ivana Kottasová|date=23 June 2019|publisher=CNN}}</ref> жана 2028-жылдагы президенттик шайлоонун негизги талапкерлеринин бири катары каралууда. 2025-жылдын 23-мартында Экрем Имамоглу CHP партиясынын ички шайлоосунда президенттикке талапкер катары көрсөтүлгөн.<ref name="Euronews">{{cite web|url=https://www.euronews.com/2025/03/24/could-istanbuls-arrested-mayor-ekrem-imamoglu-become-turkeys-next-president|title=Стамбулдун камакка алынган мэри Экрем Имамоглу Түркиянын кийинки президенти боло алабы?|publisher=Euronews|date=24 March 2025|access-date=27 February 2026}}</ref> Бул окуя анын коррупция жана башка кылмыштар боюнча айыпталып камакка алынышы менен бир күнгө туш келген. Анын камакка алынышы Стамбул, Анкара жана Измир сыяктуу шаарларда массалык нааразылык акцияларын пайда кылган.<ref name="Euronews" /> Түрмөдө отурганына карабай, Имамоглу өкмөткө каршы күрөшүн улантууда. Ага каршы 10дон ашык сот иши козголгон, алардын ичинде коррупция боюнча айыптоо менен 2000 жылдан ашык түрмө мөөнөтү суралууда.<ref name="Reuters">{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/jailed-istanbul-mayor-dares-erdogan-call-early-elections-now-2026-02-13/|title=Камактагы Стамбулдун мэри Эрдоганды азыр мөөнөтүнөн мурда шайлоо өткөрүүгө чакырды|publisher=Reuters|date=13 February 2026|access-date=27 February 2026}}</ref> [[Файл:İmamoğluJune2019CampaignSilivri_(47).jpg|thumb|Экрем Имамоглу жана анын жубайы Дилек 2019-жылкы Стамбулдагы шайлоо өнөктүгү учурунда [[Силиври]]де]] == Шилтемелер == {{Reflist}} == Тышкы шилтемелер == {{Commons category}} * cl6h6t6s379v1ajzlkza1esd580ba5j 0 151421 643371 2026-04-07T15:38:20Z JM082 47171 + 643371 wikitext text/x-wiki Али Аднан Эртекин Мендерес ({{IPA|tr|adˈnan ˈmændeɾes|lang}}; 1899 — 1961-жыл 17-сентябрь) — 1950-1960-жылдары Түркиянын премьер-министри болуп кызмат кылган түркиялык саясатчы. Ал 1946-жылы Түркиянын төртүнчү мыйзамдуу оппозициялык партиясы болгон Демократиялык партиянын (ДП) негиздөөчүлөрүнүн бири болгон. 1960-жылдагы аскердик төңкөрүштөн кийин аскердик хунта тарабынан соттолуп, кабинеттин башка эки мүчөсү — Фатин Рүштү Зорлу жана Хасан Полаткан менен бирге дарга асылган. Анын тушунда Түркия [[Корей согушу|Корей согушуна]] катышып, 1952-жылы [[НАТО]]го мүчө болгон.<ref name=":1" /> Ал аскердик төңкөрүштөн кийин өлүм жазасына тартылган акыркы түрк саясий лидери. Ошондой эле ал Түрк Республикасынын Кемел Ататүрк, Сүлейман Демирел жана Тургут Өзал менен бирге [[күмбөз]] (мавзолей) менен сыйланган төрт саясий лидеринин бири. == Жаш кези жана карьерасы == Аднан Мендерес 1899-жылы Айдын провинциясынын Кочарлы районунда, теги [[Крым татарлары|Крым татары]] болгон бай жер ээсинин үй-бүлөсүндө туулган. Башталгыч мектептен кийин Мендерес [[Измир]]деги Америка колледжинде окуган. Ал Түркиянын көз карандысыздык согушу учурунда баскынчы грек армиясына каршы согушуп, "Эгемендүүлүк" медалы менен сыйланган. Анкара университетинин юридикалык факультетин аяктаган. 1930-жылы Мендерес Айдында кыска мөөнөттүү Либералдык республикалык партиянын бөлүмүн уюштурган. Партия таркатылгандан кийин, ал Ататүрктүн өзүнүн чакыруусу менен башкаруучу Элдик республикалык партиясына (CHP) кошулуп, 1931-жылы Айдындан депутат болуп шайланган. 1945-жылы ал [[Исмет Инөнү]]нүн улутташтыруу саясатына каршы чыккандыгы үчүн партиядан чыгарылган. 1946-жылдын 7-январында Мендерес, Желал Баяр, Фуат Көпрүлү жана Рефик Коралтан менен бирге Демократиялык партияны (DP) негиздешкен. == Премьер-министрлик (1950-1960) == [[Файл:Adnan_Menderes_MSB.jpg|left|thumb|205x205px|Аднан Мендерес, 1930-жылдар]] 1950-жылдын 14-майында Түркиянын тарыхындагы биринчи эркин шайлоодо ДП 52% добуш менен жеңишке жетип, Мендерес премьер-министр болгон. Ал кийинчерээк 1954 жана 1957-жылдардагы шайлоолордо да жеңишке жетишкен. Анын премьер-министрлик кылган 10 жылынын ичинде Түрк экономикасы жылына орточо 9% темп менен өскөн. Ал Батыш блогу менен аскердик альянсты колдоп, анын тушунда Түркия Корей согушуна катышкан жана 1952-жылы НАТОго кабыл алынган. [[Маршалл планы]] аркылуу АКШнын экономикалык колдоосу менен айыл чарбасы механикалаштырылып, транспорт, энергетика, билим берүү жана саламаттыкты сактоо тармактары өнүккөн. Бирок, кээ бир тарыхый изилдөөлөр 1950-жылдардын ортосунда Түркия олуттуу экономикалык төмөндөөнү баштан кечиргенин, анын ичинде 1954-жылы киши башына ИДПнын болжол менен 11%га азайганын белгилешет.<ref name="kuyucu" /> == Эскертмелер жана шилтемелер == {{Reflist|33em}} == Тышкы шилтемелер == [http://www.biyografi.info/kisi/adnan-menderes Аднан Мендерестин түрк тилиндеги өмүр баяны] {{in lang|tr}} Дагы башка Түркиянын тарыхына же саясий лидерлерине тиешелүү маалымат керекпи? j4v4koglnw2yvt0rx9na6t4qck7pg9l 643373 643371 2026-04-07T15:41:51Z JM082 47171 643373 wikitext text/x-wiki Али Аднан Эртекин Мендерес ({{IPA|tr|adˈnan ˈmændeɾes|lang}}; 1899 — 1961-жыл 17-сентябрь) — 1950-1960-жылдары Түркиянын премьер-министри болуп кызмат кылган түркиялык саясатчы. Ал 1946-жылы Түркиянын төртүнчү мыйзамдуу оппозициялык партиясы болгон Демократиялык партиянын (ДП) негиздөөчүлөрүнүн бири болгон. 1960-жылдагы аскердик төңкөрүштөн кийин аскердик хунта тарабынан соттолуп, кабинеттин башка эки мүчөсү — Фатин Рүштү Зорлу жана Хасан Полаткан менен бирге дарга асылган. Анын тушунда Түркия [[Корей согушу|Корей согушуна]] катышып, 1952-жылы [[НАТО]]го мүчө болгон.Ал аскердик төңкөрүштөн кийин өлүм жазасына тартылган акыркы түрк саясий лидери. Ошондой эле ал Түрк Республикасынын Кемел Ататүрк, Сүлейман Демирел жана Тургут Өзал менен бирге [[күмбөз]] (мавзолей) менен сыйланган төрт саясий лидеринин бири.<ref>https://www.jstor.org/stable/4284040</ref> == Жаш кези жана карьерасы == Аднан Мендерес 1899-жылы Айдын провинциясынын Кочарлы районунда, теги [[Крым татарлары|Крым татары]] болгон бай жер ээсинин үй-бүлөсүндө туулган. Башталгыч мектептен кийин Мендерес [[Измир]]деги Америка колледжинде окуган. Ал Түркиянын көз карандысыздык согушу учурунда баскынчы грек армиясына каршы согушуп, "Эгемендүүлүк" медалы менен сыйланган. Анкара университетинин юридикалык факультетин аяктаган. 1930-жылы Мендерес Айдында кыска мөөнөттүү Либералдык республикалык партиянын бөлүмүн уюштурган. Партия таркатылгандан кийин, ал Ататүрктүн өзүнүн чакыруусу менен башкаруучу Элдик республикалык партиясына (CHP) кошулуп, 1931-жылы Айдындан депутат болуп шайланган. 1945-жылы ал [[Исмет Инөнү]]нүн улутташтыруу саясатына каршы чыккандыгы үчүн партиядан чыгарылган. 