Википедия kywiki https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Медиа Атайын Талкуу Колдонуучу Колдонуучунун баарлашуулары Википедия Википедияны талкуулоо Файл Файлды талкуулоо МедиаВики МедиаВикини талкуулоо Калып Калыпты талкуулоо Жардам Жардамды талкуулоо Категория Категорияны талкуулоо Макала долбоору Макала долбоорун талкуулоо TimedText TimedText talk Модуль Модулду талкуулоо Event Event talk 0 7670 648419 498124 2026-06-16T20:07:20Z Incall 38591 [[Special:Contributions/37.220.118.40|37.220.118.40]] ([[User talk:37.220.118.40|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/498124|498124]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу 648419 wikitext text/x-wiki '''Санжыра''' – уруу, уруктардын, элдин келип чыгышы, таралышы, бөлүнүшү, тарыхы жөнүндө маалымат берген оозеки чыгармачылыктын бир түрү. Кээде бул жазуу түрүндө да учурайт. Кыргыз санжырасында [[миф|мифтик]], [[уламыш|уламыштык]] багыты күчтүү болуп, ыр формасында (мис., [[Балык акын]] айткан вариант ), кара сөз түрүндө ( [[Чодо]], [[Мусакожо]] ) айтылган. [[Б.Солтоноев]], [[Осмонаалы Сыдык уулу]], [[Бала ырчы]], [[Тоголок Молдо]], [[Талип Молдо]], [[Актан Тыныбеков]] санжыраларын жазып калтырышкан. Ар элдин, уруу – уруктун, ар бир адамдын, санжырасы айтылган, өзгөчө [[тарых]]тагы белгилүү адамдарга карата ата-тек сүрүштүрүлгөн. Санжыра тарыхка жакын, бирок аны чыныгы реалдуу нерсе – тарыхый чындык деп түшүнүүгө болбойт. Анын көркөм структурасы уламыш, [[легенда]], [[кошок]], арман ж.б.-ды да камтыйт. Бул жанр дээрлик дүйнөнүн көпчүлүк элдеринде айтылса да, кыргыздарда өзгөчө кеңири тараган жана өркүндөгөн. [[Сайф-ад-Дин Аксыкенти|Сайф-ад-Дин Аксыкентинин]] 16-кылымдагы [[“Мажму ат-таварих” ]]деген кол жазмасында кыргыздардын Ак уулдан тартып Аналхакка чейинки 20-23 атасынын тизмеси берилген. 19-кылымда [[В.Радлов]], [[Н. Аристов]], [[Н. Городсков]], [[Ч. Валиханов]] тарабынан санжыралар жазылган. 1913 – 14-жылы [[Осмонаалы Сыдык уулу]] топтогон санжыра [[Уфа|Уфада]] басылып чыккан. '''Санжыра-''' араптардын "чажара" сөзүнөн алынган. Бизче которгондо "дарак" дегенди түшүндүрөт. Эл, уруу, урук, тууралуу ооз эки баян. Адыгине(бий) улуусу, Тагай андан кичүүсү. Саруу элдин каруусу, Мундуз элдин мүдүрү. Саяктан чыгат саяпкер, Басыз болот камчысы. Жетиген элдин желеги, Черик кыргыз чебери. Ичкилик элге кереги, Бугу болот бууданы. Тагайдан чыгат тулпары, Солтодон чыгат сопулар. Тейиттен келет кокуйлар, Кайыптар кыргыз кадыры. Дөөлөстөн чыгат, дөө-шаасы, Кытай элдин кырааны, Моңолдор болот сырттаны. Азык келсе аш келет Аңдатпай туруп тап берет Найман нагыз кыргыздар, Көрүнбөгөн жылдыздар. tiybcn33t8re18jd8c77fsefvdwgd4t 0 9794 648439 540292 2026-06-17T10:09:55Z MasterRus21thCentury 27625 648439 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ivan Moskalenko.jpg|180px|thumb|Москаленко Иван Васильевич]] '''Москаленко Иван Васильевич''' (1912, [[Георгиевка айылы]]; Курдай району, [[Казак ССР]]и — 16.11.1941, [[Москва]] облусу, Дубосеково разъезди) — Советтик Союз Баатыры (21.07.1942<ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_028.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 21 июля 1942 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 23 июля (№ 28 (187)). — С. 1.</ref>). <br> Согушка чейин [[Жети-Өгүз району]]ндагы байланыш конторасында эсепчи болуп иштеген. <br> 1941-ж. июлдан Советтик Армияга чакырылган. Ошол эле жылдан согушка кирген. Батыш фронттун 16-армиясынын 316-аткычтар дивизиясынын 1075-аткычтар полкунда кызмат өтөгөн. Москва облусунун Волокаламский районунда саясий жетекчи В. Г. Клочковдун башчылыгы астында жоокерлердин тобу менен душмандын көптөгөн чабуулуна каршы урушка катышкан. Бул жоокерлер тобу душмандын 18 танкасын жок кылган. <br> [[Бишкек]] шаарында «[[Жаш Гвардия]]» проспектисиндеги Баатырлар аллеясында Москаленконун бюсту орнотулган. <br> [[Ленин]] ордени менен сыйланган. Баатырдын аты менен деңиз флотунун кемеси аталган. Немидов айлында баатырларга арналган музей бар. Баатырдык көрсөткөн жеринде мемориал орнотулган. <br> == Колдонулган адабияттар == * Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж. [[Категория:Тарых]] [[Категория:Инсандар]] 54zkg4i7twlr8bhxpnvz2sl2gqkr8cz 6 9795 648438 62499 2026-06-17T10:09:31Z MasterRus21thCentury 27625 648438 wikitext text/x-wiki {{Delete|неиспользуемая несвободная}} at8v67u5g4qa1xoc70sq8q4qoybfid9 0 14020 648422 642473 2026-06-16T20:47:22Z PredragPetrovicLLMO 48001 /* Шилтемелер */ Link to official website 648422 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; width:20em; clear:right;" |- |colspan=2 style="text-align:center; color:blak" | '''''Рамбо Амадеус''' <br />[[Файл:Rambo Amadeus.preview.jpg|300px]] |- |align="center" bgcolor="sky blue" colspan=2 style="font-size: small" |'''Жалпы маалымат''' |- |colspan=2 style="text-align:center;" | |- |'''Төрөлгөндө берилген аты:''' || Антоние Пушич |- |'''Толук аты - жөнү:''' || Antonije Pušić |- |'''Туулган жылы:''' || 14 июнь 1963 (58 жаш) |- |'''Туулган жери:''' || [[Котор]], [[Черногория]] |- |'''Активдүүлүк жылдары:''' || 1972 - азыркы убакыт |- |'''Өлкө:''' || [[Файл:Montenegroch.png|{{{1|22px}}}|border|]]<noinclude> [[Черногория]] |- |'''Адиси:''' || ырчы |- |'''Аспаптар:''' || бас-гитара |- |'''Жанр:''' || джаз |- |'''Калп аттары:''' || Рамбо Амадеус |- |align="center" bgcolor="sky blue" colspan=2 style="font-size: small" |'''[http://www.ramboamadeus.com/ WWW.RAMBOAMADEUS.COM]''' |} '''Рамбо Амадеус''' (Rambo Amadeus) - черногориялык популярдуу джаз - ырчы, чын аты анын - Антоние Пушич ([[Черногор тили|черногор.]] Антонијe Пушић). Бул аткаруучу мурдагы Югославиянын бүт аймагыннда белгилүү. Музыкачы тиличилик жана саясат жөнүндө маскара ырларды аткарат. Рок, джаз, поп жана башка музыкалык тараптарды коркпой эле аралаштырып колдонот. Ырчынын сахналык аты [[Джон Рэмбо]] жана [[Вольфганг Амадей Моцарт]] аттарынан курулган. Рамбо Амадеус англис тилинде аткарулуучу «Euro Neuro» чыгармасы менен, ар жыл өтүп туруучу Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагында өзүнүн өлкөсүн көрсөтөт. == Шилтемелер == * [https://ramboamadeus.com/ Рамбо Амадеустун ырасмый сайты] [[Категория:Арип боюнча ырчылар]] [[Категория:Арип боюнча музыканттар]] ii6ej1x92wd9wcf1rnezrf4ck45cqd4 0 29631 648416 648220 2026-06-16T14:37:00Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648416 wikitext text/x-wiki '''Бириккен Улуттар Уюмунун тутуму''' — алты негизги органдардан турат: [[Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы Ассамблеясы|Башкы Ассамблея]], [[Бириккен Улуттар Уюмунун Коопсуздук Кеңеши|Коопсуздук Кеңеши]], Экономикалык жана Социалдык Кеңеш (ЭКОСОС), Камкордук боюнча Кеңеш, Эл аралык Сот жана Катчылык<ref name="UN System Chief Executives Board for Coordination">{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.unsceb.org/content/who-we-are|website=UN System Chief Executives Board for Coordination|access-date=28 January 2018|archive-date=6 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200206203911/http://www.unsceb.org/content/who-we-are|url-status=dead|accessdate=2026-06-11|archivedate=2017-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171223112327/http://www.unsceb.org/content/who-we-are}}</ref>. Мындан тышкары, ага адистештирилген мекемелер жана алар менен байланышкан уюмдар да кирет<ref name="DIRECTORY OF UNITED NATIONS SYSTEM ORGANIZATIONS">{{cite web|title=Directory of United Nations System Organizations|url=https://www.unsceb.org/directory|publisher=United Nations System Chief Executives Board for Coordination|access-date=27 January 2018|archive-date=17 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917021838/http://www.unsceb.org/directory|url-status=deviated}}</ref>. БУУнун тутумуна өз алдынча башкарылган фонддор жана программалар, илимий-изилдөө жана окутуу институттары, ошондой эле башка көмөкчү түзүмдөр да кирет<ref>{{cite web|title=United Nations System - Agreements with the UN system organizations|date=Sep 19, 2007|url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D32922%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|access-date=11 August 2013|publisher=[[ЮНЕСКО]]|archive-date=23 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223225116/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D32922%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|url-status=dead}}</ref><ref name="un.org">{{cite web|title=Structure and Organization|url=https://www.un.org/en/aboutun/structure/index.shtml|access-date=22 January 2013|publisher=United Nations|archive-date=Mar 9, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309180916/https://www.un.org/en/aboutun/structure/index.shtml|url-status=live}}</ref>. Бул уюмдардын айрымдары Бириккен Улуттар Уюму 1945-жылы түзүлгөнгө чейин эле иштеп келген жана кийинчерээк Улуттар Лигасы жоюлгандан кийин БУУнун курамына өткөн. БУУ тутумуна кирген бир катар уюмдардын аткаруучу жетекчилери, ошондой эле расмий түрдө БУУ тутумунун курамына кирбеген Дүйнөлүк соода уюму (ДСУ) Бириккен Улуттар Уюмунун Тутумдук уюмдардын жетекчилеринин координациялык кеңешинде (CEB) орун алышат. БУУнун Башкы катчысы төрагалык кылган бул кеңеш жылына эки жолу чогулуп, БУУ тутумуна кирген уюмдардын ишмердүүлүгүн өз ара шайкеш келтирүү жана координациялоо маселелерин талкуулайт<ref name="Part1">{{cite web|url=http://www.un-ngls.org/orf/documents/publications.en/ngls.handbook/2intro.htm|title=NGLS Handbook - Introduction|publisher=United Nations Non-Governmental Liaison Service|access-date=28 January 2013|quote=The World Trade Organization (WTO) is not officially a part of the UN system ...|archive-date=13 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513034823/http://www.un-ngls.org/orf/documents/publications.en/ngls.handbook/2intro.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="Part2">{{cite web|url=https://www.ungm.org/Info/Organization.aspx|title=UN System of Organizations|access-date=28 January 2013|publisher=United Nations Global Marketplace|quote=... the World Trade Organization, which is not part of the UN system.|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312022149/https://www.ungm.org/Info/Organization.aspx|archive-date=12 March 2013|url-status=dead|df=dmy-all|accessdate=2026-06-11|archivedate=2013-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130312022149/https://www.ungm.org/Info/Organization.aspx}}</ref><ref name="Part3">{{cite web|url=http://archiwum.parp.gov.pl/doc/iapwg.pdf|title=How to do business with the United Nations|publisher=Polish Ministry of Foreign Affairs|year=2003|access-date=28 January 2013|quote=... the World Trade Organization, which is not part of the UN system.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222141743/http://archiwum.parp.gov.pl/doc/iapwg.pdf|archive-date=22 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all|accessdate=2026-06-11|archivedate=2014-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222141743/http://archiwum.parp.gov.pl/doc/iapwg.pdf}}</ref><ref name="CEB">{{cite web|url=http://www.unsceb.org/ceb/about/un|title=The UN System, Chief Executives Board for Coordination|publisher=Unsceb.org|access-date=22 January 2013|archive-date=14 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214013441/http://www.unsceb.org/ceb/about/un|url-status=dead|accessdate=2026-06-11|archivedate=2020-02-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200214013441/http://www.unsceb.org/ceb/about/un}}</ref>. == Фонддор жана программалар, изилдөө жана окутуу институттары жана башка органдар == {| class="wikitable" |+Бириккен Улуттар Уюмунун фонддору жана программалары !№ !Агентсттик !Штаб !Башчысы !Негизделген !Комментарий |- |1 |[[Бириккен Улуттар Уюмунун Өнүктүрүү программасы]] |[[Нью-Йорк]], [[Америка Кошмо Штаттары]] |[[Ахим Штайнер]] |1965 | |- |2 |[[ЮНИСЕФ|Бириккен Улуттар Уюмунун Балдар фонду]] |[[Нью-Йорк]], [[Америка Кошмо Штаттары]] |Генриетта Х. Фор |1946 | |- |3 |Бириккен Улуттар Уюмунун Капиталды өнүктүрүү фонду |[[Нью-Йорк]], [[Америка Кошмо Штаттары]] |Марк Бихлер |1966 | |- |4 |Дүйнөлүк азык-түлүк программасы |[[Рим]], [[Италия]] |Дэвид Бисли |1963 | |- |5 |Бириккен Улуттар Уюмунун Айлана-чөйрө боюнча программасы |[[Найроби]], [[Кения]] |Ингер Андерсен |1972 | |- |6 |Бириккен Улуттар Уюмунун Аялдарды өнүктүрүү фонду |[[Нью-Йорк]], [[Америка Кошмо Штаттары]] |Инес Альберди |1976 | |- |7 |[[Бириккен Улуттар Уюмунун качкындар боюнча Жогорку комиссары]] |[[Женева]], [[Швейцария]] |Филиппо Гранди |1951 | |- |8 |Бириккен Улуттар Уюмунун АИВ/КИЖС боюнча биргелешкен программасы |[[Женева]], [[Швейцария]] |Мишель Сидибе |1994 | |- |9 |Бириккен Улуттар Уюмунун Калк фонду |[[Нью-Йорк]], [[Америка Кошмо Штаттары]] |Бабатунде Осотимехин |1969 | |- |10 |Бириккен Улуттар Уюмунун Калктуу конуштар боюнча программасы |[[Найроби]], [[Кения]] |Маймуна Мохд Шариф |1978 | |- |11 |Бириккен Улуттар Уюмунун Ыктыярчылары |[[Бонн]], [[Германия]] |Ричард Диктус |1978 | |- |12 |Бириккен Улуттар Уюмунун Палестиналык качкындарга жардам көрсөтүү жана иштерди уюштуруу боюнча Жакынкы Чыгыш агенттиги |[[Газа]], Палестина [[Амман]], [[Иордания]] |Пьер Кренбюль |1949 | |- |13 |Бириккен Улуттар Уюмунун Гендердик теңчилик жана аялдардын укуктарын жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү боюнча түзүмү |[[Нью-Йорк]], [[Америка Кошмо Штаттары]] |Фумзиле Мламбо-Нгкука |2010 | |} == Колдонулган адабияттар == * Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.un.org/en/about-us Details of main UN System bodies]{{ref-en}} * [https://www.un.org/en/pdfs/18-00159e_un_system_chart_17x11_4c_en_web.pdf UN System Organizational Chart]{{ref-en}} * [https://www.un.org/en/global-issues Global Issues on the UN Agenda]{{ref-en}} * [http://www.unsceb.org UN System – CEB (Chief Executives Board)]{{ref-en}} * [https://www.un.org/sg/en/content/senior-management-group UN – Senior Management Group]{{ref-en}} * [https://www.un.org/ United Nations]{{ref-en}} {{Бириккен Улуттар Уюму}} [[Категория:БУУ]] d69m7t606dcklb647ynankfgnec515n 0 66774 648446 544391 2026-06-17T11:21:16Z Artelow 2286 648446 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Мохаммед Реза Пехлеви |расмий ысымы = {{lang-fa|محمدرضا پهلوی}} |сүрөтү = Mohammad Reza Pahlavi (1973).jpg |туурасы = 280px |өлкө = {{Өлкө желеги|Түркмөнстан}} |герби = Imperial Coat of Arms of Iran.svg |гербдин туурасы = 150px |гербдин аталышы = |желек = Standard of the Shahanshah of Iran.svg |желек2 = State flag of Iran (1964–1980).svg |таажыланышы = 26-октябрь 1967 |президент = |премьер = {{Collapsible list |title=''тизмеси''|1=Али Мансур <br>Мохаммед Али Форуги<br>Али Сохейли<br>Ахмад Кавам ас-Салтане<br>Али Сохейли (2-мөөнөт)<br>Мохаммад Саед<br>Мортеза-Коли Баят<br>Ибрагим Хакими<br>Мохсен Садр<br>Ибрагим Хакими (2-мөөнөт)<br>Ахмад Кавам ас-Салтане<br>Сардар Хекмат<br>Ибрагим Хакими (3-мөөнөт)<br>Абдолхоссейн Хажир<br>Мохаммад Саед (2-мөөнөт)<br>Али Мансур (2-мөөнөт)<br>Хаж Али Размара<br>Хусейн Ала<br>Мохаммед Мосаддык<br>Ахмад Кавам ас-Салтане (5-мөөнөт)<br>Мохаммед Мосаддык (2-мөөнөт)<br>Фазлолла Захеди<br>Хусейн Ала (2-й срок)<br>Манучехр Эгбал<br>Жафар Шариф-Эмами<br>Али Амини<br>Амир Асадалла Алям<br>Хасан Али Мансур<br>Амир Аббас Ховейда<br>Жамшид Амузегар<br>Жафар Шариф-Эмами (2-мөөнөт)<br>Голям Реза Азхари<br>Шапур Бахтияр}} |кызматы = |иш баштоо убагы = |иш аяктоо убагы = |андан мурунку инсан = Реза Пехлеви |андан кийинки инсан = наам жоюлган |желек_2 = Imperial Arms of the Crown Prince of Iran.svg |желек2_2 = Standard of the Crown Prince of Iran.svg |президент_2 = |кызматы_2 = |иш баштоо убагы_2 = |иш аяктоо убагы_2 = |андан мурунку инсан_2 = |андан кийинки инсан_2 = |туулган жылы = |туулган жери = |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |мүрзөсүнүн орду = |атасы = |апасы = |жубайы = |балдары = |партиясы = |билими = |кесиби = |илимий даражасы = |илимий наамы = |дини = |кол тамгасы = |сыйлыктары = |ишмердүүлүгү = |наамы = |өтөгөн жылы = |жарандыгы = |кызмат өтөгөн жайы = |башкаруусу = }} '''Мохаммед Реза Пехлеви''' (26. 10. 1919, [[Иран]], [[Тегеран]] – 27. 6. 1980, [[Египет]], [[Каир]]) – Ирандын акыркы шахы (1941–79). 1925–30-жылы Персия кадет корпусунда, кийин [[Швейцария|Швейцариядагы]] Institut Le Rosey мектеп-пансионунда, 1936– 38-жылы Тегерандагы офицердик окуу жайында окуган. 1941-жылы англис тилинде жана советтик аскер күчтөрү Иранды оккупациялап, Мохаммед Реза Пехлевинин атасы Реза Пехлеви тактан кетип, сүргүнгө айдалганда, Мохаммед Реза Пехлеви Ирандын шахиншахы деп жарыяланган. Өзүнүн өкмөтү менен бирге [[Улуу Британия]] жана [[СССР]] менен достук мамиле түзөрүн билдирип, 1942-жылы алар менен союздук келишимге кол койгон. 1943-жылы 9-сентябрда шах өзүнүн жарлыгы менен [[Германия|Германияга]] согуш жарыялаган. 1953-жылы шах премьер-министр Мосаддыкты кетирип, бийликти толугу менен өз колуна алган. 1955-жылы Ирандын Багдад пактысына (СЕНТО) кошулгандыгы жөнүндөгү мыйзамга кол койгон. Шах Перс булуңундагы монархияларды колдоп турган. Йемендеги жарандык согуштун учурунда (1962–70) монархисттерге, 1973-жылы Оман өлкөсүнө жардам көрсөткөн. СССР менен достук мамиледе болгон. 1956-, 1965жана 1972-жылдары Мохаммед Реза Пехлеви СССРге келип кеткен. 1963-, 1966жана 1972-жылы Иран менен СССРдин ортосунда экономикалыкжана техникалык чөйрөдө кызматташуулар боюнча келишимдер түзүлгөн. 1973-жылы шахтын буйругу менен Иранда авторитардык бир партиялуу режим киргизилген. 1979-жылы Ислам Иран революциясынан (1979) кийин Ирандан куулган. [[Категория:Инсандар]] ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 ckmdmivp372ujh69p0gagih0shglj03 648447 648446 2026-06-17T11:36:03Z Artelow 2286 648447 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Мохаммед Реза Пехлеви |расмий ысымы = {{lang-fa|محمدرضا پهلوی}} |сүрөтү = Mohammad Reza Pahlavi (1973).jpg |туурасы = 280px |өлкө = {{Өлкө желеги|Түркмөнстан}} |герби = Imperial Coat of Arms of Iran.svg |гербдин туурасы = 150px |гербдин аталышы = |желек = Standard of the Shahanshah of Iran.svg |желек2 = State flag of Iran (1964–1980).svg |таажыланышы = 26-октябрь 1967 |президент = |премьер = {{Collapsible list |title=''тизмеси''|1=Али Мансур <br>Мохаммед Али Форуги<br>Али Сохейли<br>Ахмад Кавам ас-Салтане<br>Али Сохейли (2-мөөнөт)<br>Мохаммад Саед<br>Мортеза-Коли Баят<br>Ибрагим Хакими<br>Мохсен Садр<br>Ибрагим Хакими (2-мөөнөт)<br>Ахмад Кавам ас-Салтане<br>Сардар Хекмат<br>Ибрагим Хакими (3-мөөнөт)<br>Абдолхоссейн Хажир<br>Мохаммад Саед (2-мөөнөт)<br>Али Мансур (2-мөөнөт)<br>Хаж Али Размара<br>Хусейн Ала<br>Мохаммед Мосаддык<br>Ахмад Кавам ас-Салтане (5-мөөнөт)<br>Мохаммед Мосаддык (2-мөөнөт)<br>Фазлолла Захеди<br>Хусейн Ала (2-й срок)<br>Манучехр Эгбал<br>Жафар Шариф-Эмами<br>Али Амини<br>Амир Асадалла Алям<br>Хасан Али Мансур<br>Амир Аббас Ховейда<br>Жамшид Амузегар<br>Жафар Шариф-Эмами (2-мөөнөт)<br>Голям Реза Азхари<br>Шапур Бахтияр}} |кызматы = 35-чи Ирандын шахиншахы |иш баштоо убагы = 16-сентябрь 1941 |иш аяктоо убагы = 11-февраль 1979 |андан мурунку инсан = Реза Пехлеви |андан кийинки инсан = наам жоюлган |желек_2 = Imperial Arms of the Crown Prince of Iran.svg |желек2_2 = Standard of the Crown Prince of Iran.svg |президент_2 = |кызматы_2 = Ирандын шахзадасы |иш баштоо убагы_2 = 25-апрель 1926 |иш аяктоо убагы_2 = 16-сентябрь 1941 |андан мурунку инсан_2 = Фаридун Мирза Кажар |андан кийинки инсан_2 = Али Реза Пехлеви |туулган жылы = 26.10.1919 |туулган жери = Персия, Тегеран |каза болгон жылы = 27.6.1980 |каза болгон жери = Мисир, Каир |мүрзөсүнүн орду = Ал-Рифаи мечити |атасы = [[Реза Пехлеви]] |апасы = Таж ол-Молук |жубайы = 1) Фавзия Фуад<br>2) Сорайя Исфандияри-Бахтиари<br>3) Пехлеви Фарах |балдары = ''1-жубайынан:'' Пехлеви Шахназ<br>''2-жубайынан:'' жок<br>''3-жубайынан:'' Реза Пехлеви, Пехлеви Фарахназ, Пехлеви Али Реза, Пехлеви Лейла |партиясы = |билими = Institut Le Rosey <br> Madrasa Nezam |кесиби = |илимий даражасы = |илимий наамы = |дини = [[Ислам]] ([[Шииттер|шиит]]) |кол тамгасы = Mohammadreza pahlavi signature.svg |сыйлыктары = |ишмердүүлүгү = |наамы = |өтөгөн жылы = |жарандыгы = |кызмат өтөгөн жайы = |башкаруусу = |катышкан согушу = [[Экинчи дүйнөлүк согуш]]}} '''Мохаммед Реза Пехлеви''' (26. 10. 1919, [[Иран]], [[Тегеран]] – 27. 6. 1980, [[Египет]], [[Каир]]) – Ирандын акыркы шахы (1941–79). 1925–30-жылы Персия кадет корпусунда, кийин [[Швейцария|Швейцариядагы]] Institut Le Rosey мектеп-пансионунда, 1936– 38-жылы Тегерандагы офицердик окуу жайында окуган. 1941-жылы англис тилинде жана советтик аскер күчтөрү Иранды оккупациялап, Мохаммед Реза Пехлевинин атасы Реза Пехлеви тактан кетип, сүргүнгө айдалганда, Мохаммед Реза Пехлеви Ирандын шахиншахы деп жарыяланган. Өзүнүн өкмөтү менен бирге [[Улуу Британия]] жана [[СССР]] менен достук мамиле түзөрүн билдирип, 1942-жылы алар менен союздук келишимге кол койгон. 1943-жылы 9-сентябрда шах өзүнүн жарлыгы менен [[Германия|Германияга]] согуш жарыялаган. 1953-жылы шах премьер-министр Мосаддыкты кетирип, бийликти толугу менен өз колуна алган. 1955-жылы Ирандын Багдад пактысына (СЕНТО) кошулгандыгы жөнүндөгү мыйзамга кол койгон. Шах Перс булуңундагы монархияларды колдоп турган. Йемендеги жарандык согуштун учурунда (1962–70) монархисттерге, 1973-жылы Оман өлкөсүнө жардам көрсөткөн. СССР менен достук мамиледе болгон. 1956-, 1965жана 1972-жылдары Мохаммед Реза Пехлеви СССРге келип кеткен. 1963-, 1966жана 1972-жылы Иран менен СССРдин ортосунда экономикалыкжана техникалык чөйрөдө кызматташуулар боюнча келишимдер түзүлгөн. 1973-жылы шахтын буйругу менен Иранда авторитардык бир партиялуу режим киргизилген. 1979-жылы Ислам Иран революциясынан (1979) кийин Ирандан куулган. [[Категория:Инсандар]] ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 l4xeehw47fiptxsp0bkidimwdp8myrv 648448 648447 2026-06-17T11:45:56Z Artelow 2286 648448 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Мохаммед Реза Пехлеви |расмий ысымы = {{lang-fa|محمدرضا پهلوی}} |сүрөтү = Mohammad Reza Pahlavi (1973).jpg |туурасы = 280px |өлкө = {{Өлкө желеги|Иран}} |герби = Imperial Coat of Arms of Iran.svg |гербдин туурасы = 150px |гербдин аталышы = |желек = Standard of the Shahanshah of Iran.svg |желек2 = State flag of Iran (1964–1980).svg |таажыланышы = 26-октябрь 1967 |президент = |премьер = {{Collapsible list |title=''тизмеси''|1=Али Мансур <br>Мохаммед Али Форуги<br>Али Сохейли<br>Ахмад Кавам ас-Салтане<br>Али Сохейли (2-мөөнөт)<br>Мохаммад Саед<br>Мортеза-Коли Баят<br>Ибрагим Хакими<br>Мохсен Садр<br>Ибрагим Хакими (2-мөөнөт)<br>Ахмад Кавам ас-Салтане<br>Сардар Хекмат<br>Ибрагим Хакими (3-мөөнөт)<br>Абдолхоссейн Хажир<br>Мохаммад Саед (2-мөөнөт)<br>Али Мансур (2-мөөнөт)<br>Хаж Али Размара<br>Хусейн Ала<br>Мохаммед Мосаддык<br>Ахмад Кавам ас-Салтане (5-мөөнөт)<br>Мохаммед Мосаддык (2-мөөнөт)<br>Фазлолла Захеди<br>Хусейн Ала (2-й срок)<br>Манучехр Эгбал<br>Жафар Шариф-Эмами<br>Али Амини<br>Амир Асадалла Алям<br>Хасан Али Мансур<br>Амир Аббас Ховейда<br>Жамшид Амузегар<br>Жафар Шариф-Эмами (2-мөөнөт)<br>Голям Реза Азхари<br>Шапур Бахтияр}} |кызматы = 35-чи Ирандын шахиншахы |иш баштоо убагы = 16-сентябрь 1941 |иш аяктоо убагы = 11-февраль 1979 |андан мурунку инсан = Реза Пехлеви |андан кийинки инсан = наам жоюлган |желек_2 = Imperial Arms of the Crown Prince of Iran.svg |желек2_2 = Standard of the Crown Prince of Iran.svg |президент_2 = |кызматы_2 = Ирандын шахзадасы |иш баштоо убагы_2 = 25-апрель 1926 |иш аяктоо убагы_2 = 16-сентябрь 1941 |андан мурунку инсан_2 = Фаридун Мирза Кажар |андан кийинки инсан_2 = Али Реза Пехлеви |туулган жылы = 26.10.1919 |туулган жери = Персия, Тегеран |каза болгон жылы = 27.6.1980 |каза болгон жери = Мисир, Каир |мүрзөсүнүн орду = Ал-Рифаи мечити |атасы = [[Реза Пехлеви]] |апасы = Таж ол-Молук |жубайы = 1) Фавзия Фуад<br>2) Сорайя Исфандияри-Бахтиари<br>3) Пехлеви Фарах |балдары = ''1-жубайынан:'' Пехлеви Шахназ<br>''2-жубайынан:'' жок<br>''3-жубайынан:'' Реза Пехлеви, Пехлеви Фарахназ, Пехлеви Али Реза, Пехлеви Лейла |партиясы = |билими = Institut Le Rosey <br> Madrasa Nezam |кесиби = |илимий даражасы = |илимий наамы = |дини = [[Ислам]] ([[Шииттер|шиит]]) |кол тамгасы = Mohammadreza pahlavi signature.svg |сыйлыктары = |ишмердүүлүгү = |наамы = |өтөгөн жылы = |жарандыгы = |кызмат өтөгөн жайы = |башкаруусу = |катышкан согушу = [[Экинчи дүйнөлүк согуш]]}} '''Мохаммед Реза Пехлеви''' (26. 10. 1919, [[Иран]], [[Тегеран]] – 27. 6. 1980, [[Египет]], [[Каир]]) – Ирандын акыркы шахы (1941–79). 1925–30-жылы Персия кадет корпусунда, кийин [[Швейцария|Швейцариядагы]] Institut Le Rosey мектеп-пансионунда, 1936– 38-жылы Тегерандагы офицердик окуу жайында окуган. 1941-жылы англис тилинде жана советтик аскер күчтөрү Иранды оккупациялап, Мохаммед Реза Пехлевинин атасы Реза Пехлеви тактан кетип, сүргүнгө айдалганда, Мохаммед Реза Пехлеви Ирандын шахиншахы деп жарыяланган. Өзүнүн өкмөтү менен бирге [[Улуу Британия]] жана [[СССР]] менен достук мамиле түзөрүн билдирип, 1942-жылы алар менен союздук келишимге кол койгон. 1943-жылы 9-сентябрда шах өзүнүн жарлыгы менен [[Германия|Германияга]] согуш жарыялаган. 1953-жылы шах премьер-министр Мосаддыкты кетирип, бийликти толугу менен өз колуна алган. 1955-жылы Ирандын Багдад пактысына (СЕНТО) кошулгандыгы жөнүндөгү мыйзамга кол койгон. Шах Перс булуңундагы монархияларды колдоп турган. Йемендеги жарандык согуштун учурунда (1962–70) монархисттерге, 1973-жылы Оман өлкөсүнө жардам көрсөткөн. СССР менен достук мамиледе болгон. 1956-, 1965жана 1972-жылдары Мохаммед Реза Пехлеви СССРге келип кеткен. 1963-, 1966жана 1972-жылы Иран менен СССРдин ортосунда экономикалыкжана техникалык чөйрөдө кызматташуулар боюнча келишимдер түзүлгөн. 1973-жылы шахтын буйругу менен Иранда авторитардык бир партиялуу режим киргизилген. 1979-жылы Ислам Иран революциясынан (1979) кийин Ирандан куулган. [[Категория:Инсандар]] ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 kgh9d2w364uusibkuypc7nu98l1zizw 0 87463 648443 257546 2026-06-17T10:25:19Z Artelow 2286 «[[Рухолла Хомейни]]» барагына багытталды 648443 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рухолла Хомейни]] 4ln8rcwcj9fpweqtn4z3hcqsly3unki 2 112079 648424 517001 2026-06-16T21:36:18Z ~2026-35343-02 48002 648424 wikitext text/x-wiki '''Национальност :'''  Кыргыз !                                        '''Образование:''' Высшее, '''Ош ТУ,Ошский  Технологический  университет имени академика М.М.Адышева.Факультет: Кибернетики и информационных технологий.''' '''(2009-2015-год) Ош ГУ, Ошский Государственный университет.Факультет: Юридический (2016-2019-год)''' '''Специальность: Инженер Связисть (Сети связи и системы коммуникаций)''','''Юрист (Юриспруденция)''' и '''Журналист''' '''Семейное положение:''' женат, имеет 2 детей. '''Трудовой деятельность:''' '''2009-2010г.г.'''   Работал Охранное  агенство '''"Сактык".''' '''2010-2015г.г.'''    Телеоператор в '''ГТРК "ЭлТР".''' '''2015-2022г.г.'''   Журналист в  '''ГТРК "ЭлТР".''' '''2015-2021г.г.  ''' Профком  в '''ГТРК "ЭлТР".''' '''2016-2021г.г.  ''' Депутат местного кеңеша в '''Алайский''' районе село Корул. 2016-2022г.г. Директор ОсОО "Аска Медиа" 2022-2024г.г. Г'''лава айыл окмоту Чалма Кара-Кульджинского района Ошской области''' 2024-2025г.г Директор ОсОО "Аска Медиа" 2025- 2025г.г. Начальник СБ "Сулайман тоо" УТАМК и ИО Зам директор 2025-2026г.г. Главный Инженер УТАМК '''Другие сведения''' : Проходил повышение квалификации по журналистический. '''Знание языков :''' Кыргызский, Казакский, Узбекский и Руксский.                      cfrw6meu2xij7hm2vznkb5xeo9b4mlr 2 112271 648425 519600 2026-06-16T21:37:49Z ~2026-35343-02 48002 /* */ 648425 wikitext text/x-wiki Оморов Залкарбек Торонбекович. Дата рождения и место рождения : 27.12.1986 г.Ошский область.Алайский район.Село Корул.Участка Кең-Жылга. Национальност: Кыргыз! Образование: Высшее,1) Ош ТУ,Ошский Технологический университет имени академика М.М.Адышева.Факультет: Кибернетики и информационных технологий. (2009-2015-год) 2) Турция,Анкара.ТРТ Аваз ТВ: Курс обучения для журналистов (2014-год.От 1-марта до 1-апрель) 3) Ош ГУ, Ошский Государственный университет. 4) Факультет: Юридический (2016-2018-год) Специальность: 1) Инженер Связисть (Сети связи и системы коммуникаций), 2) Юрист (Юриспруденция) 3) Редактор (Журналистика) Семейное положение: женат,имеет 1 детей. Трудовой деятельность: '''2009-2010г.г.'''   Работал Охранное  агенство '''"Сактык".''' '''2010-2015г.г.'''    Телеоператор в '''ГТРК "ЭлТР".''' '''2015-2022г.г.'''   Журналист в  '''ГТРК "ЭлТР".''' '''2015-2021г.г.  ''' Профком  в '''ГТРК "ЭлТР".''' '''2016-2021г.г.  ''' Депутат местного кеңеша в '''Алайский''' районе село Корул. 2016-2022г.г. Директор ОсОО "Аска Медиа" 2022-2024г.г. Г'''лава айыл окмоту Чалма Кара-Кульджинского района Ошской области''' 2024-2025г.г Директор ОсОО "Аска Медиа" 2025- 2025г.г. Начальник СБ "Сулайман тоо" УТАМК и ИО Зам директор 2025-2026г.г. Главный Инженер УТАМК Другие сведения: Проходил повышение квалификации по журналистический. Знание языков: Кыргызский и Руксский. Награды: «Мыкты адис» ГТРК "ЭлТР",«Ардак Грамота» ГТРК "ЭлТР",КРнын президентинин акчалай сыйлыгынын ээси.Ош шаардык маданият башкармалыгынын «Ардак грамотасы».Тайцзи-Цюань федерациясынын «Ардак Грамотасы».Ош шаардык кенешинин «Ардак грамотасы».Ош шаардык мэриясынын «Ардак грамотасы».Корул айылынын «Ардактуу атуулу».Ош шаарында болуп өткөн кыска метраждуу кино фестивальдын женүүчүсү."Бокс жана Оор" атлетика мектебинин "Ардак Грамотасынын" ээси. 7fg61avoy2wawr8qjda3yzdnkza93jq 4 136776 648412 648367 2026-06-16T12:01:22Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 648412 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:Chaoborus|<span style="color:gray">Chaoborus</span>]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25685}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 2 || [[User:Bosogo|<span style="color:gray">Bosogo</span>]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 3 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:13579}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 4 || [[User:Chorobek|Chorobek]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 5 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12812}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11067}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 7 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7965}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 8 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 9 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:5946}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 10 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 11 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4953}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 14 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 15 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4497}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 16 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 17 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 18 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 19 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 20 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 21 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 22 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 23 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 24 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 25 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 26 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2263}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|<span style="color:gray">Kairat Zamirbekov</span>]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1600}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1441}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 31 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 32 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 33 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 34 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 35 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 36 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 37 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 38 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 39 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 40 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:851}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 41 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 42 || [[User:Элдин беги|<span style="color:gray">Элдин беги</span>]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 43 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 44 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 45 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 46 || [[User:Дилдорбек|<span style="color:gray">Дилдорбек</span>]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:698}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 47 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 48 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 49 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 50 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 51 || [[User:Incall|<span style="color:gray">Incall</span>]] || [[Special:Contributions/Incall|{{formatnum:609}}]] || {{Permissions|Incall}} |- | 52 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 53 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 54 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 55 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 56 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 57 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 58 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 59 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 60 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 61 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 62 || [[User:Makenzis|<span style="color:gray">Makenzis</span>]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:525}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 65 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 66 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 67 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 68 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 69 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 70 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 71 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 72 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 73 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 74 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:415}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 75 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 76 