1946-жылдын 7-январында Мендерес, Желал Баяр, Фуат Көпрүлү жана Рефик Коралтан менен бирге Демократиялык партияны (DP) негиздешкен. == Премьер-министрлик (1950-1960) == [[Файл:Adnan_Menderes_MSB.jpg|left|thumb|205x205px|Аднан Мендерес, 1930-жылдар]] 1950-жылдын 14-майында Түркиянын тарыхындагы биринчи эркин шайлоодо ДП 52% добуш менен жеңишке жетип, Мендерес премьер-министр болгон. Ал кийинчерээк 1954 жана 1957-жылдардагы шайлоолордо да жеңишке жетишкен. Анын премьер-министрлик кылган 10 жылынын ичинде Түрк экономикасы жылына орточо 9% темп менен өскөн. Ал Батыш блогу менен аскердик альянсты колдоп, анын тушунда Түркия Корей согушуна катышкан жана 1952-жылы НАТОго кабыл алынган. [[Маршалл планы]] аркылуу АКШнын экономикалык колдоосу менен айыл чарбасы механикалаштырылып, транспорт, энергетика, билим берүү жана саламаттыкты сактоо тармактары өнүккөн. Бирок, кээ бир тарыхый изилдөөлөр 1950-жылдардын ортосунда Түркия олуттуу экономикалык төмөндөөнү баштан кечиргенин, анын ичинде 1954-жылы киши башына ИДПнын болжол менен 11%га азайганын белгилешет. == Эскертмелер жана шилтемелер == {{Reflist|33em}} == Тышкы шилтемелер == [http://www.biyografi.info/kisi/adnan-menderes Аднан Мендерестин түрк тилиндеги өмүр баяны] {{in lang|tr}} Дагы башка Түркиянын тарыхына же саясий лидерлерине тиешелүү маалымат керекпи? 2o698tzo53ejuxwpxe39yrbo7u7zu7y 643374 643373 2026-04-07T15:42:18Z JM082 47171 /* Тышкы шилтемелер */ 643374 wikitext text/x-wiki Али Аднан Эртекин Мендерес ({{IPA|tr|adˈnan ˈmændeɾes|lang}}; 1899 — 1961-жыл 17-сентябрь) — 1950-1960-жылдары Түркиянын премьер-министри болуп кызмат кылган түркиялык саясатчы. Ал 1946-жылы Түркиянын төртүнчү мыйзамдуу оппозициялык партиясы болгон Демократиялык партиянын (ДП) негиздөөчүлөрүнүн бири болгон. 1960-жылдагы аскердик төңкөрүштөн кийин аскердик хунта тарабынан соттолуп, кабинеттин башка эки мүчөсү — Фатин Рүштү Зорлу жана Хасан Полаткан менен бирге дарга асылган. Анын тушунда Түркия [[Корей согушу|Корей согушуна]] катышып, 1952-жылы [[НАТО]]го мүчө болгон.Ал аскердик төңкөрүштөн кийин өлүм жазасына тартылган акыркы түрк саясий лидери. Ошондой эле ал Түрк Республикасынын Кемел Ататүрк, Сүлейман Демирел жана Тургут Өзал менен бирге [[күмбөз]] (мавзолей) менен сыйланган төрт саясий лидеринин бири.<ref>https://www.jstor.org/stable/4284040</ref> == Жаш кези жана карьерасы == Аднан Мендерес 1899-жылы Айдын провинциясынын Кочарлы районунда, теги [[Крым татарлары|Крым татары]] болгон бай жер ээсинин үй-бүлөсүндө туулган. Башталгыч мектептен кийин Мендерес [[Измир]]деги Америка колледжинде окуган. Ал Түркиянын көз карандысыздык согушу учурунда баскынчы грек армиясына каршы согушуп, "Эгемендүүлүк" медалы менен сыйланган. Анкара университетинин юридикалык факультетин аяктаган. 1930-жылы Мендерес Айдында кыска мөөнөттүү Либералдык республикалык партиянын бөлүмүн уюштурган. Партия таркатылгандан кийин, ал Ататүрктүн өзүнүн чакыруусу менен башкаруучу Элдик республикалык партиясына (CHP) кошулуп, 1931-жылы Айдындан депутат болуп шайланган. 1945-жылы ал [[Исмет Инөнү]]нүн улутташтыруу саясатына каршы чыккандыгы үчүн партиядан чыгарылган. 1946-жылдын 7-январында Мендерес, Желал Баяр, Фуат Көпрүлү жана Рефик Коралтан менен бирге Демократиялык партияны (DP) негиздешкен. == Премьер-министрлик (1950-1960) == [[Файл:Adnan_Menderes_MSB.jpg|left|thumb|205x205px|Аднан Мендерес, 1930-жылдар]] 1950-жылдын 14-майында Түркиянын тарыхындагы биринчи эркин шайлоодо ДП 52% добуш менен жеңишке жетип, Мендерес премьер-министр болгон. Ал кийинчерээк 1954 жана 1957-жылдардагы шайлоолордо да жеңишке жетишкен. Анын премьер-министрлик кылган 10 жылынын ичинде Түрк экономикасы жылына орточо 9% темп менен өскөн. Ал Батыш блогу менен аскердик альянсты колдоп, анын тушунда Түркия Корей согушуна катышкан жана 1952-жылы НАТОго кабыл алынган. [[Маршалл планы]] аркылуу АКШнын экономикалык колдоосу менен айыл чарбасы механикалаштырылып, транспорт, энергетика, билим берүү жана саламаттыкты сактоо тармактары өнүккөн. Бирок, кээ бир тарыхый изилдөөлөр 1950-жылдардын ортосунда Түркия олуттуу экономикалык төмөндөөнү баштан кечиргенин, анын ичинде 1954-жылы киши башына ИДПнын болжол менен 11%га азайганын белгилешет. == Эскертмелер жана шилтемелер == {{Reflist|33em}} == Тышкы шилтемелер == [http://www.biyografi.info/kisi/adnan-menderes Аднан Мендерестин түрк тилиндеги өмүр баяны] {{in lang|tr}} Дагы башка Түркиянын тарыхына же саясий лидерлерине тиешелүү маалымат керекпи? b3k60i1elqs18yxrssih75x6fkv2p22 643385 643374 2026-04-08T06:53:27Z Artelow 2286 Калып кошулду, ЖИ кошкон ашык текст алынып салынды 643385 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Али Аднан Эртекин Мендерес |расмий ысымы = {{lang-tr|Ali Adnan Ertekin Menderes}} |туурасы = 280px |кызматы = Түркиянын премьер-министри |өлкө = {{Өлкө желеги|Түркия}} |желек = Flag of Turkey.svg |желек_2 = Flag of Turkey.svg |президент = [[Махмуд Жалал Баяр]] |иш баштоо убагы = 22-май 1950-жыл |иш аяктоо убагы = 27-май 1960-жыл |андан мурунку инсан = Мехмет Шемсеттин Гүналтай |андан кийинки инсан = Жемал Гүрсел |кызматы_2 = Түркиянын тышкы иштер министри |иш баштоо убагы_2 = 15-апрель 1955-жыл |иш аяктоо убагы_2 = 27-июль 1955-жыл |андан мурунку инсан_2 = Мехмет Фуат Көпрүлү |андан кийинки инсан_2 = Фатин Рүштү Зорлу |туулган жылы = 1899 |туулган жери = Айдын, Осмон империясы |каза болгон жылы = 17-сентябрь 1961-жыл |каза болгон жери = Имралы, Туркия |мүрзөсүнүн орду = Аднан Мендерес күмбөзү |жубайы = Беррин Мендерес |балдары = Йүксел Мендерес<br>Мутлу Мендерес<br>Айдын Мендерес |партиясы = Либералдык-Республикалык партия<br>Республикалык элдик партия<br>Демократиялык партия |билими = Анкара университетинин юридикалык факультети<br>Америка коллегиялык институту |кесиби = юрист |дини = ислам |кол тамгасы = Adnan Menderes imzası.png |сыйлыктары = [[Файл:Cavaliere OMRI BAR.svg|50px|Италия Республикасына эмгек сиңиргендиги үчүн ордени]] [[Файл:건국훈장1대한민국장.png|50px|Мамлекетти түзүүдөгү сиңирген эмгеги үчүн" ордени]] [[Файл:ESP Isabella Catholic Order CROSS.svg|50px|Католик Изабелла ордени]] [[Файл:JPN_Kyokujitsu-sho_blank_BAR.svg|50px|Күн чыгышынын ордени]] [[Файл:GER_Bundesverdienstkreuz_2_BVK.svg|50px|Германия Федеративдик Республикасына эмгек сиңиргендиги үчүн ордени]] }} '''Али Аднан Эртекин Мендерес''' ({{lang-tr|Ali Adnan Ertekin Menderes}}}; 1899 — 1961-жыл 17-сентябрь) — 1950-1960-жылдары Түркиянын премьер-министри болуп кызмат кылган түркиялык саясатчы. Ал 1946-жылы Түркиянын төртүнчү мыйзамдуу оппозициялык партиясы болгон Демократиялык партиянын (ДП) негиздөөчүлөрүнүн бири болгон. 1960-жылдагы аскердик төңкөрүштөн кийин аскердик хунта тарабынан соттолуп, кабинеттин башка эки мүчөсү — Фатин Рүштү Зорлу жана Хасан Полаткан менен бирге дарга асылган. Анын тушунда Түркия [[Корей согушу|Корей согушуна]] катышып, 1952-жылы [[НАТО]]го мүчө болгон.Ал аскердик төңкөрүштөн кийин өлүм жазасына тартылган акыркы түрк саясий лидери. Ошондой эле ал Түрк Республикасынын Кемел Ататүрк, Сүлейман Демирел жана Тургут Өзал менен бирге [[күмбөз]] (мавзолей) менен сыйланган төрт саясий лидеринин бири.<ref>https://www.jstor.org/stable/4284040</ref> == Жаш кези жана карьерасы == Аднан Мендерес 1899-жылы Айдын провинциясынын Кочарлы районунда, теги [[Крым татарлары|Крым татары]] болгон бай жер ээсинин үй-бүлөсүндө туулган. Башталгыч мектептен кийин Мендерес [[Измир]]деги Америка колледжинде окуган. Ал Түркиянын көз карандысыздык согушу учурунда баскынчы грек армиясына каршы согушуп, "Эгемендүүлүк" медалы менен сыйланган. Анкара университетинин юридикалык факультетин аяктаган. 1930-жылы Мендерес Айдында кыска мөөнөттүү Либералдык республикалык партиянын бөлүмүн уюштурган. Партия таркатылгандан кийин, ал Ататүрктүн өзүнүн чакыруусу менен башкаруучу Элдик республикалык партиясына (CHP) кошулуп, 1931-жылы Айдындан депутат болуп шайланган. 1945-жылы ал [[Исмет Инөнү]]нүн улутташтыруу саясатына каршы чыккандыгы үчүн партиядан чыгарылган. 1946-жылдын 7-январында Мендерес, Желал Баяр, Фуат Көпрүлү жана Рефик Коралтан менен бирге Демократиялык партияны (DP) негиздешкен. == Премьер-министрлик (1950-1960) == [[Файл:Adnan_Menderes_MSB.jpg|left|thumb|205x205px|Аднан Мендерес, 1930-жылдар]] 1950-жылдын 14-майында Түркиянын тарыхындагы биринчи эркин шайлоодо ДП 52% добуш менен жеңишке жетип, Мендерес премьер-министр болгон. Ал кийинчерээк 1954 жана 1957-жылдардагы шайлоолордо да жеңишке жетишкен. Анын премьер-министрлик кылган 10 жылынын ичинде Түрк экономикасы жылына орточо 9% темп менен өскөн. Ал Батыш блогу менен аскердик альянсты колдоп, анын тушунда Түркия Корей согушуна катышкан жана 1952-жылы НАТОго кабыл алынган. [[Маршалл планы]] аркылуу АКШнын экономикалык колдоосу менен айыл чарбасы механикалаштырылып, транспорт, энергетика, билим берүү жана саламаттыкты сактоо тармактары өнүккөн. Бирок, кээ бир тарыхый изилдөөлөр 1950-жылдардын ортосунда Түркия олуттуу экономикалык төмөндөөнү баштан кечиргенин, анын ичинде 1954-жылы киши башына ИДПнын болжол менен 11%га азайганын белгилешет. == Эскертмелер жана шилтемелер == {{Reflist|33em}} == Тышкы шилтемелер == * [http://www.biyografi.info/kisi/adnan-menderes Аднан Мендерестин түрк тилиндеги өмүр баяны] edi6bgh3ghoq3krkh9dbxxap7yf2tbj 643386 643385 2026-04-08T06:54:35Z Artelow 2286 643386 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Али Аднан Эртекин Мендерес |расмий ысымы = {{lang-tr|Ali Adnan Ertekin Menderes}} |туурасы = 280px |кызматы = Түркиянын премьер-министри |өлкө = {{Өлкө желеги|Түркия}} |желек = Flag of Turkey.svg |желек_2 = Flag of Turkey.svg |президент = [[Махмуд Жалал Баяр]] |иш баштоо убагы = 22-май 1950-жыл |иш аяктоо убагы = 27-май 1960-жыл |андан мурунку инсан = Мехмет Шемсеттин Гүналтай |андан кийинки инсан = Жемал Гүрсел |кызматы_2 = Түркиянын тышкы иштер министри |иш баштоо убагы_2 = 15-апрель 1955-жыл |иш аяктоо убагы_2 = 27-июль 1955-жыл |андан мурунку инсан_2 = Мехмет Фуат Көпрүлү |андан кийинки инсан_2 = Фатин Рүштү Зорлу |туулган жылы = 1899 |туулган жери = Айдын, Осмон империясы |каза болгон жылы = 17.09.1961 |каза болгон жери = Имралы, Туркия |мүрзөсүнүн орду = Аднан Мендерес күмбөзү |жубайы = Беррин Мендерес |балдары = Йүксел Мендерес<br>Мутлу Мендерес<br>Айдын Мендерес |партиясы = Либералдык-Республикалык партия<br>Республикалык элдик партия<br>Демократиялык партия |билими = Анкара университетинин юридикалык факультети<br>Америка коллегиялык институту |кесиби = юрист |дини = ислам |кол тамгасы = Adnan Menderes imzası.png |сыйлыктары = [[Файл:Cavaliere OMRI BAR.svg|50px|Италия Республикасына эмгек сиңиргендиги үчүн ордени]] [[Файл:건국훈장1대한민국장.png|50px|Мамлекетти түзүүдөгү сиңирген эмгеги үчүн" ордени]] [[Файл:ESP Isabella Catholic Order CROSS.svg|50px|Католик Изабелла ордени]] [[Файл:JPN_Kyokujitsu-sho_blank_BAR.svg|50px|Күн чыгышынын ордени]] [[Файл:GER_Bundesverdienstkreuz_2_BVK.svg|50px|Германия Федеративдик Республикасына эмгек сиңиргендиги үчүн ордени]] }} '''Али Аднан Эртекин Мендерес''' ({{lang-tr|Ali Adnan Ertekin Menderes}}}; 1899 — 1961-жыл 17-сентябрь) — 1950-1960-жылдары Түркиянын премьер-министри болуп кызмат кылган түркиялык саясатчы. Ал 1946-жылы Түркиянын төртүнчү мыйзамдуу оппозициялык партиясы болгон Демократиялык партиянын (ДП) негиздөөчүлөрүнүн бири болгон. 1960-жылдагы аскердик төңкөрүштөн кийин аскердик хунта тарабынан соттолуп, кабинеттин башка эки мүчөсү — Фатин Рүштү Зорлу жана Хасан Полаткан менен бирге дарга асылган. Анын тушунда Түркия [[Корей согушу|Корей согушуна]] катышып, 1952-жылы [[НАТО]]го мүчө болгон.Ал аскердик төңкөрүштөн кийин өлүм жазасына тартылган акыркы түрк саясий лидери. Ошондой эле ал Түрк Республикасынын Кемел Ататүрк, Сүлейман Демирел жана Тургут Өзал менен бирге [[күмбөз]] (мавзолей) менен сыйланган төрт саясий лидеринин бири.<ref>https://www.jstor.org/stable/4284040</ref> == Жаш кези жана карьерасы == Аднан Мендерес 1899-жылы Айдын провинциясынын Кочарлы районунда, теги [[Крым татарлары|Крым татары]] болгон бай жер ээсинин үй-бүлөсүндө туулган. Башталгыч мектептен кийин Мендерес [[Измир]]деги Америка колледжинде окуган. Ал Түркиянын көз карандысыздык согушу учурунда баскынчы грек армиясына каршы согушуп, "Эгемендүүлүк" медалы менен сыйланган. Анкара университетинин юридикалык факультетин аяктаган. 1930-жылы Мендерес Айдында кыска мөөнөттүү Либералдык республикалык партиянын бөлүмүн уюштурган. Партия таркатылгандан кийин, ал Ататүрктүн өзүнүн чакыруусу менен башкаруучу Элдик республикалык партиясына (CHP) кошулуп, 1931-жылы Айдындан депутат болуп шайланган. 1945-жылы ал [[Исмет Инөнү]]нүн улутташтыруу саясатына каршы чыккандыгы үчүн партиядан чыгарылган. 1946-жылдын 7-январында Мендерес, Желал Баяр, Фуат Көпрүлү жана Рефик Коралтан менен бирге Демократиялык партияны (DP) негиздешкен. == Премьер-министрлик (1950-1960) == [[Файл:Adnan_Menderes_MSB.jpg|left|thumb|205x205px|Аднан Мендерес, 1930-жылдар]] 1950-жылдын 14-майында Түркиянын тарыхындагы биринчи эркин шайлоодо ДП 52% добуш менен жеңишке жетип, Мендерес премьер-министр болгон. Ал кийинчерээк 1954 жана 1957-жылдардагы шайлоолордо да жеңишке жетишкен. Анын премьер-министрлик кылган 10 жылынын ичинде Түрк экономикасы жылына орточо 9% темп менен өскөн. Ал Батыш блогу менен аскердик альянсты колдоп, анын тушунда Түркия Корей согушуна катышкан жана 1952-жылы НАТОго кабыл алынган. [[Маршалл планы]] аркылуу АКШнын экономикалык колдоосу менен айыл чарбасы механикалаштырылып, транспорт, энергетика, билим берүү жана саламаттыкты сактоо тармактары өнүккөн. Бирок, кээ бир тарыхый изилдөөлөр 1950-жылдардын ортосунда Түркия олуттуу экономикалык төмөндөөнү баштан кечиргенин, анын ичинде 1954-жылы киши башына ИДПнын болжол менен 11%га азайганын белгилешет. == Эскертмелер жана шилтемелер == {{Reflist|33em}} == Тышкы шилтемелер == * [http://www.biyografi.info/kisi/adnan-menderes Аднан Мендерестин түрк тилиндеги өмүр баяны] i60h1xw2u5eqa6koo9r4bb9of1lbtlc 3 151422 643372 2026-04-07T15:38:34Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 643372 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 15:38, 7 апрель 2026 (UTC) 4mive09w4o34mx8h4mif5os3a2tobxb 10 151423 643375 2026-04-07T17:15:55Z Arsensky 41251 Жаңы барак: "‎{{#switch:{{{1}}}|р=Ливан|Ливан}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|LIB]] </noinclude>" 643375 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}}|р=Ливан|Ливан}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|LIB]] </noinclude> m69huxx4bf4hetic0664druki0ifxsk 0 151424 643376 2026-04-07T17:33:08Z Arsensky 41251 Жаңы барак: "‎{{Улуттук футбол курама | Аталышы = Иордания | Эн белгиси = Flag_of_Jordan.svg | Лакап аттары = ''Баатырлар'' ({{lang-ar|النشامى}}) | Федерациясы = Иордания футбол ассоциациясы | Конфедерациясы = [[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]] ([[Азия]]) | Субфедераци..." 