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 77 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 78 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 79 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 80 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 81 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 82 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 83 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 84 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 85 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 86 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 87 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 88 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 89 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 90 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 91 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 92 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 93 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 94 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 95 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 96 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 97 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 98 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 99 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 100 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 101 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} |- | 102 || [[User:Janyzak|<span style="color:gray">Janyzak</span>]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}} |- | 103 || [[User:Машъал|<span style="color:gray">Машъал</span>]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}} |- | 104 || [[User:Fatim|<span style="color:gray">Fatim</span>]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}} |- | 105 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:251}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}} |- | 106 || [[User:Баха Исаев|<span style="color:gray">Баха Исаев</span>]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}} |- | 107 || [[User:Noloun|<span style="color:gray">Noloun</span>]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}} |- | 108 || [[User:Чоко Бой|<span style="color:gray">Чоко Бой</span>]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}} |- | 109 || [[User:Tynchtykbek|<span style="color:gray">Tynchtykbek</span>]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}} |- | 110 || [[User:Dutcman|<span style="color:gray">Dutcman</span>]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}} |- | 111 || [[User:Ulan A|<span style="color:gray">Ulan A</span>]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Ulan A}} |- | 112 || [[User:DragonBot|<span style="color:gray">DragonBot</span>]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}} |- | 113 || [[User:Таалай Берен|<span style="color:gray">Таалай Берен</span>]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}} |- | 114 || [[User:Adilet15|<span style="color:gray">Adilet15</span>]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}} |- | 115 || [[User:Dostojewskij|<span style="color:gray">Dostojewskij</span>]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:219}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}} |- | 116 || [[User:MauritsBot|<span style="color:gray">MauritsBot</span>]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}} |- | 117 || [[User:タチコマ robot|<span style="color:gray">タチコマ robot</span>]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}} |- | 118 || [[User:Adamboluu|<span style="color:gray">Adamboluu</span>]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}} |- | 119 || [[User:Dr.atakulov|<span style="color:gray">Dr.atakulov</span>]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}} |- | 120 || [[User:Dinamik-bot|<span style="color:gray">Dinamik-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}} |- | 121 || [[User:Anara|<span style="color:gray">Anara</span>]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}} |- | 122 || [[User:Kyrgyzchala|<span style="color:gray">Kyrgyzchala</span>]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}} |- | 123 || [[User:UlutSoft2|<span style="color:gray">UlutSoft2</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}} |- | 124 || [[User:YFdyh-bot|<span style="color:gray">YFdyh-bot</span>]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}} |- | 125 || [[User:A.djan|<span style="color:gray">A.djan</span>]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|A.djan}} |- | 126 || [[User:Robbot|<span style="color:gray">Robbot</span>]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}} |- | 127 || [[User:Chingis|<span style="color:gray">Chingis</span>]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}} |- | 128 || [[User:Foggy kub|<span style="color:gray">Foggy kub</span>]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}} |- | 129 || [[User:Чръный человек|<span style="color:gray">Чръный человек</span>]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}} |- | 130 || [[User:Мыктыбек|<span style="color:gray">Мыктыбек</span>]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}} |- | 131 || [[User:Adamantine|<span style="color:gray">Adamantine</span>]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}} |- | 132 || [[User:BakytTalas|<span style="color:gray">BakytTalas</span>]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}} |- | 133 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}} |- | 134 || [[User:Мастер теней|<span style="color:gray">Мастер теней</span>]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}} |- | 135 || [[User:Amirobot|<span style="color:gray">Amirobot</span>]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}} |- | 136 || [[User:HerculeBot|<span style="color:gray">HerculeBot</span>]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}} |- | 137 || [[User:GhalyBot|<span style="color:gray">GhalyBot</span>]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}} |- | 138 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 139 || [[User:Nasihat.kg|<span style="color:gray">Nasihat.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}} |- | 140 || [[User:Temir21|<span style="color:gray">Temir21</span>]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}} |- | 141 || [[User:Vasit|<span style="color:gray">Vasit</span>]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}} |- | 142 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}} |- | 143 || [[User:HiW-Bot|<span style="color:gray">HiW-Bot</span>]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}} |- | 144 || [[User:JYBot|<span style="color:gray">JYBot</span>]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}} |- | 145 || [[User:NKOzi|<span style="color:gray">NKOzi</span>]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}} |- | 146 || [[User:Кичинекей Поллианна|<span style="color:gray">Кичинекей Поллианна</span>]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}} |- | 147 || [[User:Samatq|<span style="color:gray">Samatq</span>]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}} |- | 148 || [[User:Sampo.Kuusi|<span style="color:gray">Sampo.Kuusi</span>]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}} |- | 149 || [[User:Azamat Omar|<span style="color:gray">Azamat Omar</span>]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}} |- | 150 || [[User:Kaiyr|<span style="color:gray">Kaiyr</span>]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} {{/end}} 2u64sbzz5mfwcfzwk6zwgdzy77e71zd 0 137260 648430 646870 2026-06-17T07:52:46Z Artelow 2286 648430 wikitext text/x-wiki {{Калк|аталышы=Кыргыздар|туугандары=казактар [[алтайлыктар]] [[хакастар]]|дини=[[Сүннөттөр|ислам]]|тили=[[кыргыз тили]]|жайгашуусу=*{{Өлкө желеги|Кыргызстан}}: 7 281 800 *{{Өлкө желеги|Өзбекстан}}: 291 600 (2021) *{{Өлкө желеги|Кытай}}: 232 000 (2016) **[[Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусу]]: 124 533 (2000)|сүрөт=Kyrgyz_people.png|туурасы=280px|раса=[[Монголоид расасы|Монголоиддер]]}} '''Кыргыздар''' — негизинен [[Орто Азия|Орто Азияны]] мекендеген түрк тилдүү эл. [[Кыргызстан|Кыргыз Республикасынын]] калкынын негизги бөлүгүн түзөт. == Этноним == {{Негизги макала|«Кыргыз» этноними}} Кыргыздардын этногенези, ошондой эле «кыргыз» этноними менен термини илимий чөйрөдө бүгүнкү күнгө чейин талаштуу маселелерди жаратып келет. С.М. Абрамзондун пикиринде, эгерде X–XI кылымдарга чейин «кыргыз» аталышы этностук өзөктөн кеңири жайылган болсо, бул кылымдардан кийин тескерисинче, кыргыз этногенезине катышкан уруулардын аймактары бул атка байланыштуу мейкиндикти дагы да кеңейткен<ref>{{Cite book |last=Абрамзон |first=Саул |url=https://www.academia.edu/40363190/%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%A1_%D0%9C_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D1%8B_%D0%B8_%D0%B8%D1%85_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8_%D0%A4%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B7%D0%B5_1990_%D0%93%D0%BB_1_4_ |title=Киргизы и их этногенетические и историко-культурные связи. |year=1971 |location=Фрунзе |pages=22}}</ref>. Демек, тарыхтын алгачкы этаптарында «кыргыз» деген аталыш этностук мааниге караганда көбүрөөк саясий мааниге ээ болгон. «Кыргыз» этноними алгач [[Хань династиясы|Хань династиясынын]] жыл баян-дарында ([[Сыма Цянь]] «[[Ши-цзи]]») б. з. ч. 201 жылы, кийин Суй, Тан, Юань, Сунь, [[Цин империясы|Цинь династияларынын]] мезгилдериндеги (б.3.ч. II к. - б. з. XVIII к.) маалыматтарда эскерилет <ref>{{Cite web |last=Цянь |first=Сыма |title=ИСТОРИЧЕСКИЕ ЗАПИСКИ |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/I/Syma_Tsjan/Tom_VIII/frametext110.htm |access-date=2025-07-26 |website=www.vostlit.info}}</ref>. == Кыргыз элинин калыптанышы == Кыргыз элинин түзүлүшү байыркы орто кылымдардагы Саян-Алтай, Чыгыш Түркстан, Теңир-Тоодогу этностук процесстер менен тыгыз байланышта өткөн. Бул процесс кеминде эле беш кылымга созулуп, XVI кылымда аяктаган. Орто Азиядагы бул процесс түрк тилиндеги тектеш — өзбек, казак, түркмөн, каракалпак ж. б. элдердей эле бир эле мезгилде жүргөн. Көпчүлүк учурларда тигил же бул уруулар орто азиялык элдердин этностук компоненти болуп келген. Уруулук түзүлүштө уруулар кээде мамлекетке биригишип, 3-4 муундун аралыгында кайрадан чачырап, узак мөөнөткө өкүм сүрө албаган. Мына ушуга байланыштуу этностор көп жолу өзгөрүүлөргө дуушар болушкан<ref>[https://api.libraryiksu.kg/elibrary/books/Osmonov_Istoriy%20kyrgyzstana81064.pdf Ө. Ж. Осмонов. Кыргызстандын тарыхы]</ref>. Окумуштуу Өмүркул Караевдин пикири боюнча байыркы түрк жана түрктөшүп калган моңгол уруулары бир эле мезгилде өзбек, кыргыз жана казак элдеринин курамына кирген. [[Файл:Kirgisen-Reich_(840-924).PNG|280px|thumb|[[Кыргыз кагандыгы|Эне-Сай кыргыз кагандыгы]]]] Окумуштуулар арасында кыргыз эли кантип, качан түзүлгөн деген суроого бирдиктүү жооп жок. Илимде ондон ашуун ар түрдүү божомолдор бар. Аларды үч негизги топко бөлүп кароого болот. Биринчиси, кыргыз эли «Тенир-Тоого Эне-Сайдын жогорку тарабынын (Миң-Өзөн ойдуңунан) көчүп (миграция) келген» деген пикир. Ушул жобону биринчи жолу орус академиги Г. Ф. Миллер (1705-1783-жж.) «История Сибири» («Сибирь тарыхы») деген эмгегинде жазган. Бул божомолду азыркыга чейин колдоп келгендер бар. Булардын пикири боюнча «Кыргыз» этноними б. з. ч. I миң жылдыктын экинчи жарымында пайда болуп, IX-X кк. Борбордук Азияда Эне-Сайдан Байкал, Алтайга чейин кеңири тараган. Кийинчерээк кыргыздар Тенир-Тоо тарапка көчүп, XVI кылымда биротоло калыптанган элге айланган<ref>[https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D2%AF%D1%88%D1%82%D2%AF%D0%BA_%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C_%D1%87%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D2%AF_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA.pdf Олжобай Каратаев. Кыргыздардын Түштүк Сибирь чөлкөмү жана этностору менен этногенетикалык, этномаданий, тарыхый жалпылыктары]</ref>. XIX кылымда бири-бирине көз каранды эмес илимпоздор Ч. Ч. Валиханов, Н. Я. Бичурин, Н. А. Аристов «кыргыздар эч жактан келбестен, байыртадан эле Теңир-Тоодо жашаган уруулардын негизинде калыптанган» деген пикирди айтышкан. Бул экинчи көз караш, ал ырааттуу түрдө «Кыргыз ССР тарыхынын» бир нече басылыштарында баяндалган. Үчүнчү божомол азыркы илимде кеңири таркаган. Ал 1956-жылы Фрунзе шаарында өткөн кыргыз элинин этногенези боюнча бүткүл союздук илимий-практикалык конференцияда иштелип чыккан. СССР Илимдер академиясынын, Кыргыз ССР Илимдер академиясынын, союздук республикалардын көрүнүктүү илимпоздорунун пикир алмашуусунун натыйжасында төмөндөгүдөй бүтүм чыгарылган: «Кыргыз эли, анын маданияты … кеминде эки этностук Борбордук Азия жана жергиликтүү Орто Азиялык элементтердин байланышынын аркасында келип чыккан… Кыргыз этногенезинин эн бир түйүндүү учурлары б. з. I миң жылдыгындагы окуяларга туш келет. Бул доордо Кыргызстандын аймагына чыгыштан азыркы кыргыздардын ата-бабалары келип кошулат. Алар бул мезгилде ага чейин калыптанып калган кыргыз тилинде пикир алышышкан». Сессиянын катышуучулары кыргыз элинин негизги түйүлдүгүн же болбосо анын негизги этностук компоненттеринин бири катары борбордук азиялыктарды эсептегенин белгилей кетүү керек. Кыргыздардын этностук түйүлдүгүнүн чордону борбордук азиялыктардан таркагандыгы жөнүндө маселе али да болсо терек изилденбеген бойдон калууда. Кыргыз элинин тегин дүйнөдө мындан V миң жыл мурун мамлекет түзгөн шумерлер менен байланыштырган пикирлер да бар. Алар байыркы шумерлердин айрым сөздөрүнүн, ал тургай бүтүндөй сүйлөмдөрүнүн кыргыздын сөздөрүнө окшош экендигине таянышат. Бул пикир да көңүл буруп изилдөөгө татыктуу. Окумуштуулар байыркы шумерлердин шынаа сымал жазуулары менен байыркы кыргыздардын Орхон-Эне-Сай жазууларынын ортосундагы окшоштуктарды да белгилешет. Байыркы шумерлер менен кыргыздардын сөздөрүндөгү жана тамгаларындагы окшоштуктар кыргыз элинин дүйнөдөгү эң байыркы элдерден экендигин айгинелеп турат. Түрк тилинде сүйлөгөн элдердин байыркысы катары кыргыздар б. з. ч. III к. кытай элинин жазма булагында эскерилгени анык чындык. Кыргыздар алгач Чыгыш Түркстанда болжолдуу түрдө Манас суусу агып өткөн өрөөндө жашал, кийин алардын бир бөлүгү Миң-Өзөн ойдуңундагы Эне-Сай дарыясына көчүшкөн. Бул жерде кыргыздар европеоид динлиндерди багындырып, аларды өздөрүнө сиңирип алган. Миң-Өзөн ойдуңундагы этномаданий процесстер археологиялык материалдарда кеңири учурайт<ref>[https://kmborboru.su/2015/02/27/kyrgyz-elinin-kelip-chygyshy-tuuraluu-negizgi-ilimij-k-z-karashtar/ Кыргыз маданият борбору. Кыргыз элинин келип чыгышы тууралуу негизги илимий көз караштар] </ref>. Кыргыздардын активдүү этностук байланышы Улуу Кыргыз дөөлөтүнүн доорунда (IX—X кк.) жогорку чекке жеткен. Уйгурларды талкалап, Борбордук Азняиы ээлеген. Кыргыздардын аскер колдору туш тарапка жортуулдарды жасаган. Басып алган жерлерге кыргыздардын бир бөлүгү отурукташып, жергиликтүү этностук топтор менен аралашкан. XII кылымда азыркы Кыргызстандын аймагындагы Чыгыштан кара-кытайлар, XIII кылымдын башында наймандар басып кирет. XIII кылымга чейин азыркы Кыргызстандын аймагында жергиликтүү түрк компоненти өнүгүп, кийин биротоло кыргыз элинин катарына сиңип кеткен. Кыргыз элинин этностук тарыхынын белгилүү адиси С. М. Абрамзон өзүнүн «Кыргыздар жана алардын этногенетикалык, тарыхый-маданий байланышы» деген китебинде төмөнкүдөй жыйынтыкка келген: Кыргыз элинин калыптануу процесси негизинен Чыгыш Тенир Тоодо, Ички Теңир-Тоодо, ошондой эле Памир-Алай (ага караштуу Алтай, Иртыш, Чыгыш Түркстан) тоолуу областтарында өткөн. XIV-XVII кк. калыптанган кыргыз элинин негизин, түрк тилдүү жергиликтүү уруулар, негизинен түрк тилдүү түштүк сибирдик, борбордук азиялык уруулардын көчүп келген тобу, моңгол жана ногой урууларынан чыккандар түзгөн. Көпчүлүк окумуштуулар азыркы кыргыз элинин курамында Эне-Сай компоненти бар экендигин танбайт. Чындыгында Эне-Сай кыргыздары Теңир-Тоодогу кыргыз элинин калыптануу процессине катышкан. Кыргыз элинин этногенезинде Борбордук Азия компонентинин калыптануусунун эң байыркы этабында Теңир-Тоолук кыргыздардын Борбордук Азия жана Түштүк Сибирдин түрк элдери, биринчи кезекте Эне-Сай кыргыздарынын уруулары менен генетикалык жактан тектештиги (ага-туугандык) басымдуулук кылгандыгынан кабар берген даректердин мааниси зор. Бул компоненттин өнүгүүсүнүн кийинки ортоңку этабында кыргыздардын Эне-Сайжан Алтай менен Теңир-Тоого журт которуусунун мүнөзү жана убагы талаш-тартыш маселе экенине карабастан кыргыздардын Алтайда (кеңири географиялык мааниде) жана Борбордук Азияда кеңири канат жайып жайгашуусу учурунда болуп өткөн этностук процесстер чечүүчү роль ойногон. Жазуу булактарынын жана археологиялык табылгалардын маалыматтары боюнча борбордук азиялык көчмөн түрк уруулардын миграциясынын жалпы агымына аралаш Чыгыш Теңир-Тоого эне-сайлык кыргыздардын айрым топтору көчүп келишкен. Бирок Теңир-Тоодо жана Жети-Сууда бирдиктүү этностук калыптануу процессинин ыргагын моңголдордун жортуулу үзгүлтүккө учураткан<ref>[https://www.researchgate.net/publication/360443959_STUDYING_THE_ETHNIC_HISTORY_OF_THE_KYRGYZ K. Mambetova. STUDYING THE ETHNIC HISTORY OF THE KYRGYZ]</ref>. Көз караштардын бирине ылайык, кыргыз элинин калыптануусуна шарт түзгөн этностук процесстердин жандануусу XIII кылымдын аягына жана XIV кылымга туура келет. Кыргыз этносунун өнүгүү чордону Моголстандын түндүк бөлүгү, Алтай аймагы болгон. Бул аймактарда XI кк. эле Улуу Кыргыз дөөлөтүнүн доорунда, Эне-Сайдан бул жакка ооп келген кимак-кыпчак жана кыргыз урууларынан турган этно-саясий топ түзүлгөн. Ошол алтайлык кыргыздар XV кылымда Теңир-Тоого журт которушкан жана аймакта орто кылымдарда калыптанган кыргыз элинин өзөгүн түзүшкөн. Тарыхый маалыматтар боюнча мына ушул жерде, XV кылымдын аягында, кыргыздардын этно-саясий структурасы «оң канат» жана «сол канатка» бириккен уруулардын дуалдык уюшулушу кайрадан калыбына келген. Ушул структура келип чыккандан кийин гана кыргыздардын этногенезинин калыптануу процесси аяктайт. А. Акаев окумуштуу катары Тянь-Шандык кыргыздар жер которуунун беш толкунунун натыйжасында калыптанып түзүлгөн деген пикирди айткан. Бул пикир боюнча Эне-Сайдан келген кыргыздардын биринчи толкуну б. з. ч. I кылымында түндүк хунндардын Чжичжи деген башкаруучусунун жетекчилиги астында жасаган согуштук жүрүшүнүн натыйжасында пайда болгон. Бул процесс б. з. I—II кк. уланган. == Генетика == Генетикалык жактан алганда, кыргыздар Түштүк Сибирдин Алтай-Саян аймагы менен Борбордук Азиянын аймактарынын ортосунда орунду ээлейт — R1a1a-Z93 (42,1 %), C-M130 (33,1 %), N1a2b-P43 (12,1 %), O-M175 (3,7 %), R1b1b1-M73 (3,3 %), Q-M242 (1,2 %), G-M201 (1,2 %). == Тили == {{Негизги макала|Кыргыз тили}} Кыргыз тили — Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили, түрк тилдери курамына, анын ичинде кыргыз-кыпчак же тоо-алтай тобуна кирет. Кыргыз Республикасынын түптүү калкынын, Кытайдагы, Өзбекстан, Тажикстан Республикасында Ооганстан, Түркия, Орусияда жашап жаткан кыргыздардын эне тили. Кыргыз тили түндүк жана түштүк диалектилеринен турат<ref>[http://cslnaskr.krena.kg/collections/uploads/%D0%90%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%BA%D1%8B%20%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%20%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F.pdf Сапарбаев А. Азыркы кыргыз тили: Лексикология. Кыргыз адабий тилин өнүктүрүүдө диалектилик байлыктарды туура колдонуунун мааниси]</ref>. Араб жазуусу 1928-жылга чейин СССРдин курамындагы Кыргызстанда жана азыркы учурда кытайдагы кыргыздар тарабынан колдонууда. 1928-1940-жылдары СССРдин курамындагы Кыргызстанда латын алфавити колдонулган. 1940-жылдан баштап [[кириллица]] колдонулуп келет. Кыргыз адабий тилинде 36 тамга, 39 тыбыш бар. Анын он төртү (8 кыска, 6 созулма) үндүү, 25 үнсүз тыбыш: (б, в, г, г, д, ж, д, ж (аффриката) з, й, к, к, л, м, н, ң, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ) 22 тамга менен белгиленет<ref>[https://tamgasoft.kg/morfo/ky/ Кыргыз тилинин морфологиясы. Орфография]</ref><ref>[https://cdn-0.aki.kg/st_bilimlib/3/3c21e95eda763e9b812dac1ff4a1c98f06d76f0e.pdf С.Үсөналиев, С. Иманалиев. Кыргыз тилинин справочниги. Бишкек, 2004-ж]</ref>. == Дини == {{Негизги макала|Кыргызстандагы диний ишенимдери}} [[Файл:Бишкектеги борбордук мечит (2025-01-08).jpg|thumb|Бишкектеги борбордук мечит]] Кыргызстандыктардын басымдуу бөлүгү мусулман [[сүннөттөр]] болуп саналат. XVI–XVIII кылымдарда Чыгыш Түркстанда жана Ферганада жазылган «Зийа ал-кулуб», «Жалис ал-муштакин», «Рафик ат-талибин», «Тазкира-йи хожаган», «Актаб-и Тоглук-Тимур-хан» жана башка эмгектердеги жетиштүү деңгээлдеги кеңири маалыматтар көрсөткөндөй, кыргыздарды исламдаштыруу процесси XVII кылымдын биринчи жарымында аяктаган. Ошону менен бирге, кыргыздардын арасында исламга чейинки сыйынуулардан калган кээ бир маданий реликттер (издер) сакталып калган<ref>[https://books.google.kg/books?id=XBZIAwAAQBAJ&redir_esc=y Rein Mullerson. Central Asia]</ref>. Кытайдын Шинжаң-Уйгур автоном районунда бир нече миң адамдан турган кыргыздардын чакан жана өзгөчө этникалык тобу жашайт. Алардын бир бөлүгү ислам динин, ал эми экинчи бөлүгү тибет-монгол тибиндеги буддизм динин тутунушат<ref>[http://russian.china.org.cn/china/archive/minzu/txt/2002-06/03/content_2032430.htm china.org.cn. Национальность киргизы]</ref>. == Маданияты == == Колдонулган адабияттар == == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://tamgasoft.kg/kg/?ref=sitesmm&ysclid=mcemk8lf51337152049 Кыргыз тили үчүн программалар жана онлайн сервистер] {{Түрк элдери}} 8o2n11wp5a9tth6y9ctnzwkxb64a6xj 648431 648430 2026-06-17T07:53:31Z Artelow 2286 648431 wikitext text/x-wiki {{Калк|аталышы=Кыргыздар|туугандары=казактар [[алтайлыктар]] [[хакастар]]|дини=[[Сүннөттөр|ислам]]|тили=[[кыргыз тили]]|жайгашуусу=*{{Өлкө желеги|Кыргызстан}}: 7 281 800 *{{Өлкө желеги|Өзбекстан}}: 291 600 (2021) *{{Өлкө желеги|Кытай}}: 232 000 (2016) **[[Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусу]]: 124 533 (2000)|сүрөт=Kyrgyz_people.png|туурасы=280px|раса=[[Монголоид расасы|Монголоиддер]]}} '''Кыргыздар''' — негизинен [[Орто Азия|Орто Азияны]] мекендеген түрк тилдүү эл. [[Кыргызстан|Кыргыз Республикасынын]] калкынын негизги бөлүгүн түзөт. == Этноним == {{Негизги макала|«Кыргыз» этноними}} Кыргыздардын этногенези, ошондой эле «кыргыз» этноними менен термини илимий чөйрөдө бүгүнкү күнгө чейин талаштуу маселелерди жаратып келет. С.М. Абрамзондун пикиринде, эгерде X–XI кылымдарга чейин «кыргыз» аталышы этностук өзөктөн кеңири жайылган болсо, бул кылымдардан кийин тескерисинче, кыргыз этногенезине катышкан уруулардын аймактары бул атка байланыштуу мейкиндикти дагы да кеңейткен<ref>{{Cite book |last=Абрамзон |first=Саул |url=https://www.academia.edu/40363190/%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%A1_%D0%9C_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D1%8B_%D0%B8_%D0%B8%D1%85_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8_%D0%A4%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B7%D0%B5_1990_%D0%93%D0%BB_1_4_ |title=Киргизы и их этногенетические и историко-культурные связи. |year=1971 |location=Фрунзе |pages=22}}</ref>. Демек, тарыхтын алгачкы этаптарында «кыргыз» деген аталыш этностук мааниге караганда көбүрөөк саясий мааниге ээ болгон. «Кыргыз» этноними алгач [[Хань династиясы|Хань династиясынын]] жыл баян-дарында ([[Сыма Цянь]] «[[Ши-цзи]]») б. з. ч. 201 жылы, кийин Суй, Тан, Юань, Сунь, [[Цин империясы|Цинь династияларынын]] мезгилдериндеги (б.3.ч. II к. - б. з. XVIII к.) маалыматтарда эскерилет <ref>{{Cite web |last=Цянь |first=Сыма |title=ИСТОРИЧЕСКИЕ ЗАПИСКИ |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/I/Syma_Tsjan/Tom_VIII/frametext110.htm |access-date=2025-07-26 |website=www.vostlit.info}}</ref>. == Кыргыз элинин калыптанышы == Кыргыз элинин түзүлүшү байыркы орто кылымдардагы Саян-Алтай, Чыгыш Түркстан, Теңир-Тоодогу этностук процесстер менен тыгыз байланышта өткөн. Бул процесс кеминде эле беш кылымга созулуп, XVI кылымда аяктаган. Орто Азиядагы бул процесс түрк тилиндеги тектеш — өзбек, казак, түркмөн, каракалпак ж. б. элдердей эле бир эле мезгилде жүргөн. Көпчүлүк учурларда тигил же бул уруулар орто азиялык элдердин этностук компоненти болуп келген. Уруулук түзүлүштө уруулар кээде мамлекетке биригишип, 3-4 муундун аралыгында кайрадан чачырап, узак мөөнөткө өкүм сүрө албаган. Мына ушуга байланыштуу этностор көп жолу өзгөрүүлөргө дуушар болушкан<ref>[https://api.libraryiksu.kg/elibrary/books/Osmonov_Istoriy%20kyrgyzstana81064.pdf Ө. Ж. Осмонов. Кыргызстандын тарыхы]</ref>. Окумуштуу Өмүркул Караевдин пикири боюнча байыркы түрк жана түрктөшүп калган моңгол уруулары бир эле мезгилде өзбек, кыргыз жана казак элдеринин курамына кирген. [[Файл:Kirgisen-Reich_(840-924).PNG|280px|thumb|[[Кыргыз кагандыгы|Эне-Сай кыргыз кагандыгы]]]] Окумуштуулар арасында кыргыз эли кантип, качан түзүлгөн деген суроого бирдиктүү жооп жок. Илимде ондон ашуун ар түрдүү божомолдор бар. Аларды үч негизги топко бөлүп кароого болот. Биринчиси, кыргыз эли «Тенир-Тоого Эне-Сайдын жогорку тарабынын (Миң-Өзөн ойдуңунан) көчүп (миграция) келген» деген пикир. Ушул жобону биринчи жолу орус академиги Г. Ф. Миллер (1705-1783-жж.) «История Сибири» («Сибирь тарыхы») деген эмгегинде жазган. Бул божомолду азыркыга чейин колдоп келгендер бар. Булардын пикири боюнча «Кыргыз» этноними б. з. ч. I миң жылдыктын экинчи жарымында пайда болуп, IX-X кк. Борбордук Азияда Эне-Сайдан Байкал, Алтайга чейин кеңири тараган. Кийинчерээк кыргыздар Тенир-Тоо тарапка көчүп, XVI кылымда биротоло калыптанган элге айланган<ref>[https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D2%AF%D1%88%D1%82%D2%AF%D0%BA_%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C_%D1%87%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D2%AF_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA.pdf Олжобай Каратаев. Кыргыздардын Түштүк Сибирь чөлкөмү жана этностору менен этногенетикалык, этномаданий, тарыхый жалпылыктары]</ref>. XIX кылымда бири-бирине көз каранды эмес илимпоздор Ч. Ч. Валиханов, Н. Я. Бичурин, Н. А. Аристов «кыргыздар эч жактан келбестен, байыртадан эле Теңир-Тоодо жашаган уруулардын негизинде калыптанган» деген пикирди айтышкан. Бул экинчи көз караш, ал ырааттуу түрдө «Кыргыз ССР тарыхынын» бир нече басылыштарында баяндалган. Үчүнчү божомол азыркы илимде кеңири таркаган. Ал 1956-жылы Фрунзе шаарында өткөн кыргыз элинин этногенези боюнча бүткүл союздук илимий-практикалык конференцияда иштелип чыккан. СССР Илимдер академиясынын, Кыргыз ССР Илимдер академиясынын, союздук республикалардын көрүнүктүү илимпоздорунун пикир алмашуусунун натыйжасында төмөндөгүдөй бүтүм чыгарылган: «Кыргыз эли, анын маданияты … кеминде эки этностук Борбордук Азия жана жергиликтүү Орто Азиялык элементтердин байланышынын аркасында келип чыккан… Кыргыз этногенезинин эн бир түйүндүү учурлары б. з. I миң жылдыгындагы окуяларга туш келет. Бул доордо Кыргызстандын аймагына чыгыштан азыркы кыргыздардын ата-бабалары келип кошулат. Алар бул мезгилде ага чейин калыптанып калган кыргыз тилинде пикир алышышкан». Сессиянын катышуучулары кыргыз элинин негизги түйүлдүгүн же болбосо анын негизги этностук компоненттеринин бири катары борбордук азиялыктарды эсептегенин белгилей кетүү керек. Кыргыздардын этностук түйүлдүгүнүн чордону борбордук азиялыктардан таркагандыгы жөнүндө маселе али да болсо терек изилденбеген бойдон калууда. Кыргыз элинин тегин дүйнөдө мындан V миң жыл мурун мамлекет түзгөн шумерлер менен байланыштырган пикирлер да бар. Алар байыркы шумерлердин айрым сөздөрүнүн, ал тургай бүтүндөй сүйлөмдөрүнүн кыргыздын сөздөрүнө окшош экендигине таянышат. Бул пикир да көңүл буруп изилдөөгө татыктуу. Окумуштуулар байыркы шумерлердин шынаа сымал жазуулары менен байыркы кыргыздардын Орхон-Эне-Сай жазууларынын ортосундагы окшоштуктарды да белгилешет. Байыркы шумерлер менен кыргыздардын сөздөрүндөгү жана тамгаларындагы окшоштуктар кыргыз элинин дүйнөдөгү эң байыркы элдерден экендигин айгинелеп турат. Түрк тилинде сүйлөгөн элдердин байыркысы катары кыргыздар б. з. ч. III к. кытай элинин жазма булагында эскерилгени анык чындык. Кыргыздар алгач Чыгыш Түркстанда болжолдуу түрдө Манас суусу агып өткөн өрөөндө жашал, кийин алардын бир бөлүгү Миң-Өзөн ойдуңундагы Эне-Сай дарыясына көчүшкөн. Бул жерде кыргыздар европеоид динлиндерди багындырып, аларды өздөрүнө сиңирип алган. Миң-Өзөн ойдуңундагы этномаданий процесстер археологиялык материалдарда кеңири учурайт<ref>[https://kmborboru.su/2015/02/27/kyrgyz-elinin-kelip-chygyshy-tuuraluu-negizgi-ilimij-k-z-karashtar/ Кыргыз маданият борбору. Кыргыз элинин келип чыгышы тууралуу негизги илимий көз караштар] </ref>. Кыргыздардын активдүү этностук байланышы Улуу Кыргыз дөөлөтүнүн доорунда (IX—X кк.) жогорку чекке жеткен. Уйгурларды талкалап, Борбордук Азняиы ээлеген. Кыргыздардын аскер колдору туш тарапка жортуулдарды жасаган. Басып алган жерлерге кыргыздардын бир бөлүгү отурукташып, жергиликтүү этностук топтор менен аралашкан. XII кылымда азыркы Кыргызстандын аймагындагы Чыгыштан кара-кытайлар, XIII кылымдын башында наймандар басып кирет. XIII кылымга чейин азыркы Кыргызстандын аймагында жергиликтүү түрк компоненти өнүгүп, кийин биротоло кыргыз элинин катарына сиңип кеткен. Кыргыз элинин этностук тарыхынын белгилүү адиси С. М. Абрамзон өзүнүн «Кыргыздар жана алардын этногенетикалык, тарыхый-маданий байланышы» деген китебинде төмөнкүдөй жыйынтыкка келген: Кыргыз элинин калыптануу процесси негизинен Чыгыш Тенир Тоодо, Ички Теңир-Тоодо, ошондой эле Памир-Алай (ага караштуу Алтай, Иртыш, Чыгыш Түркстан) тоолуу областтарында өткөн. XIV-XVII кк. калыптанган кыргыз элинин негизин, түрк тилдүү жергиликтүү уруулар, негизинен түрк тилдүү түштүк сибирдик, борбордук азиялык уруулардын көчүп келген тобу, моңгол жана ногой урууларынан чыккандар түзгөн. Көпчүлүк окумуштуулар азыркы кыргыз элинин курамында Эне-Сай компоненти бар экендигин танбайт. Чындыгында Эне-Сай кыргыздары Теңир-Тоодогу кыргыз элинин калыптануу процессине катышкан. Кыргыз элинин этногенезинде Борбордук Азия компонентинин калыптануусунун эң байыркы этабында Теңир-Тоолук кыргыздардын Борбордук Азия жана Түштүк Сибирдин түрк элдери, биринчи кезекте Эне-Сай кыргыздарынын уруулары менен генетикалык жактан тектештиги (ага-туугандык) басымдуулук кылгандыгынан кабар берген даректердин мааниси зор. Бул компоненттин өнүгүүсүнүн кийинки ортоңку этабында кыргыздардын Эне-Сайжан Алтай менен Теңир-Тоого журт которуусунун мүнөзү жана убагы талаш-тартыш маселе экенине карабастан кыргыздардын Алтайда (кеңири географиялык мааниде) жана Борбордук Азияда кеңири канат жайып жайгашуусу учурунда болуп өткөн этностук процесстер чечүүчү роль ойногон. Жазуу булактарынын жана археологиялык табылгалардын маалыматтары боюнча борбордук азиялык көчмөн түрк уруулардын миграциясынын жалпы агымына аралаш Чыгыш Теңир-Тоого эне-сайлык кыргыздардын айрым топтору көчүп келишкен. Бирок Теңир-Тоодо жана Жети-Сууда бирдиктүү этностук калыптануу процессинин ыргагын моңголдордун жортуулу үзгүлтүккө учураткан<ref>[https://www.researchgate.net/publication/360443959_STUDYING_THE_ETHNIC_HISTORY_OF_THE_KYRGYZ K. Mambetova. STUDYING THE ETHNIC HISTORY OF THE KYRGYZ]</ref>. Көз караштардын бирине ылайык, кыргыз элинин калыптануусуна шарт түзгөн этностук процесстердин жандануусу XIII кылымдын аягына жана XIV кылымга туура келет. Кыргыз этносунун өнүгүү чордону Моголстандын түндүк бөлүгү, Алтай аймагы болгон. Бул аймактарда XI кк. эле Улуу Кыргыз дөөлөтүнүн доорунда, Эне-Сайдан бул жакка ооп келген кимак-кыпчак жана кыргыз урууларынан турган этно-саясий топ түзүлгөн. Ошол алтайлык кыргыздар XV кылымда Теңир-Тоого журт которушкан жана аймакта орто кылымдарда калыптанган кыргыз элинин өзөгүн түзүшкөн. Тарыхый маалыматтар боюнча мына ушул жерде, XV кылымдын аягында, кыргыздардын этно-саясий структурасы «оң канат» жана «сол канатка» бириккен уруулардын дуалдык уюшулушу кайрадан калыбына келген. Ушул структура келип чыккандан кийин гана кыргыздардын этногенезинин калыптануу процесси аяктайт. А. Акаев окумуштуу катары Тянь-Шандык кыргыздар жер которуунун беш толкунунун натыйжасында калыптанып түзүлгөн деген пикирди айткан. Бул пикир боюнча Эне-Сайдан келген кыргыздардын биринчи толкуну б. з. ч. I кылымында түндүк хунндардын Чжичжи деген башкаруучусунун жетекчилиги астында жасаган согуштук жүрүшүнүн натыйжасында пайда болгон. Бул процесс б. з. I—II кк. уланган. == Генетика == Генетикалык жактан алганда, кыргыздар Түштүк Сибирдин Алтай-Саян аймагы менен Борбордук Азиянын аймактарынын ортосунда орунду ээлейт — R1a1a-Z93 (42,1 %), C-M130 (33,1 %), N1a2b-P43 (12,1 %), O-M175 (3,7 %), R1b1b1-M73 (3,3 %), Q-M242 (1,2 %), G-M201 (1,2 %). == Тили == {{Негизги макала|Кыргыз тили}} Кыргыз тили — Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили, түрк тилдери курамына, анын ичинде кыргыз-кыпчак же тоо-алтай тобуна кирет. Кыргыз Республикасынын түптүү калкынын, Кытайдагы, Өзбекстан, Тажикстан Республикасында Ооганстан, Түркия, Орусияда жашап жаткан кыргыздардын эне тили. Кыргыз тили түндүк жана түштүк диалектилеринен турат<ref>[http://cslnaskr.krena.kg/collections/uploads/%D0%90%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%BA%D1%8B%20%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%20%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F.pdf Сапарбаев А. Азыркы кыргыз тили: Лексикология. Кыргыз адабий тилин өнүктүрүүдө диалектилик байлыктарды туура колдонуунун мааниси]</ref>. Араб жазуусу 1928-жылга чейин СССРдин курамындагы Кыргызстанда жана азыркы учурда кытайдагы кыргыздар тарабынан колдонууда. 1928-1940-жылдары СССРдин курамындагы Кыргызстанда латын алфавити колдонулган. 1940-жылдан баштап [[кириллица]] колдонулуп келет. Кыргыз адабий тилинде 36 тамга, 39 тыбыш бар. Анын он төртү (8 кыска, 6 созулма) үндүү, 25 үнсүз тыбыш: (б, в, г, г, д, ж, д, ж (аффриката) з, й, к, к, л, м, н, ң, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ) 22 тамга менен белгиленет<ref>[https://tamgasoft.kg/morfo/ky/ Кыргыз тилинин морфологиясы. Орфография]</ref><ref>[https://cdn-0.aki.kg/st_bilimlib/3/3c21e95eda763e9b812dac1ff4a1c98f06d76f0e.pdf С.