643376 wikitext text/x-wiki {{Улуттук футбол курама | Аталышы = Иордания | Эн белгиси = Flag_of_Jordan.svg | Лакап аттары = ''Баатырлар'' ({{lang-ar|النشامى}}) | Федерациясы = Иордания футбол ассоциациясы | Конфедерациясы = [[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]] ([[Азия]]) | Субфедерациясы = Чыгыш Азия футбол федерациясы | Машыктыруучусу = {{желек|Марокко}} [[Жамал Селлами]] | Капитаны = [[Ихсан Хаддад]] | Эң көп оюн саны = [[Амер Шафи]] (171) | Мыкты бомбардири = [[Хамза ал-Дардур]] (33) | Үй стадиону = Амман эл аралык стадиону | Азыркы рейтинги = {{ФИФА эркектер рейтинги|JOR}} | Мыкты рейтинги = 37 <small>(август – сентябрь 2004)</small> | Төмөнкү рейтинги = 152 <small>(июль 1996)</small> | ФИФА коду = JOR | Биринчи оюну = {{футбол|SYR|1932}} 3:1 {{футбол|JOR|||R}}<br>''([[Александрия]], [[Египет]]; 1-август 1953)'' | Жеңиши = {{футбол|JOR}} 9:0 {{футбол|NEP|||R}}<br>''([[Амман]], [[Иордания]]; 23-июль 2011)'' | Жеңилүүсү = {{футбол|LIB}} 6:0 {{футбол|JOR|||R}}<br>''([[Бейрут]], [[Ливан]]; 22-октябрь 1957)''<br>{{футбол|IRQ}} 7:1 {{футбол|JOR|||R}}<br>''([[Ирак]]; 19-февраль 1982)''<br>{{футбол|CHN}} 6:0 {{футбол|JOR|||R}}<br>''([[Гуанчжоу]], [[Кытай]]; 15-сентябрь 1984)''<br>{{футбол|JPN}} 6:0 {{футбол|JOR|||R}}<br>''([[Сайтама]], [[Жапония]]; 8-июнь 2012)''<br>{{футбол|NOR}} 6:0 {{футбол|JOR|||R}}<br>''([[Осло]], [[Норвегия]]; 7-сентябрь 2023)'' | ДЧ оюн = 1 | Биринчи ДЧ = 2026 | ДЧ жетишкендиги = Билине элек | Аймактык мелдеш = [[Футбол боюнча Азия кубогу|Азия кубогу]] | Аймактык оюн = 6 | Биринчи мелдеш = [[2004 Футбол боюнча Азия кубогу|2004]] | Аймактык жетишкендиги = 2-орун ([[2023 футбол боюнча Азия Кубогу|2023]]) | 2-Аймактык мелдеш = [[Футбол боюнча Араб кубогу|Араб кубогу]] | 2-Аймактык оюн = 10 | 2-Биринчи мелдеш = [[1963 Футбол боюнча Араб кубогу|1963]] | 2-Аймактык жетишкендиги = 2-орун ([[2025 Футбол боюнча Араб кубогу|2025]]) | 3-Аймактык мелдеш = [[Футбол боюнча Чыгыш Азия чемпионаты|Чыгыш Азия чемпионаты]] | 3-Аймактык оюн = 9 | 3-Биринчи мелдеш = [[2000 Футбол боюнча Чыгыш Азия чемпионаты|2000]] | 3-Аймактык жетишкендиги = 2-орун ([[2002 Футбол боюнча Чыгыш Азия чемпионаты|2002]], [[2008 Футбол боюнча Чыгыш Азия чемпионаты|2008]], [[2013 Футбол боюнча Чыгыш Азия чемпионаты|2013]]) <!-- негизги форма --> | pattern_b1 = _jor24H | pattern_la1 = _jor24H | pattern_ra1 = _jor24H | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- резервдик форма --> | pattern_b2 = _jor24A | pattern_la2 = _jor24A | pattern_ra2 = _jor24A | pattern_sh2 = _white_stripes | pattern_so2 = | leftarm2 = FF0000 | body2 = FF0000 | rightarm2 = FF0000 | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 <!-- үчүнчү форма --> | pattern_b3 = _jor24T | pattern_la3 = _jor24T | pattern_ra3 = _jor24T | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''Иордания улуттук футбол курамасы''' ({{lang-ar|المنتخب الأردني لكرة القدم}}) — эл аралык [[футбол]] мелдештеринде [[Иордания|Иорданиянын]] атынан чыгуучу команда. Кураманы Иордания футбол ассоциациясы башкарат. Иордания [[Футбол боюнча Азия кубогу|Азия кубогуна]] 5 жолу катышып, [[2023 футбол боюнча Азия Кубогу|2023]]-жылы биринчи жолу финалга чыгып, 2-орунду алган. Ошондой эле 2025 Араб кубогунда финалга чыгып, 2-орунду ээлеген. Команда 1997 жана 1999-жылдары Араб оюндарында жеңишке жетишкен. Чыгыш Азия чемпионатында 3 жолу финалга чыкканы менен жеңе алган эмес. Иордания тарыхында биринчи жолу [[2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2026 Дүйнө чемпионатына]] жолдомо алган. Кураманын башкы машыктыруучусу — [[Марокко|марокколук]] адис [[Жамал Селлами]], капитаны — [[Ихсад Хаддад]]. == Булактар == {{булактар|2}} == Шилтемелер == * Иордания футбол ассоциациясынын [https://www.jfa.jo/ расмий сайты] * [https://www.fifa.com/about-fifa/associations/JOR Иордания] ФИФА сайтында {{Stub}} [[Категория:Футбол курамалар]] q5etoewphq3j5eylav8kze09to14hac 3 151425 643382 2026-04-08T02:40:19Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 643382 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 02:40, 8 апрель 2026 (UTC) 25ki2qily1qyqf7ae0rog1yvhccrogn 3 151426 643383 2026-04-08T04:40:38Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 643383 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 04:40, 8 апрель 2026 (UTC) nlyg8ih7q7x9b09qlaelfnk97ud886d 10 151427 643387 2026-04-08T07:00:25Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎{{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түркиянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#64b918 |стиль_башжазуу = background:#64b918 |башжазуу = [[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенттери]] |сүрөт..." 643387 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түркиянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = background:#64b918 |стиль_башжазуу = background:#64b918 |башжазуу = [[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенттери]] |сүрөт = Flag_of_the_President_of_Turkey.svg |башжазуу1 = |тизмек1 = }} <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]] </noinclude> kgy43760e8ski733s6ofo4w415satoj 643388 643387 2026-04-08T07:01:39Z Artelow 2286 643388 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түркиянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = {{Түс|Түркия}} |стиль_башжазуу = {{Түс|Түркия}} |башжазуу = [[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенттери]] |сүрөт = Flag_of_the_President_of_Turkey.svg |башжазуу1 = |тизмек1 = }} <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]] </noinclude> 5o2usrdbw48b2k5apwtplicxexe6v7n 643389 643388 2026-04-08T07:02:26Z Artelow 2286 643389 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түркиянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = #E0B0FF |стиль_башжазуу = #E0B0FF |башжазуу = [[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенттери]] |сүрөт = Flag_of_the_President_of_Turkey.svg |башжазуу1 = |тизмек1 = }} <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]] </noinclude> 0bptli0828n5l4ed4toise2moywinl9 643390 643389 2026-04-08T07:02:47Z Artelow 2286 643390 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түркиянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = #E0B0FF |стиль_башжазуу = #E0B0FF |башжазуу = [[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенттери]] |сүрөт = [[Файл:Flag_of_the_President_of_Turkey.svg|80px]] |башжазуу1 = |тизмек1 = }} <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]] </noinclude> riyhr0anf95td54wxhgwh09ykleaztc 643391 643390 2026-04-08T07:03:13Z Artelow 2286 643391 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түркиянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = #E0B0FF |стиль_башжазуу = #E0B0FF |башжазуу = [[Файл:Flag_of_the_President_of_Turkey.svg|80px]][[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенттери]] |сүрөт = |башжазуу1 = |тизмек1 = }} <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]] </noinclude> l8l0vu1ljgqf89i7noijfox04ip6676 643392 643391 2026-04-08T07:03:23Z Artelow 2286 643392 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түркиянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = #E0B0FF |стиль_башжазуу = #E0B0FF |башжазуу = [[Файл:Flag_of_the_President_of_Turkey.svg|20px]] [[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенттери]] |сүрөт = |башжазуу1 = |тизмек1 = }} <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]] </noinclude> 0hy7w43w793w7nbn812sl4qxhime7yv 643395 643392 2026-04-08T07:16:30Z Artelow 2286 643395 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түркиянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = #E0B0FF |стиль_башжазуу = #E0B0FF |башжазуу = [[Файл:Flag_of_the_President_of_Turkey.svg|20px]] [[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенттери]] |сүрөт = |башжазуу1 = |тизмек1 = * [[Мустафа Кемел Ататүрк]] (1923—1938) * [[Мустафа Абдулхалик Ренда]] * [[Исмет Инөнү|Мустафа Исмет Инөнү]] (1938—1950) * [[Махмуд Жалал Баяр]] (1950—1960) * төңкөрүш (1960—1961) * [[Жамал Гүрсел]] (1961—1966) * [[Ибрахим Шевки Атасагун]] (м.а., 1966) * [[Жевдет Сунай]] (1966—1973) * [[Арыбурун, Мехмет Текин]] (м.а., 1973) * [[Фахри Сабит Корутүрк]] (1973—1980) * [[Чаглаянгил Ихсан Сабри]] (м.а., 1980) * төңкөрүш (1980—1982) * [[Ахмет Кенан Эврен]] (1982—1989) * [[Тургут Өзал]] (1989—1993) * [[{Жиндорук Ахмет Хүсаметтин]] (м.а., 1993) * [[Сүлейман Демирел]] (1993—2000) * [[Ахмет Неждет Сезер]] (2000—2007) * [[Абдуллах Гүл]] (2007—2014) * [[Режеп Тайип Эрдоган]] (с 2014) }} <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]] </noinclude> 2zjthejbg091bsnlfchq6bu7k2l1h0w 643396 643395 2026-04-08T07:16:48Z Artelow 2286 643396 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түркиянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = #E0B0FF |стиль_башжазуу = #E0B0FF |башжазуу = [[Файл:Flag_of_the_President_of_Turkey.svg|20px]] [[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенттери]] |сүрөт = |башжазуу1 = |тизмек1 = [[Мустафа Кемел Ататүрк]] (1923—1938) [[Мустафа Абдулхалик Ренда]] [[Исмет Инөнү|Мустафа Исмет Инөнү]] (1938—1950) [[Махмуд Жалал Баяр]] (1950—1960) төңкөрүш (1960—1961) [[Жамал Гүрсел]] (1961—1966) [[Ибрахим Шевки Атасагун]] (м.а., 1966) [[Жевдет Сунай]] (1966—1973) [[Арыбурун, Мехмет Текин]] (м.а., 1973) [[Фахри Сабит Корутүрк]] (1973—1980) [[Чаглаянгил Ихсан Сабри]] (м.а., 1980) төңкөрүш (1980—1982) [[Ахмет Кенан Эврен]] (1982—1989) [[Тургут Өзал]] (1989—1993) [[{Жиндорук Ахмет Хүсаметтин]] (м.а., 1993) [[Сүлейман Демирел]] (1993—2000) [[Ахмет Неждет Сезер]] (2000—2007) [[Абдуллах Гүл]] (2007—2014) [[Режеп Тайип Эрдоган]] (с 2014) }} <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]] </noinclude> g2fn650952ax5lj76gpkupgete4g8e4 643397 643396 2026-04-08T07:18:00Z Artelow 2286 643397 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түркиянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = #E0B0FF |стиль_башжазуу = #E0B0FF |башжазуу = [[Файл:Flag_of_the_President_of_Turkey.svg|20px]] [[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенттери]] |сүрөт = |башжазуу1 = |тизмек1 = [[Мустафа Кемел Ататүрк]] (1923—1938) {{·}} [[Мустафа Абдулхалик Ренда]] {{·}} [[Исмет Инөнү|Мустафа Исмет Инөнү]] (1938—1950) {{·}} [[Махмуд Жалал Баяр]] (1950—1960) {{·}} төңкөрүш (1960—1961) {{·}} [[Жамал Гүрсел]] (1961—1966) {{·}} [[Ибрахим Шевки Атасагун]] (м.а., 1966) {{·}} [[Жевдет Сунай]] (1966—1973) {{·}} [[Арыбурун, Мехмет Текин]] (м.а., 1973) {{·}} [[Фахри Сабит Корутүрк]] (1973—1980) {{·}} [[Чаглаянгил Ихсан Сабри]] (м.а., 1980) {{·}} төңкөрүш (1980—1982) {{·}} [[Ахмет Кенан Эврен]] (1982—1989) {{·}} [[Тургут Өзал]] (1989—1993) {{·}} [[{Жиндорук Ахмет Хүсаметтин]] (м.а., 1993) {{·}} [[Сүлейман Демирел]] (1993—2000) {{·}} [[Ахмет Неждет Сезер]] (2000—2007) {{·}} [[Абдуллах Гүл]] (2007—2014) {{·}} [[Режеп Тайип Эрдоган]] (2014-жылдан тартып) }} <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]] </noinclude> 3mifjhsm9fpizpkas3bax6rlwmucb16 643398 643397 2026-04-08T07:18:46Z Artelow 2286 643398 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Түркиянын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = #E0B0FF |стиль_башжазуу = #E0B0FF |башжазуу = [[Файл:Flag_of_the_President_of_Turkey.svg|20px]] [[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенттери]] |сүрөт = |башжазуу1 = |тизмек1 = <center> [[Мустафа Кемел Ататүрк]] (1923—1938) {{·}} [[Мустафа Абдулхалик Ренда]] {{·}} [[Исмет Инөнү|Мустафа Исмет Инөнү]] (1938—1950) {{·}} [[Махмуд Жалал Баяр]] (1950—1960) {{·}} төңкөрүш (1960—1961) {{·}} [[Жамал Гүрсел]] (1961—1966) {{·}} [[Ибрахим Шевки Атасагун]] (м.а., 1966) {{·}} [[Жевдет Сунай]] (1966—1973) {{·}} [[Арыбурун, Мехмет Текин]] (м.а., 1973) {{·}} [[Фахри Сабит Корутүрк]] (1973—1980) {{·}} [[Чаглаянгил Ихсан Сабри]] (м.а., 1980) {{·}} төңкөрүш (1980—1982) {{·}} [[Ахмет Кенан Эврен]] (1982—1989) {{·}} [[Тургут Өзал]] (1989—1993) {{·}} [[Жиндорук Ахмет Хүсаметтин]] (м.а., 1993) {{·}} [[Сүлейман Демирел]] (1993—2000) {{·}} [[Ахмет Неждет Сезер]] (2000—2007) {{·}} [[Абдуллах Гүл]] (2007—2014) {{·}} [[Режеп Тайип Эрдоган]] (2014-жылдан тартып) </center> }} <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]] </noinclude> jo7dwdwg9ya2zzr5dsihpigp9k1ip63 14 151428 643393 2026-04-08T07:03:47Z Artelow 2286 Created blank page 643393 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10 151429 643405 2026-04-08T07:27:28Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎{{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Орусия Федерациясынын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = #E0B0FF |стиль_башжазуу = #E0B0FF |башжазуу = [[Файл:Flag_of_Russia.svg|20px]] Орусия Федерациясынын президенттер..." 