Үсөналиев, С. Иманалиев. Кыргыз тилинин справочниги. Бишкек, 2004-ж]</ref>. == Дини == {{Негизги макала|Кыргызстандагы диний ишенимдери}} [[Файл:Бишкектеги борбордук мечит (2025-01-08).jpg|thumb|Бишкектеги борбордук мечит]] Кыргызстандыктардын басымдуу бөлүгү мусулман [[сүннөттөр]] болуп саналат. XVI–XVIII кылымдарда Чыгыш Түркстанда жана Ферганада жазылган «Зийа ал-кулуб», «Жалис ал-муштакин», «Рафик ат-талибин», «Тазкира-йи хожаган», «Актаб-и Тоглук-Тимур-хан» жана башка эмгектердеги жетиштүү деңгээлдеги кеңири маалыматтар көрсөткөндөй, кыргыздарды исламдаштыруу процесси XVII кылымдын биринчи жарымында аяктаган. Ошону менен бирге, кыргыздардын арасында исламга чейинки сыйынуулардан калган кээ бир маданий реликттер (издер) сакталып калган<ref>[https://books.google.kg/books?id=XBZIAwAAQBAJ&redir_esc=y Rein Mullerson. Central Asia]</ref>. Кытайдын Шинжаң-Уйгур автоном районунда бир нече миң адамдан турган кыргыздардын чакан жана өзгөчө этникалык тобу жашайт. Алардын бир бөлүгү ислам динин, ал эми экинчи бөлүгү тибет-монгол тибиндеги буддизм динин тутунушат<ref>[http://russian.china.org.cn/china/archive/minzu/txt/2002-06/03/content_2032430.htm china.org.cn. Национальность киргизы]</ref>. == Маданияты == == Колдонулган адабияттар == == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://tamgasoft.kg/kg/?ref=sitesmm&ysclid=mcemk8lf51337152049 Кыргыз тили үчүн программалар жана онлайн сервистер] {{Түрк элдери}} [[Категория:Кыргыздар]] 4k5o0wd32dg8nst9m4ppdq8jax55ph0 648432 648431 2026-06-17T07:56:43Z Artelow 2286 648432 wikitext text/x-wiki {{Калк|аталышы=Кыргыздар|туугандары=казактар [[алтайлыктар]] [[хакастар]]|дини=[[Сүннөттөр|ислам]]|тили=[[кыргыз тили]]|жайгашуусу=*{{Өлкө желеги|Кыргызстан}}: 7 281 800 *{{Өлкө желеги|Өзбекстан}}: 291 600 (2021) *{{Өлкө желеги|Кытай}}: 232 000 (2016) **[[Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусу]]: 124 533 (2000)|сүрөт=Kyrgyz_people.png|туурасы=280px|раса=[[Монголоид расасы|Монголоиддер]]}} '''Кыргыздар''' — негизинен [[Орто Азия|Орто Азияны]] мекендеген түрк тилдүү эл. [[Кыргызстан|Кыргыз Республикасынын]] калкынын негизги бөлүгүн түзөт. == Этноним == {{Негизги макала|«Кыргыз» этноними}} Кыргыздардын этногенези, ошондой эле «кыргыз» этноними менен термини илимий чөйрөдө бүгүнкү күнгө чейин талаштуу маселелерди жаратып келет. С.М. Абрамзондун пикиринде, эгерде X–XI кылымдарга чейин «кыргыз» аталышы этностук өзөктөн кеңири жайылган болсо, бул кылымдардан кийин тескерисинче, кыргыз этногенезине катышкан уруулардын аймактары бул атка байланыштуу мейкиндикти дагы да кеңейткен<ref>{{Cite book |last=Абрамзон |first=Саул |url=https://www.academia.edu/40363190/%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%A1_%D0%9C_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D1%8B_%D0%B8_%D0%B8%D1%85_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8_%D0%A4%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B7%D0%B5_1990_%D0%93%D0%BB_1_4_ |title=Киргизы и их этногенетические и историко-культурные связи. |year=1971 |location=Фрунзе |pages=22}}</ref>. Демек, тарыхтын алгачкы этаптарында «кыргыз» деген аталыш этностук мааниге караганда көбүрөөк саясий мааниге ээ болгон. «Кыргыз» этноними алгач [[Хань династиясы|Хань династиясынын]] жыл баян-дарында ([[Сыма Цянь]] «[[Ши-цзи]]») б. з. ч. 201 жылы, кийин Суй, Тан, Юань, Сунь, [[Цин империясы|Цинь династияларынын]] мезгилдериндеги (б.3.ч. II к. - б. з. XVIII к.) маалыматтарда эскерилет <ref>{{Cite web |last=Цянь |first=Сыма |title=ИСТОРИЧЕСКИЕ ЗАПИСКИ |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/I/Syma_Tsjan/Tom_VIII/frametext110.htm |access-date=2025-07-26 |website=www.vostlit.info}}</ref>. == Кыргыз элинин калыптанышы == Кыргыз элинин түзүлүшү байыркы орто кылымдардагы Саян-Алтай, Чыгыш Түркстан, Теңир-Тоодогу этностук процесстер менен тыгыз байланышта өткөн. Бул процесс кеминде эле беш кылымга созулуп, XVI кылымда аяктаган. Орто Азиядагы бул процесс түрк тилиндеги тектеш — өзбек, казак, түркмөн, каракалпак ж. б. элдердей эле бир эле мезгилде жүргөн. Көпчүлүк учурларда тигил же бул уруулар орто азиялык элдердин этностук компоненти болуп келген. Уруулук түзүлүштө уруулар кээде мамлекетке биригишип, 3-4 муундун аралыгында кайрадан чачырап, узак мөөнөткө өкүм сүрө албаган. Мына ушуга байланыштуу этностор көп жолу өзгөрүүлөргө дуушар болушкан<ref>[https://api.libraryiksu.kg/elibrary/books/Osmonov_Istoriy%20kyrgyzstana81064.pdf Ө. Ж. Осмонов. Кыргызстандын тарыхы]</ref>. Окумуштуу Өмүркул Караевдин пикири боюнча байыркы түрк жана түрктөшүп калган моңгол уруулары бир эле мезгилде өзбек, кыргыз жана казак элдеринин курамына кирген. [[Файл:Kirgisen-Reich_(840-924).PNG|280px|thumb|[[Кыргыз кагандыгы|Эне-Сай кыргыз кагандыгы]]]] Окумуштуулар арасында кыргыз эли кантип, качан түзүлгөн деген суроого бирдиктүү жооп жок. Илимде ондон ашуун ар түрдүү божомолдор бар. Аларды үч негизги топко бөлүп кароого болот. Биринчиси, кыргыз эли «Тенир-Тоого Эне-Сайдын жогорку тарабынын (Миң-Өзөн ойдуңунан) көчүп (миграция) келген» деген пикир. Ушул жобону биринчи жолу орус академиги Г. Ф. Миллер (1705-1783-жж.) «История Сибири» («Сибирь тарыхы») деген эмгегинде жазган. Бул божомолду азыркыга чейин колдоп келгендер бар. Булардын пикири боюнча «Кыргыз» этноними б. з. ч. I миң жылдыктын экинчи жарымында пайда болуп, IX-X кк. Борбордук Азияда Эне-Сайдан Байкал, Алтайга чейин кеңири тараган. Кийинчерээк кыргыздар Тенир-Тоо тарапка көчүп, XVI кылымда биротоло калыптанган элге айланган<ref>[https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D2%AF%D1%88%D1%82%D2%AF%D0%BA_%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C_%D1%87%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D2%AF_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA.pdf Олжобай Каратаев. Кыргыздардын Түштүк Сибирь чөлкөмү жана этностору менен этногенетикалык, этномаданий, тарыхый жалпылыктары]</ref>. XIX кылымда бири-бирине көз каранды эмес илимпоздор Ч. Ч. Валиханов, Н. Я. Бичурин, Н. А. Аристов «кыргыздар эч жактан келбестен, байыртадан эле Теңир-Тоодо жашаган уруулардын негизинде калыптанган» деген пикирди айтышкан. Бул экинчи көз караш, ал ырааттуу түрдө «Кыргыз ССР тарыхынын» бир нече басылыштарында баяндалган. Үчүнчү божомол азыркы илимде кеңири таркаган. Ал 1956-жылы Фрунзе шаарында өткөн кыргыз элинин этногенези боюнча бүткүл союздук илимий-практикалык конференцияда иштелип чыккан. СССР Илимдер академиясынын, Кыргыз ССР Илимдер академиясынын, союздук республикалардын көрүнүктүү илимпоздорунун пикир алмашуусунун натыйжасында төмөндөгүдөй бүтүм чыгарылган: «Кыргыз эли, анын маданияты … кеминде эки этностук Борбордук Азия жана жергиликтүү Орто Азиялык элементтердин байланышынын аркасында келип чыккан… Кыргыз этногенезинин эн бир түйүндүү учурлары б. з. I миң жылдыгындагы окуяларга туш келет. Бул доордо Кыргызстандын аймагына чыгыштан азыркы кыргыздардын ата-бабалары келип кошулат. Алар бул мезгилде ага чейин калыптанып калган кыргыз тилинде пикир алышышкан». Сессиянын катышуучулары кыргыз элинин негизги түйүлдүгүн же болбосо анын негизги этностук компоненттеринин бири катары борбордук азиялыктарды эсептегенин белгилей кетүү керек. Кыргыздардын этностук түйүлдүгүнүн чордону борбордук азиялыктардан таркагандыгы жөнүндө маселе али да болсо терек изилденбеген бойдон калууда. Кыргыз элинин тегин дүйнөдө мындан V миң жыл мурун мамлекет түзгөн шумерлер менен байланыштырган пикирлер да бар. Алар байыркы шумерлердин айрым сөздөрүнүн, ал тургай бүтүндөй сүйлөмдөрүнүн кыргыздын сөздөрүнө окшош экендигине таянышат. Бул пикир да көңүл буруп изилдөөгө татыктуу. Окумуштуулар байыркы шумерлердин шынаа сымал жазуулары менен байыркы кыргыздардын Орхон-Эне-Сай жазууларынын ортосундагы окшоштуктарды да белгилешет. Байыркы шумерлер менен кыргыздардын сөздөрүндөгү жана тамгаларындагы окшоштуктар кыргыз элинин дүйнөдөгү эң байыркы элдерден экендигин айгинелеп турат. Түрк тилинде сүйлөгөн элдердин байыркысы катары кыргыздар б. з. ч. III к. кытай элинин жазма булагында эскерилгени анык чындык. Кыргыздар алгач Чыгыш Түркстанда болжолдуу түрдө Манас суусу агып өткөн өрөөндө жашал, кийин алардын бир бөлүгү Миң-Өзөн ойдуңундагы Эне-Сай дарыясына көчүшкөн. Бул жерде кыргыздар европеоид динлиндерди багындырып, аларды өздөрүнө сиңирип алган. Миң-Өзөн ойдуңундагы этномаданий процесстер археологиялык материалдарда кеңири учурайт<ref>[https://kmborboru.su/2015/02/27/kyrgyz-elinin-kelip-chygyshy-tuuraluu-negizgi-ilimij-k-z-karashtar/ Кыргыз маданият борбору. Кыргыз элинин келип чыгышы тууралуу негизги илимий көз караштар] </ref>. Кыргыздардын активдүү этностук байланышы Улуу Кыргыз дөөлөтүнүн доорунда (IX—X кк.) жогорку чекке жеткен. Уйгурларды талкалап, Борбордук Азняиы ээлеген. Кыргыздардын аскер колдору туш тарапка жортуулдарды жасаган. Басып алган жерлерге кыргыздардын бир бөлүгү отурукташып, жергиликтүү этностук топтор менен аралашкан. XII кылымда азыркы Кыргызстандын аймагындагы Чыгыштан кара-кытайлар, XIII кылымдын башында наймандар басып кирет. XIII кылымга чейин азыркы Кыргызстандын аймагында жергиликтүү түрк компоненти өнүгүп, кийин биротоло кыргыз элинин катарына сиңип кеткен. Кыргыз элинин этностук тарыхынын белгилүү адиси С. М. Абрамзон өзүнүн «Кыргыздар жана алардын этногенетикалык, тарыхый-маданий байланышы» деген китебинде төмөнкүдөй жыйынтыкка келген: Кыргыз элинин калыптануу процесси негизинен Чыгыш Тенир Тоодо, Ички Теңир-Тоодо, ошондой эле Памир-Алай (ага караштуу Алтай, Иртыш, Чыгыш Түркстан) тоолуу областтарында өткөн. XIV-XVII кк. калыптанган кыргыз элинин негизин, түрк тилдүү жергиликтүү уруулар, негизинен түрк тилдүү түштүк сибирдик, борбордук азиялык уруулардын көчүп келген тобу, моңгол жана ногой урууларынан чыккандар түзгөн. Көпчүлүк окумуштуулар азыркы кыргыз элинин курамында Эне-Сай компоненти бар экендигин танбайт. Чындыгында Эне-Сай кыргыздары Теңир-Тоодогу кыргыз элинин калыптануу процессине катышкан. Кыргыз элинин этногенезинде Борбордук Азия компонентинин калыптануусунун эң байыркы этабында Теңир-Тоолук кыргыздардын Борбордук Азия жана Түштүк Сибирдин түрк элдери, биринчи кезекте Эне-Сай кыргыздарынын уруулары менен генетикалык жактан тектештиги (ага-туугандык) басымдуулук кылгандыгынан кабар берген даректердин мааниси зор. Бул компоненттин өнүгүүсүнүн кийинки ортоңку этабында кыргыздардын Эне-Сайжан Алтай менен Теңир-Тоого журт которуусунун мүнөзү жана убагы талаш-тартыш маселе экенине карабастан кыргыздардын Алтайда (кеңири географиялык мааниде) жана Борбордук Азияда кеңири канат жайып жайгашуусу учурунда болуп өткөн этностук процесстер чечүүчү роль ойногон. Жазуу булактарынын жана археологиялык табылгалардын маалыматтары боюнча борбордук азиялык көчмөн түрк уруулардын миграциясынын жалпы агымына аралаш Чыгыш Теңир-Тоого эне-сайлык кыргыздардын айрым топтору көчүп келишкен. Бирок Теңир-Тоодо жана Жети-Сууда бирдиктүү этностук калыптануу процессинин ыргагын моңголдордун жортуулу үзгүлтүккө учураткан<ref>[https://www.researchgate.net/publication/360443959_STUDYING_THE_ETHNIC_HISTORY_OF_THE_KYRGYZ K. Mambetova. STUDYING THE ETHNIC HISTORY OF THE KYRGYZ]</ref>. Көз караштардын бирине ылайык, кыргыз элинин калыптануусуна шарт түзгөн этностук процесстердин жандануусу XIII кылымдын аягына жана XIV кылымга туура келет. Кыргыз этносунун өнүгүү чордону Моголстандын түндүк бөлүгү, Алтай аймагы болгон. Бул аймактарда XI кк. эле Улуу Кыргыз дөөлөтүнүн доорунда, Эне-Сайдан бул жакка ооп келген кимак-кыпчак жана кыргыз урууларынан турган этно-саясий топ түзүлгөн. Ошол алтайлык кыргыздар XV кылымда Теңир-Тоого журт которушкан жана аймакта орто кылымдарда калыптанган кыргыз элинин өзөгүн түзүшкөн. Тарыхый маалыматтар боюнча мына ушул жерде, XV кылымдын аягында, кыргыздардын этно-саясий структурасы «оң канат» жана «сол канатка» бириккен уруулардын дуалдык уюшулушу кайрадан калыбына келген. Ушул структура келип чыккандан кийин гана кыргыздардын этногенезинин калыптануу процесси аяктайт. А. Акаев окумуштуу катары Тянь-Шандык кыргыздар жер которуунун беш толкунунун натыйжасында калыптанып түзүлгөн деген пикирди айткан. Бул пикир боюнча Эне-Сайдан келген кыргыздардын биринчи толкуну б. з. ч. I кылымында түндүк хунндардын Чжичжи деген башкаруучусунун жетекчилиги астында жасаган согуштук жүрүшүнүн натыйжасында пайда болгон. Бул процесс б. з. I—II кк. уланган. == Генетика == Генетикалык жактан алганда, кыргыздар Түштүк Сибирдин Алтай-Саян аймагы менен Борбордук Азиянын аймактарынын ортосунда орунду ээлейт — R1a1a-Z93 (42,1 %), C-M130 (33,1 %), N1a2b-P43 (12,1 %), O-M175 (3,7 %), R1b1b1-M73 (3,3 %), Q-M242 (1,2 %), G-M201 (1,2 %). == Тили == {{Негизги макала|Кыргыз тили}} Кыргыз тили — Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили, түрк тилдери курамына, анын ичинде кыргыз-кыпчак же тоо-алтай тобуна кирет. Кыргыз Республикасынын түптүү калкынын, Кытайдагы, Өзбекстан, Тажикстан Республикасында Ооганстан, Түркия, Орусияда жашап жаткан кыргыздардын эне тили. Кыргыз тили түндүк жана түштүк диалектилеринен турат<ref>[http://cslnaskr.krena.kg/collections/uploads/%D0%90%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%BA%D1%8B%20%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%20%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F.pdf Сапарбаев А. Азыркы кыргыз тили: Лексикология. Кыргыз адабий тилин өнүктүрүүдө диалектилик байлыктарды туура колдонуунун мааниси]</ref>. Араб жазуусу 1928-жылга чейин СССРдин курамындагы Кыргызстанда жана азыркы учурда кытайдагы кыргыздар тарабынан колдонууда. 1928-1940-жылдары СССРдин курамындагы Кыргызстанда латын алфавити колдонулган. 1940-жылдан баштап [[кириллица]] колдонулуп келет. Кыргыз адабий тилинде 36 тамга, 39 тыбыш бар. Анын он төртү (8 кыска, 6 созулма) үндүү, 25 үнсүз тыбыш: (б, в, г, г, д, ж, д, ж (аффриката) з, й, к, к, л, м, н, ң, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ) 22 тамга менен белгиленет<ref>[https://tamgasoft.kg/morfo/ky/ Кыргыз тилинин морфологиясы. Орфография]</ref><ref>[https://cdn-0.aki.kg/st_bilimlib/3/3c21e95eda763e9b812dac1ff4a1c98f06d76f0e.pdf С.Үсөналиев, С. Иманалиев. Кыргыз тилинин справочниги. Бишкек, 2004-ж]</ref>. == Дини == {{Негизги макала|Кыргызстандагы диний ишенимдери}} [[Файл:Бишкектеги борбордук мечит (2025-01-08).jpg|thumb|Бишкектеги борбордук мечит]] Кыргызстандыктардын басымдуу бөлүгү мусулман [[сүннөттөр]] болуп саналат. XVI–XVIII кылымдарда Чыгыш Түркстанда жана Ферганада жазылган «Зийа ал-кулуб», «Жалис ал-муштакин», «Рафик ат-талибин», «Тазкира-йи хожаган», «Актаб-и Тоглук-Тимур-хан» жана башка эмгектердеги жетиштүү деңгээлдеги кеңири маалыматтар көрсөткөндөй, кыргыздарды исламдаштыруу процесси XVII кылымдын биринчи жарымында аяктаган. Ошону менен бирге, кыргыздардын арасында исламга чейинки сыйынуулардан калган кээ бир маданий реликттер (издер) сакталып калган<ref>[https://books.google.kg/books?id=XBZIAwAAQBAJ&redir_esc=y Rein Mullerson. Central Asia]</ref>. Кытайдын Шинжаң-Уйгур автоном районунда бир нече миң адамдан турган кыргыздардын чакан жана өзгөчө этникалык тобу жашайт. Алардын бир бөлүгү ислам динин, ал эми экинчи бөлүгү тибет-монгол тибиндеги буддизм динин тутунушат<ref>[http://russian.china.org.cn/china/archive/minzu/txt/2002-06/03/content_2032430.htm china.org.cn. Национальность киргизы]</ref>. == Маданияты == Кыргыз элинин маданиятынын басымдуу бөлүгүн элдик оозеки чыгармачылык түзөрүн орто кылымдардан бери эле европалык чыгышпоздор баса белгилеп келишкен. Оозеки чыгармачылыктын ичинен кыргыз эли эң, бийик сереге өнүктүрө алган жанр дастанчылык болуп саналат. XVI кылымда «Мажму таварих» («Тарыхтар экыйындысы» ) аттуу Сайфеддин Ахсыкендинин чыгармасында Манас баатыр менен байланыштуу уламыш чагылдырылган. Демек, ошол кылымдагы эле «Манас» дастаны Фергана кыргыздарынын арасында кенири таркаган Дастан эл биримдигин чыңдоого, ынтымакты күчөтүүгө жана Ата Журтту сүйүүгө үндөйт. «Манас» трилогиясынын («Манас», «Семетей», «Сейтек») өзөгү кыргыз элинин көз каранды эместик үчүн кылымдар бою жүргүзгөн баатырдык күрөштөрү, эгемендүү мамлекетин түзүү, анын коопсуздугу элдин бейпил турмушун, кыйыр бүтүндүгүн жоодон коргоо идеясы түзөп, анын толук варианты 500 миң ыр сабынан турат. Өзүнүн көлөмү, мазмунун байлыгы, чагылдырылган окуялардын арбындыгы жагынан ал «Илиада» жана «Одиссея», «Махабхарата», «Шахнамэ», «Калевала» сыяктуу дүйнөгө таанымал эпостордон бир нече эсе чоңдук кылат. Ошондуктан океан сымал «Манас» дастанын кыргыздардын руханий маданиятынын туу Чокусу, дүйнөлүк маданияттын керемет кенчи деп коюшат. Бизге эпостин бОтан ашуун варианты жетти. Эң алгачкы манасчылар Манастын кырк чоросунун бири, жарчысы Ырамандын Ырчы уулу, ага ини Толубай сынчы, Токтогул ырчы (XIV кылым) болгон. Кийинки доордогу атактуу манасчылардын катарына Келдибек Балык, Тыныбек, Чоюке, Сагымбай, Саякбай жана башкалар кирет. Дастанда кыргыз элинин эзелки мезгилден тартып жаңы доорго чейинки тарыхындагы орчундуу окуялар элдик оозеки чыгарма түрүндө элестүү баяндалат Узак убакытта калыптанган (айрым окумуштуулардын (М. Ауэзов, А. Бернштам) ою боюнча дастандын башаты VII кылымга таандык бул эпос акырындап кыргыздын башка майда дастандарын да өзүнө сиңирип, макал-лакап, накыл сөз, географиялык, космографиялык, этнографиялык жана башка илимдердин мухитине айлана берген. Борбордук Азиянын географиясы тууралуу кыргыздардын маалыматы да кеңири эле. «Манас» жана башка дастандарда Каңгай, Оркун (Орхон), Ыртыш, Алтай, Лоп (Лобнор), Кекенор, Хотан, Тибет, Карашаар, Камбыл (Кабул), Ооган (Афганстан), Памир, Бадакшан, Кожент, Самарканд, Бухара сыяктуу ар кыл челкемдер, тарыхый-географиялык түшүнүктөр көп кездешет. Табигат кубулушун жайчылар, эсепчилер алдын ала эсептеп айтып турушкан. Албетте, алардын сөзү чын чыкканда «карды жаадырып койду», «нөшөрдү токтотуп салды» деп апыртып, аларга касиеттүү сырды, күчтү ыйгарышчу. Иш жүзүндө андайлар эмпирикалык билимдерге таянышкан. Элдик табып, дарыгерлер дары чөптөрдүн (адырашман, мамыры, ак кодол жана башка) сырын мыкты билип, кесел адамдарды ак дары (жыландын кургатылган эти), кайберендин жана башка жапайы жаныбарлардын ар кайсы дене мүчөсү аркылуу дарылашкан. Түрдүү минералдык заттарды (мумиё) да пайдалана билишкен. Оорулууну кээде жаңы союлган кара кочкордун же тайдын терисине орошчу. Жараатка күйгүзулгөн кийизди жабышчу. Жортуулда, эр сайышта жарадар болгондорго хирургиялык жардам көрсөтүшчү. Сыныкчылар кол чыкса аны ордуна салган, тарамыш тартылганда, сөөк сынганда шакшак коюшкан. Денедеги окту тинтүү аспабы менен сууруган. Кан алуу, сулук салуу, тамыр кармоо сыяктуу табыпчылык да бар эле. Албетте, дем салуу, дуба окуу аркылуу кеселден арылтууга (мисалы, тиш ооруну) далалаттанган дарыгерлер, «жин-шайтанды» кубалоого алпурушкан бубу-бакшылар да болгон. Кыргыздар аралыкты эли, сөөм, карыш, кадам, кулач, саржан, чакырым, ат чабым жана ушундай сыяктуулар менен өлчөшкөн. Жоондукту, майда, суюк жана катуу затты ченөө системасы пайдаланылган. Диний ишенимдери. XVII—XVIII кылымдарда кыргыздар негизинен ислам динин тутуп калышкан. Ал эми Жуңгариядагы калмак- кыргыз аталган топтун дини ламаизм (бутпарастык агым) болгон. Теңир- Тоодогу кыргыздарда исламга чейинки диний ынанымдардын калдыктары да сакталган. Алар мусулманчылыкка доо кетирбей сиңген. Алсак, исламдык кудай Алла-тааланын синоними катары «Теңирге» да сыйынышчу. Кыргыз мифтеринде (аңыздарында) Теңир — бир эле учурда ааламдын жаратуучусу жана көктүн (асмандын) кудайы болгон. Андан тышкары Жерге жана Сууга сыйынышкан. Жер Эне жөнүндөгү түшүнүктөн башка энелерди, бала-бакыраны коргогон Умай Энеге ишеним да болгон. Кыргыздар ар кыл конуштардын, көчүүлөрдүн, ал түгүл айбанаттардын «ээси», олуя чалыш кишинин колдоочусу (жолборс, бөрү, ажыдаар кейпинде) болооруна ишенишчү. Айрым кыргыз урууларынын бугу, бөрү, багыш, илбирс (барс) жана башка айбанат менен байланыштуу тотеми болгон. Жылкынын ээси — Камбар Ата, төөнүкү — Ойсул Ата, уйдуку — Зеңги баба, койдуку — Чолпон Ата, эчкиники — Чычаң Ата, канаттуунуку — Буудайык, «ит төрөсү» — Кумайык деп эсептешкен. Эне-Сай Кыргыз кагандыгы доорундагыдай эле отко табынуу салты сакталган Арча менен аластоо, жортуулдан же алыскы сапардан кайткан кишинин башынан оттун чогун үч жолу тегеретүү жана башка ырым-жырымдар мусулмандык жөрөлгөлөрдү толуктап турган. «Аркы дүйнө» тууралуу (эсхатологиялык) түшүнүк, кыяматтын кыл көпүрөсү, жан, арбак, кайып болуп кетүү (эч кимге көрүнбөс турмушка өлбөс болуп өтүү) сыяктуу түшүнүктөр да кеңири таралган. Кыргыздардын теги, уруулук курамы, тектеш элдер менен карым-катнашы жана кыскача оозеки тарыхы санжырада баяндалган (арабча «Шажара» — «дарак» сөзүнөн). Санжырачылар кыргыз урууларынын тегин дарак сымал бутактатып чечмелешчу. «Жети атасын билүү — парз» деген түшүнүк болочок санжырачынын көңүлүн уялаган. == Колдонулган адабияттар == Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сэздүк. - Фрунзе, 1990. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://tamgasoft.kg/kg/?ref=sitesmm&ysclid=mcemk8lf51337152049 Кыргыз тили үчүн программалар жана онлайн сервистер] {{Түрк элдери}} {{stub}} [[Категория:Кыргыздар]] niwsv4ns4mgaovdjhyhy72egcaa71ql 4 137589 648414 648369 2026-06-16T12:01:24Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 648414 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:114504}}]] |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35380}}]] |- | 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8507}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7216}}]] |- | 6 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] |- | 8 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] |- | 9 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] |- | 10 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] |- | 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3126}}]] |- | 12 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] |- | 13 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] |- | 14 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] |- | 15 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] |- | 16 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] |- | 17 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] |- | 18 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] |- | 19 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1126}}]] |- | 20 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] |- | 21 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1033}}]] |- | 22 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] |- | 23 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] |- | 24 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] |- | 25 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] |- | 26 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] |- | 27 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] |- | 28 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] |- | 29 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] |- | 30 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] |- | 31 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] |- | 32 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] |- | 33 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] |- | 34 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] |- | 35 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] |- | 36 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] |- | 37 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] |- | 38 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] |- | 39 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] |- | 40 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] |- | 41 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] |- | 42 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] |- | 43 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] |- | 44 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] |- | 45 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] |- | 46 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] |- | 47 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] |- | 48 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] |- | 49 || [[User:BotMultichill|<span style="color:gray">BotMultichill</span>]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]] |- | 50 || [[User:PixelBot|<span style="color:gray">PixelBot</span>]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]] |- | 51 || [[User:Loveless|<span style="color:gray">Loveless</span>]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]] |- | 52 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]] |- | 53 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 54 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] {{/end}} ergich57efgwzrbjz2orzhy3pwpupon 4 137601 648413 648368 2026-06-16T12:01:23Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 648413 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:114504}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}} |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35380}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 4 || [[User:Chaoborus|<span style="color:gray">Chaoborus</span>]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25685}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 5 || [[User:Bosogo|<span style="color:gray">Bosogo</span>]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 6 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:13579}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 7 || [[User:Chorobek|Chorobek]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 8 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12812}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11067}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8507}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7965}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7216}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}} |- | 14 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:5946}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 16 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 17 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 18 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4953}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 21 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 22 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4497}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 23 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 24 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 25 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 26 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 27 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 28 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 29 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 30 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 31 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}} |- | 32 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 33 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 34 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3126}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 35 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 36 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 37 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 38 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 39 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2263}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 41 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 42 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|<span style="color:gray">Kairat Zamirbekov</span>]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1600}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 45 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 46 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1441}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 48 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 49 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 50 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 51 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 52 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 53 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1126}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 54 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 55 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 56 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1033}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 57 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 58 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 59 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 60 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 61 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 62 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 63 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:851}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 64 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 65 || [[User:Элдин беги|<span style="color:gray">Элдин беги</span>]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 66 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 67 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}} |- | 68 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 69 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 70 || [[User:Дилдорбек|<span style="color:gray">Дилдорбек</span>]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:698}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 71 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 72 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}} |- | 73 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 74 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}} |- | 75 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 76 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}} |- | 77 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 78 || [[User:Incall|<span style="color:gray">Incall</span>]] || [[Special:Contributions/Incall|{{formatnum:609}}]] || {{Permissions|Incall}} |- | 79 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 80 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 81 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}} |- | 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 83 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 84 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 85 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 86 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 87 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 88 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 89 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}} |- | 90 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 91 || [[User:Makenzis|<span style="color:gray">Makenzis</span>]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:525}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 93 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}} |- | 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 95 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}} |- | 96 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}} |- | 97 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 98 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 99 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 100 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 101 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}} |- | 102 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 103 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}} |- | 104 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 105 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 106 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 107 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}} |- | 108 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 109 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:415}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 110 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 111 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}} |- | 112 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 113 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}} |- | 114 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 115 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 116 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}} |- | 117 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 118 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 119 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 120 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 121 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}} |- | 122 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 123 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 124 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 125 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}} |- | 126 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}} |- | 127 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 128 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 129 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}} |- | 130 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 131 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 132 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 133 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 134 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}} |- | 135 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 136 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}} |- | 137 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 138 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 139 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 140 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 141 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}} |- | 142 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}} |- | 143 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}} |- | 144 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}} |- | 145 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 146 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 147 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 148 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 149 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} |- | 150 || [[User:Janyzak|<span style="color:gray">Janyzak</span>]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}} {{/end}} 5z1cjctt4lmb4xjbbe43sixd43cv3yr 0 150842 648433 641542 2026-06-17T08:24:27Z Artelow 2286 648433 wikitext text/x-wiki {{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:38, 15 март 2026 (UTC)}} {{Валюта |Аталышы = Иран риалы |Расмий аталышы = ریال ایران |Тил коду = fa |ВЖК-ky = Иран риалы |ISO-en = Iranian Rial |ISO-fr = Rial iranien |Сүрөт = 500 IRR 1981 Type 2 Back.jpg |Сүрөт2 = |Жалпы сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы2 = |Эни = |Сүрөт эни = |Сүрөт эни2 = |ISO = IRR |ISO сандык = 364 |ISO2 = |ISO сандык2 = |ISO3 = |ISO сандык3 = |Эмитент = {{Өлкө желеги|Иран}} |Расмий колдонуучулар = |Бейрасмий колдонуучулар = |Турат1 = динар |Шайкештик1 = 100 |Турат2 = |Шайкештик2 = |Турат3 = |Шайкештик3 = |Турат4 = |Шайкештик7 = |Эселик1 = |Шайкештик4 = |Эселик2 = |Шайкештик5 = |Эселик3 = |Шайкештик6 = |Параллелдүү1 = |Параллелдүү2 = |Параллелдүү3 = |Символ = |Аббревиатура = IRR |Белгиленүү = |Монеталар = 50, 100, 250, 500, 1000, 2000, 5000 риал |Банкноттор = 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10&nbsp;000, 20&nbsp;000, 50&nbsp;000, 100&nbsp;000 , 500&nbsp;000, 1&nbsp;000&nbsp;000, 2&nbsp;000&nbsp;000, 5&nbsp;000&nbsp;000 риал |Киргизилди = 1798-жыл (I жолу) <br>1932-жыл (II жолу) |Киргизилди-соңу = |Алмаштырды = |Хроника = |Борбордук банк = Иран Ислам Республикасы борбордук банкы |Борбордук банк_сайт = www.cbi.ir |Басып чыгарат = |Басып чыгарат_сайт = |Акча сарайы = |Акча сарайы_сайт = |Акча сарайы2 = |Акча сарайы_сайт2 = |Курс1 = |Валюта1 = |Курс2 = |Валюта2 = |Курс3 = |Валюта3 = |Курс4 = |Валюта4 = |Курс5 = |Валюта5 = |Курс6 = |Валюта6 = |Дата = |Уики-казына = Money of Iran |Инфляция = 46,1% (сентябрь)<ref>[https://www.amar.org.ir/english/Main-Indicators Statistical Center of Iran > Main Indicators]</ref> |Жыл = 2023 |ШилтемеТобу = a }} '''Иран риалы''' ({{lang-fa|ریال ایران}}) — [[Иран|Ирандын]] расмий акча бирдиги. ISO 4217 стандарты боюнча тамга коду — IRR сандык коду — 364<ref>[https://stat.gov.kg/media/files/513587e9-e759-4920-963a-12e0ea39326e.pdf Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Мамлекеттер аралык валюталар классификатору.]