643405 wikitext text/x-wiki {{Багыттоочу жадыбал |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аталышы = Орусия Федерациясынын президенттери |стиль_негизги_башжазуу = #E0B0FF |стиль_башжазуу = #E0B0FF |башжазуу = [[Файл:Flag_of_Russia.svg|20px]] Орусия Федерациясынын президенттери |сүрөт = |башжазуу1 = |тизмек1 = <center> [[Ельцин Борис Николаевич]] (1991—1999) {{·}} [[Путин Владимир Владимирович]] (2000—2008) {{·}} [[Медведев Дмитрий Анатольевич]] (2008—2012) {{·}} [[Путин Владимир Владимирович]] (2012-жылдан тартып) </center> }} <noinclude> [[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин президенттери]] </noinclude> eizbk709nejovxedthnwlaxzax046i6 0 151430 643411 2026-04-08T07:49:16Z Artelow 2286 Жаңы барак: "‎{{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Мустафа Абдулхалик Ренда |расмий ысымы = |туурасы = |кызматы = |өлкө = |желек = |желек_2 = |президент = |иш баштоо у..." 643411 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Мустафа Абдулхалик Ренда |расмий ысымы = |туурасы = |кызматы = |өлкө = |желек = |желек_2 = |президент = |иш баштоо убагы = |иш аяктоо убагы = |андан мурунку инсан = |андан кийинки инсан = |кызматы_2 = |иш баштоо убагы_2 = |иш аяктоо убагы_2 = |андан мурунку инсан_2 = |андан кийинки инсан_2 = |туулган жылы = |туулган жери = |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |жубайы = |балдары = |партиясы = |билими = |кесиби = |дини = |кол тамгасы = |сыйлыктары = }} '''Мустафа Абдулхалик Ренда''' == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == {{Түркиянын президенттери}} mo5dhhv1q10x3elm2vgoxshc7d6sj8x 643412 643411 2026-04-08T07:53:09Z Artelow 2286 643412 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Мустафа Абдулхалик Ренда |расмий ысымы = |туурасы = |кызматы = |өлкө = |желек = |желек_2 = |президент = |иш баштоо убагы = |иш аяктоо убагы = |андан мурунку инсан = |андан кийинки инсан = |кызматы_2 = |иш баштоо убагы_2 = |иш аяктоо убагы_2 = |андан мурунку инсан_2 = |андан кийинки инсан_2 = |туулган жылы = |туулган жери = |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |жубайы = |балдары = |партиясы = |билими = |кесиби = |дини = |кол тамгасы = |сыйлыктары = }} '''Мустафа Абдулхалик Ренда''' ({{lang-tr|Mustafa Abdülhalik Renda}}; 29-ноябрь 1881-жыл, Янина шаары, Осмон империясы — 1-октябрь 1957-жыл, [[Стамбул]], Түркия) — түрк мамлекеттик ишмери, Түркиянын Улуу Улуттук жыйынынын төрагасы (1935-1946). == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == {{Түркиянын президенттери}} ay8yqsbgryg9zf2382qnbx0eso9ctgp 643413 643412 2026-04-08T07:53:43Z Artelow 2286 /* Тышкы шилтемелер */ 643413 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Мустафа Абдулхалик Ренда |расмий ысымы = |туурасы = |кызматы = |өлкө = |желек = |желек_2 = |президент = |иш баштоо убагы = |иш аяктоо убагы = |андан мурунку инсан = |андан кийинки инсан = |кызматы_2 = |иш баштоо убагы_2 = |иш аяктоо убагы_2 = |андан мурунку инсан_2 = |андан кийинки инсан_2 = |туулган жылы = |туулган жери = |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |жубайы = |балдары = |партиясы = |билими = |кесиби = |дини = |кол тамгасы = |сыйлыктары = }} '''Мустафа Абдулхалик Ренда''' ({{lang-tr|Mustafa Abdülhalik Renda}}; 29-ноябрь 1881-жыл, Янина шаары, Осмон империясы — 1-октябрь 1957-жыл, [[Стамбул]], Түркия) — түрк мамлекеттик ишмери, Түркиянын Улуу Улуттук жыйынынын төрагасы (1935-1946). == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.biyografi.info/kisi/mustafa-abdulhalik-renda Mustafa Abdulhalik Renda] * [http://www.kimkimdir.gen.tr/kimkimdir.php?id=346 Mustafa Abdülhalik Renda (1881—1957)] {{Түркиянын президенттери}} l8ep0gwjy31rf4xaox0p6qcpos3gk8n 643414 643413 2026-04-08T08:06:49Z Artelow 2286 643414 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Мустафа Абдулхалик Ренда |расмий ысымы = |туурасы = |кызматы = |өлкө = |желек = |желек_2 = |президент = |иш баштоо убагы = |иш аяктоо убагы = |андан мурунку инсан = |андан кийинки инсан = |кызматы_2 = |иш баштоо убагы_2 = |иш аяктоо убагы_2 = |андан мурунку инсан_2 = |андан кийинки инсан_2 = |туулган жылы = 29.11.1881 |туулган жери = |каза болгон жылы = 1.10.1957 |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |жубайы = |балдары = |партиясы = |билими = |кесиби = |дини = |кол тамгасы = M.Abdülhalik Renda-imza.png |сыйлыктары = }} '''Мустафа Абдулхалик Ренда''' ({{lang-tr|Mustafa Abdülhalik Renda}}; 29-ноябрь 1881-жыл, Янина шаары, Осмон империясы — 1-октябрь 1957-жыл, [[Стамбул]], Түркия) — түрк мамлекеттик ишмери, Түркиянын Улуу Улуттук жыйынынын төрагасы (1935-1946)<ref name=":0">[https://www.biyografiler.com/kimdir/mustafa-abdulhalik-renda Biyografiler. Mustafa Abdülhalik Renda]</ref>. == Өмүр баяны == Албан улутундагы үй-бүлөдө туулган. Янина жана Стамбул шаарларында орто билим алып, 1903-жылы Стамбулдагы Саясий илимдер мектебин аяктаган. Эмгек жолун айыл чарба банкында баштап, кийинчерээк Родос гимназиясында математика, геометрия, айыл чарба, саламаттыкты сактоо жана француз тили боюнча мугалим болуп иштеген. 1904-жылдан тарта Эгей деңизиндеги аралдар вилайетинде кызматкер, кийин Тепелена, Погони жана Дельвина аймактарында администратор болуп дайындалган. Берат, Кавала жана Чамлык аймактарында жетекчилик (мутасарриф) кызматтарды аркалаган. 1914-жылдан тарта Битлистин губернатору болуп, ал жердеги армяндарды депортациялоо жана кыргындоо иштерин башкарган. 1915-жылы Алеппонун губернатору болуп турганда, Дейр-эз-Зордогу армян жарандарынын «өлүм жүрүштөрүн» уюштурган. Немис консулу Вальтер Росслер аны «армяндарды жок кылууда чоң жигердүүлүк менен иштеген» деп мүнөздөгөн. Мажар комиссиясынын алдында сүйлөгөн сөзүндө Мушта миңдеген адамдардын тирүүлөй өрттөлгөнүн сыймыктануу менен айткан. 1917-жылы Ички иштер министрлигинин мамлекеттик катчысы, 1918-жылы Бурсанын губернатору болгон. Стамбулду англичандар оккупациялагандан кийин, алты айга Мальтага сүргүнгө айдалган. 1922-жылы Түркияга кайтып келип, экономика жана ички иштер тармактарында мамлекеттик катчы, ошондой эле Конья жана Измир шаарларынын губернатору болуп иштеген. 1924–1934-жылдар аралыгында бир нече жолу Түркиянын Каржы министри, ал эми 1927–1930-жылдары Коргоо министри кызматтарын ээлеген. 1934-жылы «Фамилия жөнүндө» мыйзам кабыл алынганда «Ренда» фамилиясын алган. 1935-жылдан 1946-жылга чейин Түркиянын Улуу Улуттук Жыйынынын (парламент) төрагасы болгон. 1938-жылы Ататүрк каза болгондон кийин, бир күн бою Түркиянын президентинин милдетин аткаруучу болуп турган. 1948-жылы саясаттан кетүү чечимин кабыл алган. 1957-жылы 1-октябрда каза болуп<ref name=":0" />, сөгү Себечи муниципалдык көрүстөнүнө коюлган. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.biyografi.info/kisi/mustafa-abdulhalik-renda Mustafa Abdulhalik Renda] * [http://www.kimkimdir.gen.tr/kimkimdir.php?id=346 Mustafa Abdülhalik Renda (1881—1957)] {{Түркиянын президенттери}} jd8ua5o9jautrxilz36drfip5gepug6 3 151431 643417 2026-04-08T08:41:17Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 643417 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 08:41, 8 апрель 2026 (UTC) q57o0tfaoil9rswkgq96vgil2er7c4p 3 151432 643419 2026-04-08T09:41:32Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 643419 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 09:41, 8 апрель 2026 (UTC) ewfvk65ay0b21xz1ne5opj6jnu3lkhn 3 151433 643420 2026-04-08T09:41:42Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 643420 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 09:41, 8 апрель 2026 (UTC) ewfvk65ay0b21xz1ne5opj6jnu3lkhn 3 151434 643421 2026-04-08T10:42:01Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 643421 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 10:42, 8 апрель 2026 (UTC) r94jn3u6mdagtpdqwsf7tj0k2vei8k3 10 151435 643422 2026-04-08T10:42:22Z Arsensky 41251 Жаңы барак: "‎{{#switch:{{{1}}}|р=Чыгыш Тимор|Чыгыш Тимор}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|TLS]] </noinclude>" 643422 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}}|р=Чыгыш Тимор|Чыгыш Тимор}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|TLS]] </noinclude> 59ysk5pqgnha8x6ul4m7yi0wfwkrq7h 0 151436 643424 2026-04-08T10:46:03Z Arsensky 41251 «[[Сауд Арабиясы]]» барагына багытталды 643424 wikitext text/x-wiki #redirect [[Сауд Арабиясы]] exabwd232m4atohw5kspzfh4voftcqd 0 151437 643426 2026-04-08T11:04:57Z Arsensky 41251 Жаңы барак: "‎{{Улуттук футбол курама | Аталышы = Сауд Арабиясы | Эн белгиси = Flag_of_Saudi_Arabia.svg | Лакап аттары = ''Жашылдар'' ({{lang-ar|الأخضر}})<br>''Араб шумкарлары'' ({{lang-ar|الصقور العربية}})<br>''Жашыл шумкарлар'' ({{lang-ar|الصقور الخضر}}) | Федерациясы = Сауд Арабия футб..." 643426 wikitext text/x-wiki {{Улуттук футбол курама | Аталышы = Сауд Арабиясы | Эн белгиси = Flag_of_Saudi_Arabia.svg | Лакап аттары = ''Жашылдар'' ({{lang-ar|الأخضر}})<br>''Араб шумкарлары'' ({{lang-ar|الصقور العربية}})<br>''Жашыл шумкарлар'' ({{lang-ar|الصقور الخضر}}) | Федерациясы = Сауд Арабия футбол федерациясы | Конфедерациясы = [[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]] ([[Азия]]) | Субфедерациясы = Чыгыш Азия футбол федерациясы | Машыктыруучусу = {{желек|Франция}} [[Эрве Ренар]] | Капитаны = [[Салим ал-Давсари]] | Эң көп оюн саны = [[Мохамед ал-Деая]] (173) | Мыкты бомбардири = [[Мажид Абдулла]] (72) | Үй стадиону = Сауд Арабиядагы стадиондор | Азыркы рейтинги = {{ФИФА эркектер рейтинги|KSA}} | Мыкты рейтинги = 21 <small>(июль 2004)</small> | Төмөнкү рейтинги = 126 <small>(декабрь 2012)</small> | ФИФА коду = KSA | Биринчи оюну = {{футбол|LIB}} 1:1 {{футбол|KSA|||R}}<br>''([[Бейрут]], [[Ливан]]; 18-январь 1957)'' | Жеңиши = {{футбол|TLS}} 0:10 {{футбол|KSA|||R}}<br>''([[Дили]], [[Чыгыш Тимор]]; 17-ноябрь 2015)'' | Жеңилүүсү = {{футбол|UAE}} 13:0 {{футбол|KSA|||R}}<br>''([[Касабланка]], [[Марокко]]; 3-сентябрь 1961)'' | ДЧ оюн = 7 | Биринчи ДЧ = 1994 | ДЧ жетишкендиги = 1/8 финал ([[1994 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1994]]) | Аймактык мелдеш = [[Футбол боюнча Азия кубогу|Азия кубогу]] | Аймактык оюн = 12 | Биринчи мелдеш = [[1984 Футбол боюнча Азия кубогу|1984]] | Аймактык жетишкендиги = '''Чемпион''' ([[1984 Футбол боюнча Азия кубогу|1984]], [[1988 Футбол боюнча Азия кубогу|1988]], [[1996 Футбол боюнча Азия кубогу|1996]]) | 2-Аймактык мелдеш = [[Футбол боюнча Араб кубогу|Араб кубогу]] | 2-Аймактык оюн = 8 | 2-Биринчи мелдеш = [[1985 Футбол боюнча Араб кубогу|1985]] | 2-Аймактык жетишкендиги = '''Чемпион''' ([[1998 Футбол боюнча Араб кубогу|1998]], [[2002 Футбол боюнча Араб кубогу|2002]]) | 3-Аймактык мелдеш = [[Футбол боюнча Парс булуңунун Араб кубогу|Парс булуңунун Араб кубогу]] | 3-Аймактык оюн = 24 | 3-Биринчи мелдеш = [[1970 Футбол боюнча Парс булуңунун Араб кубогу|1970]] | 3-Аймактык жетишкендиги = '''Чемпион''' ([[1994 Футбол боюнча Парс булуңунун Араб кубогу|1994]], [[2002 Футбол боюнча Парс булуңунун Араб кубогу|2002]], [[2003/2004 Футбол боюнча Парс булуңунун Араб кубогу|2003/04]]) | 4-Аймактык мелдеш = [[Конфедерациялар кубогу]] | 4-Аймактык оюн = 4 | 4-Биринчи мелдеш = [[1992 Конфедерациялар кубогу|1992]] | 4-Аймактык жетишкендиги = 2-орун ([[1992 Конфедерациялар кубогу|1992]]) <!-- негизги форма --> | pattern_la1 = _ksa26h | pattern_b1 = _ksa26hA | pattern_ra1 = _ksa26h | pattern_sh1 = _ksa26h | pattern_so1 = _ksa26hl | leftarm1 = 43b88b | body1 = 43b88b | rightarm1 = 43b88b | shorts1 = 43b88b | socks1 = 004B49 <!-- резервдик форма --> | pattern_la2 = _ksa26a | pattern_b2 = _ksa26a | pattern_ra2 = _ksa26a | pattern_sh2 = _ksa26A | pattern_so2 = _ksa26al | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff }} '''Сауд Арабия улуттук футбол курамасы''' ({{lang-ar|مُنْتَخَب السُّعُودِيَّة لِكُرَّةُ الْقَدَم}}) — эл аралык [[футбол]] мелдештеринде [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиянын]] атынан чыгуучу команда. Кураманы Сауд Арабия футбол федерациясы башкарат. Сауд Арабиясы [[Азия|Азиядагы]] эң ийгиликтүү командалардын бири болуп, [[Футбол боюнча Азия кубогу|Азия кубогун]] 3 жолу (1984, 1988, 1996) уткан жана бир нече жолу финалга чыккан. [[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|Дүйнө чемпионатына]] 7 жолу катышкан. 1994-жылы эң жакшы жыйынтык көрсөтүп, 1/8 финалга чыккан. [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022 Дүйнө чемпионатында]] [[Аргентина улуттук футбол курамасы|Аргентинаны]] 2:1 эсебинде жеңип, чоң сенсация жараткан. Сауд Арабиясы [[2027 Футбол боюнча Азия кубогу|2027 Азия кубогун]] жана [[2034 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2034 Дүйнө чемпионатын]] өз жеринде өткөрөт. Кураманын башкы машыктыруучусу — [[Франция|франциялык]] адис [[Эрве Ренар]], капитаны — [[Салим ал-Давсари]]. == Булактар == {{булактар|2}} == Шилтемелер == * Сауд Арабия футбол федерациясынын [https://saff.com.sa/ расмий сайты] * [https://www.fifa.com/about-fifa/associations/KSA Сауд Арабия] ФИФА сайтында {{Stub}} [[Категория:Футбол курамалар]] e02o41cpu5fug2butvs2cop8hpe8hkz 10 151438 643427 2026-04-08T11:15:57Z Arsensky 41251 Жаңы барак: "‎{{<includeonly>safesubst:</includeonly>#switch:{{{1}}}|р=Эфиопия|Эфиопия}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|ETH]] </noinclude>" 643427 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#switch:{{{1}}}|р=Эфиопия|Эфиопия}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|ETH]] </noinclude> tdl241tuzlcom395b4fuexe6fib6v9l 0 151439 643428 2026-04-08T11:35:32Z Arsensky 41251 Жаңы барак: "‎{{Улуттук футбол курама | Аталышы = Ирак | Эн белгиси = Flag_of_Iraq.svg | Лакап аттары = ''Месопотамиянын жолборстору'' ({{lang-ar|أسود الرافدين}}) | Федерациясы = Ирак футбол ассоциациясы | Конфедерациясы = [[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]] ([[Азия]]..." 