{{ref-ru}}</ref>. Расмий белгиси — '''﷼''', эмитенти — Иран Ислам Республикасы Борбордук банкы. Бир иран риалы 100 динардан турат<ref>{{Cite web|last=|date=2016-05-02|title=Bản đồ tiền tệ: giá trị Việt Nam đồng thấp thứ 2 thế giới|url=https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-20160428235738083.htm|access-date=2023-12-21|website=VietnamFinance|lang=vi|archive-date=2023-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221053730/https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-20160428235738083.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Какая валюта самая дешевая в мире и сколько она стоит|url=https://quote.ru/news/article/679c7cf19a7947d1af466d1d|publisher=РБК|access-date=2025-03-29}}</ref>. == Тарыхы == Риал алгачкы жолу 1798-жылы Ирандын (ал кездеги Персиянын) туунду акча бирдиги катары жүгүртүүгө кирген. Риалдар 1250 динар (майдалануучу бирдик) же 1/8 туман (негизги бирдик) номиналындагы монеталар түрүндө чыгарылган. 1825-жылы риалды чыгаруу токтотулуп<ref name="История риала">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/02/070224_bs_money.shtml|title=История риала|access-date=2008-04-03|archive-date=2007-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070323052457/http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/02/070224_bs_money.shtml|url-status=live}}</ref>, 1932-жылга чейин Ирандын улуттук валютасы персия туманы болгон<ref>{{Cite web|url=http://time-clock.biz/ru/currency/real-iran|title=Иранский риал|access-date=2008-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080808143452/http://time-clock.biz/ru/currency/real-iran|archive-date=2008-08-08|url-status=dead}}</ref>. 1932-жылы «Банк Мелли Иран» алгачкы жолу 5, 10, 20, 50, 100 жана 500 риал номиналындагы банкнотторду басып чыгарган. 1000 риалдык банкноттор 1935-жылы жүгүртүүгө киргизилген. Кийинчерээк Иран өкмөтү 1951-жылы 200 риалдык, ал эми кийинки жылы 5000 жана 10 000 риалдык банкнотторду чыгарган. Бир нече убакыт өткөндөн кийин Ирандын Борбордук банкы айрым банкнотторду чыгарууну токтоткон: 1940-жылы 5 риалдык, ал эми 1960-жылы 10 риалдык банкноттор жүгүртүүдөн чыгарылган. 1993-жылы Борбордук банк риалды толугу менен конвертациялануучу валюта деп жарыялаган. Акыркы жыйырма жылдын ичинде риалдын курсу тынымсыз төмөндөө тенденциясында болгон<ref>{{Cite web|url=http://www.panasia.ru/main/iran/economic/|title=Экономика Ирана|access-date=2008-04-08|archive-date=2008-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080331073036/http://www.panasia.ru/main/iran/economic/|url-status=live}}</ref>, үч жылдын ичинде (2022–2026) иран риалы АКШ долларына карата 200% ашык наркын жоготкон<ref>[https://ru.euronews.com/2025/12/30/v-irane-rekordnyj-obval-riala-i-protesty-naseleniya-opasayushegosya-skachka В Иране рекордный обвал риала и протесты населения, опасающегося скачка цен] [https://www.kommersant.ru/doc/8337281 Иран сбился с курса] // 30.12.2025</ref>. == Монеталар == {| class="wikitable" ! colspan="11" |Учурда жүгүртүүдөгү иран риалынын монеталары |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Диаметр (мм) ! rowspan="2" |Калыңдыгы (мм) ! rowspan="2" |Салмагы (г) ! rowspan="2" |Материал ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү !Дата |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Кыры !Алдыңкы бети !Арткы бети !биринчи чыгарылган |- | | |50 |20.2 мм |1.33 мм |3.5 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Фатима Масуме күмбөзү |2004 |- | | |100 |22.95 мм |1.36 мм |4.6 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Имам Реза күмбөзү |2004 |- | | |250 |18.8 мм |1.56 мм |2.8 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Фейзие мектеби |2009 |- | | |500 |20.8 мм |1.66 мм |3.9 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Шираздагы Саадинин күмбөзү |2009 |- | | |1,000 |23.7 мм |1.9 мм |5.8 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Хажу көпүрөсү |2009 |- | | |2,000 |26.3 мм |1.76 мм |6.8 г |жез никель цинк |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Имам Реза күмбөзү |2010 |- | | |5,000 |29.3 мм |2 мм |10.1 г |жез никель цинк |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Иран Ислам Республикасынын Борбордук банкынын негизделгенинин элүү жылдыгы жазуусу |2010 |} == Банкноттор == == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == {{Азия валюталары}} sqvl2n0zu5cny34chu63m2tx4bvtbxi 648434 648433 2026-06-17T08:30:01Z Artelow 2286 648434 wikitext text/x-wiki {{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:38, 15 март 2026 (UTC)}} {{Валюта |Аталышы = Иран риалы |Расмий аталышы = ریال ایران |Тил коду = fa |ВЖК-ky = Иран риалы |ISO-en = Iranian Rial |ISO-fr = Rial iranien |Сүрөт = 500 IRR 1981 Type 2 Back.jpg |Сүрөт2 = |Жалпы сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы2 = |Эни = |Сүрөт эни = |Сүрөт эни2 = |ISO = IRR |ISO сандык = 364 |ISO2 = |ISO сандык2 = |ISO3 = |ISO сандык3 = |Эмитент = {{Өлкө желеги|Иран}} |Расмий колдонуучулар = |Бейрасмий колдонуучулар = |Турат1 = динар |Шайкештик1 = 100 |Турат2 = |Шайкештик2 = |Турат3 = |Шайкештик3 = |Турат4 = |Шайкештик7 = |Эселик1 = |Шайкештик4 = |Эселик2 = |Шайкештик5 = |Эселик3 = |Шайкештик6 = |Параллелдүү1 = |Параллелдүү2 = |Параллелдүү3 = |Символ = |Аббревиатура = IRR |Белгиленүү = |Монеталар = 50, 100, 250, 500, 1000, 2000, 5000 риал |Банкноттор = 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10&nbsp;000, 20&nbsp;000, 50&nbsp;000, 100&nbsp;000 , 500&nbsp;000, 1&nbsp;000&nbsp;000, 2&nbsp;000&nbsp;000, 5&nbsp;000&nbsp;000 риал |Киргизилди = 1798-жыл (I жолу) <br>1932-жыл (II жолу) |Киргизилди-соңу = |Алмаштырды = |Хроника = |Борбордук банк = Иран Ислам Республикасы борбордук банкы |Борбордук банк_сайт = www.cbi.ir |Басып чыгарат = |Басып чыгарат_сайт = |Акча сарайы = |Акча сарайы_сайт = |Акча сарайы2 = |Акча сарайы_сайт2 = |Курс1 = |Валюта1 = |Курс2 = |Валюта2 = |Курс3 = |Валюта3 = |Курс4 = |Валюта4 = |Курс5 = |Валюта5 = |Курс6 = |Валюта6 = |Дата = |Уики-казына = Money of Iran |Инфляция = 46,1% (сентябрь)<ref>[https://www.amar.org.ir/english/Main-Indicators Statistical Center of Iran > Main Indicators]</ref> |Жыл = 2023 |ШилтемеТобу = a }} '''Иран риалы''' ({{lang-fa|ریال ایران}}) — [[Иран|Ирандын]] расмий акча бирдиги. ISO 4217 стандарты боюнча тамга коду — IRR сандык коду — 364<ref>[https://stat.gov.kg/media/files/513587e9-e759-4920-963a-12e0ea39326e.pdf Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Мамлекеттер аралык валюталар классификатору.]{{ref-ru}}</ref>. Расмий белгиси — '''﷼''', эмитенти — Иран Ислам Республикасы Борбордук банкы. Бир иран риалы 100 динардан турат<ref>{{Cite web|last=|date=2016-05-02|title=Bản đồ tiền tệ: giá trị Việt Nam đồng thấp thứ 2 thế giới|url=https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-20160428235738083.htm|access-date=2023-12-21|website=VietnamFinance|lang=vi|archive-date=2023-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221053730/https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-20160428235738083.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Какая валюта самая дешевая в мире и сколько она стоит|url=https://quote.ru/news/article/679c7cf19a7947d1af466d1d|publisher=РБК|access-date=2025-03-29}}</ref>. == Тарыхы == Риал алгачкы жолу 1798-жылы Ирандын (ал кездеги Персиянын) туунду акча бирдиги катары жүгүртүүгө кирген. Риалдар 1250 динар (майдалануучу бирдик) же 1/8 туман (негизги бирдик) номиналындагы монеталар түрүндө чыгарылган. 1825-жылы риалды чыгаруу токтотулуп<ref name="История риала">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/02/070224_bs_money.shtml|title=История риала|access-date=2008-04-03|archive-date=2007-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070323052457/http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/02/070224_bs_money.shtml|url-status=live}}</ref>, 1932-жылга чейин Ирандын улуттук валютасы персия туманы болгон<ref>{{Cite web|url=http://time-clock.biz/ru/currency/real-iran|title=Иранский риал|access-date=2008-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080808143452/http://time-clock.biz/ru/currency/real-iran|archive-date=2008-08-08|url-status=dead}}</ref>. 1932-жылы «Банк Мелли Иран» алгачкы жолу 5, 10, 20, 50, 100 жана 500 риал номиналындагы банкнотторду басып чыгарган. 1000 риалдык банкноттор 1935-жылы жүгүртүүгө киргизилген. Кийинчерээк Иран өкмөтү 1951-жылы 200 риалдык, ал эми кийинки жылы 5000 жана 10 000 риалдык банкнотторду чыгарган. Бир нече убакыт өткөндөн кийин Ирандын Борбордук банкы айрым банкнотторду чыгарууну токтоткон: 1940-жылы 5 риалдык, ал эми 1960-жылы 10 риалдык банкноттор жүгүртүүдөн чыгарылган. 1993-жылы Борбордук банк риалды толугу менен конвертациялануучу валюта деп жарыялаган. Акыркы жыйырма жылдын ичинде риалдын курсу тынымсыз төмөндөө тенденциясында болгон<ref>{{Cite web|url=http://www.panasia.ru/main/iran/economic/|title=Экономика Ирана|access-date=2008-04-08|archive-date=2008-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080331073036/http://www.panasia.ru/main/iran/economic/|url-status=live}}</ref>, үч жылдын ичинде (2022–2026) иран риалы АКШ долларына карата 200% ашык наркын жоготкон<ref>[https://ru.euronews.com/2025/12/30/v-irane-rekordnyj-obval-riala-i-protesty-naseleniya-opasayushegosya-skachka В Иране рекордный обвал риала и протесты населения, опасающегося скачка цен] [https://www.kommersant.ru/doc/8337281 Иран сбился с курса] // 30.12.2025</ref>. == Монеталар == === Классикалык риал === XVIII кылымдын аягында жана XIX кылымдын башында күмүш монеталар 1⁄8, 1⁄4, 1⁄2 жана 1 риал номиналында чыгарылып турган. === Заманбап риал === 1932-жылы киргизилген экинчи риал валютасынын алгачкы монеталары 1, 2, 5, 10 жана 25 динар, ошондой эле 1⁄2, 1, 2 жана 5 риал номиналында болгон. Алардын ичинен 1⁄2 риалдан 5 риалга чейинки монеталар күмүштөн чегилген. Ошондой эле алгачкы баасы 100 риалга теңелген «пахлави» деп аталган алтын монеталар да чыгарылган. [[File:Achaemenid_coin_daric_420BC_front.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Achaemenid_coin_daric_420BC_front.jpg|thumb|Байыркы Персия империясынын тушунда чыгарылган алтын драхма тыйыны]] 1944-жылы күмүш монеталардын өлчөмү кичирейтилип, эң кичине күмүш тыйын 1 риалдык монета болуп калган. Ошол эле жылы 25 динардан төмөнкү бардык номиналдарды чегүү токтотулган. 1945-жылы күмүштөн жасалган 10 риалдык монеталар жүгүртүүгө киргизилген. 1953-жылы күмүш монеталарды чегүү толугу менен токтотулуп, эң кичине номинал 50 динар болуп калган. Ал эми 20 риалдык монеталар 1972-жылы колдонууга кирген. Ислам революциясынан кийин монеталардын дизайнынан шахтын сүрөтүн алып салуу үчүн өзгөртүүлөр киргизилген, бирок алардын өлчөмдөрү менен курамы дароо өзгөргөн эмес. 50 динардык монеталар 1979-жылы гана чегилген, ал эми 50 риалдык монеталар 1980-жылы жүгүртүүгө киргизилген. 1992-жылы монеталардын жаңы сериясы жарык көрүп, анда өлчөмү кичирээк 1, 5, 10 жана 50 риалдык монеталар жана жаңы 100 риалдык монеталар пайда болгон. Кийинки жылы 250 риалдык монеталар киргизилген. 2004-жылы 50, 100 жана 250 риалдык монеталардын өлчөмдөрү дагы кичирейтилип, 500 риалдык монеталар жүгүртүүгө кошулган. 2009-жылы 250 жана 500 риалдык монеталардын жаңы, кичирээк түрлөрү жана жаңы 1 000 риалдык номинал сунушталган. Ал эми 2010-жылы 2 000 жана 5 000 риалдык монеталар чыгарылган. === Санариптик риал === Санариптик риал (ошондой эле Крипто риал же Ирандын улуттук валютасы деп аталат) — Иран Ислам Республикасынын Борбордук банкынын 2021-жылдагы билдирүүсүнө ылайык түзүлгөн валютанын түрү. Аны чыгаруу заманбап риалдын негизине таянат<ref name="dnbinfo">{{cite web|title=The Central Bank of Iran delves into Digital Rial|url=https://www.cbi.ir/showitem/21652.aspx|website=cbi.ir|year=2021|format=ASPX}}</ref>. === Учурдагы серия === {| class="wikitable" ! colspan="11" |Учурда жүгүртүүдөгү иран риалынын монеталары |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Диаметр (мм) ! rowspan="2" |Калыңдыгы (мм) ! rowspan="2" |Салмагы (г) ! rowspan="2" |Материал ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү !Дата |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Кыры !Алдыңкы бети !Арткы бети !биринчи чыгарылган |- | | |50 |20.2 мм |1.33 мм |3.5 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Фатима Масуме күмбөзү |2004 |- | | |100 |22.95 мм |1.36 мм |4.6 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Имам Реза күмбөзү |2004 |- | | |250 |18.8 мм |1.56 мм |2.8 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Фейзие мектеби |2009 |- | | |500 |20.8 мм |1.66 мм |3.9 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Шираздагы Саадинин күмбөзү |2009 |- | | |1,000 |23.7 мм |1.9 мм |5.8 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Хажу көпүрөсү |2009 |- | | |2,000 |26.3 мм |1.76 мм |6.8 г |жез никель цинк |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Имам Реза күмбөзү |2010 |- | | |5,000 |29.3 мм |2 мм |10.1 г |жез никель цинк |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Иран Ислам Республикасынын Борбордук банкынын негизделгенинин элүү жылдыгы жазуусу |2010 |} == Банкноттор == == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == {{Азия валюталары}} 3484uhuqnuoh5kq9ia2yse3i0imm24p 648437 648434 2026-06-17T09:13:31Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648437 wikitext text/x-wiki {{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:38, 15 март 2026 (UTC)}} {{Валюта |Аталышы = Иран риалы |Расмий аталышы = ریال ایران |Тил коду = fa |ВЖК-ky = Иран риалы |ISO-en = Iranian Rial |ISO-fr = Rial iranien |Сүрөт = 500 IRR 1981 Type 2 Back.jpg |Сүрөт2 = |Жалпы сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы2 = |Эни = |Сүрөт эни = |Сүрөт эни2 = |ISO = IRR |ISO сандык = 364 |ISO2 = |ISO сандык2 = |ISO3 = |ISO сандык3 = |Эмитент = {{Өлкө желеги|Иран}} |Расмий колдонуучулар = |Бейрасмий колдонуучулар = |Турат1 = динар |Шайкештик1 = 100 |Турат2 = |Шайкештик2 = |Турат3 = |Шайкештик3 = |Турат4 = |Шайкештик7 = |Эселик1 = |Шайкештик4 = |Эселик2 = |Шайкештик5 = |Эселик3 = |Шайкештик6 = |Параллелдүү1 = |Параллелдүү2 = |Параллелдүү3 = |Символ = |Аббревиатура = IRR |Белгиленүү = |Монеталар = 50, 100, 250, 500, 1000, 2000, 5000 риал |Банкноттор = 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10&nbsp;000, 20&nbsp;000, 50&nbsp;000, 100&nbsp;000 , 500&nbsp;000, 1&nbsp;000&nbsp;000, 2&nbsp;000&nbsp;000, 5&nbsp;000&nbsp;000 риал |Киргизилди = 1798-жыл (I жолу) <br>1932-жыл (II жолу) |Киргизилди-соңу = |Алмаштырды = |Хроника = |Борбордук банк = Иран Ислам Республикасы борбордук банкы |Борбордук банк_сайт = www.cbi.ir |Басып чыгарат = |Басып чыгарат_сайт = |Акча сарайы = |Акча сарайы_сайт = |Акча сарайы2 = |Акча сарайы_сайт2 = |Курс1 = |Валюта1 = |Курс2 = |Валюта2 = |Курс3 = |Валюта3 = |Курс4 = |Валюта4 = |Курс5 = |Валюта5 = |Курс6 = |Валюта6 = |Дата = |Уики-казына = Money of Iran |Инфляция = 46,1% (сентябрь)<ref>[https://www.amar.org.ir/english/Main-Indicators Statistical Center of Iran > Main Indicators]</ref> |Жыл = 2023 |ШилтемеТобу = a }} '''Иран риалы''' ({{lang-fa|ریال ایران}}) — [[Иран|Ирандын]] расмий акча бирдиги. ISO 4217 стандарты боюнча тамга коду — IRR сандык коду — 364<ref>[https://stat.gov.kg/media/files/513587e9-e759-4920-963a-12e0ea39326e.pdf Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Мамлекеттер аралык валюталар классификатору.]{{ref-ru}}</ref>. Расмий белгиси — '''﷼''', эмитенти — Иран Ислам Республикасы Борбордук банкы. Бир иран риалы 100 динардан турат<ref>{{Cite web|last=|date=2016-05-02|title=Bản đồ tiền tệ: giá trị Việt Nam đồng thấp thứ 2 thế giới|url=https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-20160428235738083.htm|access-date=2023-12-21|website=VietnamFinance|lang=vi|archive-date=2023-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221053730/https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-20160428235738083.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Какая валюта самая дешевая в мире и сколько она стоит|url=https://quote.ru/news/article/679c7cf19a7947d1af466d1d|publisher=РБК|access-date=2025-03-29}}</ref>. == Тарыхы == Риал алгачкы жолу 1798-жылы Ирандын (ал кездеги Персиянын) туунду акча бирдиги катары жүгүртүүгө кирген. Риалдар 1250 динар (майдалануучу бирдик) же 1/8 туман (негизги бирдик) номиналындагы монеталар түрүндө чыгарылган. 1825-жылы риалды чыгаруу токтотулуп<ref name="История риала">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/02/070224_bs_money.shtml|title=История риала|access-date=2008-04-03|archive-date=2007-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070323052457/http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/02/070224_bs_money.shtml|url-status=live}}</ref>, 1932-жылга чейин Ирандын улуттук валютасы персия туманы болгон<ref>{{Cite web|url=http://time-clock.biz/ru/currency/real-iran|title=Иранский риал|access-date=2008-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080808143452/http://time-clock.biz/ru/currency/real-iran|archive-date=2008-08-08|url-status=dead}}</ref>. 1932-жылы «Банк Мелли Иран» алгачкы жолу 5, 10, 20, 50, 100 жана 500 риал номиналындагы банкнотторду басып чыгарган. 1000 риалдык банкноттор 1935-жылы жүгүртүүгө киргизилген. Кийинчерээк Иран өкмөтү 1951-жылы 200 риалдык, ал эми кийинки жылы 5000 жана 10 000 риалдык банкнотторду чыгарган. Бир нече убакыт өткөндөн кийин Ирандын Борбордук банкы айрым банкнотторду чыгарууну токтоткон: 1940-жылы 5 риалдык, ал эми 1960-жылы 10 риалдык банкноттор жүгүртүүдөн чыгарылган. 1993-жылы Борбордук банк риалды толугу менен конвертациялануучу валюта деп жарыялаган. Акыркы жыйырма жылдын ичинде риалдын курсу тынымсыз төмөндөө тенденциясында болгон<ref>{{Cite web|url=http://www.panasia.ru/main/iran/economic/|title=Экономика Ирана|access-date=2008-04-08|archive-date=2008-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080331073036/http://www.panasia.ru/main/iran/economic/|url-status=live|accessdate=2026-06-17|archivedate=2008-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080331073036/http://www.panasia.ru/main/iran/economic/}}</ref>, үч жылдын ичинде (2022–2026) иран риалы АКШ долларына карата 200% ашык наркын жоготкон<ref>[https://ru.euronews.com/2025/12/30/v-irane-rekordnyj-obval-riala-i-protesty-naseleniya-opasayushegosya-skachka В Иране рекордный обвал риала и протесты населения, опасающегося скачка цен] [https://www.kommersant.ru/doc/8337281 Иран сбился с курса] // 30.12.2025</ref>. == Монеталар == === Классикалык риал === XVIII кылымдын аягында жана XIX кылымдын башында күмүш монеталар 1⁄8, 1⁄4, 1⁄2 жана 1 риал номиналында чыгарылып турган. === Заманбап риал === 1932-жылы киргизилген экинчи риал валютасынын алгачкы монеталары 1, 2, 5, 10 жана 25 динар, ошондой эле 1⁄2, 1, 2 жана 5 риал номиналында болгон. Алардын ичинен 1⁄2 риалдан 5 риалга чейинки монеталар күмүштөн чегилген. Ошондой эле алгачкы баасы 100 риалга теңелген «пахлави» деп аталган алтын монеталар да чыгарылган. [[File:Achaemenid_coin_daric_420BC_front.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Achaemenid_coin_daric_420BC_front.jpg|thumb|Байыркы Персия империясынын тушунда чыгарылган алтын драхма тыйыны]] 1944-жылы күмүш монеталардын өлчөмү кичирейтилип, эң кичине күмүш тыйын 1 риалдык монета болуп калган. Ошол эле жылы 25 динардан төмөнкү бардык номиналдарды чегүү токтотулган. 1945-жылы күмүштөн жасалган 10 риалдык монеталар жүгүртүүгө киргизилген. 1953-жылы күмүш монеталарды чегүү толугу менен токтотулуп, эң кичине номинал 50 динар болуп калган. Ал эми 20 риалдык монеталар 1972-жылы колдонууга кирген. Ислам революциясынан кийин монеталардын дизайнынан шахтын сүрөтүн алып салуу үчүн өзгөртүүлөр киргизилген, бирок алардын өлчөмдөрү менен курамы дароо өзгөргөн эмес. 50 динардык монеталар 1979-жылы гана чегилген, ал эми 50 риалдык монеталар 1980-жылы жүгүртүүгө киргизилген. 1992-жылы монеталардын жаңы сериясы жарык көрүп, анда өлчөмү кичирээк 1, 5, 10 жана 50 риалдык монеталар жана жаңы 100 риалдык монеталар пайда болгон. Кийинки жылы 250 риалдык монеталар киргизилген. 2004-жылы 50, 100 жана 250 риалдык монеталардын өлчөмдөрү дагы кичирейтилип, 500 риалдык монеталар жүгүртүүгө кошулган. 2009-жылы 250 жана 500 риалдык монеталардын жаңы, кичирээк түрлөрү жана жаңы 1 000 риалдык номинал сунушталган. Ал эми 2010-жылы 2 000 жана 5 000 риалдык монеталар чыгарылган. === Санариптик риал === Санариптик риал (ошондой эле Крипто риал же Ирандын улуттук валютасы деп аталат) — Иран Ислам Республикасынын Борбордук банкынын 2021-жылдагы билдирүүсүнө ылайык түзүлгөн валютанын түрү. Аны чыгаруу заманбап риалдын негизине таянат<ref name="dnbinfo">{{cite web|title=The Central Bank of Iran delves into Digital Rial|url=https://www.cbi.ir/showitem/21652.aspx|website=cbi.ir|year=2021|format=ASPX}}</ref>. === Учурдагы серия === {| class="wikitable" ! colspan="11" |Учурда жүгүртүүдөгү иран риалынын монеталары |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Диаметр (мм) ! rowspan="2" |Калыңдыгы (мм) ! rowspan="2" |Салмагы (г) ! rowspan="2" |Материал ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү !Дата |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Кыры !Алдыңкы бети !Арткы бети !биринчи чыгарылган |- | | |50 |20.2 мм |1.33 мм |3.5 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Фатима Масуме күмбөзү |2004 |- | | |100 |22.95 мм |1.36 мм |4.6 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Имам Реза күмбөзү |2004 |- | | |250 |18.8 мм |1.56 мм |2.8 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Фейзие мектеби |2009 |- | | |500 |20.8 мм |1.66 мм |3.9 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Шираздагы Саадинин күмбөзү |2009 |- | | |1,000 |23.7 мм |1.9 мм |5.8 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Хажу көпүрөсү |2009 |- | | |2,000 |26.3 мм |1.76 мм |6.8 г |жез никель цинк |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Имам Реза күмбөзү |2010 |- | | |5,000 |29.3 мм |2 мм |10.1 г |жез никель цинк |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Иран Ислам Республикасынын Борбордук банкынын негизделгенинин элүү жылдыгы жазуусу |2010 |} == Банкноттор == == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == {{Азия валюталары}} s0nwh5942uvbtfc0japmkzz8ta00cqa 648441 648437 2026-06-17T10:15:24Z Artelow 2286 /* Банкноттор */ 648441 wikitext text/x-wiki {{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:38, 15 март 2026 (UTC)}} {{Валюта |Аталышы = Иран риалы |Расмий аталышы = ریال ایران |Тил коду = fa |ВЖК-ky = Иран риалы |ISO-en = Iranian Rial |ISO-fr = Rial iranien |Сүрөт = 500 IRR 1981 Type 2 Back.jpg |Сүрөт2 = |Жалпы сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы2 = |Эни = |Сүрөт эни = |Сүрөт эни2 = |ISO = IRR |ISO сандык = 364 |ISO2 = |ISO сандык2 = |ISO3 = |ISO сандык3 = |Эмитент = {{Өлкө желеги|Иран}} |Расмий колдонуучулар = |Бейрасмий колдонуучулар = |Турат1 = динар |Шайкештик1 = 100 |Турат2 = |Шайкештик2 = |Турат3 = |Шайкештик3 = |Турат4 = |Шайкештик7 = |Эселик1 = |Шайкештик4 = |Эселик2 = |Шайкештик5 = |Эселик3 = |Шайкештик6 = |Параллелдүү1 = |Параллелдүү2 = |Параллелдүү3 = |Символ = |Аббревиатура = IRR |Белгиленүү = |Монеталар = 50, 100, 250, 500, 1000, 2000, 5000 риал |Банкноттор = 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10&nbsp;000, 20&nbsp;000, 50&nbsp;000, 100&nbsp;000 , 500&nbsp;000, 1&nbsp;000&nbsp;000, 2&nbsp;000&nbsp;000, 5&nbsp;000&nbsp;000 риал |Киргизилди = 1798-жыл (I жолу) <br>1932-жыл (II жолу) |Киргизилди-соңу = |Алмаштырды = |Хроника = |Борбордук банк = Иран Ислам Республикасы борбордук банкы |Борбордук банк_сайт = www.cbi.ir |Басып чыгарат = |Басып чыгарат_сайт = |Акча сарайы = |Акча сарайы_сайт = |Акча сарайы2 = |Акча сарайы_сайт2 = |Курс1 = |Валюта1 = |Курс2 = |Валюта2 = |Курс3 = |Валюта3 = |Курс4 = |Валюта4 = |Курс5 = |Валюта5 = |Курс6 = |Валюта6 = |Дата = |Уики-казына = Money of Iran |Инфляция = 46,1% (сентябрь)<ref>[https://www.amar.org.ir/english/Main-Indicators Statistical Center of Iran > Main Indicators]</ref> |Жыл = 2023 |ШилтемеТобу = a }} '''Иран риалы''' ({{lang-fa|ریال ایران}}) — [[Иран|Ирандын]] расмий акча бирдиги. ISO 4217 стандарты боюнча тамга коду — IRR сандык коду — 364<ref>[https://stat.gov.kg/media/files/513587e9-e759-4920-963a-12e0ea39326e.pdf Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Мамлекеттер аралык валюталар классификатору.]{{ref-ru}}</ref>. Расмий белгиси — '''﷼''', эмитенти — Иран Ислам Республикасы Борбордук банкы. Бир иран риалы 100 динардан турат<ref>{{Cite web|last=|date=2016-05-02|title=Bản đồ tiền tệ: giá trị Việt Nam đồng thấp thứ 2 thế giới|url=https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-20160428235738083.htm|access-date=2023-12-21|website=VietnamFinance|lang=vi|archive-date=2023-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221053730/https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-20160428235738083.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Какая валюта самая дешевая в мире и сколько она стоит|url=https://quote.ru/news/article/679c7cf19a7947d1af466d1d|publisher=РБК|access-date=2025-03-29}}</ref>. == Тарыхы == Риал алгачкы жолу 1798-жылы Ирандын (ал кездеги Персиянын) туунду акча бирдиги катары жүгүртүүгө кирген. Риалдар 1250 динар (майдалануучу бирдик) же 1/8 туман (негизги бирдик) номиналындагы монеталар түрүндө чыгарылган. 1825-жылы риалды чыгаруу токтотулуп<ref name="История риала">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/02/070224_bs_money.shtml|title=История риала|access-date=2008-04-03|archive-date=2007-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070323052457/http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/02/070224_bs_money.shtml|url-status=live}}</ref>, 1932-жылга чейин Ирандын улуттук валютасы персия туманы болгон<ref>{{Cite web|url=http://time-clock.biz/ru/currency/real-iran|title=Иранский риал|access-date=2008-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080808143452/http://time-clock.biz/ru/currency/real-iran|archive-date=2008-08-08|url-status=dead}}</ref>. 1932-жылы «Банк Мелли Иран» алгачкы жолу 5, 10, 20, 50, 100 жана 500 риал номиналындагы банкнотторду басып чыгарган. 1000 риалдык банкноттор 1935-жылы жүгүртүүгө киргизилген. Кийинчерээк Иран өкмөтү 1951-жылы 200 риалдык, ал эми кийинки жылы 5000 жана 10 000 риалдык банкнотторду чыгарган. Бир нече убакыт өткөндөн кийин Ирандын Борбордук банкы айрым банкнотторду чыгарууну токтоткон: 1940-жылы 5 риалдык, ал эми 1960-жылы 10 риалдык банкноттор жүгүртүүдөн чыгарылган. 1993-жылы Борбордук банк риалды толугу менен конвертациялануучу валюта деп жарыялаган. Акыркы жыйырма жылдын ичинде риалдын курсу тынымсыз төмөндөө тенденциясында болгон<ref>{{Cite web|url=http://www.panasia.ru/main/iran/economic/|title=Экономика Ирана|access-date=2008-04-08|archive-date=2008-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080331073036/http://www.panasia.ru/main/iran/economic/|url-status=live|accessdate=2026-06-17|archivedate=2008-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080331073036/http://www.panasia.ru/main/iran/economic/}}</ref>, үч жылдын ичинде (2022–2026) иран риалы АКШ долларына карата 200% ашык наркын жоготкон<ref>[https://ru.euronews.com/2025/12/30/v-irane-rekordnyj-obval-riala-i-protesty-naseleniya-opasayushegosya-skachka В Иране рекордный обвал риала и протесты населения, опасающегося скачка цен] [https://www.kommersant.ru/doc/8337281 Иран сбился с курса] // 30.12.2025</ref>. == Монеталар == === Классикалык риал === XVIII кылымдын аягында жана XIX кылымдын башында күмүш монеталар 1⁄8, 1⁄4, 1⁄2 жана 1 риал номиналында чыгарылып турган. === Заманбап риал === 1932-жылы киргизилген экинчи риал валютасынын алгачкы монеталары 1, 2, 5, 10 жана 25 динар, ошондой эле 1⁄2, 1, 2 жана 5 риал номиналында болгон. Алардын ичинен 1⁄2 риалдан 5 риалга чейинки монеталар күмүштөн чегилген. Ошондой эле алгачкы баасы 100 риалга теңелген «пахлави» деп аталган алтын монеталар да чыгарылган. [[File:Achaemenid_coin_daric_420BC_front.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Achaemenid_coin_daric_420BC_front.jpg|thumb|Байыркы Персия империясынын тушунда чыгарылган алтын драхма тыйыны]] 1944-жылы күмүш монеталардын өлчөмү кичирейтилип, эң кичине күмүш тыйын 1 риалдык монета болуп калган. Ошол эле жылы 25 динардан төмөнкү бардык номиналдарды чегүү токтотулган. 1945-жылы күмүштөн жасалган 10 риалдык монеталар жүгүртүүгө киргизилген. 1953-жылы күмүш монеталарды чегүү толугу менен токтотулуп, эң кичине номинал 50 динар болуп калган. Ал эми 20 риалдык монеталар 1972-жылы колдонууга кирген. Ислам революциясынан кийин монеталардын дизайнынан шахтын сүрөтүн алып салуу үчүн өзгөртүүлөр киргизилген, бирок алардын өлчөмдөрү менен курамы дароо өзгөргөн эмес. 50 динардык монеталар 1979-жылы гана чегилген, ал эми 50 риалдык монеталар 1980-жылы жүгүртүүгө киргизилген. 1992-жылы монеталардын жаңы сериясы жарык көрүп, анда өлчөмү кичирээк 1, 5, 10 жана 50 риалдык монеталар жана жаңы 100 риалдык монеталар пайда болгон. Кийинки жылы 250 риалдык монеталар киргизилген. 2004-жылы 50, 100 жана 250 риалдык монеталардын өлчөмдөрү дагы кичирейтилип, 500 риалдык монеталар жүгүртүүгө кошулган. 2009-жылы 250 жана 500 риалдык монеталардын жаңы, кичирээк түрлөрү жана жаңы 1 000 риалдык номинал сунушталган. Ал эми 2010-жылы 2 000 жана 5 000 риалдык монеталар чыгарылган. === Санариптик риал === Санариптик риал (ошондой эле Крипто риал же Ирандын улуттук валютасы деп аталат) — Иран Ислам Республикасынын Борбордук банкынын 2021-жылдагы билдирүүсүнө ылайык түзүлгөн валютанын түрү. Аны чыгаруу заманбап риалдын негизине таянат<ref name="dnbinfo">{{cite web|title=The Central Bank of Iran delves into Digital Rial|url=https://www.cbi.ir/showitem/21652.aspx|website=cbi.ir|year=2021|format=ASPX}}</ref>. === Учурдагы серия === {| class="wikitable" ! colspan="11" |Учурда жүгүртүүдөгү иран риалынын монеталары |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Диаметр (мм) ! rowspan="2" |Калыңдыгы (мм) ! rowspan="2" |Салмагы (г) ! rowspan="2" |Материал ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү !Дата |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Кыры !Алдыңкы бети !Арткы бети !биринчи чыгарылган |- | | |50 |20.2 мм |1.33 мм |3.5 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Фатима Масуме күмбөзү |2004 |- | | |100 |22.95 мм |1.36 мм |4.6 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Имам Реза күмбөзү |2004 |- | | |250 |18.8 мм |1.56 мм |2.8 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Фейзие мектеби |2009 |- | | |500 |20.8 мм |1.66 мм |3.9 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Шираздагы Саадинин күмбөзү |2009 |- | | |1,000 |23.7 мм |1.9 мм |5.8 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Хажу көпүрөсү |2009 |- | | |2,000 |26.3 мм |1.76 мм |6.8 г |жез никель цинк |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Имам Реза күмбөзү |2010 |- | | |5,000 |29.3 мм |2 мм |10.1 г |жез никель цинк |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Иран Ислам Республикасынын Борбордук банкынын негизделгенинин элүү жылдыгы жазуусу |2010 |} == Банкноттор == 1932-жылы «Банк Мелли Иран» тарабынан 5, 10, 20, 50, 100 жана 500 риал номиналындагы кагаз акчалар (банкноттор) чыгарылган. 1935-жылы 1 000 риалдык банкноттор жүгүртүүгө киргизилсе, кийинчерээк 1951-жылы 200 риалдык, ал эми 1952-жылы 5 000 жана 10 000 риалдык банкноттор кошулган. 5 риалдык банкноттор акыркы жолу 1940-жылдары басылып, 10 риалдык кагаз акчалар 1960-жылдары жүгүртүүдөн чыгарылган. 1961-жылы кагаз акчаларды басып чыгаруу укугу Ирандын Борбордук банкына өткөн. 1979-жылы Ислам революциясынан кийин, Ирандын шахтын сүрөтү түшүрүлгөн банкнотторундагы анын жүзүн жашыруу үчүн атайын мөөрлөр (штамптар) басылып, бузулган. Ислам Республикасынын алгачкы расмий чыгарылыштары 100, 200, 500, 1 000, 5 000 жана 10 000 риал номиналында болгон. Ал эми 2000 риалдык банкноттор 1986-жылы колдонууга киргизилген. Бул банкноттор Ирандын Борбордук банкы тарабынан чыгарылат жана алардын ар биринде Борбордук банктын төрагасынын кол тамгасы болот. Азыркы учурда 100, 200 жана 500 риалдык банкноттор жүгүртүүдө өтө сейрек кездешет; дүкөнчүлөр көнүмшүш адат катары калдык акчанын акыркы 500 риалынын ордуна чакан сагыз пакеттерин беришет. Күнүмдүк муктаждыктар үчүн адамдар өздөрү менен бирге 100 000 риалдык банкноттордун таңгактарын алып жүрүшөт. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == {{Азия валюталары}} lfq6yx2a8dwpuudin6lwhgmrybnykzy 648442 648441 2026-06-17T10:23:28Z Artelow 2286 648442 wikitext text/x-wiki {{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:38, 15 март 2026 (UTC)}} {{Валюта |Аталышы = Иран риалы |Расмий аталышы = ریال ایران |Тил коду = fa |ВЖК-ky = Иран риалы |ISO-en = Iranian Rial |ISO-fr = Rial iranien |Сүрөт = 500 IRR 1981 Type 2 Back.jpg |Сүрөт2 = |Жалпы сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы2 = |Эни = |Сүрөт эни = |Сүрөт эни2 = |ISO = IRR |ISO сандык = 364 |ISO2 = |ISO сандык2 = |ISO3 = |ISO сандык3 = |Эмитент = {{Өлкө желеги|Иран}} |Расмий колдонуучулар = |Бейрасмий колдонуучулар = |Турат1 = динар |Шайкештик1 = 100 |Турат2 = |Шайкештик2 = |Турат3 = |Шайкештик3 = |Турат4 = |Шайкештик7 = |Эселик1 = |Шайкештик4 = |Эселик2 = |Шайкештик5 = |Эселик3 = |Шайкештик6 = |Параллелдүү1 = |Параллелдүү2 = |Параллелдүү3 = |Символ = |Аббревиатура = IRR |Белгиленүү = |Монеталар = 50, 100, 250, 500, 1000, 2000, 5000 риал |Банкноттор = 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10&nbsp;000, 20&nbsp;000, 50&nbsp;000, 100&nbsp;000 , 500&nbsp;000, 1&nbsp;000&nbsp;000, 2&nbsp;000&nbsp;000, 5&nbsp;000&nbsp;000 риал |Киргизилди = 1798-жыл (I жолу) <br>1932-жыл (II жолу) |Киргизилди-соңу = |Алмаштырды = |Хроника = |Борбордук банк = Иран Ислам Республикасы борбордук банкы |Борбордук банк_сайт = www.cbi.ir |Басып чыгарат = |Басып чыгарат_сайт = |Акча сарайы = |Акча сарайы_сайт = |Акча сарайы2 = |Акча сарайы_сайт2 = |Курс1 = |Валюта1 = |Курс2 = |Валюта2 = |Курс3 = |Валюта3 = |Курс4 = |Валюта4 = |Курс5 = |Валюта5 = |Курс6 = |Валюта6 = |Дата = |Уики-казына = Money of Iran |Инфляция = 46,1% (сентябрь)<ref>[https://www.amar.org.ir/english/Main-Indicators Statistical Center of Iran > Main Indicators]</ref> |Жыл = 2023 |ШилтемеТобу = a }} '''Иран риалы''' ({{lang-fa|ریال ایران}}) — [[Иран|Ирандын]] расмий акча бирдиги. ISO 4217 стандарты боюнча тамга коду — IRR сандык коду — 364<ref>[https://stat.gov.kg/media/files/513587e9-e759-4920-963a-12e0ea39326e.pdf Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Мамлекеттер аралык валюталар классификатору.]{{ref-ru}}</ref>. Расмий белгиси — '''﷼''', эмитенти — Иран Ислам Республикасы Борбордук банкы. Бир иран риалы 100 динардан турат<ref>{{Cite web|last=|date=2016-05-02|title=Bản đồ tiền tệ: giá trị Việt Nam đồng thấp thứ 2 thế giới|url=https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-20160428235738083.htm|access-date=2023-12-21|website=VietnamFinance|lang=vi|archive-date=2023-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221053730/https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-20160428235738083.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Какая валюта самая дешевая в мире и сколько она стоит|url=https://quote.ru/news/article/679c7cf19a7947d1af466d1d|publisher=РБК|access-date=2025-03-29}}</ref>. == Тарыхы == Риал алгачкы жолу 1798-жылы Ирандын (ал кездеги Персиянын) туунду акча бирдиги катары жүгүртүүгө кирген. Риалдар 1250 динар (майдалануучу бирдик) же 1/8 туман (негизги бирдик) номиналындагы монеталар түрүндө чыгарылган. 1825-жылы риалды чыгаруу токтотулуп<ref name="История риала">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/02/070224_bs_money.shtml|title=История риала|access-date=2008-04-03|archive-date=2007-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070323052457/http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/02/070224_bs_money.shtml|url-status=live}}</ref>, 1932-жылга чейин Ирандын улуттук валютасы персия туманы болгон<ref>{{Cite web|url=http://time-clock.biz/ru/currency/real-iran|title=Иранский риал|access-date=2008-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080808143452/http://time-clock.biz/ru/currency/real-iran|archive-date=2008-08-08|url-status=dead}}</ref>. 1932-жылы «Банк Мелли Иран» алгачкы жолу 5, 10, 20, 50, 100 жана 500 риал номиналындагы банкнотторду басып чыгарган. 1000 риалдык банкноттор 1935-жылы жүгүртүүгө киргизилген. Кийинчерээк Иран өкмөтү 1951-жылы 200 риалдык, ал эми кийинки жылы 5000 жана 10 000 риалдык банкнотторду чыгарган. Бир нече убакыт өткөндөн кийин Ирандын Борбордук банкы айрым банкнотторду чыгарууну токтоткон: 1940-жылы 5 риалдык, ал эми 1960-жылы 10 риалдык банкноттор жүгүртүүдөн чыгарылган. 1993-жылы Борбордук банк риалды толугу менен конвертациялануучу валюта деп жарыялаган. Акыркы жыйырма жылдын ичинде риалдын курсу тынымсыз төмөндөө тенденциясында болгон<ref>{{Cite web|url=http://www.panasia.ru/main/iran/economic/|title=Экономика Ирана|access-date=2008-04-08|archive-date=2008-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080331073036/http://www.panasia.ru/main/iran/economic/|url-status=live|accessdate=2026-06-17|archivedate=2008-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080331073036/http://www.panasia.ru/main/iran/economic/}}</ref>, үч жылдын ичинде (2022–2026) иран риалы АКШ долларына карата 200% ашык наркын жоготкон<ref>[https://ru.euronews.com/2025/12/30/v-irane-rekordnyj-obval-riala-i-protesty-naseleniya-opasayushegosya-skachka В Иране рекордный обвал риала и протесты населения, опасающегося скачка цен] [https://www.kommersant.ru/doc/8337281 Иран сбился с курса] // 30.12.2025</ref>. == Монеталар == === Классикалык риал === XVIII кылымдын аягында жана XIX кылымдын башында күмүш монеталар 1⁄8, 1⁄4, 1⁄2 жана 1 риал номиналында чыгарылып турган. === Заманбап риал === 1932-жылы киргизилген экинчи риал валютасынын алгачкы монеталары 1, 2, 5, 10 жана 25 динар, ошондой эле 1⁄2, 1, 2 жана 5 риал номиналында болгон. Алардын ичинен 1⁄2 риалдан 5 риалга чейинки монеталар күмүштөн чегилген. Ошондой эле алгачкы баасы 100 риалга теңелген «пахлави» деп аталган алтын монеталар да чыгарылган. [[File:Achaemenid_coin_daric_420BC_front.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Achaemenid_coin_daric_420BC_front.jpg|thumb|Байыркы Персия империясынын тушунда чыгарылган алтын драхма тыйыны]] 1944-жылы күмүш монеталардын өлчөмү кичирейтилип, эң кичине күмүш тыйын 1 риалдык монета болуп калган. Ошол эле жылы 25 динардан төмөнкү бардык номиналдарды чегүү токтотулган. 1945-жылы күмүштөн жасалган 10 риалдык монеталар жүгүртүүгө киргизилген. 1953-жылы күмүш монеталарды чегүү толугу менен токтотулуп, эң кичине номинал 50 динар болуп калган. Ал эми 20 риалдык монеталар 1972-жылы колдонууга кирген. Ислам революциясынан кийин монеталардын дизайнынан шахтын сүрөтүн алып салуу үчүн өзгөртүүлөр киргизилген, бирок алардын өлчөмдөрү менен курамы дароо өзгөргөн эмес. 50 динардык монеталар 1979-жылы гана чегилген, ал эми 50 риалдык монеталар 1980-жылы жүгүртүүгө киргизилген. 1992-жылы монеталардын жаңы сериясы жарык көрүп, анда өлчөмү кичирээк 1, 5, 10 жана 50 риалдык монеталар жана жаңы 100 риалдык монеталар пайда болгон. Кийинки жылы 250 риалдык монеталар киргизилген. 2004-жылы 50, 100 жана 250 риалдык монеталардын өлчөмдөрү дагы кичирейтилип, 500 риалдык монеталар жүгүртүүгө кошулган. 2009-жылы 250 жана 500 риалдык монеталардын жаңы, кичирээк түрлөрү жана жаңы 1 000 риалдык номинал сунушталган. Ал эми 2010-жылы 2 000 жана 5 000 риалдык монеталар чыгарылган. === Санариптик риал === Санариптик риал (ошондой эле Крипто риал же Ирандын улуттук валютасы деп аталат) — Иран Ислам Республикасынын Борбордук банкынын 2021-жылдагы билдирүүсүнө ылайык түзүлгөн валютанын түрү. Аны чыгаруу заманбап риалдын негизине таянат<ref name="dnbinfo">{{cite web|title=The Central Bank of Iran delves into Digital Rial|url=https://www.cbi.ir/showitem/21652.aspx|website=cbi.ir|year=2021|format=ASPX}}</ref>. === Учурдагы серия === {| class="wikitable" ! colspan="11" |Учурда жүгүртүүдөгү иран риалынын монеталары |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Диаметр (мм) ! rowspan="2" |Калыңдыгы (мм) ! rowspan="2" |Салмагы (г) ! rowspan="2" |Материал ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү !Дата |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Кыры !Алдыңкы бети !Арткы бети !биринчи чыгарылган |- | | |50 |20.2 мм |1.33 мм |3.5 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Фатима Масуме күмбөзү |2004 |- | | |100 |22.95 мм |1.36 мм |4.6 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Имам Реза күмбөзү |2004 |- | | |250 |18.8 мм |1.56 мм |2.8 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Фейзие мектеби |2009 |- | | |500 |20.8 мм |1.66 мм |3.9 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Шираздагы Саадинин күмбөзү |2009 |- | | |1,000 |23.7 мм |1.9 мм |5.8 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Хажу көпүрөсү |2009 |- | | |2,000 |26.3 мм |1.76 мм |6.8 г |жез никель цинк |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Имам Реза күмбөзү |2010 |- | | |5,000 |29.3 мм |2 мм |10.1 г |жез никель цинк |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Иран Ислам Республикасынын Борбордук банкынын негизделгенинин элүү жылдыгы жазуусу |2010 |} == Банкноттор == 1932-жылы «Банк Мелли Иран» тарабынан 5, 10, 20, 50, 100 жана 500 риал номиналындагы кагаз акчалар (банкноттор) чыгарылган. 1935-жылы 1 000 риалдык банкноттор жүгүртүүгө киргизилсе, кийинчерээк 1951-жылы 200 риалдык, ал эми 1952-жылы 5 000 жана 10 000 риалдык банкноттор кошулган. 5 риалдык банкноттор акыркы жолу 1940-жылдары басылып, 10 риалдык кагаз акчалар 1960-жылдары жүгүртүүдөн чыгарылган. 1961-жылы кагаз акчаларды басып чыгаруу укугу Ирандын Борбордук банкына өткөн. 1979-жылы Ислам революциясынан кийин, Ирандын шахтын сүрөтү түшүрүлгөн банкнотторундагы анын жүзүн жашыруу үчүн атайын мөөрлөр (штамптар) басылып, бузулган. Ислам Республикасынын алгачкы расмий чыгарылыштары 100, 200, 500, 1 000, 5 000 жана 10 000 риал номиналында болгон. Ал эми 2000 риалдык банкноттор 1986-жылы колдонууга киргизилген. Бул банкноттор Ирандын Борбордук банкы тарабынан чыгарылат жана алардын ар биринде Борбордук банктын төрагасынын кол тамгасы болот. Азыркы учурда 100, 200 жана 500 риалдык банкноттор жүгүртүүдө өтө сейрек кездешет; дүкөнчүлөр көнүмшүш адат катары калдык акчанын акыркы 500 риалынын ордуна чакан сагыз пакеттерин беришет. Күнүмдүк муктаждыктар үчүн адамдар өздөрү менен бирге 100 000 риалдык банкноттордун таңгактарын алып жүрүшөт. === Хажар сериясы (1850–1925) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Хажар сериясы (1850–1925) |- ! colspan="2" |Image ! rowspan="2" |Value ! rowspan="2" |Dimensions (millimetres) ! colspan="2" rowspan="2" |Main color ! colspan="2" |Description |- !Obverse !Reverse !Obverse !Reverse |- |[[Файл:1-TOMAN-NASER.Jpg|114x114px]] |[[Файл:Naser_Aldin_Shah_1_Toman_specimen_banknote_reverse.jpg|114x114px]] |1 toman |130 × 67 | style="text-align:center; background:silver;" | |Silver | rowspan="3" |[[Naser al-Din Shah Qajar]] | rowspan="2" |Value, "Imperial State of Iran" |- |[[Файл:5t-type1-obv-naser.jpg|114x114px]] |[[Файл:5t-type1-rev-naser.jpg|114x114px]] |5 tomans |136 × 69 | style="text-align:center; background:tan;" | |Tan |- |[[Файл:IranP7s-50tomans-ND-donatedjs_f.jpg|114x114px]] |[[Файл:50t-type1-rev-naser.jpg|114x114px]] |50 tomans |142 × 71 | style="text-align:center; background:gray;" | |Gray |Value, [[Lion and Sun]] |} === Реза Шах сериясы (1925–1941) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Реза Шах сериясы (1925–1941) |- ! colspan="2" |Image ! rowspan="2" |Value ! rowspan="2" |Dimensions (millimetres) ! colspan="2" rowspan="2" |Main color ! colspan="2" |Description |- !Obverse !Reverse !Obverse !Reverse |- |[[Файл:5r-type1-obv-reza.jpg|114x114px]] |[[Файл:5r-type1-rev-reza.jpg|114x114px]] |Rls&nbsp;5 |130 × 67 | style="text-align:center; background:green;" | |Green | rowspan="5" |[[Reza Shah Pahlavi]] | rowspan="3" |Value, Lion and Sun with crown |- |[[Файл:10r-obv-1311-reza.jpg|114x114px]] |[[Файл:10r-rev-1311-reza.jpg|114x114px]] |Rls&nbsp;10 |136 × 69 | style="text-align:center; background:brown;" | |Brown |- |[[Файл:20rials-reza.jpg|114x114px]] |[[Файл:Reza_Shah_20_Rials_banknote_1st_series_reverse.jpg|114x114px]] |Rls&nbsp;20 |142 × 71 | style="text-align:center; background:purple;" | |Purple |- |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_ششم_رضا_شاه_-_کد_۵۷_(رو).png|114x114px]] |[[Файл:500RialsNoteIran_22047.jpg|114x114px]] |Rls&nbsp;500 |142 × 71 | style="text-align:center; background:navy;" | |Navy |[[Tomb of Cyrus]] |- |[[Файл:1000rial_rezapahlavi.JPG|114x114px]] |[[Файл:یک_هزار_ریال_-_سری_ششم_رضا_شاه_-_کد_۵۸_(پشت).png|114x114px]] |Rls&nbsp;1,000 |148 × 73 | style="text-align:center; background:silver;" | |Silver |[[Mount Damavand]] |} === Мохаммад Реза Шах сериясы (1942–1978) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Мохаммад Реза Шах сериясы (1942–1978) |- ! colspan="2" |Image ! rowspan="2" |Value ! rowspan="2" |Dimensions (millimetres) ! colspan="2" rowspan="2" |Main color ! colspan="2" |Description |- !Obverse !Reverse !Obverse !Reverse |- |[[Файл:10-RIAL-OBV-KE.jpg|114x114px]] |[[Файл:10-RIAL-REV-KE.jpg|114x114px]] | rowspan="3" |Rls&nbsp;10 | rowspan="3" |130 × 67 | rowspan="3" style="text-align:center; background:silver;" | | rowspan="3" |Silver | rowspan="8" |[[Mohammad Reza Shah Pahlavi]] |Imperial seal of [[Darius the Great]] |- |[[Файл:10-RIAL-OBV-TAKHT-KE.jpg|114x114px]] |[[Файл:10-RIAL-REV-TAKHT-KE.jpg|114x114px]] |[[Avicenna Mausoleum]] |- |[[Файл:10-RIAL-OBV-TAMAMROKH-KE.jpg|114x114px]] |[[Файл:10-RIAL-REV-TAMAMROKH-KE.jpg|114x114px]] | rowspan="2" |[[Amir Kabir Dam]] |- |[[Файл:Banknote_of_shah_-_20_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_shah_-_20_rials_(rear).jpg|114x114px]] |Rls&nbsp;20 |130 × 67 | style="text-align:center; background:#E5AA70;" | |Orange |- |[[Файл:50_rials_of_second_Pahlavi_for_2500_years_of_Persian_empire_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:50_rials_of_second_Pahlavi_for_2500_years_of_Persian_empire_(rear).jpg|114x114px]] | rowspan="2" |Rls&nbsp;50 | rowspan="2" |130 × 67 | rowspan="2" style="text-align:center; background:#74C365;" | | rowspan="2" |Green |[[Mohammad Reza Shah Pahlavi]] in a public meeting |- |[[Файл:Banknote_of_shah_-_50_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_shah_-_50_rials_(rear).jpg|114x114px]] |[[Pasargadae]] |- |[[Файл:100_rials_of_second_Pahlavi_for_2500_years_of_Persian_empire_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:100_rials_of_second_Pahlavi_for_2500_years_of_Persian_empire_(rear).jpg|114x114px]] | rowspan="3" |Rls&nbsp;100 | rowspan="4" |136 × 69 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#c08081;" | | rowspan="3" |Purple |[[Social services]] |- |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(rear).jpg|114x114px]] |[[Marble Palace (Tehran)|Marble Palace]] |- |[[Файл:Kingdom_of_Iran_100_Rials_Banknote_for_50th_Anniversary_of_Pahlavi_Dynasty_(obverse).png|114x114px]] |[[Файл:Kingdom_of_Iran_100_Rials_Banknote_for_50th_Anniversary_of_Pahlavi_Dynasty_(reverse).png|114x114px]] |Reza Shah Pahlavi and Mohammad Reza Shah Pahlavi |50th Anniversary of the establishment of the [[Pahlavi dynasty]] |- |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_200_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_200_rials_(rear).jpg|114x114px]] |Rls&nbsp;200 | style="text-align:center; background:#465945;" | |Blue-green | rowspan="5" |Mohammad Reza Shah Pahlavi |[[Azadi Tower|Shahyad Tower]] |- |[[Файл:Kingdom_of_Iran_500_Rials_Banknote_1976_-_Second_Pahlavi_King_(obverse).png|114x114px]] |[[Файл:Kingdom_of_Iran_500_Rials_Banknote_1976_-_Second_Pahlavi_King_(reverse).png|114x114px]] |Rls&nbsp;500 |142 × 71 | style="text-align:center; background:#CFB53B;" | |Silver-yellow |[[Marlik|Marlik Cup]] |- |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_1000_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_1000_rials_(rear).jpg|114x114px]] |Rls&nbsp;1,000 |148 × 73 | style="text-align:center; background:brown;" | |Brown |[[Tomb of Hafez]] |- |[[Файл:Kingdom_of_Iran_5000_Rials_Banknote_1977_-_Second_Pahlavi_King_(obverse).png|114x114px]] |[[Файл:Kingdom_of_Iran_5000_Rials_Banknote_1977_-_Second_Pahlavi_King_(reverse).png|114x114px]] |Rls&nbsp;5,000 |154 × 75 | style="text-align:center; background:#a1caf1;" | |Blue |[[Golestan Palace]] |- |[[Файл:Kingdom_of_Iran_10000_Rials_Banknote_1978_-_Second_Pahlavi_King_(obverse).png|114x114px]] |[[Файл:Kingdom_of_Iran_10000_Rials_Banknote_1978_-_Second_Pahlavi_King_(reverse).png|114x114px]] |Rls&nbsp;10,000 |160 × 77 | style="text-align:center; background:green;" | |Green |[[Baharestan Palace]] |} === Имам Реза күмбөзү сериясы (1980–1982) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Имам Реза күмбөзү сериясы (1980–1982) |- ! colspan="2" |Image ! rowspan="2" |Value ! rowspan="2" |Dimensions (millimetres) ! colspan="2" rowspan="2" |Main color ! colspan="2" |Description |- !Obverse !Reverse !Obverse !Reverse |- |[[Файл:صد_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:صد_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |Rls&nbsp;100 |142×71 | style="text-align:center; background:purple;" | |Purple | rowspan="6" |[[Imam Reza shrine]] |[[Chaharbagh School]] |- |[[Файл:دویست_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:دویست_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |Rls&nbsp;200 |148×73 | style="text-align:center; background:green;" | |Blue-green |[[Avicenna Mausoleum]] |- |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |Rls&nbsp;500 |154×75 | style="text-align:center; background:brown;" | |Brown |Winged horse |- |[[Файл:یک_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|113x113px]] |[[Файл:یک_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|113x113px]] |Rls&nbsp;1,000 |160×77 | style="text-align:center; background:pink;" | |Pink |[[Tomb of Hafez]] |- |[[Файл:پنج_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:پنج_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |Rls&nbsp;5,000 |166×79 | style="text-align:center; background:#c08081;" | |Purple |Tehran's [[Oil refinery]] |- |[[Файл:ده_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|113x113px]] |[[Файл:ده_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|113x113px]] |Rls&nbsp;10,000 |172×81 | style="text-align:center; background:green;" | |Green |[[Baharestan Palace]] |} === Революция сериясы (1981–2005) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Революция сериясы (1981–2005) |- ! colspan="2" |Image ! rowspan="2" |Value ! rowspan="2" |Dimensions (millimetres) ! colspan="2" rowspan="2" |Main color ! colspan="2" |Description |- !Obverse !Reverse !Obverse !Reverse |- |[[Файл:صد_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:صد_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |Rls&nbsp;100 |130×67 | style="text-align:center; background:Purple;" | |Purple |[[Hassan Modarres]] |Old building of [[Islamic Consultative Assembly]] |- |[[Файл:دویست_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|113x113px]] |[[Файл:دویست_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|113x113px]] |Rls&nbsp;200 |136×69 | style="text-align:center; background:gray;" | |Grey |[[Jame Mosque of Yazd]] |Agricultural Workers |- |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |Rls&nbsp;500 |142×71 | style="text-align:center; background:#465945;" | |Gray-green |Friday prayers |[[University of Tehran main entrance]] |- |[[Файл:هزار_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:1000_IRR_1982_Back.jpg|alt=|114x114px]] |Rls&nbsp;1,000 |148×73 | style="text-align:center; background:Brown;" | |Brown |[[Feyziyeh School]] |[[Dome of the Rock]] |- |[[Файл:دو_هزار_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_-_کد_۲۵۰_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:دو_هزار_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_-_کد_۲۵۰_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |Rls&nbsp;2,000 |151×74 | style="text-align:center; background:purple;" | |Purple |[[Liberation of Khorramshahr]] |[[Kaaba]] |- |[[Файл:پنج_هزار_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:پنج_هزار_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |Rls&nbsp;5,000 |154×75 | style="text-align:center; background:red;" | |Red | rowspan="2" |Revolutionaries |[[Fatima Masumeh Shrine]] |- |[[Файл:ده_هزار_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|113x113px]] |[[Файл:ده_هزار_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|113x113px]] |Rls&nbsp;10,000 |160×77 | style="text-align:center; background:blue;" | |Blue |[[Imam Reza shrine]] |} === Рухолла Хомейни сериясы(1992–2019) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Рухолла Хомейни сериясы(1992–2019) |- ! colspan="2" |Image ! rowspan="2" |Value ! rowspan="2" |Dimensions (millimetres) ! colspan="2" rowspan="2" |Main color ! colspan="2" |Description |- !Obverse !Reverse !Obverse !Reverse |- |<ref name="banknote">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0143ao.jpg|title=Image: IRN0143ao.jpg, (600 × 295 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote2">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0143ar.jpg|title=Image: IRN0143ar.jpg, (600 × 292 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |Rls&nbsp;1,000 |148 × 73 | style="text-align:center; background:Brown;" | |Brown | rowspan="12" |[[Ruhollah Khomeini]] |[[Dome of the Rock]] |- |<ref name="banknote3">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0144o.jpg|title=Image: IRN0144o.jpg, (600 × 289 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote4">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0144r.jpg|title=Image: IRN0144r.jpg, (600 × 288 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |Rls&nbsp;2,000 |151 × 74 | style="text-align:center; background:#f77fbe;" | |Onion-skin purple |[[Kaaba]] |- |<ref name="banknote5">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0145ao.jpg|title=Image: IRN0145ao.jpg, (600 × 288 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote6">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0145ar.jpg|title=Image: IRN0145ar.jpg, (600 × 290 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> | rowspan="3" |Rls&nbsp;5,000 | rowspan="3" |154 × 75 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#c08081;" | | rowspan="3" |Brown-olive |Flowers and birds |- | colspan="2" |<ref name="banknote7">{{cite web|url=http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0150.htm|title=P-150|access-date=2015-09-03}}</ref> |[[Omid|Omid satellite]], [[Safir (rocket)|Safir 2 rocket]], globe with the marked territory of Iran |- | colspan="2" |<ref name="banknoten.de">{{Cite web|title=banknoten.de - Iran 5.000 Rials (152_UNC) - BANKNOTEN|url=http://www.banknoten.de/product_info.php?info=p56202_iran---5-000--rials---152a-unc-.html|website=www.banknoten.de|access-date=2015-09-07}}</ref> |Pottery from [[Zabol]] (Eastern Iran) |- |<ref name="banknote9">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0146bo.jpg|title=Image: IRN0146bo.jpg, (600 × 287 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref>[[Файл:Iran_10000_rials_(01).jpg|frameless|152x152px]] |<ref name="banknote10">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0146ar.jpg|title=Image: IRN0146ar.jpg, (600 × 284 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref>[[Файл:10000_Rials_banknote_of_the_Islamic_Republic_of_Iran.jpg|frameless|152x152px]] |Rls&nbsp;10,000 |160 × 77 | style="text-align:center; background:#00a693;" | |Green |[[Mount Damavand]] |- |<ref name="banknote11">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0147ao.jpg|title=Image: IRN0147ao.jpg, (600 × 285 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote12">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0147ar.jpg|title=Image: IRN0147ar.jpg, (600 × 281 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> | rowspan="3" |Rls&nbsp;20,000 | rowspan="3" |163 × 78 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#a1caf1;" | | rowspan="3" |Blue |[[Naqsh-e Jahan Square]] |- | colspan="2" |<ref name="banknote13">{{cite web|url=http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRNW2009-020000.htm|title=P-NEW|access-date=2015-09-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150514090716/http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRNW2009-020000.htm|archive-date=2015-05-14}}</ref> |[[Qibli Mosque|Jami Al-Aqsa]] |- | colspan="2" |<ref name="banknote13x">{{cite web|url=http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRNW2014-020000.htm|title=P-NEW|access-date=2015-09-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151221131915/http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRNW2014-020000.htm|archive-date=2015-12-21}}</ref> |[[Aghazadeh Mansion]] |- | rowspan="2" |<ref name="banknote.ws">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0149ao.jpg|title=Image: IRN0149ao.jpg, (600 × 282 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote14">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0149ar.jpg|title=Image: IRN0149ar.jpg, (600 × 281 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> | rowspan="2" |Rls&nbsp;50,000 | rowspan="3" |166 × 79 | rowspan="2" style="text-align:center; background:#c72;" | | rowspan="2" |Ochre |Map of Iran with [[Rutherford model#Symbolism|atom symbol]], quote in Persian from the prophet [[Mohammed]] ("''If the science exists in this constellation, men from Persia will reach it"''), and "[[Persian Gulf]]" in English |- |<ref>{{Cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0155-2r.jpg|title=IRN0155-2r.jpg}}</ref> |[[University of Tehran main entrance]] |- |<ref name="banknote15">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0151o.jpg|title=Image: IRN0151o.jpg, (600 × 281 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote16">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0151r.jpg|title=Image: IRN0151r.jpg, (600 × 280 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |Rls&nbsp;100,000 | style="text-align:center; background:Olive;" | |Light olive greenish |[[Saadi (poet)|Saadi's]] Mausoleum in [[Shiraz]] |} === Муундар аралык сериясы (2019–2023) === 10 000 риал бир туманга теңеле турган алдыдагы деноминацияга даярдык көрүү максатында, бул сериядагы банкноттордо акчанын номиналы риал менен катар туман түрүндө да көрсөтүлгөн (риалдын акыркы төрт нөлү көмүскөлөнүп, бозомтук кылып берилген). Кагаз акчанын тартыштыгынан улам, кыйла жогорку номиналдар расмий мыйзамдуу банкнот катары эмес, чектер (чектик банкноттор) түрүндө чыгарылган. {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="2" |Image ! rowspan="2" |Value ! rowspan="2" |Dimensions (millimetres) ! colspan="2" rowspan="2" |Main color ! colspan="2" |Description |- !Obverse !Reverse !Obverse !Reverse |- | | |Rls&nbsp;10,000 (1 toman) | rowspan="4" |156 × 71 | style="text-align:center; background:Grey;" | |Grey | rowspan="4" |[[Ruhollah Khomeini]] |[[Avicenna Mausoleum]] in [[Hamadan]] |- | | |Rls&nbsp;20,000 (2 tomans) | style="text-align:center; background:Blue;" | |Blue |[[Maqbaratoshoara]] in [[Tabriz]] |- | | |Rls&nbsp;50,000 (5 tomans) | style="text-align:center; background:Purple;" | |Purple |[[Tomb of Hafez]] in [[Shiraz]] |- | | |Rls&nbsp;100,000 (10 tomans) | style="text-align:center; background:Green;" | |Green |Tomb of Saadi in Shiraz |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == {{Азия валюталары}} q0lv5pwgg5jztljnvuopy80ftjwh2eq 648444 648442 2026-06-17T10:32:14Z Artelow 2286 648444 wikitext text/x-wiki {{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:38, 15 март 2026 (UTC)}} {{Валюта |Аталышы = Иран риалы |Расмий аталышы = ریال ایران |Тил коду = fa |ВЖК-ky = Иран риалы |ISO-en = Iranian Rial |ISO-fr = Rial iranien |Сүрөт = 500 IRR 1981 Type 2 Back.jpg |Сүрөт2 = |Жалпы сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы2 = |Эни = |Сүрөт эни = |Сүрөт эни2 = |ISO = IRR |ISO сандык = 364 |ISO2 = |ISO сандык2 = |ISO3 = |ISO сандык3 = |Эмитент = {{Өлкө желеги|Иран}} |Расмий колдонуучулар = |Бейрасмий колдонуучулар = |Турат1 = динар |Шайкештик1 = 100 |Турат2 = |Шайкештик2 = |Турат3 = |Шайкештик3 = |Турат4 = |Шайкештик7 = |Эселик1 = |Шайкештик4 = |Эселик2 = |Шайкештик5 = |Эселик3 = |Шайкештик6 = |Параллелдүү1 = |Параллелдүү2 = |Параллелдүү3 = |Символ = |Аббревиатура = IRR |Белгиленүү = |Монеталар = 50, 100, 250, 500, 1000, 2000, 5000 риал |Банкноттор = 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10&nbsp;000, 20&nbsp;000, 50&nbsp;000, 100&nbsp;000 , 500&nbsp;000, 1&nbsp;000&nbsp;000, 2&nbsp;000&nbsp;000, 5&nbsp;000&nbsp;000 риал |Киргизилди = 1798-жыл (I жолу) <br>1932-жыл (II жолу) |Киргизилди-соңу = |Алмаштырды = |Хроника = |Борбордук банк = Иран Ислам Республикасы борбордук банкы |Борбордук банк_сайт = www.cbi.ir |Басып чыгарат = |Басып чыгарат_сайт = |Акча сарайы = |Акча сарайы_сайт = |Акча сарайы2 = |Акча сарайы_сайт2 = |Курс1 = |Валюта1 = |Курс2 = |Валюта2 = |Курс3 = |Валюта3 = |Курс4 = |Валюта4 = |Курс5 = |Валюта5 = |Курс6 = |Валюта6 = |Дата = |Уики-казына = Money of Iran |Инфляция = 46,1% (сентябрь)<ref>[https://www.amar.org.ir/english/Main-Indicators Statistical Center of Iran > Main Indicators]</ref> |Жыл = 2023 |ШилтемеТобу = a }} '''Иран риалы''' ({{lang-fa|ریال ایران}}) — [[Иран|Ирандын]] расмий акча бирдиги. ISO 4217 стандарты боюнча тамга коду — IRR сандык коду — 364<ref>[https://stat.gov.kg/media/files/513587e9-e759-4920-963a-12e0ea39326e.pdf Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Мамлекеттер аралык валюталар классификатору.]{{ref-ru}}</ref>. Расмий белгиси — '''﷼''', эмитенти — Иран Ислам Республикасы Борбордук банкы. Бир иран риалы 100 динардан турат<ref>{{Cite web|last=|date=2016-05-02|title=Bản đồ tiền tệ: giá trị Việt Nam đồng thấp thứ 2 thế giới|url=https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-20160428235738083.htm|access-date=2023-12-21|website=VietnamFinance|lang=vi|archive-date=2023-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221053730/https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-20160428235738083.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Какая валюта самая дешевая в мире и сколько она стоит|url=https://quote.ru/news/article/679c7cf19a7947d1af466d1d|publisher=РБК|access-date=2025-03-29}}</ref>. == Тарыхы == Риал алгачкы жолу 1798-жылы Ирандын (ал кездеги Персиянын) туунду акча бирдиги катары жүгүртүүгө кирген. Риалдар 1250 динар (майдалануучу бирдик) же 1/8 туман (негизги бирдик) номиналындагы монеталар түрүндө чыгарылган. 1825-жылы риалды чыгаруу токтотулуп<ref name="История риала">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/02/070224_bs_money.shtml|title=История риала|access-date=2008-04-03|archive-date=2007-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070323052457/http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/02/070224_bs_money.shtml|url-status=live}}</ref>, 1932-жылга чейин Ирандын улуттук валютасы персия туманы болгон<ref>{{Cite web|url=http://time-clock.biz/ru/currency/real-iran|title=Иранский риал|access-date=2008-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080808143452/http://time-clock.biz/ru/currency/real-iran|archive-date=2008-08-08|url-status=dead}}</ref>. 1932-жылы «Банк Мелли Иран» алгачкы жолу 5, 10, 20, 50, 100 жана 500 риал номиналындагы банкнотторду басып чыгарган. 1000 риалдык банкноттор 1935-жылы жүгүртүүгө киргизилген. Кийинчерээк Иран өкмөтү 1951-жылы 200 риалдык, ал эми кийинки жылы 5000 жана 10 000 риалдык банкнотторду чыгарган. Бир нече убакыт өткөндөн кийин Ирандын Борбордук банкы айрым банкнотторду чыгарууну токтоткон: 1940-жылы 5 риалдык, ал эми 1960-жылы 10 риалдык банкноттор жүгүртүүдөн чыгарылган. 1993-жылы Борбордук банк риалды толугу менен конвертациялануучу валюта деп жарыялаган. Акыркы жыйырма жылдын ичинде риалдын курсу тынымсыз төмөндөө тенденциясында болгон<ref>{{Cite web|url=http://www.panasia.ru/main/iran/economic/|title=Экономика Ирана|access-date=2008-04-08|archive-date=2008-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080331073036/http://www.panasia.ru/main/iran/economic/|url-status=live|accessdate=2026-06-17|archivedate=2008-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080331073036/http://www.panasia.ru/main/iran/economic/}}</ref>, үч жылдын ичинде (2022–2026) иран риалы АКШ долларына карата 200% ашык наркын жоготкон<ref>[https://ru.euronews.com/2025/12/30/v-irane-rekordnyj-obval-riala-i-protesty-naseleniya-opasayushegosya-skachka В Иране рекордный обвал риала и протесты населения, опасающегося скачка цен] [https://www.kommersant.ru/doc/8337281 Иран сбился с курса] // 30.12.2025</ref>. == Монеталар == === Классикалык риал === XVIII кылымдын аягында жана XIX кылымдын башында күмүш монеталар 1⁄8, 1⁄4, 1⁄2 жана 1 риал номиналында чыгарылып турган. === Заманбап риал === 1932-жылы киргизилген экинчи риал валютасынын алгачкы монеталары 1, 2, 5, 10 жана 25 динар, ошондой эле 1⁄2, 1, 2 жана 5 риал номиналында болгон. Алардын ичинен 1⁄2 риалдан 5 риалга чейинки монеталар күмүштөн чегилген. Ошондой эле алгачкы баасы 100 риалга теңелген «пахлави» деп аталган алтын монеталар да чыгарылган. [[File:Achaemenid_coin_daric_420BC_front.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Achaemenid_coin_daric_420BC_front.jpg|thumb|Байыркы Персия империясынын тушунда чыгарылган алтын драхма тыйыны]] 1944-жылы күмүш монеталардын өлчөмү кичирейтилип, эң кичине күмүш тыйын 1 риалдык монета болуп калган. Ошол эле жылы 25 динардан төмөнкү бардык номиналдарды чегүү токтотулган. 1945-жылы күмүштөн жасалган 10 риалдык монеталар жүгүртүүгө киргизилген. 1953-жылы күмүш монеталарды чегүү толугу менен токтотулуп, эң кичине номинал 50 динар болуп калган. Ал эми 20 риалдык монеталар 1972-жылы колдонууга кирген. Ислам революциясынан кийин монеталардын дизайнынан шахтын сүрөтүн алып салуу үчүн өзгөртүүлөр киргизилген, бирок алардын өлчөмдөрү менен курамы дароо өзгөргөн эмес. 50 динардык монеталар 1979-жылы гана чегилген, ал эми 50 риалдык монеталар 1980-жылы жүгүртүүгө киргизилген. 1992-жылы монеталардын жаңы сериясы жарык көрүп, анда өлчөмү кичирээк 1, 5, 10 жана 50 риалдык монеталар жана жаңы 100 риалдык монеталар пайда болгон. Кийинки жылы 250 риалдык монеталар киргизилген. 2004-жылы 50, 100 жана 250 риалдык монеталардын өлчөмдөрү дагы кичирейтилип, 500 риалдык монеталар жүгүртүүгө кошулган. 2009-жылы 250 жана 500 риалдык монеталардын жаңы, кичирээк түрлөрү жана жаңы 1 000 риалдык номинал сунушталган. Ал эми 2010-жылы 2 000 жана 5 000 риалдык монеталар чыгарылган. === Санариптик риал === Санариптик риал (ошондой эле Крипто риал же Ирандын улуттук валютасы деп аталат) — Иран Ислам Республикасынын Борбордук банкынын 2021-жылдагы билдирүүсүнө ылайык түзүлгөн валютанын түрү. Аны чыгаруу заманбап риалдын негизине таянат<ref name="dnbinfo">{{cite web|title=The Central Bank of Iran delves into Digital Rial|url=https://www.cbi.ir/showitem/21652.aspx|website=cbi.ir|year=2021|format=ASPX}}</ref>. === Учурдагы серия === {| class="wikitable" ! colspan="11" |Учурда жүгүртүүдөгү иран риалынын монеталары |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Диаметр (мм) ! rowspan="2" |Калыңдыгы (мм) ! rowspan="2" |Салмагы (г) ! rowspan="2" |Материал ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү !Дата |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Кыры !Алдыңкы бети !Арткы бети !