643428 wikitext text/x-wiki {{Улуттук футбол курама | Аталышы = Ирак | Эн белгиси = Flag_of_Iraq.svg | Лакап аттары = ''Месопотамиянын жолборстору'' ({{lang-ar|أسود الرافدين}}) | Федерациясы = Ирак футбол ассоциациясы | Конфедерациясы = [[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]] ([[Азия]]) | Субфедерациясы = Чыгыш Азия футбол федерациясы | Машыктыруучусу = {{желек|Австралия}} [[Грэм Арнолд]] | Капитаны = [[Жалал Хассан]] | Эң көп оюн саны = [[Юнис Махмуд]] (148) | Мыкты бомбардири = [[Хуссейн Саид]] (78) | Үй стадиону = «Басра» | Азыркы рейтинги = {{ФИФА эркектер рейтинги|IRQ}} | Мыкты рейтинги = 39 <small>(октябрь 2004)</small> | Төмөнкү рейтинги = 139 <small>(июль 1996)</small> | ФИФА коду = IRQ | Биринчи оюну = {{футбол|MAR}} 3:3 {{футбол|IRQ|1924||R}}<br>''([[Бейрут]], [[Ливан]]; 19-октябрь 1957)'' | Жеңиши = {{футбол|IRQ|1991}} 13:0 {{футбол|ETH|||R}}<br>''([[Ирбид]], [[Иордания]]; 18-август 1992)'' | Жеңилүүсү = {{футбол|TUR}} 7:1 {{футбол|IRQ|1959||R}}<br>''([[Адана]], [[Түркия]]; 6-декабрь 1959)''<br>{{футбол|BRA}} 6:0 {{футбол|IRQ|||R}}<br>''([[Малмө]], [[Түркия]]; 11-октябрь 2012)''<br>{{футбол|CHI}} 6:0 {{футбол|IRQ|||R}}<br>''([[Копенгаген]], [[Дания]]; 14-август 2013)'' | ДЧ оюн = 2 | Биринчи ДЧ = 1986 | ДЧ жетишкендиги = Тайпалык баскыч ([[1986 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1986]]) | Аймактык мелдеш = [[Футбол боюнча Азия кубогу|Азия кубогу]] | Аймактык оюн = 10 | Биринчи мелдеш = [[1972 Футбол боюнча Азия кубогу|1972]] | Аймактык жетишкендиги = '''Чемпион''' ([[2007 футбол боюнча Азия Кубогу|2007]]) | 2-Аймактык мелдеш = [[Футбол боюнча Араб кубогу|Араб кубогу]] | 2-Аймактык оюн = 7 | 2-Биринчи мелдеш = [[1964 Футбол боюнча Араб кубогу|1964]] | 2-Аймактык жетишкендиги = '''Чемпион''' ([[1964 Футбол боюнча Араб кубогу|1964]], [[1966 Футбол боюнча Араб кубогу|1966]], [[1985 Футбол боюнча Араб кубогу|1985]], [[1988 Футбол боюнча Араб кубогу|1988]]) | 3-Аймактык мелдеш = [[Футбол боюнча Парс булуңунун Араб кубогу|Парс булуңунун Араб кубогу]] | 3-Аймактык оюн = 17 | 3-Биринчи мелдеш = [[1976 Футбол боюнча Парс булуңунун Араб кубогу|1976]] | 3-Аймактык жетишкендиги = '''Чемпион''' ([[1979 Футбол боюнча Парс булуңунун Араб кубогу|1979]], [[1984 Футбол боюнча Парс булуңунун Араб кубогу|1984]], [[1988 Футбол боюнча Парс булуңунун Араб кубогу|1988]], [[2023 Футбол боюнча Парс булуңунун Араб кубогу|2023]]) | 4-Аймактык мелдеш = [[Конфедерациялар кубогу]] | 4-Аймактык оюн = 1 | 4-Биринчи мелдеш = [[2009 Конфедерациялар кубогу|2009]] | 4-Аймактык жетишкендиги = Тайпалык баскыч ([[2009 Конфедерациялар кубогу|2009]]) <!-- негизги форма --> | pattern_la1 = _iraq25h | pattern_b1 = _iraq25h | pattern_ra1 = _iraq25h | pattern_sh1 = _iraq25h | pattern_so1 = | leftarm1 = 009269 | body1 = 009269 | rightarm1 = 009269 | shorts1 = 009269 | socks1 = 009269 <!-- резервдик форма --> | pattern_la2 = _irq24t | pattern_b2 = _irq24t | pattern_ra2 = _irq24t | pattern_sh2 = _jakoteam1819wb | pattern_so2 = | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff }} '''Ирак улуттук футбол курамасы''' ({{lang-ar|منتخب الْعِرَاق لِكُرَةُ الْقَدَم}}) — эл аралык [[футбол]] мелдештеринде [[Ирак|Ирактын]] атынан чыгуучу команда. Кураманы Ирак футбол ассоциациясы башкарат. Ирак биринчи жолу [[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|дүйнө чемпионатына]] 1986-жылы катышкан, ал эми экинчи жолу [[2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2026]]-жылга жолдомо алган. Команда [[Футбол боюнча Азия кубогу|Азия кубогун]] 2007-жылы утуп, эң чоң жетишкендигине жеткен. Ирак [[Футбол боюнча Араб кубогу|Араб кубогунда]] эң ийгиликтүү команда болуп, 4 жолу чемпион болгон. Ошондой эле [[Футбол боюнча Парс булуңунун Араб кубогу|Парс булуңунун Араб Кубогун]] 4 жолу уткан. Кураманын башкы машыктыруучусу — [[Австралия|австралиялык]] адис [[Грэм Арнолд]], капитаны — [[Жалал Хассан]]. Үй стадиону — «Басра» эл аралык стадиону. == Булактар == {{булактар|2}} == Шилтемелер == * [https://www.fifa.com/about-fifa/associations/IRQ Ирак] ФИФА сайтында {{Stub}} [[Категория:Футбол курамалар]] 1es7ynx15tcr9nfdeoi561cu253fand 3 151440 643429 2026-04-08T11:42:12Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 643429 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 11:42, 8 апрель 2026 (UTC) slgkq2h2aux9pyr6wjn97k5keegk4yx 10 151441 643430 2026-04-08T11:52:02Z Arsensky 41251 Жаңы барак: "‎{{ {{{1<noinclude>|өлкө желеги/желек</noinclude>}}} | alias = Бириккен Араб Республикасы | flag alias = Flag of the United Arab Republic (1958–1971), Flag of Syria (1980–2024).svg | өлчөмү = {{{өлчөмү|}}} | shortname alias = БАР }}" 643430 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|өлкө желеги/желек</noinclude>}}} | alias = Бириккен Араб Республикасы | flag alias = Flag of the United Arab Republic (1958–1971), Flag of Syria (1980–2024).svg | өлчөмү = {{{өлчөмү|}}} | shortname alias = БАР }} 2b9o4xdekwnqisv3q4ps8go5shak5e1 10 151442 643431 2026-04-08T11:53:57Z Arsensky 41251 Жаңы барак: "‎{{<includeonly>safesubst:</includeonly>#switch:{{{1}}}|р=Бирикен Араб Республикасы|БАР}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|UAR]] </noinclude>" 643431 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#switch:{{{1}}}|р=Бирикен Араб Республикасы|БАР}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|UAR]] </noinclude> fhzp63ytlskdai12xbujhyc9inieus6 643432 643431 2026-04-08T11:55:01Z Arsensky 41251 643432 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#switch:{{{1}}}|р=Бириккен Араб Республикасы|БАР}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|UAR]] </noinclude> ocgyqen73ivgzq4ztz1ai1v5zyzobj0 643433 643432 2026-04-08T11:56:23Z Arsensky 41251 643433 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#switch:{{{1}}}|р=Египет|БАР}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|UAR]] </noinclude> 66dz2otpns8wcjd7i4htu4wak9pqjmy 643434 643433 2026-04-08T11:57:34Z Arsensky 41251 643434 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#switch:{{{1}}}|р=Египет|Бириккен Араб Республикасы}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|UAR]] </noinclude> 5tc7zs6eif0cd3o2204l0tioq7uzfn7 10 151443 643435 2026-04-08T11:58:18Z Arsensky 41251 Жаңы барак: "‎{{<includeonly>safesubst:</includeonly>#switch:{{{1}}}|р=Лаос|Лаос}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|LAO]] </noinclude>" 643435 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#switch:{{{1}}}|р=Лаос|Лаос}}<noinclude> [[Категория:Калыптар:Код боюнча өлкөлөр ISO 3166|LAO]] </noinclude> 3o3e1pywnyi2cjkhpnlivspqqlh97ys