биринчи чыгарылган |- | | |50 |20.2 мм |1.33 мм |3.5 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Фатима Масуме күмбөзү |2004 |- | | |100 |22.95 мм |1.36 мм |4.6 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Имам Реза күмбөзү |2004 |- | | |250 |18.8 мм |1.56 мм |2.8 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Фейзие мектеби |2009 |- | | |500 |20.8 мм |1.66 мм |3.9 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Шираздагы Саадинин күмбөзү |2009 |- | | |1,000 |23.7 мм |1.9 мм |5.8 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Хажу көпүрөсү |2009 |- | | |2,000 |26.3 мм |1.76 мм |6.8 г |жез никель цинк |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Имам Реза күмбөзү |2010 |- | | |5,000 |29.3 мм |2 мм |10.1 г |жез никель цинк |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Иран Ислам Республикасынын Борбордук банкынын негизделгенинин элүү жылдыгы жазуусу |2010 |} == Банкноттор == 1932-жылы «Банк Мелли Иран» тарабынан 5, 10, 20, 50, 100 жана 500 риал номиналындагы кагаз акчалар (банкноттор) чыгарылган. 1935-жылы 1 000 риалдык банкноттор жүгүртүүгө киргизилсе, кийинчерээк 1951-жылы 200 риалдык, ал эми 1952-жылы 5 000 жана 10 000 риалдык банкноттор кошулган. 5 риалдык банкноттор акыркы жолу 1940-жылдары басылып, 10 риалдык кагаз акчалар 1960-жылдары жүгүртүүдөн чыгарылган. 1961-жылы кагаз акчаларды басып чыгаруу укугу Ирандын Борбордук банкына өткөн. 1979-жылы Ислам революциясынан кийин, Ирандын шахтын сүрөтү түшүрүлгөн банкнотторундагы анын жүзүн жашыруу үчүн атайын мөөрлөр (штамптар) басылып, бузулган. Ислам Республикасынын алгачкы расмий чыгарылыштары 100, 200, 500, 1 000, 5 000 жана 10 000 риал номиналында болгон. Ал эми 2000 риалдык банкноттор 1986-жылы колдонууга киргизилген. Бул банкноттор Ирандын Борбордук банкы тарабынан чыгарылат жана алардын ар биринде Борбордук банктын төрагасынын кол тамгасы болот. Азыркы учурда 100, 200 жана 500 риалдык банкноттор жүгүртүүдө өтө сейрек кездешет; дүкөнчүлөр көнүмшүш адат катары калдык акчанын акыркы 500 риалынын ордуна чакан сагыз пакеттерин беришет. Күнүмдүк муктаждыктар үчүн адамдар өздөрү менен бирге 100 000 риалдык банкноттордун таңгактарын алып жүрүшөт. === Хажар сериясы (1850–1925) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Хажар сериясы (1850–1925) |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! colspan="2" rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- |[[Файл:1-TOMAN-NASER.Jpg|114x114px]] |[[Файл:Naser_Aldin_Shah_1_Toman_specimen_banknote_reverse.jpg|114x114px]] |1 туман |130 × 67 | style="text-align:center; background:silver;" | |Silver | rowspan="3" |[[Naser al-Din Shah Qajar]] | rowspan="2" |Номинал, "Imperial State of Iran" |- |[[Файл:5t-type1-obv-naser.jpg|114x114px]] |[[Файл:5t-type1-rev-naser.jpg|114x114px]] |5 туман |136 × 69 | style="text-align:center; background:tan;" | |Tan |- |[[Файл:IranP7s-50tomans-ND-donatedjs_f.jpg|114x114px]] |[[Файл:50t-type1-rev-naser.jpg|114x114px]] |50 туман |142 × 71 | style="text-align:center; background:gray;" | |Gray |Номинал, [[Lion and Sun]] |} === Реза Шах сериясы (1925–1941) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Реза Шах сериясы (1925–1941) |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! colspan="2" rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- |[[Файл:5r-type1-obv-reza.jpg|114x114px]] |[[Файл:5r-type1-rev-reza.jpg|114x114px]] |&nbsp;5 |130 × 67 | style="text-align:center; background:green;" | |Green | rowspan="5" |[[Reza Shah Pahlavi]] | rowspan="3" |Номинал, Lion and Sun with crown |- |[[Файл:10r-obv-1311-reza.jpg|114x114px]] |[[Файл:10r-rev-1311-reza.jpg|114x114px]] |&nbsp;10 |136 × 69 | style="text-align:center; background:brown;" | |Brown |- |[[Файл:20rials-reza.jpg|114x114px]] |[[Файл:Reza_Shah_20_Rials_banknote_1st_series_reverse.jpg|114x114px]] |&nbsp;20 |142 × 71 | style="text-align:center; background:purple;" | |Purple |- |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_ششم_رضا_شاه_-_کد_۵۷_(رو).png|114x114px]] |[[Файл:500RialsNoteIran_22047.jpg|114x114px]] |&nbsp;500 |142 × 71 | style="text-align:center; background:navy;" | |Navy |[[Tomb of Cyrus]] |- |[[Файл:1000rial_rezapahlavi.JPG|114x114px]] |[[Файл:یک_هزار_ریال_-_سری_ششم_رضا_شاه_-_کد_۵۸_(پشت).png|114x114px]] |&nbsp;1,000 |148 × 73 | style="text-align:center; background:silver;" | |Silver |[[Mount Damavand]] |} === Мохаммад Реза Шах сериясы (1942–1978) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Мохаммад Реза Шах сериясы (1942–1978) |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! colspan="2" rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- |[[Файл:10-RIAL-OBV-KE.jpg|114x114px]] |[[Файл:10-RIAL-REV-KE.jpg|114x114px]] | rowspan="3" |&nbsp;10 | rowspan="3" |130 × 67 | rowspan="3" style="text-align:center; background:silver;" | | rowspan="3" |Silver | rowspan="8" |[[Mohammad Reza Shah Pahlavi]] |Imperial seal of [[Darius the Great]] |- |[[Файл:10-RIAL-OBV-TAKHT-KE.jpg|114x114px]] |[[Файл:10-RIAL-REV-TAKHT-KE.jpg|114x114px]] |[[Avicenna Mausoleum]] |- |[[Файл:10-RIAL-OBV-TAMAMROKH-KE.jpg|114x114px]] |[[Файл:10-RIAL-REV-TAMAMROKH-KE.jpg|114x114px]] | rowspan="2" |[[Amir Kabir Dam]] |- |[[Файл:Banknote_of_shah_-_20_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_shah_-_20_rials_(rear).jpg|114x114px]] |&nbsp;20 |130 × 67 | style="text-align:center; background:#E5AA70;" | |Orange |- |[[Файл:50_rials_of_second_Pahlavi_for_2500_years_of_Persian_empire_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:50_rials_of_second_Pahlavi_for_2500_years_of_Persian_empire_(rear).jpg|114x114px]] | rowspan="2" |&nbsp;50 | rowspan="2" |130 × 67 | rowspan="2" style="text-align:center; background:#74C365;" | | rowspan="2" |Green |[[Mohammad Reza Shah Pahlavi]] in a public meeting |- |[[Файл:Banknote_of_shah_-_50_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_shah_-_50_rials_(rear).jpg|114x114px]] |[[Pasargadae]] |- |[[Файл:100_rials_of_second_Pahlavi_for_2500_years_of_Persian_empire_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:100_rials_of_second_Pahlavi_for_2500_years_of_Persian_empire_(rear).jpg|114x114px]] | rowspan="3" |&nbsp;100 | rowspan="4" |136 × 69 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#c08081;" | | rowspan="3" |Purple |[[Social services]] |- |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(rear).jpg|114x114px]] |[[Marble Palace (Tehran)|Marble Palace]] |- |[[Файл:Kingdom_of_Iran_100_Rials_Banknote_for_50th_Anniversary_of_Pahlavi_Dynasty_(obverse).png|114x114px]] |[[Файл:Kingdom_of_Iran_100_Rials_Banknote_for_50th_Anniversary_of_Pahlavi_Dynasty_(reverse).png|114x114px]] |Reza Shah Pahlavi and Mohammad Reza Shah Pahlavi |50th Anniversary of the establishment of the [[Pahlavi dynasty]] |- |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_200_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_200_rials_(rear).jpg|114x114px]] |&nbsp;200 | style="text-align:center; background:#465945;" | |Blue-green | rowspan="5" |Mohammad Reza Shah Pahlavi |[[Azadi Tower|Shahyad Tower]] |- |[[Файл:Kingdom_of_Iran_500_Rials_Banknote_1976_-_Second_Pahlavi_King_(obverse).png|114x114px]] |[[Файл:Kingdom_of_Iran_500_Rials_Banknote_1976_-_Second_Pahlavi_King_(reverse).png|114x114px]] |&nbsp;500 |142 × 71 | style="text-align:center; background:#CFB53B;" | |Silver-yellow |[[Marlik|Marlik Cup]] |- |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_1000_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_1000_rials_(rear).jpg|114x114px]] |&nbsp;1,000 |148 × 73 | style="text-align:center; background:brown;" | |Brown |[[Tomb of Hafez]] |- |[[Файл:Kingdom_of_Iran_5000_Rials_Banknote_1977_-_Second_Pahlavi_King_(obverse).png|114x114px]] |[[Файл:Kingdom_of_Iran_5000_Rials_Banknote_1977_-_Second_Pahlavi_King_(reverse).png|114x114px]] |&nbsp;5,000 |154 × 75 | style="text-align:center; background:#a1caf1;" | |Blue |[[Golestan Palace]] |- |[[Файл:Kingdom_of_Iran_10000_Rials_Banknote_1978_-_Second_Pahlavi_King_(obverse).png|114x114px]] |[[Файл:Kingdom_of_Iran_10000_Rials_Banknote_1978_-_Second_Pahlavi_King_(reverse).png|114x114px]] |&nbsp;10,000 |160 × 77 | style="text-align:center; background:green;" | |Green |[[Baharestan Palace]] |} === Имам Реза күмбөзү сериясы (1980–1982) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Имам Реза күмбөзү сериясы (1980–1982) |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! colspan="2" rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- |[[Файл:صد_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:صد_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;100 |142×71 | style="text-align:center; background:purple;" | |Purple | rowspan="6" |[[Imam Reza shrine]] |[[Chaharbagh School]] |- |[[Файл:دویست_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:دویست_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;200 |148×73 | style="text-align:center; background:green;" | |Blue-green |[[Avicenna Mausoleum]] |- |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;500 |154×75 | style="text-align:center; background:brown;" | |Brown |Winged horse |- |[[Файл:یک_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|113x113px]] |[[Файл:یک_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|113x113px]] |&nbsp;1,000 |160×77 | style="text-align:center; background:pink;" | |Pink |[[Tomb of Hafez]] |- |[[Файл:پنج_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:پنج_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;5,000 |166×79 | style="text-align:center; background:#c08081;" | |Purple |Tehran's [[Oil refinery]] |- |[[Файл:ده_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|113x113px]] |[[Файл:ده_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|113x113px]] |&nbsp;10,000 |172×81 | style="text-align:center; background:green;" | |Green |[[Baharestan Palace]] |} === Революция сериясы (1981–2005) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Революция сериясы (1981–2005) |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! colspan="2" rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- |[[Файл:صد_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:صد_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;100 |130×67 | style="text-align:center; background:Purple;" | |Purple |[[Hassan Modarres]] |Old building of [[Islamic Consultative Assembly]] |- |[[Файл:دویست_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|113x113px]] |[[Файл:دویست_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|113x113px]] |&nbsp;200 |136×69 | style="text-align:center; background:gray;" | |Grey |[[Jame Mosque of Yazd]] |Agricultural Workers |- |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;500 |142×71 | style="text-align:center; background:#465945;" | |Gray-green |Friday prayers |[[University of Tehran main entrance]] |- |[[Файл:هزار_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:1000_IRR_1982_Back.jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;1,000 |148×73 | style="text-align:center; background:Brown;" | |Brown |[[Feyziyeh School]] |[[Dome of the Rock]] |- |[[Файл:دو_هزار_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_-_کد_۲۵۰_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:دو_هزار_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_-_کد_۲۵۰_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;2,000 |151×74 | style="text-align:center; background:purple;" | |Purple |[[Liberation of Khorramshahr]] |[[Kaaba]] |- |[[Файл:پنج_هزار_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:پنج_هزار_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;5,000 |154×75 | style="text-align:center; background:red;" | |Red | rowspan="2" |Revolutionaries |[[Fatima Masumeh Shrine]] |- |[[Файл:ده_هزار_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|113x113px]] |[[Файл:ده_هزار_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|113x113px]] |&nbsp;10,000 |160×77 | style="text-align:center; background:blue;" | |Blue |[[Imam Reza shrine]] |} === Рухолла Хомейни сериясы(1992–2019) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Рухолла Хомейни сериясы(1992–2019) |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! colspan="2" rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- |<ref name="banknote">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0143ao.jpg|title=Image: IRN0143ao.jpg, (600 × 295 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote2">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0143ar.jpg|title=Image: IRN0143ar.jpg, (600 × 292 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |&nbsp;1,000 |148 × 73 | style="text-align:center; background:Brown;" | |Brown | rowspan="12" |[[Ruhollah Khomeini]] |[[Dome of the Rock]] |- |<ref name="banknote3">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0144o.jpg|title=Image: IRN0144o.jpg, (600 × 289 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote4">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0144r.jpg|title=Image: IRN0144r.jpg, (600 × 288 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |&nbsp;2,000 |151 × 74 | style="text-align:center; background:#f77fbe;" | |Onion-skin purple |[[Kaaba]] |- |<ref name="banknote5">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0145ao.jpg|title=Image: IRN0145ao.jpg, (600 × 288 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote6">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0145ar.jpg|title=Image: IRN0145ar.jpg, (600 × 290 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> | rowspan="3" |&nbsp;5,000 | rowspan="3" |154 × 75 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#c08081;" | | rowspan="3" |Brown-olive |Flowers and birds |- | colspan="2" |<ref name="banknote7">{{cite web|url=http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0150.htm|title=P-150|access-date=2015-09-03}}</ref> |[[Omid|Omid satellite]], [[Safir (rocket)|Safir 2 rocket]], globe with the marked territory of Iran |- | colspan="2" |<ref name="banknoten.de">{{Cite web|title=banknoten.de - Iran 5.000 Rials (152_UNC) - BANKNOTEN|url=http://www.banknoten.de/product_info.php?info=p56202_iran---5-000--rials---152a-unc-.html|website=www.banknoten.de|access-date=2015-09-07}}</ref> |Pottery from [[Zabol]] (Eastern Iran) |- |<ref name="banknote9">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0146bo.jpg|title=Image: IRN0146bo.jpg, (600 × 287 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref>[[Файл:Iran_10000_rials_(01).jpg|frameless|152x152px]] |<ref name="banknote10">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0146ar.jpg|title=Image: IRN0146ar.jpg, (600 × 284 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref>[[Файл:10000_Rials_banknote_of_the_Islamic_Republic_of_Iran.jpg|frameless|152x152px]] |&nbsp;10,000 |160 × 77 | style="text-align:center; background:#00a693;" | |Green |[[Mount Damavand]] |- |<ref name="banknote11">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0147ao.jpg|title=Image: IRN0147ao.jpg, (600 × 285 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote12">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0147ar.jpg|title=Image: IRN0147ar.jpg, (600 × 281 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> | rowspan="3" |&nbsp;20,000 | rowspan="3" |163 × 78 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#a1caf1;" | | rowspan="3" |Blue |[[Naqsh-e Jahan Square]] |- | colspan="2" |<ref name="banknote13">{{cite web|url=http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRNW2009-020000.htm|title=P-NEW|access-date=2015-09-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150514090716/http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRNW2009-020000.htm|archive-date=2015-05-14}}</ref> |[[Qibli Mosque|Jami Al-Aqsa]] |- | colspan="2" |<ref name="banknote13x">{{cite web|url=http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRNW2014-020000.htm|title=P-NEW|access-date=2015-09-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151221131915/http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRNW2014-020000.htm|archive-date=2015-12-21}}</ref> |[[Aghazadeh Mansion]] |- | rowspan="2" |<ref name="banknote.ws">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0149ao.jpg|title=Image: IRN0149ao.jpg, (600 × 282 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote14">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0149ar.jpg|title=Image: IRN0149ar.jpg, (600 × 281 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> | rowspan="2" |&nbsp;50,000 | rowspan="3" |166 × 79 | rowspan="2" style="text-align:center; background:#c72;" | | rowspan="2" |Ochre |Map of Iran with [[Rutherford model#Symbolism|atom symbol]], quote in Persian from the prophet [[Mohammed]] ("''If the science exists in this constellation, men from Persia will reach it"''), and "[[Persian Gulf]]" in English |- |<ref>{{Cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0155-2r.jpg|title=IRN0155-2r.jpg}}</ref> |[[University of Tehran main entrance]] |- |<ref name="banknote15">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0151o.jpg|title=Image: IRN0151o.jpg, (600 × 281 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote16">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0151r.jpg|title=Image: IRN0151r.jpg, (600 × 280 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |&nbsp;100,000 | style="text-align:center; background:Olive;" | |Light olive greenish |[[Saadi (poet)|Saadi's]] Mausoleum in [[Shiraz]] |} === Муундар аралык сериясы (2019–2023) === 10 000 риал бир туманга теңеле турган алдыдагы деноминацияга даярдык көрүү максатында, бул сериядагы банкноттордо акчанын номиналы риал менен катар туман түрүндө да көрсөтүлгөн (риалдын акыркы төрт нөлү көмүскөлөнүп, бозомтук кылып берилген). Кагаз акчанын тартыштыгынан улам, кыйла жогорку номиналдар расмий мыйзамдуу банкнот катары эмес, чектер (чектик банкноттор) түрүндө чыгарылган. {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! colspan="2" rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- | | |&nbsp;10,000 (1 туман) | rowspan="4" |156 × 71 | style="text-align:center; background:Grey;" | |Grey | rowspan="4" |[[Ruhollah Khomeini]] |[[Avicenna Mausoleum]] in [[Hamadan]] |- | | |&nbsp;20,000 (2 туман) | style="text-align:center; background:Blue;" | |Blue |[[Maqbaratoshoara]] in [[Tabriz]] |- | | |&nbsp;50,000 (5 туман) | style="text-align:center; background:Purple;" | |Purple |[[Tomb of Hafez]] in [[Shiraz]] |- | | |&nbsp;100,000 (10 туман) | style="text-align:center; background:Green;" | |Green |Tomb of Saadi in Shiraz |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == {{Азия валюталары}} bqkfza699iqsdb9jtec4kqh4zy06391 648445 648444 2026-06-17T10:54:04Z Artelow 2286 648445 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Аталышы = Иран риалы |Расмий аталышы = ریال ایران |Тил коду = fa |ВЖК-ky = Иран риалы |ISO-en = Iranian Rial |ISO-fr = Rial iranien |Сүрөт = 500 IRR 1981 Type 2 Back.jpg |Сүрөт2 = |Жалпы сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы2 = |Эни = |Сүрөт эни = |Сүрөт эни2 = |ISO = IRR |ISO сандык = 364 |ISO2 = |ISO сандык2 = |ISO3 = |ISO сандык3 = |Эмитент = {{Өлкө желеги|Иран}} |Расмий колдонуучулар = |Бейрасмий колдонуучулар = |Турат1 = динар |Шайкештик1 = 100 |Турат2 = |Шайкештик2 = |Турат3 = |Шайкештик3 = |Турат4 = |Шайкештик7 = |Эселик1 = |Шайкештик4 = |Эселик2 = |Шайкештик5 = |Эселик3 = |Шайкештик6 = |Параллелдүү1 = |Параллелдүү2 = |Параллелдүү3 = |Символ = |Аббревиатура = IRR |Белгиленүү = |Монеталар = 50, 100, 250, 500, 1000, 2000, 5000 риал |Банкноттор = 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10&nbsp;000, 20&nbsp;000, 50&nbsp;000, 100&nbsp;000 , 500&nbsp;000, 1&nbsp;000&nbsp;000, 2&nbsp;000&nbsp;000, 5&nbsp;000&nbsp;000 риал |Киргизилди = 1798-жыл (I жолу) <br>1932-жыл (II жолу) |Киргизилди-соңу = |Алмаштырды = |Хроника = |Борбордук банк = Иран Ислам Республикасы борбордук банкы |Борбордук банк_сайт = www.cbi.ir |Басып чыгарат = |Басып чыгарат_сайт = |Акча сарайы = |Акча сарайы_сайт = |Акча сарайы2 = |Акча сарайы_сайт2 = |Курс1 = |Валюта1 = |Курс2 = |Валюта2 = |Курс3 = |Валюта3 = |Курс4 = |Валюта4 = |Курс5 = |Валюта5 = |Курс6 = |Валюта6 = |Дата = |Уики-казына = Money of Iran |Инфляция = 46,1% (сентябрь)<ref>[https://www.amar.org.ir/english/Main-Indicators Statistical Center of Iran > Main Indicators]</ref> |Жыл = 2023 |ШилтемеТобу = a }} '''Иран риалы''' ({{lang-fa|ریال ایران}}) — [[Иран|Ирандын]] расмий акча бирдиги. ISO 4217 стандарты боюнча тамга коду — IRR сандык коду — 364<ref>[https://stat.gov.kg/media/files/513587e9-e759-4920-963a-12e0ea39326e.pdf Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Мамлекеттер аралык валюталар классификатору.]{{ref-ru}}</ref>. Расмий белгиси — '''﷼''', эмитенти — Иран Ислам Республикасы Борбордук банкы. Бир иран риалы 100 динардан турат<ref>{{Cite web|last=|date=2016-05-02|title=Bản đồ tiền tệ: giá trị Việt Nam đồng thấp thứ 2 thế giới|url=https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-20160428235738083.htm|access-date=2023-12-21|website=VietnamFinance|lang=vi|archive-date=2023-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221053730/https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-20160428235738083.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Какая валюта самая дешевая в мире и сколько она стоит|url=https://quote.ru/news/article/679c7cf19a7947d1af466d1d|publisher=РБК|access-date=2025-03-29}}</ref>. == Тарыхы == Риал алгачкы жолу 1798-жылы Ирандын (ал кездеги Персиянын) туунду акча бирдиги катары жүгүртүүгө кирген. Риалдар 1250 динар (майдалануучу бирдик) же 1/8 туман (негизги бирдик) номиналындагы монеталар түрүндө чыгарылган. 1825-жылы риалды чыгаруу токтотулуп<ref name="История риала">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/02/070224_bs_money.shtml|title=История риала|access-date=2008-04-03|archive-date=2007-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070323052457/http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/02/070224_bs_money.shtml|url-status=live}}</ref>, 1932-жылга чейин Ирандын улуттук валютасы персия туманы болгон<ref>{{Cite web|url=http://time-clock.biz/ru/currency/real-iran|title=Иранский риал|access-date=2008-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080808143452/http://time-clock.biz/ru/currency/real-iran|archive-date=2008-08-08|url-status=dead}}</ref>. 1932-жылы «Банк Мелли Иран» алгачкы жолу 5, 10, 20, 50, 100 жана 500 риал номиналындагы банкнотторду басып чыгарган. 1000 риалдык банкноттор 1935-жылы жүгүртүүгө киргизилген. Кийинчерээк Иран өкмөтү 1951-жылы 200 риалдык, ал эми кийинки жылы 5000 жана 10 000 риалдык банкнотторду чыгарган. Бир нече убакыт өткөндөн кийин Ирандын Борбордук банкы айрым банкнотторду чыгарууну токтоткон: 1940-жылы 5 риалдык, ал эми 1960-жылы 10 риалдык банкноттор жүгүртүүдөн чыгарылган. 1993-жылы Борбордук банк риалды толугу менен конвертациялануучу валюта деп жарыялаган. Акыркы жыйырма жылдын ичинде риалдын курсу тынымсыз төмөндөө тенденциясында болгон<ref>{{Cite web|url=http://www.panasia.ru/main/iran/economic/|title=Экономика Ирана|access-date=2008-04-08|archive-date=2008-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080331073036/http://www.panasia.ru/main/iran/economic/|url-status=live|accessdate=2026-06-17|archivedate=2008-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080331073036/http://www.panasia.ru/main/iran/economic/}}</ref>, үч жылдын ичинде (2022–2026) иран риалы АКШ долларына карата 200% ашык наркын жоготкон<ref>[https://ru.euronews.com/2025/12/30/v-irane-rekordnyj-obval-riala-i-protesty-naseleniya-opasayushegosya-skachka В Иране рекордный обвал риала и протесты населения, опасающегося скачка цен] [https://www.kommersant.ru/doc/8337281 Иран сбился с курса] // 30.12.2025</ref>. == Монеталар == === Классикалык риал === XVIII кылымдын аягында жана XIX кылымдын башында күмүш монеталар 1⁄8, 1⁄4, 1⁄2 жана 1 риал номиналында чыгарылып турган. === Заманбап риал === 1932-жылы киргизилген экинчи риал валютасынын алгачкы монеталары 1, 2, 5, 10 жана 25 динар, ошондой эле 1⁄2, 1, 2 жана 5 риал номиналында болгон. Алардын ичинен 1⁄2 риалдан 5 риалга чейинки монеталар күмүштөн чегилген. Ошондой эле алгачкы баасы 100 риалга теңелген «пахлави» деп аталган алтын монеталар да чыгарылган. [[File:Achaemenid_coin_daric_420BC_front.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Achaemenid_coin_daric_420BC_front.jpg|thumb|Байыркы Персия империясынын тушунда чыгарылган алтын драхма тыйыны]] 1944-жылы күмүш монеталардын өлчөмү кичирейтилип, эң кичине күмүш тыйын 1 риалдык монета болуп калган. Ошол эле жылы 25 динардан төмөнкү бардык номиналдарды чегүү токтотулган. 1945-жылы күмүштөн жасалган 10 риалдык монеталар жүгүртүүгө киргизилген. 1953-жылы күмүш монеталарды чегүү толугу менен токтотулуп, эң кичине номинал 50 динар болуп калган. Ал эми 20 риалдык монеталар 1972-жылы колдонууга кирген. Ислам революциясынан кийин монеталардын дизайнынан шахтын сүрөтүн алып салуу үчүн өзгөртүүлөр киргизилген, бирок алардын өлчөмдөрү менен курамы дароо өзгөргөн эмес. 50 динардык монеталар 1979-жылы гана чегилген, ал эми 50 риалдык монеталар 1980-жылы жүгүртүүгө киргизилген. 1992-жылы монеталардын жаңы сериясы жарык көрүп, анда өлчөмү кичирээк 1, 5, 10 жана 50 риалдык монеталар жана жаңы 100 риалдык монеталар пайда болгон. Кийинки жылы 250 риалдык монеталар киргизилген. 2004-жылы 50, 100 жана 250 риалдык монеталардын өлчөмдөрү дагы кичирейтилип, 500 риалдык монеталар жүгүртүүгө кошулган. 2009-жылы 250 жана 500 риалдык монеталардын жаңы, кичирээк түрлөрү жана жаңы 1 000 риалдык номинал сунушталган. Ал эми 2010-жылы 2 000 жана 5 000 риалдык монеталар чыгарылган. === Санариптик риал === Санариптик риал (ошондой эле Крипто риал же Ирандын улуттук валютасы деп аталат) — Иран Ислам Республикасынын Борбордук банкынын 2021-жылдагы билдирүүсүнө ылайык түзүлгөн валютанын түрү. Аны чыгаруу заманбап риалдын негизине таянат<ref name="dnbinfo">{{cite web|title=The Central Bank of Iran delves into Digital Rial|url=https://www.cbi.ir/showitem/21652.aspx|website=cbi.ir|year=2021|format=ASPX}}</ref>. === Учурдагы серия === {| class="wikitable" ! colspan="11" |Учурда жүгүртүүдөгү иран риалынын монеталары |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Диаметр (мм) ! rowspan="2" |Калыңдыгы (мм) ! rowspan="2" |Салмагы (г) ! rowspan="2" |Материал ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү !Дата |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Кыры !Алдыңкы бети !Арткы бети !биринчи чыгарылган |- | | |50 |20.2 мм |1.33 мм |3.5 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Фатима Масуме күмбөзү |2004 |- | | |100 |22.95 мм |1.36 мм |4.6 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Имам Реза күмбөзү |2004 |- | | |250 |18.8 мм |1.56 мм |2.8 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Фейзие мектеби |2009 |- | | |500 |20.8 мм |1.66 мм |3.9 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Шираздагы Саадинин күмбөзү |2009 |- | | |1,000 |23.7 мм |1.9 мм |5.8 г |жез никель алюминий |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Хажу көпүрөсү |2009 |- | | |2,000 |26.3 мм |1.76 мм |6.8 г |жез никель цинк |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Имам Реза күмбөзү |2010 |- | | |5,000 |29.3 мм |2 мм |10.1 г |жез никель цинк |кесикче |Номиналы, мотиви, чыгарылган жылы, "Иран Ислам Республикасы" жазуусу |Иран Ислам Республикасынын Борбордук банкынын негизделгенинин элүү жылдыгы жазуусу |2010 |} == Банкноттор == 1932-жылы «Банк Мелли Иран» тарабынан 5, 10, 20, 50, 100 жана 500 риал номиналындагы кагаз акчалар (банкноттор) чыгарылган. 1935-жылы 1 000 риалдык банкноттор жүгүртүүгө киргизилсе, кийинчерээк 1951-жылы 200 риалдык, ал эми 1952-жылы 5 000 жана 10 000 риалдык банкноттор кошулган. 5 риалдык банкноттор акыркы жолу 1940-жылдары басылып, 10 риалдык кагаз акчалар 1960-жылдары жүгүртүүдөн чыгарылган. 1961-жылы кагаз акчаларды басып чыгаруу укугу Ирандын Борбордук банкына өткөн. 1979-жылы Ислам революциясынан кийин, Ирандын шахтын сүрөтү түшүрүлгөн банкнотторундагы анын жүзүн жашыруу үчүн атайын мөөрлөр (штамптар) басылып, бузулган. Ислам Республикасынын алгачкы расмий чыгарылыштары 100, 200, 500, 1 000, 5 000 жана 10 000 риал номиналында болгон. Ал эми 2000 риалдык банкноттор 1986-жылы колдонууга киргизилген. Бул банкноттор Ирандын Борбордук банкы тарабынан чыгарылат жана алардын ар биринде Борбордук банктын төрагасынын кол тамгасы болот. Азыркы учурда 100, 200 жана 500 риалдык банкноттор жүгүртүүдө өтө сейрек кездешет; дүкөнчүлөр көнүмшүш адат катары калдык акчанын акыркы 500 риалынын ордуна чакан сагыз пакеттерин беришет. Күнүмдүк муктаждыктар үчүн адамдар өздөрү менен бирге 100 000 риалдык банкноттордун таңгактарын алып жүрүшөт. === Хажар сериясы (1850–1925) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Хажар сериясы (1850–1925) |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! colspan="2" rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- |[[Файл:1-TOMAN-NASER.Jpg|114x114px]] |[[Файл:Naser_Aldin_Shah_1_Toman_specimen_banknote_reverse.jpg|114x114px]] |1 туман |130 × 67 | style="text-align:center; background:silver;" | |күмүш сымал | rowspan="3" |Насриддин шах | rowspan="2" |Номинал, "Иран империясы" |- |[[Файл:5t-type1-obv-naser.jpg|114x114px]] |[[Файл:5t-type1-rev-naser.jpg|114x114px]] |5 туман |136 × 69 | style="text-align:center; background:tan;" | |саргыч-күрөң |- |[[Файл:IranP7s-50tomans-ND-donatedjs_f.jpg|114x114px]] |[[Файл:50t-type1-rev-naser.jpg|114x114px]] |50 туман |142 × 71 | style="text-align:center; background:gray;" | |боз |Номинал, Арстан жана Күн |} === Реза Шах сериясы (1925–1941) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Реза Шах сериясы (1925–1941) |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! colspan="2" rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- |[[Файл:5r-type1-obv-reza.jpg|114x114px]] |[[Файл:5r-type1-rev-reza.jpg|114x114px]] |&nbsp;5 |130 × 67 | style="text-align:center; background:green;" | |жашыл | rowspan="5" |[[Реза Пехлеви]] | rowspan="3" |Номинал, Арстан жана Күн with crown |- |[[Файл:10r-obv-1311-reza.jpg|114x114px]] |[[Файл:10r-rev-1311-reza.jpg|114x114px]] |&nbsp;10 |136 × 69 | style="text-align:center; background:brown;" | |күрөң |- |[[Файл:20rials-reza.jpg|114x114px]] |[[Файл:Reza_Shah_20_Rials_banknote_1st_series_reverse.jpg|114x114px]] |&nbsp;20 |142 × 71 | style="text-align:center; background:purple;" | |кызгылт көк |- |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_ششم_رضا_شاه_-_کد_۵۷_(رو).png|114x114px]] |[[Файл:500RialsNoteIran_22047.jpg|114x114px]] |&nbsp;500 |142 × 71 | style="text-align:center; background:navy;" | |кочкул көк |Кирдин мүрзөсү |- |[[Файл:1000rial_rezapahlavi.JPG|114x114px]] |[[Файл:یک_هزار_ریال_-_سری_ششم_رضا_شاه_-_کد_۵۸_(پشت).png|114x114px]] |&nbsp;1,000 |148 × 73 | style="text-align:center; background:silver;" | |күмүш сымал |Дамаванд тоосу |} === Мохаммад Реза Шах сериясы (1942–1978) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Гүлстан сарайы |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! colspan="2" rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- |[[Файл:10-RIAL-OBV-KE.jpg|114x114px]] |[[Файл:10-RIAL-REV-KE.jpg|114x114px]] | rowspan="3" |&nbsp;10 | rowspan="3" |130 × 67 | rowspan="3" style="text-align:center; background:silver;" | | rowspan="3" |күмүш сымал | rowspan="8" |[[Мохаммед Реза Пехлеви]] |Улуу Дарийдин императордук мөөрү |- |[[Файл:10-RIAL-OBV-TAKHT-KE.jpg|114x114px]] |[[Файл:10-RIAL-REV-TAKHT-KE.jpg|114x114px]] |Авиценнанын күмбөзү |- |[[Файл:10-RIAL-OBV-TAMAMROKH-KE.jpg|114x114px]] |[[Файл:10-RIAL-REV-TAMAMROKH-KE.jpg|114x114px]] | rowspan="2" |Амир Кабир дамбасы |- |[[Файл:Banknote_of_shah_-_20_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_shah_-_20_rials_(rear).jpg|114x114px]] |&nbsp;20 |130 × 67 | style="text-align:center; background:#E5AA70;" | |саргыч |- |[[Файл:50_rials_of_second_Pahlavi_for_2500_years_of_Persian_empire_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:50_rials_of_second_Pahlavi_for_2500_years_of_Persian_empire_(rear).jpg|114x114px]] | rowspan="2" |&nbsp;50 | rowspan="2" |130 × 67 | rowspan="2" style="text-align:center; background:#74C365;" | | rowspan="2" |жашыл |Мохаммад Реза Пехлеви коомдук жыйында |- |[[Файл:Banknote_of_shah_-_50_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_shah_-_50_rials_(rear).jpg|114x114px]] |Пасаргада |- |[[Файл:100_rials_of_second_Pahlavi_for_2500_years_of_Persian_empire_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:100_rials_of_second_Pahlavi_for_2500_years_of_Persian_empire_(rear).jpg|114x114px]] | rowspan="3" |&nbsp;100 | rowspan="4" |136 × 69 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#c08081;" | | rowspan="3" |кызгылт көк |Социалдык кызматтар |- |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(rear).jpg|114x114px]] |Мрамор сарайы |- |[[Файл:Kingdom_of_Iran_100_Rials_Banknote_for_50th_Anniversary_of_Pahlavi_Dynasty_(obverse).png|114x114px]] |[[Файл:Kingdom_of_Iran_100_Rials_Banknote_for_50th_Anniversary_of_Pahlavi_Dynasty_(reverse).png|114x114px]] |Реза Пехлеви жана Мохаммед Реза Пехлеви |Пехлеви династиясынын түзүлгөндүгүнүн 50 жылдыгы |- |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_200_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_200_rials_(rear).jpg|114x114px]] |&nbsp;200 | style="text-align:center; background:#465945;" | |кочкул жашыл | rowspan="5" |Мохаммед Реза Пехлеви |Шахьяд мунарасы |- |[[Файл:Kingdom_of_Iran_500_Rials_Banknote_1976_-_Second_Pahlavi_King_(obverse).png|114x114px]] |[[Файл:Kingdom_of_Iran_500_Rials_Banknote_1976_-_Second_Pahlavi_King_(reverse).png|114x114px]] |&nbsp;500 |142 × 71 | style="text-align:center; background:#CFB53B;" | |сары |Марлик кубогу |- |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_1000_rials_(front).jpg|114x114px]] |[[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_1000_rials_(rear).jpg|114x114px]] |&nbsp;1,000 |148 × 73 | style="text-align:center; background:brown;" | |күрөң |Хафиздин күмбөзү |- |[[Файл:Kingdom_of_Iran_5000_Rials_Banknote_1977_-_Second_Pahlavi_King_(obverse).png|114x114px]] |[[Файл:Kingdom_of_Iran_5000_Rials_Banknote_1977_-_Second_Pahlavi_King_(reverse).png|114x114px]] |&nbsp;5,000 |154 × 75 | style="text-align:center; background:#a1caf1;" | |көгүлтүр |[[Гүлстан сарайы]] |- |[[Файл:Kingdom_of_Iran_10000_Rials_Banknote_1978_-_Second_Pahlavi_King_(obverse).png|114x114px]] |[[Файл:Kingdom_of_Iran_10000_Rials_Banknote_1978_-_Second_Pahlavi_King_(reverse).png|114x114px]] |&nbsp;10,000 |160 × 77 | style="text-align:center; background:green;" | |жашыл |Бахарестан сарайы |} === Имам Реза күмбөзү сериясы (1980–1982) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Имам Реза күмбөзү сериясы (1980–1982) |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! colspan="2" rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- |[[Файл:صد_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:صد_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;100 |142×71 | style="text-align:center; background:purple;" | |кызгылт көк | rowspan="6" |Имам Реза күмбөзү |Чахарбаг мектеби |- |[[Файл:دویست_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:دویست_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;200 |148×73 | style="text-align:center; background:green;" | |жашыл |Авиценнанын күмбөзү |- |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;500 |154×75 | style="text-align:center; background:brown;" | |күрөң |Канаттуу ат |- |[[Файл:یک_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|113x113px]] |[[Файл:یک_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|113x113px]] |&nbsp;1,000 |160×77 | style="text-align:center; background:pink;" | |кызгылт |Хафиздин күмбөзү |- |[[Файл:پنج_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:پنج_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;5,000 |166×79 | style="text-align:center; background:#c08081;" | |кызгылт көк |Тегерандагы мунай иштетүүчү завод |- |[[Файл:ده_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|113x113px]] |[[Файл:ده_هزار_ریال_-_سری_چهارم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|113x113px]] |&nbsp;10,000 |172×81 | style="text-align:center; background:green;" | |жашыл |Бахарестан сарайы |} === Революция сериясы (1981–2005) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Революция сериясы (1981–2005) |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! colspan="2" rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- |[[Файл:صد_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:صد_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;100 |130×67 | style="text-align:center; background:Purple;" | |кызгылт көк |Хасан Модаррес |Ислам кеңешинин жыйынынын эски имараты |- |[[Файл:دویست_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|113x113px]] |[[Файл:دویست_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|113x113px]] |&nbsp;200 |136×69 | style="text-align:center; background:gray;" | |боз |Йазддын Жаме мечити |Айыл чарба жумушчулары |- |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:پانصد_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;500 |142×71 | style="text-align:center; background:#465945;" | |бозомтук жашыл |Жума намазы |Тегеран университетинин башкы кире бериши |- |[[Файл:هزار_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:1000_IRR_1982_Back.jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;1,000 |148×73 | style="text-align:center; background:Brown;" | |күрөң |Фейзийе мектеби |Аскадагы күмбөз |- |[[Файл:دو_هزار_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_-_کد_۲۵۰_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:دو_هزار_ریال_-_سری_ششم_جمهوری_-_کد_۲۵۰_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;2,000 |151×74 | style="text-align:center; background:purple;" | |кызгылт көк |Хоррамшахрдын бошотулушу |[[Кааба]] |- |[[Файл:پنج_هزار_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|114x114px]] |[[Файл:پنج_هزار_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|114x114px]] |&nbsp;5,000 |154×75 | style="text-align:center; background:red;" | |кызыл | rowspan="2" |Революционерлер |Фатима Масуме күмбөзү |- |[[Файл:ده_هزار_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(رو).jpg|alt=|113x113px]] |[[Файл:ده_هزار_ریال_-_سری_پنجم_جمهوری_(پشت).jpg|alt=|113x113px]] |&nbsp;10,000 |160×77 | style="text-align:center; background:blue;" | |көк |Имам Реза күмбөзү |} === Рухолла Хомейни сериясы(1992–2019) === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Рухолла Хомейни сериясы(1992–2019) |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! colspan="2" rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- |<ref name="banknote">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0143ao.jpg|title=Image: IRN0143ao.jpg, (600 × 295 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote2">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0143ar.jpg|title=Image: IRN0143ar.jpg, (600 × 292 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |&nbsp;1,000 |148 × 73 | style="text-align:center; background:Brown;" | |күрөң | rowspan="12" |[[Рухолла Хомейни]] |Аскадагы күмбөз |- |<ref name="banknote3">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0144o.jpg|title=Image: IRN0144o.jpg, (600 × 289 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote4">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0144r.jpg|title=Image: IRN0144r.jpg, (600 × 288 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |&nbsp;2,000 |151 × 74 | style="text-align:center; background:#f77fbe;" | |кызгылт |[[Кааба]] |- |<ref name="banknote5">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0145ao.jpg|title=Image: IRN0145ao.jpg, (600 × 288 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote6">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0145ar.jpg|title=Image: IRN0145ar.jpg, (600 × 290 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> | rowspan="3" |&nbsp;5,000 | rowspan="3" |154 × 75 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#c08081;" | | rowspan="3" |күрөң |Гүлдөр жана канаттуулар |- | colspan="2" |<ref name="banknote7">{{cite web|url=http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0150.htm|title=P-150|access-date=2015-09-03}}</ref> |Омид спутниги, Сафир 2 ракетасы, Ирандын белгиленген глобус |- | colspan="2" |<ref name="banknoten.de">{{Cite web|title=banknoten.de - Iran 5.000 Rials (152_UNC) - BANKNOTEN|url=http://www.banknoten.de/product_info.php?info=p56202_iran---5-000--rials---152a-unc-.html|website=www.banknoten.de|access-date=2015-09-07}}</ref> |Заболдон (Чыгыш Иран) алынган чопо идиштер |- |<ref name="banknote9">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0146bo.jpg|title=Image: IRN0146bo.jpg, (600 × 287 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref>[[Файл:Iran_10000_rials_(01).jpg|frameless|152x152px]] |<ref name="banknote10">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0146ar.jpg|title=Image: IRN0146ar.jpg, (600 × 284 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref>[[Файл:10000_Rials_banknote_of_the_Islamic_Republic_of_Iran.jpg|frameless|152x152px]] |&nbsp;10,000 |160 × 77 | style="text-align:center; background:#00a693;" | |жашыл |Дамаванд тоосу |- |<ref name="banknote11">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0147ao.jpg|title=Image: IRN0147ao.jpg, (600 × 285 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote12">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0147ar.jpg|title=Image: IRN0147ar.jpg, (600 × 281 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> | rowspan="3" |&nbsp;20,000 | rowspan="3" |163 × 78 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#a1caf1;" | | rowspan="3" |көгүлтүр |Накш-е Жахан аянты |- | colspan="2" |<ref name="banknote13">{{cite web|url=http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRNW2009-020000.htm|title=P-NEW|access-date=2015-09-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150514090716/http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRNW2009-020000.htm|archive-date=2015-05-14}}</ref> |Жами аль-Акса |- | colspan="2" |<ref name="banknote13x">{{cite web|url=http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRNW2014-020000.htm|title=P-NEW|access-date=2015-09-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151221131915/http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRNW2014-020000.htm|archive-date=2015-12-21}}</ref> |Агазаде сарайы |- | rowspan="2" |<ref name="banknote.ws">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0149ao.jpg|title=Image: IRN0149ao.jpg, (600 × 282 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote14">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0149ar.jpg|title=Image: IRN0149ar.jpg, (600 × 281 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> | rowspan="2" |&nbsp;50,000 | rowspan="3" |166 × 79 | rowspan="2" style="text-align:center; background:#c72;" | | rowspan="2" |саргыч |Атом символу түшүрүлгөн Ирандын картасы, Мухаммед пайгамбардын перс тилиндеги цитатасы ("Эгер илим бул топ жылдызда болсо, Персиядан келген адамдар ага жетет") жана англис тилиндеги "Персия булуңу" |- |<ref>{{Cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0155-2r.jpg|title=IRN0155-2r.jpg}}</ref> |Тегеран университетинин негизги кире бериши |- |<ref name="banknote15">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0151o.jpg|title=Image: IRN0151o.jpg, (600 × 281 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |<ref name="banknote16">{{cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRN/IRN0151r.jpg|title=Image: IRN0151r.jpg, (600 × 280 px)|publisher=banknote.ws|access-date=2015-09-06}}</ref> |&nbsp;100,000 | style="text-align:center; background:Olive;" | |жашыл |Шираздагы Саадинин күмбөзү |} === Муундар аралык сериясы (2019–2023) === 10 000 риал бир туманга теңеле турган алдыдагы деноминацияга даярдык көрүү максатында, бул сериядагы банкноттордо акчанын номиналы риал менен катар туман түрүндө да көрсөтүлгөн (риалдын акыркы төрт нөлү көмүскөлөнүп, бозомтук кылып берилген). Кагаз акчанын тартыштыгынан улам, кыйла жогорку номиналдар расмий мыйзамдуу банкнот катары эмес, чектер (чектик банкноттор) түрүндө чыгарылган. {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! colspan="2" rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- | | |&nbsp;10,000 (1 туман) | rowspan="4" |156 × 71 | style="text-align:center; background:Grey;" | |боз | rowspan="4" |[[Рухолла Хомейни]] |Авиценнанын күмбөзү |- | | |&nbsp;20,000 (2 туман) | style="text-align:center; background:Blue;" | |көк |Табриздеги Макбаратошора |- | | |&nbsp;50,000 (5 туман) | style="text-align:center; background:Purple;" | |кызгылт көк |Хафиздин күмбөзү |- | | |&nbsp;100,000 (10 туман) | style="text-align:center; background:Green;" | |жашыл |Шираздагы Саадинин күмбөзү |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.cbi.ir/ Ирандын Борбордук банкынын расмий сайты] {{Азия валюталары}} jmelodpljgzvcjetbb6gshjcktdp2ll 0 150855 648435 646575 2026-06-17T09:08:33Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648435 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Аталышы = Иордания динары |Расмий аталышы = دينار أردني |Тил коду = ar |ВЖК-ky = Иордания динары |ISO-en = Jordanian Dinar |ISO-fr = Dinar jordanien |Сүрөт = Jordanian paper currency 4th series.jpg |Сүрөт2 = |Жалпы сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы = IV сериядагы банкноттор |Сүрөт аталышы2 = |Эни = |Сүрөт эни = |Сүрөт эни2 = |ISO = JOD |ISO сандык = 400 |ISO2 = |ISO сандык2 = |ISO3 = |ISO сандык3 = |Эмитент = {{Өлкө желеги|Иордания}} |Расмий колдонуучулар = |Бейрасмий колдонуучулар = [[Палестина|Палестина Мамлекети]] (Иордан дарыясынын батыш жээги) |Турат1 = пиастр (кирш) |Шайкештик1 = 100 |Турат2 = филс |Шайкештик2 = 1000 |Турат3 = |Шайкештик3 = |Турат4 = |Шайкештик7 = |Эселик1 = |Шайкештик4 = |Эселик2 = |Шайкештик5 = |Эселик3 = |Шайкештик6 = |Параллелдүү1 = |Параллелдүү2 = |Параллелдүү3 = |Символ = د.أ |Аббревиатура = JOD |Белгиленүү = JD |Монеталар = 1, 5, 10 филс; 1/4, 1/2, 1, 2 1/2, 5, 10 пиастр; 1/4, 1/2, 1 динар |Банкноттор = 1, 5, 10, 20, 50 динар |Киргизилди = 01.07.1950 |Киргизилди-соңу = |Алмаштырды = Палестина фунту |Хроника = |Борбордук банк = Иордания Борбордук банкы |Борбордук банк_сайт = www.cbj.gov.jo |Басып чыгарат = |Басып чыгарат_сайт = |Акча сарайы = |Акча сарайы_сайт = |Акча сарайы2 = |Акча сарайы_сайт2 = |Курс1 = |Валюта1 = |Курс2 = |Валюта2 = |Курс3 = |Валюта3 = |Курс4 = |Валюта4 = |Курс5 = |Валюта5 = |Курс6 = |Валюта6 = |Дата = |Уики-казына = Money of Jordan |Инфляция = 1.77%<ref>[https://dosweb.dos.gov.jo/cpi_012026/ Department of Statistics. Consumer Prices (Inflation) 1.77% for 2025]</ref> |Жыл = 2025 |ШилтемеТобу = a }} '''Иордания динары''' ({{lang-ar|دينار أردني}}) — [[Иордания|Иорданиянын]] расмий акча бирдиги. ISO 4217 стандарты боюнча тамга коду — JOD, сандык коду — 400<ref>[https://stat.gov.kg/media/files/513587e9-e759-4920-963a-12e0ea39326e.pdf Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Мамлекеттер аралык валюталар классификатору.]{{ref-ru}}</ref>. Расмий белгиси — د.أ же JD. Бир иордания динары 100 пиастрдан же 1000 филстен турат. Иорданиянын Борбордук банкы 1965-жылы ишин баштап жана Иорданиянын Валюта Кеңешинин укуктактарын, милдеттерин өзүнө алып бул кеңешти толугу менен алмаштырган. Азыркы учурда Иорданиянын Борбордук банкы Иорданиянын расмий валютасынын жалгыз эмитенти болуп саналат. == Тарыхы == XIX кылымдын аягына чейин азыркы Иордания аймагы Осмон империясы курамында болгон. Бул мезгилде негизинен осмон акчалары колдонулган. 1927-жылы Палестинанын британиялык администрациясы Палестина валюта кеңешин түзгөн, ал Палестина фунтун чыгарган жана бул валюта Мандаттык Палестина жана Трансиордания эмирлигинин аймактарында расмий валюта болгон. Иордания 1946-жылы 25-майда көз карандысыз падышачылыкка айланганы карабастан Палестина фунтун колдонууну уланта берген. 1949-жылы кабыл алынган №35 убактылуу мыйзамга ылайык Иордания валюта кеңеши падышачылыктын аймагындагы иордан динары деп аталган иорданиялык валютаны чыгарууга укуктуу жалгыз орган катары түзүлгөн. Бул кеңеш Лондондо жайгашкан, курамы президенттен жана төрт мүчөдөн турган, 1949-жылы иордания динарлары чыгара баштаган жана палестина фунту менен бирге тең укуктуу расмий валюта болуп саналган. Иордан динарынын курсу палестина фунттуна карата 1=1 деп бекитилген. 1959-жылы Иорданиянын борбордук банкы түзүлүп, динарды чыгаруу жана акча-кредит саясатын башкаруу укугу ушул мекемеге өткөн. Бул кадам өлкөнүн финансы системасын бекемдеп, валютанын туруктуулугун камсыз кылган. Иордан динары Жакынкы Чыгыштагы эң туруктуу валюталардын бири болуп эсептелет. 1995-жылдан бери динар АКШ долларына туруктуу курс менен байланган. Бул саясат инфляцияны көзөмөлдөөгө жана эл аралык сооданы жеңилдетүүгө жардам берген. Иордан динары дүйнөдөгү номиналдык курсу боюнча эң кымбат валюталардын катарына кирет. == Монеталар == Жүгүртүүдө номиналы 1 кирш (пиастр), 5 жана 10 пиастр, ошондой эле 1/4 жана 1/2 динар болгон монеталар бар, аларга падыша Абдалла II сүрөтү түшүрүлгөн. Мындан тышкары, номиналы 1/2 кирш (пиастр) жана 2,5 пиастр болгон монеталар азыркы учурда чыгарылбайт, бирок мурдагы падыша Хусейн I сүрөтү түшүрүлгөн монеталар мыйзамдуу төлөм каражаты макамына ээ. Расмий түрдө кирш 10 филске бөлүнөт, бирок инфляциянын кесепетинен филстерди көп убакттардан бери жүгүртүүдөн кезиктирүүгө мүмкүн эмес. 1950-жылдагы 1 филс номиналындагы монеталарга англис тилинде жаңылыштык менен «1 fil» деп жазылган. {| class="wikitable" style="margin:auto; font-size:90%; border-width:1px;" ! colspan="12" |Биринчи серия (2000) |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Диаметр (мм) ! rowspan="2" |Салмагы (г) ! colspan="2" rowspan="2" |Материал ! rowspan="2" |Кыры (гурт) ! rowspan="2" |Алдыңкы бети ! rowspan="2" |Арткы бети ! rowspan="2" |Чыгарылган жылдары ! rowspan="2" |Кошумча маалымат |- !Алдыңкы бети !Арткы бети |- |[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jordanian_One_Piaster_Coin_Obverse.jpg] |[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_reverse_View_of_the_1_Qirsh_JOD.jpg] |1 кирш | align="center" |25.00 | align="center" |5.50 | style="background-color:#e0954f;" | |Жез менен капталган болот |жылмакай | rowspan="6" |Абдулла II | rowspan="6" |Иорданиянын Хашимит падышалыгы, номинал (англис жана араб сандарында); чыгарылган жылдары (ислам жана григориан календары боюнча) | rowspan="3" |2000 | |- |[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Reverse_View_of_the_5_Piaster_JOD.jpg] |[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Obverse_View_of_the_5_Qirsh_JOD.jpg] |5 пиастр (кирш) | align="center" |26.00 | align="center" |5.00 | rowspan="2" style="background-color:#dcdcdc;" | | rowspan="2" |Никель менен капталган болот | rowspan="2" |кесикче |50 филс ''Shilin'' |- |[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Obverse_View_of_the_10_Qirsh_JOD.jpg] |[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Reverse_View_of_the_10_Piaster_JOD_Coin.jpg] |10 пиастр (кирш) | align="center" |28.00 | align="center" |8.00 |100 филс ''Bareezah'' |- |[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Obverse_View_of_the_25_Qirsh_0.25_JOD.jpg] |[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Obverse_View_of_the_25_Qirsh_JOD.jpg] |1⁄4 динар | align="center" |26.50 {{small|(Жети бурчтуу)}} | align="center" |7.40 | rowspan="2" style="background-color:#ffe550;" | |Жез | rowspan="3" |жылмакай |2004 |''Rub'a'' 25 пиастр 250 филс |- | rowspan="2" |[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Reverse_View_of_the_50_Qirsh_JOD.jpg] | rowspan="2" |[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Obverse_View_of_the_50_Qirsh_JOD.jpg] | rowspan="2" |1⁄2 динар | rowspan="2" align="center" |29.00 {{small|(Жети бурчтуу)}} | rowspan="2" align="center" |9.60 |Сырткы: алюминий жана коло | rowspan="2" |2000 | rowspan="2" |''Nusf'' 50 пиастр 500 филс |- | style="background-color:#dcdcdc;" | |Ортосу: Купроникель |- |} == Банкноттор == Иорданиянын Борбордук банкы 1964-жылы түзүлгөндөн бери иорданиялык банкнотторду чыгаруу боюнча жалгыз орган болуп саналат. Ал 1965-жылдын 4-августунда иорданиялык банкноттордун биринчи сериясын жүгүртүүгө чыгарган<ref name=":26">{{Cite web |title=Banknotes - the Central Bank of Jordan |url=https://www.cbj.gov.jo/Pages/viewpage.aspx?pageID=219 |access-date=2023-08-08 |website=www.cbj.gov.jo }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Иордания борбордук банкынын банкноттору === ====Биринчи серия==== {|class="wikitable" style="margin-left: 0; font-size:90%; border-width:1px;" |- ! colspan=10 | Биринчи серия (1949–1952)<ref>{{Cite web |date=2007-10-26 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&category=7&subcategory=8 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026202957/http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&category=7&subcategory=8 |archive-date=2007-10-26 }}</ref> |- ! colspan=2 | Сүрөт ! rowspan=2 | Номинал ! rowspan=2 | Өлчөмү<br/>(мм) ! rowspan=2 colspan=2 | Негизги түсү ! colspan=2 | Сүрөттөөмөсү ! rowspan=2 | Басылган жылдары |- ! Алдыңкы бети ! Арткы бети ! Алдыңкы бети ! Арткы бети |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:FIVE HUNDRED FILS JD 1949-obverse.jpg|75px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:FIVE HUNDRED FILS JD 1949-back.jpg|75px]] | 500 филс | align=center | 128 x 76<ref name=":0">{{Cite web |date=2006-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=39&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061023102023/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=39&local_details=1 |archive-date=2006-10-23 }}</ref> | style="background:#860D86;"| | Кызгылт көк | Вади Аль Араб сугат долбоору<ref name=":0" /> | Малдарын кайтарып жүргөн койчу<ref name=":0" /> | rowspan="5" |1949 (Григориан календары) 1368 (Ислам календары) |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:ONE JD 1949-obverse.jpg|85px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:ONE JD 1949-back.jpg|85px]] | 1 динар | align=center | 160 x 86<ref name=":1">{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=38&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091607/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=38&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}</ref> | style="background:#0D860D;"| | Жашыл | rowspan="4" | Абдуллах ибн Хусейн | Oval Plaza, Жераш<ref name=":1" /> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:FIVE JD 1949-obverse.jpg|90px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:FIVE JD 1949-back.jpg|90px]] | 5 динар | align=center | 169 x 88<ref name=":2">{{Cite web |date=2006-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=37&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061023102019/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=37&local_details=1 |archive-date=2006-10-23 }}</ref> | style="background:#B30000;"| | Кызыл | rowspan="2" | Эль-Хазне<ref name=":2" /> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:TEN JD 1949-obverse.jpg|102px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:TEN JD 1949-back.jpg|102px]] | 10 динар | align=center | 185 x 97<ref>{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=36&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091540/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=36&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091540/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=36&local_details=1 }}</ref> | style="background:#015494;"| | Көк |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:50 DINAR JD 1949 OBVERSE.png|105px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:50 DINAR JD 1949 REVERSE.png|105px]] | 50 динар | align=center | 190 x 100<ref name=":3">{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=35&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091010/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=35&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091010/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=35&local_details=1 }}</ref> | style="background:#A0522D;"| | Күрөң | Акаба<ref name=":3" /> |} ====Экинчи серия==== {|class="wikitable" style="margin-left: 0; font-size:90%; border-width:1px;" |- ! colspan=10 | Экинчи серия (1952–1965)<ref>{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&category=7&subcategory=9 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091628/http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&category=7&subcategory=9 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091628/http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&category=7&subcategory=9 }}</ref> |- ! colspan=2 | Сүрөт ! rowspan=2 | Номинал ! rowspan=2 | Өлчөмү<br/>(мм) ! rowspan=2 colspan=2 | Негизги түсү ! colspan=2 | Сүрөттөөмөсү ! rowspan=2 | Басылган жылдары |- ! Алдыңкы бети ! Арткы бети ! Алдыңкы бети ! Арткы бети |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:FIVE HUNDRED FILS JD 1952-obverse.jpg|75px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:FIVE HUNDRED FILS JD 1952-back.jpg|75px]] | 500 филс | align=center | 128 x 76<ref name=":4">{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=43&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091841/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=43&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}</ref> | style="background:#860D86;"| | Кызгылт көк | Вади Аль Араб сугат долбоору<ref name=":4" /> | Малдарын кайтарып жүргөн койчу<ref name=":4" /> | rowspan="4" |1952 (Григориан календары) 1371 (Ислам календары) |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:ONE JD 1952-obverse.jpg|85px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:ONE JD 1952-back.jpg|85px]] | 1 динар | align=center | 160 x 86<ref name=":5">{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=42&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091700/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=42&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}</ref> | style="background:#0D860D;"| | Жашыл | rowspan="3" | Хусейн ибн Талал | Oval Plaza, Жераш<ref name=":5" /> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:FIVE JD 1952-obverse.jpg|90px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:FIVE JD 1952-back.jpg|90px]] | 5 динар | align=center | 169 x 88<ref>{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=41&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091754/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=41&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091754/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=41&local_details=1 }}</ref> | style="background:#B30000;"| | Кызыл | rowspan="2" | Эль-Хазне |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:TEN JD 1952-obverse.jpg|102px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:TEN JD 1952-back.jpg|102px]] | 10 динар | align=center | 185 x 97<ref>{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=40&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091912/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=40&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091912/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=40&local_details=1 }}</ref> | style="background:#015494;"| | Көк |} === Иорданиянын Валюта Кеңешинин банкноттору === ==== Биринчи серия ==== {|class="wikitable" style="margin-left: 0; font-size:90%; border-width:1px;" |- ! colspan="9" | Биринчи серия (1965–1975)<ref>{{Cite web |date=2007-10-30 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&category=7&subcategory=10 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030025150/http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&category=7&subcategory=10 |archive-date=2007-10-30 }}</ref> |- ! colspan=2 | Сүрөт ! rowspan=2 | Номинал ! rowspan=2 | Өлчөмү<br/>(мм) ! rowspan=2 colspan=2 | Негизги түсү ! colspan=2 | Сүрөттөөмөсү ! rowspan=2 | Басылган жылдары |- ! Алдыңкы бети ! Арткы бети ! Алдыңкы бети ! Арткы бети |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:Half JD 1959-obverse.jpg|80px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:Half JD 1959-back.jpg|80px]] | 1⁄2 динар | align=center | 140 x 70<ref name=":7">{{Cite web |date=2007-10-30 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=46&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030025407/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=46&local_details=1 |archive-date=2007-10-30 }}</ref> | style="background:#A0522D;"| | Күрөң | rowspan="4" |Хусейн ибн Талал | Oval Forum, Жераш<ref name=":7"/> | rowspan=4 | 4-август 1965<ref name=":7"/> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:ONE JD 1959-obverse.jpg|85px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:ONE JD 1959-back.jpg|85px]] | 1 динар | align=center | 150 x 75<ref name=":7"/> | style="background:#0D860D;"| | Жашыл | Аска Куполу<ref name=":7" /> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:FIVE JD 1959-obverse.jpg|95px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:FIVE JD 1959-back.jpg|95px]] | 5 динар | align=center | 164 x 82<ref name=":8">{{Cite web |date=2007-10-30 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=45&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030025211/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=45&local_details=1 |archive-date=2007-10-30 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030025211/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=45&local_details=1 }}</ref> | style="background:#B30000;"| | Кызыл | Эль-Хазне<ref name=":8" /> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:TEN JD 1959-obverse.jpg|100px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:TEN JD 1959-back.jpg|100px]] | 10 динар | align=center | 175 x 88<ref name=":9">{{Cite web |date=2007-10-30 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=44&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030025428/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=44&local_details=1 |archive-date=2007-10-30 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030025428/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=44&local_details=1 }}</ref> | style="background:#015494;"| | Көк | Эль-Махтас<ref name=":9" /> |} ==== Экинчи серия ==== {|class="wikitable" style="margin-left: 0; font-size:90%; border-width:1px;" |- ! colspan=10 | Экинчи серия (1975–1992)<ref>{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&category=7&subcategory=11 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091027/http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&category=7&subcategory=11 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091027/http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&category=7&subcategory=11 }}</ref> |- ! rowspan=2 | Сүрөт ! rowspan=2 | Номинал ! rowspan=2 | Өлчөмү<br/>(мм) ! rowspan=2 colspan=2 | Негизги түсү ! colspan=2 | Сүрөттөөмөсү ! rowspan=2 | Басылган жылдары |- ! Алдыңкы бети ! Арткы бети |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:HALF JD DINAR 1975.jpg|80px]] |1⁄2 динар | align=center | 136×67.5<ref name=":10">{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=53&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091133/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=53&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091133/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=53&local_details=1 }}</ref> | style="background:#A0522D;"| | Күрөң | rowspan=6 | Хусейн ибн Талал | Oval Forum, Жераш<ref name=":10" /> | 16-ноябрь 1975<ref name=":10" /> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:ONE JD DINAR 1975.jpg|80px]] | 1 динар | align=center | 144×71.5<ref name=":11">{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=52&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091429/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=52&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091429/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=52&local_details=1 }}</ref> | style="background:#0D860D;"| | Жашыл | Аска Куполу<ref name=":11" /> | 16-ноябрь 1975<ref name=":11" /> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:FIVE JD DINAR 1975.jpg|80px]] | 5 динар | align=center | 152×76<ref name=":12">{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=51&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091048/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=51&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}</ref> | style="background:#B30000;"| | Кызыл | Петра<ref name=":12" /> | 16-ноябрь 1975<ref name=":12" /> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:TEN JD DINAR 1975.jpg|80px]] | 10 динар | align=center | 160×80<ref name=":13">{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=50&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091101/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=50&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091101/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=50&local_details=1 }}</ref> | style="background:#015494;"| | Көк | Маданият сарайы, Аль-Хуссейн жаштар спорт шаары, Рим амфитеатры, Амман<ref name=":13" /> | 16-ноябрь 1975<ref name=":13" /> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:TWENTY JD DINAR BROWN 1975.jpg|80px]] | rowspan=2 | 20 динар | align=center rowspan=2 | 168×84 | style="background:#808000;"| | Кочкул жашыл<ref name=":14">{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=49&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091312/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=49&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}</ref> | rowspan=2 | Аль-Хусейн жылуулук электр станциясы, Зарка, Зайтун багы<ref>{{Cite web |url=https://www.cbj.gov.jo/DetailsPage/CBJAR/BanknotesVersions.aspx |access-date=2023-08-08 |website=www.cbj.gov.jo |title=الصفحة الرئيسية - البنك المركزي الاردني }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 3-июнь 1978<ref name=":26" /> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:TWENTY JD DINAR BLUE 1975.jpg|80px]] | style="background:#008080;"| | Көк Жашыл | 25-август 1990<ref name=":14" /> |} ==== Үчүнчү серия ==== {|class="wikitable" style="margin-left: 0; font-size:90%; border-width:1px;" |- ! colspan=10 | Үчүнчү серия (1992–2002)<ref name=":20" /> |- ! rowspan=2 | Сүрөт ! rowspan=2 | Номинал ! rowspan=2 | Өлчөмү<br/>(мм) ! rowspan=2 colspan=2 | Негизги түсү ! colspan=2 | Сүрөттөөмөсү ! rowspan=2 | Басылган жылдары |- ! Алдыңкы бети ! Арткы бети |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:HALF JD 1992.jpg|100px]] | 1⁄2 динар | align=center | 131×62<ref name=":21">{{Cite web |date=2007-10-26 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=58&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026203648/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=58&local_details=1 |archive-date=2007-10-26 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071026203648/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=58&local_details=1 }}</ref> | style="background:#A0522D;"| | Күрөң | rowspan="5" | Хусейн ибн Талал | Кусайр-Амра<ref name=":21" /> | rowspan="2" | 1-август 1992<ref name=":21" /><ref name=":22">{{Cite web |date=2007-10-26 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=57&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026203426/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=57&local_details=1 |archive-date=2007-10-26 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071026203426/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=57&local_details=1 }}</ref> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:ONE JD 1992.jpg|100px]] | 1 динар | align=center | 137×66<ref name=":22" /> | style="background:#0D860D;"| | Жашыл | [https://universes.art/en/art-destinations/jordan/jerash/cardo-decumanus Кардо], Жераш<ref name=":22" /> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:FIVE JD 1992.jpg|100px]] | 5 динар | align=center | 143×70<ref name=":23">{{Cite web |date=2007-10-26 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=56&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026203620/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=56&local_details=1 |archive-date=2007-10-26 }}</ref> | style="background:#B30000;"| | Кызыл |Эль-Хазне<ref name=":23" /> | rowspan="2" | 1-октябрь 1992<ref name=":23" /><ref name=":24">{{Cite web |date=2007-10-26 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=55&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026203352/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=55&local_details=1 |archive-date=2007-10-26 }}</ref> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:TEN JD 1992.jpg|100px]] | 10 динар | align=center | 149×74<ref name=":24" /> | style="background:#015494;"| | Көк | Ажлун чепили<ref name=":24" /> |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:TWENTY JD 1992.jpg|100px]] | 20 динар | align=center | 155×78<ref name=":25">{{Cite web |date=2007-10-30 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=54&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030025134/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=54&local_details=1 |archive-date=2007-10-30 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030025134/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=54&local_details=1 }}</ref> | style="background:#808000;"| | Кочкул жашыл | Аска Куполу<ref name=":25" /> | 1-август 1992<ref name=":25" /> |- | | 50 динар | align=center | 149×74<ref>https://www.cbj.gov.jo/EN/ListDetails/Issuance_of_Banknotes/2338/22</ref> | style="background:#bda993;"| | Күрөң жана кызгылт көк | Абдулла II | Рагадан сарайы | 27-январь 2000<ref>https://www.cbj.gov.jo/EN/Pages/Introductions</ref> |} ==== Төртүнчү серия ==== {|class="wikitable" style="margin-left: 0; font-size:90%; border-width:1px;" |- ! colspan=10 | Төртүнчү серия (2002–2022)<ref name=":20">{{cite web |title=Central Bank of Jordan - Museum |url=http://www.cbj.gov.jo/pages.php?local_type=26&category=7&subcategory=29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050311101828/http://www.cbj.gov.jo/pages.php?local_type=26&category=7&subcategory=29 |archive-date=2005-03-11 |access-date=2005-09-11}}</ref> |- ! colspan=2 | Сүрөт ! rowspan=2 | Номинал ! rowspan=2 | Өлчөмү<br/>(мм) ! rowspan=2 colspan=2 | Негизги түсү ! colspan=2 | Сүрөттөөмөсү ! rowspan=2 | Биринчи жолу басылган ! rowspan=2 | Басылган жылдары |- ! Алдыңкы бети ! Арткы бети ! Алдыңкы бети ! Арткы бети |- | style="background:#000; text-align:center;"|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:1_JOD_Obverse1.jpg] | style="background:#000; text-align:center;"|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:1_JOD_Reverse1.jpg] | 1 динар | align=center | 133×74<ref name=":15">{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=64&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023092137/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=64&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}</ref> | style="background:#0D860D;"| | Жашыл | Хусейн ибн Али аль-Хашимиi;<br/>Хашимиттердин күмүш монетасы<ref name=":15" /> | Араб көтөрүлүшү;<br/>Кайра жаралуу ордени (Иордания)<ref name=":15" /> | rowspan="5" | 2002<br />1423 | 30-март 2003<ref name=":15" /> |- | style="background:#000; text-align:center;"|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:5_JOD_Obverse1.jpg] | style="background:#000; text-align:center;"|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:5_JOD_Reverse1.jpg] | 5 динар | align=center | 137×74<ref name=":16">{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=63&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023092241/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=63&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023092241/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=63&local_details=1 }}</ref> | style="background:#B37300;"| | Orange | Абдуллах ибн Хусейн;<br/>Армия <ref name=":16" /> | Маан сарайы, Иорданияда жасалган Умайяд тыйыны<ref name=":16" /> | rowspan="2" | 22-декабрь2002<ref name=":16" /><ref name=":17">{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=62&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023092209/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=62&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}</ref> |- | style="background:#000; text-align:center;"|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:10_JOD_Obverse1.jpg] | style="background:#000; text-align:center;"|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:10_JOD_Reverse1.jpg] | 10 динар | align=center | 141×74<ref name=":17" /> | style="background:#015494;"| | Көк | Талал ибн Абдулла;<br/>Умм Кайс музейи<ref name=":17" /> | Иорданиянын биринчи парламенти, [[Wadi Rum|Вади Рам]];<br/>Аль-Касталдык декоративдик мотив<ref name=":17" /> |- | style="background:#000; text-align:center;"|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:20_JOD_Obverse.jpg] | style="background:#000; text-align:center;"|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:20_JOD_Reverse.jpg] | 20 динар | align=center | 145×74<ref name=":18">{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=61&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023092306/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=61&local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}</ref> | style="background:#00B3B3;"| | Циан | Хусейн ибн Талал;<br/>Падыша Абдулла I мечити<ref name=":18" /> | Аска Куполу<ref name=":18" /> | rowspan="2" | 2-февраль 2003<ref name=":18" /><ref name=":19">{{Cite web |date=2007-10-26 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=60&local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026202919/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&gallery_id=60&local_details=1 |archive-date=2007-10-26 }}</ref> |- | style="background:#000; text-align:center;"|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:50_JOD_Obverse.jpg] | style="background:#000; text-align:center;"|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:50_JOD_Reverse.jpg] | 50 динар | align=center | 149×74<ref name=":19" /> | style="background:#A45953;"| | Ачык күрөң | Абдулла II<ref name=":19" /> | Рагадан сарайы;<br/>Аль-Акса мечитиндеги мрамордогу оюлар, кара ирис гүлү<ref name=":19" /> |} ==== Бешинчи серия ==== {|class="wikitable" style="margin-left: 0; font-size:90%; border-width:1px;" |- ! colspan=10 | Бешинчи серия (2022)<ref>{{Cite web|title=The Fifth Edition of The Central Bank of Jordan|url=https://www.cbj.gov.jo/en/Pages/CustomVideoGallery|access-date=2025-03-26|website=www.cbj.gov.jo}}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! colspan=2 | Сүрөт ! rowspan=2 | Номинал ! rowspan=2 | Өлчөмү<br/>(мм)<ref name=":26" /> ! rowspan=2 colspan=2 | Негизги түсү ! colspan=2 | Сүрөттөөмөсү ! rowspan=2 | Биринчи жолу басылган ! rowspan=2 | Басылган жылдары |- ! Алдыңкы бети ! Арткы бети ! Алдыңкы бети ! Арткы бети |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:1 One Dinar Front (2022).png|80px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:1 One Dinar Back(2022).png|80px]] | 1 динар | align=center | 133×74 | style="background:#0D860D;"| | Жашыл | Хусейн ибн Али аль-Хашими;<br/>''Acanthus syriacus'' | Вади Рам тоолору;<br/>мала эжекебеса чымчыгы | rowspan="5" |2022 | 26-декабрь2022 |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:5 Five Dinars Front (2022).png|85px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:5 Five Dinars Back (2022).png|85px]] | 5 динар | align=center | 137×74 | style="background:#B30000;"| | Кызыл | Абдуллах ибн Хусейн;<br/>Петра | Казына, Петра | 16-август 2023 |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:10 Ten Dinars Front (2022).png|90px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:10 Ten Dinars Back (2022).png|90px]] | 10 динар | align=center | 141×74 | style="background:#015494;"| | Көк | Талал ибн Абдулла;<br/>Кусайр-Амра | Рим театры, [[Амман]] | 26-июль 2023 |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:20 Twenty Dinars Front (2022).png|95px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:20 Twenty Dinars Back (2022).png|95px]] | 20 динар | align=center | 145×74 | style="background:#00B3B3;"| | Циан | Хусейн ибн Талал;<br/>Падыша Хусейндин мечити | Эль-Мужиб | 21-март 2023 |- | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:50 Fifty Dinars Front (2022).png|100px]] | style="background:#000; text-align:center;"| [[Файл:50 Fifty Dinars Back (2022).png|100px]] | 50 динар | align=center | 149×74 | style="background:#860D86;"| | Кызгылт көк | Абдулла II;<br/>[[Иерусалим]] | [[Вади Рам]] | 5-февраль 2023 |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.cbj.gov.jo/Default/Ar Иордания Борбордук банкынын расмий сайты]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Азия валюталары}} kss19z70igxnmosxaq48x77bmb7ufqt 0 150856 648436 647369 2026-06-17T09:12:11Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648436 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Аталышы = Ирак динары |Расмий аталышы = دينار عراقي |Тил коду = ar |ВЖК-ky = Ирак динары |ISO-en = Iraqi Dinar |ISO-fr = Dinar irakien |Сүрөт = فئه العمله 238.jpg |Сүрөт2 = |Жалпы сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы2 = |Эни = |Сүрөт эни = |Сүрөт эни2 = |ISO = IQD |ISO сандык = 368 |ISO2 = |ISO сандык2 = |ISO3 = |ISO сандык3 = |Эмитент = {{Өлкө желеги|Ирак}} |Расмий колдонуучулар = |Бейрасмий колдонуучулар = |Турат1 = филс |Шайкештик1 = 1000 |Турат2 = |Шайкештик2 = |Турат3 = |Шайкештик3 = |Турат4 = |Шайкештик7 = |Эселик1 = |Шайкештик4 = |Эселик2 = |Шайкештик5 = |Эселик3 = |Шайкештик6 = |Параллелдүү1 = |Параллелдүү2 = |Параллелдүү3 = |Символ = د.ع |Аббревиатура = IQD |Белгиленүү = ID |Монеталар = 25, 50, 100 динар |Банкноттор = 250, 500, 1000, 5000, 10 000, 25 000, 50 000 динар |Киргизилди = 01.04.1932 |Киргизилди-соңу = |Алмаштырды = [[Индия рупийи]] |Хроника = |Борбордук банк = Ирак Борбордук банкы |Борбордук банк_сайт = www.cbi.iq |Басып чыгарат = |Басып чыгарат_сайт = |Акча сарайы = |Акча сарайы_сайт = |Акча сарайы2 = |Акча сарайы_сайт2 = |Курс1 = |Валюта1 = |Курс2 = |Валюта2 = |Курс3 = |Валюта3 = |Курс4 = |Валюта4 = |Курс5 = |Валюта5 = |Курс6 = |Валюта6 = |Дата = |Уики-казына = Money of Iraq |Инфляция = -1,2%<ref>[https://tradingeconomics.com/iraq/inflation-cpi Iraq Inflation Rate]</ref> |Жыл = 2023 |ШилтемеТобу = a }} '''Ирак динары''' ({{lang-ar|دينار عراقي}}) — [[Ирак|Ирактын]] расмий акча бирдиги. ISO 4217 стандарты боюнча тамга коду — IQD, сандык коду — 368<ref>[https://stat.gov.kg/media/files/513587e9-e759-4920-963a-12e0ea39326e.pdf Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Мамлекеттер аралык валюталар классификатору.]{{ref-ru}}</ref>. Расмий белгиси — د.ع, эмитенти — Ирак Борбордук банкы. Бир ирак динары 1000 филстен турат (бирок азыркы учурда филстер колдонулбайт). == Тарыхы == Биринчи дүйнөлүк согушка чейин жана анын учурунда азыркы Ирактын аймагы Осмон империясынын курамында болгон. Империянын расмий валютасы осмон пиастры деп аталганы менен, болочок Ирактын аймагында фунт стерлингге байланган индия рупиясы эң кеңири таралган акча каражаты болгон. 1916-жылы Ирактын бир бөлүгүн британ аскерлери басып алгандан кийин, бул аймак Осмон империясынан бөлүнүп калган. Британ бийлиги индия рупиясын улуттук валюта деп жарыялап, осмон пиастрын жүгүртүүдөн чыгарган. Ирак динары 1931–1932-жылдары басылып чыгып, британ мандатынын расмий валютасы болгон индия рупиясын алмаштырган. Өз алдынча валютага өтүүгө даярдык көрүү максатында 1932-жылдын 1-апрелинде Валюта комитети ишин баштаган жана динар валютасын киргизген<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ndbMDQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book: Statistical and Historical Annual of the States of the World for the Year 1943|last=Epstein|first=Mortimer|publisher=Palgrave Macmillan Limited|year=2016|isbn=978-0230270725}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=o1NsBAAAQBAJ|title=Iraq & The Persian Gulf|last=Naval Intelligence Division|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-1136892660|series=Geographical handbook}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SUEsBgAAQBAJ|title=Economic Policy in Iraq, 1932–1950|last=Sassoon|first=Joseph|publisher=Cass|year=1987|isbn=1136285687}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dinar2u.com/iraqidinar/history.php|title=Iraq Monetary History|website=Dinar2u.com|access-date=27 December 2020}}</ref><ref>{{cite web|last1=Symes|first1=Peter|last2=Hanewich|first2=Murray|last3=Al-Muderis|first3=Layth|url=http://www.pjsymes.com.au/articles/iraq-cb.htm|title=The Bank Notes of the Iraq Currency Board|website=p j symes|access-date=27 December 2020}}</ref>. Бул комитет 1947-жылдын 16-ноябрына чейин иштеп, кийин анын милдеттери Ирактын Борбордук банкына өткөн. Башында ирак динарынын баасы британ фунтуна тең болгон. Британ бийлиги Ирактын улуттук валютасын күчтүү колдоого алып, 1 динар = 1 фунт туруктуу алмашуу курсун камсыз кылып турган. Бул абал 1959-жылга чейин созулуп, кийин динар АКШ долларына 1 динар = 2,8 доллар курсу менен байланган. === «Саддамдын динарлары» жана гиперинфляция === 1986-жылдан 2003-жылга чейин жүгүртүүдө болгон динарлар «Саддамдын динарлары» катары белгилүү. Алар Перс булуңундагы биринчи согуштан кийин туруктуу колдонууга кирип, Саддам Хусейндин портрети түшүрүлгөн. Булуңдагы согушка чейин эле ирак динары туруксуз болуп, банк системасы кыйрап, гиперинфляция башталган. Ошентсе да 1990-жылы бир динар 3 АКШ долларына бааланган. Согушка чейин ирак валютасы дүйнөдөгү эң туруктуу валюталардын бири болуп, 1 ирак динары 3,3 АКШ долларын түзгөн. Бирок 1990-жылы Саддам Хусейндин аскерлери Кувейтке басып киргенден кийин жана андан кийинки «Чөл бороону» операциясынын айынан киргизилген экономикалык санкциялардан улам динардын баасы кескин түшүп кеткен. [[File:Counterfeit_25,000_Iraqi_Dinar_banknote,_supposed_to_be_of_2010._Bad_forgery.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Counterfeit_25,000_Iraqi_Dinar_banknote,_supposed_to_be_of_2010._Bad_forgery.jpg|thumb|2010-жылы чыгарылган серия деп болжолдонгон 25 000 динар жасалма банкнотасы.]] Инфляциядан улам эсептөөлөрдө филстер (тыйындар) эске алынбай калган, бирок монеталар жүгүртүүдө сакталып, кээ бир сатуучулар бааларды төрт орундуу сандар менен көрсөтүшкөн. Өлкөдө акча алмаштыруучу жайлар дээрлик жок болгондуктан, валютаны Багдаддын аэропортунан, мейманканалардан же банктардан гана алмаштырууга мүмкүн болгон. 2003-жылга карата динардын наркы арзандап, 1 доллар 2000 ирак динарына теңелген. Ирак Курдистанынын аймагында болсо Саддамга чейинки мезгилдин динарлары колдонууда болгон. Эски үлгүдөгү бул динарларды Швейцарияда басылган деген жүйө менен «швейцариялык» деп аташкан. Башка маалыматтар боюнча, алар Англияда басылган, болгону Иракта жогорку сапат түшүнүгү Швейцария менен байланыштырылган. «Швейцариялык» динарларды чыгаруу токтотулгандыктан, Курдистанда акча массасынын азайышынан улам дайыма дефляция байкалган, ал эми Багдад көзөмөлдөгөн аймакта акчаны ашыкча басып чыгаруудан улам гиперинфляция жүргөн. === Акча реформасы === 2003-жылдын 8-июлунда Ирактын убактылуу администрациясынын башчысы Пол Бремер элге кайрылып, өлкөдө акча реформасы жүрөрүн жана көз карандысыз Борбордук банк түзүлгөнүн жарыялаган. Бардык эски акчаларды жыйнап алып, бүткүл өлкө боюнча бирдиктүү валюта түзүү пландаштырылган. Убактылуу коалициялык администрация 1991-жылы жүгүртүүдөн чыккан динарларды кайтарып келүүнү чечип, бирок алардын түсүн жана номиналын өзгөрткөн. Эски үлгүдөгү бардык банкноттор 2003-жылы жүгүртүүдөн чыгарылган. Аларды атайын жабдылган мештерде күнүнө 1 миллиарддан өрттөп турушкан. 2003-жылдын 15-октябрынан баштап Ирак 50, 250, 500, 1000, 5000, 10000 жана 25000 номиналындагы жаңы купюраларга өткөн. Акча алмаштыруу 2004-жылдын 15-январына саат 18:00гө чейин уланып, андан кийин Саддам Хусейндин сүрөтү бар банкноттор жараксыз деп табылган. Бул күнгө карата Багдадда 1 доллар 1000 ирак динарына барабар болгон. Алмаштыруу төмөнкүдөй тартипте жүргөн: * Бир эски динар бир жаңы динарга алмаштырылган. * Бир «швейцариялык динар» 150 жаңы ирак динарына алмаштырылган. Жаңы динарлар жасалма акчалардан рельефтүү тамгалар, суу белгилери, коргоочу жиптер жана кыйшайуу бурчуна жараша түсүн өзгөрткөн символдор менен корголгон. Ошондой эле, араб тилиндеги микротексти бар коргоочу тилке банкноттун оң жагына жайгаштырылган. Негизги түстөрү — кызыл-күрөң, кочкул кызыл жана саргыч-күрөң түстөрүнөн турат. == Монеталар == === Ирак падышачылыгынын монеталары === Ирак Падышачылыгынын 1, 2, 4, 10, 20, 50 жана 200 филс номиналындагы алгачкы монеталары 1931–1932-жылдары, ал эми 100 филс монетасы 1953-жылы чыгарылган. 20, 50, 100 жана 200 филс монеталары 500 сынамындагы таза күмүштөн жасалган.<gallery> Файл:4_Fils,_1933,_obverse.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:4_Fils,_1933,_obverse.jpg|4{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} филс, 1933-жыл, аверс Файл:4_Fils,_1933_reverse.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:4_Fils,_1933_reverse.jpg|4{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} филс, 1933-жыл, реверс Файл:Iraq_Bronze_Coin_King_Ghazi.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Iraq_Bronze_Coin_King_Ghazi.jpg|10{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} филс, 1933-жыл, аверс Файл:IRAQ,_GHAZI_I_1938_-50_FILS_b_-_Flickr_-_woody1778a.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:IRAQ,_GHAZI_I_1938_-50_FILS_b_-_Flickr_-_woody1778a.jpg|50{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} филс, 1938-жыл, аверс Файл:IRAQ,_GHAZI_I_1938_-50_FILS_a_-_Flickr_-_woody1778a.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:IRAQ,_GHAZI_I_1938_-50_FILS_a_-_Flickr_-_woody1778a.jpg|50{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} филс, 1938-жыл, реверс </gallery> === Ирак Республикасынын монеталары === 1959-жылы Ирак Республикасы түзүлгөндөн кийин, 1, 5, 10, 25, 50 жана 100 филс номиналындагы жаңы монеталар чыгарыла баштаган, ал эми 25, 50 жана 100 филс монеталары күмүштөн жасалган. 1967-жылы 5, 10, 25, 50 жана 100 филс номиналындагы жаңы жез-никель монеталары чыгарылган. 1970-жылдан баштап 250 филс монетасы, андан кийин 1971-жылдан баштап 500 филс монетасы жана 1980-жылдан баштап 1 динар монеталары чыгарылган<ref>2009 Standard Catalog of World Coins 1901—2000, 36th Edition, Krause Publications, [[Служебная:Источники книг/0896896307|ISBN 0-89689-630-7]]</ref>. Бул монеталар да жез-никелден жасалган. 1990-жылдан бери Иракта динардын баасынын төмөндөшүнөн улам монеталар чыгарылбай калган<ref name="autogenerated6">{{Cite web|url=http://images.google.ru/imgres?imgurl=http://www.monetarium.ru/coinsimages/Iraq/iraq165r.jpg&imgrefurl=http://www.monetarium.ru/Countries/Iraq.htm&h=120&w=255&sz=7&hl=ru&start=2&um=1&tbnid=KNY7YRJJDEkMtM:&tbnh=52&tbnw=111&prev=/images%3Fq%3D%25D0%25BC%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25B5%25D1%2582%25D1%258B%2B%25D0%25B8%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BA%25D0%25B0%26um%3D1%26complete%3D1%26hl%3Dru%26lr%3D%26newwindow%3D1%26sa%3DN|title=Иракские монеты|access-date=2008-04-06|archive-date=2022-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128185028/http://images.google.ru/imgres?imgurl=http%3A%2F%2Fwww.monetarium.ru%2Fcoinsimages%2FIraq%2Firaq165r.jpg&imgrefurl=http%3A%2F%2Fwww.monetarium.ru%2FCountries%2FIraq.htm&h=120&w=255&sz=7&hl=ru&start=2&um=1&tbnid=KNY7YRJJDEkMtM%3A&tbnh=52&tbnw=111&prev=%2Fimages%3Fq%3D%25D0%25BC%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25B5%25D1%2582%25D1%258B%2B%25D0%25B8%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BA%25D0%25B0%26um%3D1%26complete%3D1%26hl%3Dru%26lr%3D%26newwindow%3D1%26sa%3DN|url-status=live}}</ref>. === 2004-жылы чыгарылган монеталар === 2004-жылы 25, 50 жана 100 динар номиналындагы жаңы монеталар чыгарылган<ref name="iqcoin">{{Cite web|url=http://www.joelscoins.com/iraq.htm|title=Монеты Ирака|access-date=2008-04-03|archive-date=2008-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080310091011/http://www.joelscoins.com/iraq.htm|url-status=live}}</ref>. 2015-жылга карата бул монеталар жүгүртүүдөн чыгарылган<ref>[http://www.cbi.iq/index.php?pid=Banknotes Caentral Bank of Iraq — Banknotes and coins] {{ref|en}}</ref>. {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" !Сүрөт !Номинал (динар) !Диаметр (мм) !Салмагы (г) !Калыңдыгы (мм) !Материал !Кыры !Чыгралыган жылы |- |[https://en.numista.com/catalogue/pieces4662.html] |<big>25</big> |17,5 |2,5 |1,6 |жез менен капталган болот | rowspan="2" |жылмакай | rowspan="3" |2004 |- |[https://en.numista.com/catalogue/pieces4663.html] |<big>50</big> |20,0 |3,4 |1,7 |латунь менен капталган болот |- |[https://en.numista.com/catalogue/pieces4665.html] |<big>100</big> |22,0 |4,3 |1,65 |болот |кесикче |} == Банкноттор == Ирактын банкноттору көз карандысыздыкка ээ болгондон бери бир нече жолу өзгөргөн. Банкноттордогу жазуулар эки тилде, араб жана англис тилдеринде. Бардык банкноттордун арткы бетиндеги жазуулар - Ирактын Борбордук банкы жана номиналы - англис тилинде гана, ал эми алдыңкы бетинде номинал араб тилинде жазылган. === 1931—1932-жж. серия === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="9" |1931—1932-жж. серия |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал (динар) ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Негизги түсү ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү ! rowspan="2" |Басылган жылдары |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети !Суу белгиси |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:1_4IQD1932front.jpg|141x141px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:1_4IQD1932back.jpg|141x141px]] |<big>1/4</big> |141×78 |жашыл | rowspan="6" |Фейсал I | rowspan="6" |Ирактын падышалык герби, номинал | rowspan="6" |Фейсал I портрети | rowspan="3" |1931 1932 |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:1_2IQD1932front.jpg|151x151px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:1_2IQD1932back.jpg|151x151px]] |<big>1/2</big> |151×86 |кызыл |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:1IQD1932front.jpg|161x161px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:1IQD1932back.jpg|161x161px]] |<big>1</big> |161×91 |көк |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:5IQD1932front.jpg|176x176px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:5IQD1932back.jpg|176x176px]] |<big>5</big> |176×96 |күрөң | rowspan="3" |1931 |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:10IQD1932front.jpg|188x188px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:10IQD1932back.jpg|188x188px]] |<big>10</big> |188×100 |кызгылт көк |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:100IQD1932front.jpg|200x200px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:100IQD1932back.jpg|200x200px]] |<big>100</big> |200×122 |көк жашыл |- | colspan="9" align="left" |<small>Сүрөттүн масштабы миллиметрге 1,0 пикселди түзөт.</small> |} === 1934—1940-жж. серия === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="9" |1934—1940-жж. серия |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал (динар) ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Негизги түсү ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү ! rowspan="2" |Басылган жылдары |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети !Суу белгиси |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0007.htm] |<big>1/4</big> | |жашыл | rowspan="6" |Гази I | rowspan="6" |Ирактын падышалык герби, номинал | | rowspan="2" |1935 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0008.htm] |<big>1/2</big> | |кызыл |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0009.htm] |<big>1</big> | |көк | |1934 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0010.htm] |<big>5</big> | |күрөң | |1940 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0011.htm] |<big>10</big> | |кызгылт көк | |1938 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0012.htm] |<big>100</big> | |көк жашыл | |1936 |- | colspan="9" align="left" |<small>Сүрөттүн масштабы миллиметрге 1,0 пикселди түзөт.</small> |} === 1941—1959-жж. серия === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="9" |1941—1959-жж. серия |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал (динар) ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Негизги түсү ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү ! rowspan="2" |Басылган жылдары |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети !Суу белгиси |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0013.htm] | rowspan="2" |<big>1/4</big> | | rowspan="2" |жашыл | rowspan="11" |Фейсал II |Ирактын падышалык герби, номинал | rowspan="11" |Фейсал I портрети |1941 1942 1948 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0027.htm] | |Пальмалар |1950 1953 1955 1959 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0014.htm] | rowspan="2" |<big>1/2</big> | | rowspan="2" |күрөң |Ирактын падышалык герби, номинал |1941 1942 1948 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0028.htm] | |Самаррадагы мечиттин жана мунаранын урандылары |1950 1953 1955 1959 |- |[[Файл:1IQDking1939front.jpg|150x150px]] |[[Файл:1IQDking1939back.jpg|150x150px]] | rowspan="2" |<big>1</big> | | rowspan="2" |көк |Ирактын падышалык герби, номинал |1941 1942 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0029.htm] | |Файсал I падышанын атчан айкели |1950 1953 1955 1959 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0019.htm] | rowspan="2" |<big>5</big> | | rowspan="2" |кызыл |Ирактын падышалык герби, номинал |1942 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0030.htm] | |Падыша Хаммурапи мыйзамды кабыл алуусуып жаткан учуру |1950 1953 1955 1959 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0020.htm] | rowspan="2" |<big>10</big> | | rowspan="2" |кызгылт көк |Ирактын падышалык герби, номинал |1942 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0031.htm] | |Канаттуу ассирия букасы жана ассирия дин кызматчысы |1950 1953 1955 1959 |- |[[Файл:100IQD1939front.jpg|150x150px]] |[[Файл:100IQD1939back.jpg|150x150px]] |<big>100</big> | |көк жашыл |Ирактын падышалык герби, номинал |1942 |- | colspan="9" align="left" |<small>Сүрөттүн масштабы миллиметрге 1,0 пикселди түзөт.</small> |} === 1959-жылдагы серия === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="9" |1959-жылдагы серия |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал (динар) ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Негизги түсү ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү ! rowspan="2" |Басылган жылдары |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети !Суу белгиси |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0051.htm] |<big>1/4</big> | |жашыл | rowspan="5" |Ирак Республикасынын герби, номинал |Пальмалар | rowspan="3" |Ирак Республикасынын герби | rowspan="5" |1959 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0052.htm] |<big>1/2</big> | |күрөң |Самаррадагы мечиттин жана мунаранын урандылары |- |[[Файл:1IQD1959front_Signature_by_Khairuddin_Haseeb.jpg|150x150px]] |[[Файл:1IQD1959back.jpg|150x150px]] |<big>1</big> | |көк |Лира Ура |- |[[Файл:فئه_العمله_182.jpg|150x150px]] | |<big>5</big> |165×84 |кызгылт |Падыша Хаммурапи мыйзамды кабыл алуусу | rowspan="2" |14-июлдагы революциянын символу |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0055.htm] |<big>10</big> | |кызгылт көк |Канаттуу ассирия букасы жана ассирия дин кызматчысы |- | colspan="9" align="left" |<small>Сүрөттүн масштабы миллиметрге 1,0 пикселди түзөт.</small> |} === 1969—1973-жж. серия === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="9" |1969—1973-жж. серия |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал (динар) ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Негизги түсү ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү ! rowspan="2" |Басылган жылдары |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети !Суу белгиси |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0056.htm] | rowspan="2" |<big>1/4</big> | rowspan="2" |130×66 | rowspan="2" |жашыл | rowspan="2" |Басра портундагы дан силостору | rowspan="2" |Пальмалар | rowspan="11" |Шумкардын башы |1969 |- |[[Файл:Quarter_Iraqi_Dinar_1973_Replacement_Banknote_RR.jpg|130x130px]] |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0061.htm] |1973 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0057.htm] | rowspan="2" |<big>1/2</big> | rowspan="2" |140×72 | rowspan="2" |күрөң | rowspan="2" |Цемент заводу | rowspan="2" |Самаррадагы мечиттин жана мунаранын урандылары |1969 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0062.htm] |1973 |- |[[Файл:فئه_العمله_177.jpg|153x153px]] |[[Файл:فئه_العمله_238.jpg|153x153px]] | rowspan="2" |<big>1</big> | rowspan="2" |153×77 | rowspan="2" |көк | rowspan="2" |Аль-Дура мунайды кайра иштетүүчү заводу | rowspan="2" |Багдаддагы Аль-Мустансирия мектеби |1971 |- |[[Файл:فئه_العمله_178.jpg|153x153px]] | |1973 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0059.htm] | rowspan="2" |<big>5</big> |179×92 | rowspan="2" |кызыл | rowspan="2" |Багдаддагы парламенттин имараты | rowspan="2" |Падыша Хаммурапи мыйзамды кабыл алуусу |1971 |- |[[Файл:فئه_العمله_186.jpg|165x165px]] | |165×85 |1973 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0060.htm] | rowspan="2" |<big>10</big> | rowspan="2" |179×92 | rowspan="2" |кызгылт көк | rowspan="2" |Дукан дамбасы | rowspan="2" |Канаттуу ассирия букасы жана ассирия дин кызматчысы |1971 |- |[[Файл:فئه_العمله_188.jpg|179x179px]] | |1973 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0066.htm] |<big>25</big> |182×88 |жашыл |Аттар |Аббасид сарайындагы оргумалар |1978 1980 |- | colspan="9" align="left" |<small>Сүрөттүн масштабы миллиметрге 1,0 пикселди түзөт.</small> |} === 1979—1986-жж. серия === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" ! colspan="9" |1979—1986-жж. серия |- ! colspan="2" |Изображения ! rowspan="2" |Номинал (динар) ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Основные цвета ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү ! rowspan="2" |Басылган жылдары |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети !Суу белгиси |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0067.htm] |<big>1/4</big> |117×67 |ачык жашыл саргылт |Пальмалар |Багдад шаар дубалынын борбордук дарбазасы | rowspan="6" |Аттын башы |1979 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0068.htm] |<big>1/2</big> |130×65 |күрөң ачык жашыл |Астролябия |Самаррадагы Улуу мечиттин урандылары |1980 1985 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0069.htm] |<big>1</big> |143×65 |ачык сары кызгылт көк жашыл |Омайяддардын алтын динары |Багдаддагы аль-Мустансир медресеси |1979 1980 1984 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0070.htm] |<big>5</big> |157×78 |кызгылт сирень түстүү |Эрбилдин жанындагы Али Бег шаркыратмасы |Ухайдир чеби |1980 1981 1982 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0071.htm] |<big>10</big> |170×78 |кызгылт көк жашыл ачык сары кызгылт |Ибн аль-Хайсамдын портрети |Мосул шаарындагы Ан-Нури мечитинин мунарасы |1980 1981 1982 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0072.htm] | rowspan="2" |<big>25</big> | rowspan="2" |175×80 |жашыл |Аттар |Аббасид сарайындагы оргумалар |1981 1982 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0073.htm] |жашыл, күрөң |Саддам Хусейндин портрети, атчандар |Аль-Шахид эстелиги |Саддам Хусейн |1986 |- | colspan="9" align="left" |<small>Сүрөттүн масштабы миллиметрге 1,0 пикселди түзөт.</small> |+ |} === 1990—1995-жж. серия === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" ! colspan="9" |1990—1995-жж. серия |- ! colspan="2" |Изображения ! rowspan="2" |Номинал (динар) ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Основные цвета ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү ! rowspan="2" |Басылган жылдары |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети !Суу белгиси |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0077.htm] |<big>1/4</big> |117×66 |ачык жашыл, саргылт |Пальмалар |Багдад шаар дубалынын борбордук дарбазасы | rowspan="3" |жок | rowspan="2" |1993 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0078.htm] |<big>1/2</big> |132×66 |күрөң, ачык жашыл |Астролябия |Самаррадагы Улуу мечиттин урандылары |- | | |<big>1</big> |143×65 |ачык сары кызгылт, көк, жашыл |Аббасиддердин алтын монеталары |Багдаддагы аль-Мустансир медресеси | rowspan="3" |1992 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0080.htm] |<big>5</big> |160×77 |кызгылт, сирень түстүү |Саддам Хусейндин портрети |Багдаддагы белгисиз жоокердин күмбөзү | rowspan="2" |Шумкардын башы |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0081.htm] |<big>10</big> |169×80 |бирюза түстүү, күрөң |Саддам Хусейндин портрети, Иштар дарбазасы |Саргон II сарайынан табылган шумерлердин канаттуу букасы |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0074.htm] |<big>25</big> |175×80 |жашыл |Аттар |Аббасид сарайындагы оргумалар |Аттын башы |1990 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0075.htm] | rowspan="2" |<big>50</big> |173×79 |саргылт, күрөң, жашыл |Саддам Хусейндин портрети |Самаррадагы Улуу мечиттин урандылары | rowspan="3" |жок |1991 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0083.htm] |175×81 |күрөң, жашыл |Саддам Хусейндин портрети, Багдаддагы Аль-Шахид эстелиги |Саддам Хусейн атындагы көпүрө |1994 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0076.htm] | rowspan="2" |<big>100</big> |176×80 |кызгылт, көк, жашыл |Саддам Хусейндин портрети |Кадисия кылычтары |1991 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0084.htm] |173×86 |көк, көгүлтүр |Саддам Хусейндин портрети, Ухайдир чеби |Багдад сааты |Шумкардын башы |1994 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0085.htm] |<big>250</big> |175×84 |кызгылт, кызгылт көк, бирюза түстүү |Саддам Хусейндин портрети, Хадис дамбасы |Багдаддагы Эркиндик эстелигинен тартылган барельеф |жок |1995 |- | colspan="2" bgcolor="#cccccc" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0085A2.htm] | bgcolor="#cccccc" |<big>500</big> | bgcolor="#cccccc" | | bgcolor="#cccccc" |сары, жашыл | bgcolor="#cccccc" |Саддам Хусейндин портрети | bgcolor="#cccccc" |Багдаддагы Тигр дарыясындагы 14-июль көпүрөсү | bgcolor="#cccccc" | | bgcolor="#cccccc" |Жүгүртүүгө чыгарылган эмес |- | colspan="9" align="left" |<small>Сүрөттүн масштабы миллиметрге 1,0 пикселди түзөт.</small> |+ |} === 2001—2002-жж. серия === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" ! colspan="10" |2001—2002-жж. серия |- ! colspan="2" |Изображения ! rowspan="2" |Номинал (динар) ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Основные цвета ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү ! rowspan="2" |Басылган жылдары |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети !Суу белгиси |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0086.htm] |<big>25</big> |156×68 |жашыл, күрөң | rowspan="4" |Саддам Хусейндин портрети |Иштар дарбазасы, Вавилон арстаны |жок |2001 |- | colspan="2" bgcolor="#cccccc" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0086A2.htm] | bgcolor="#cccccc" |<big>50</big> | bgcolor="#cccccc" | | bgcolor="#cccccc" |сары | bgcolor="#cccccc" |Статуя крылатого быка и ассирийский жрец | bgcolor="#cccccc" | | bgcolor="#cccccc" |Жүгүртүүгө чыгарылган эмес |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0087.htm] |<big>100</big> | rowspan="3" |156×68 |көгүлтүр, көк |Багдаддын эски райондорунун көрүнүшү | rowspan="2" |жок | rowspan="3" |2002 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0088.htm] |<big>250</big> |кызгылт көк |Иерусалимдеги Аска куполу |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0089.htm] |<big>10 000</big> |кызгылт көк, кызгылт |Саддам Хусейндин портрети, Багдаддагы белгисиз жоокердин күмбөзү |Багдаддагы аль-Мустансир медресеси, астролябия |гүлдүү орнамент |- | colspan="9" align="left" |<small>Сүрөттүн масштабы миллиметрге 1,0 пикселди түзөт.</small> |+ |} === 2003-жылдан азыркы учурга чейинки серия === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" ! colspan="10" |2003-жылдагы серия |- ! colspan="2" |Изображения ! rowspan="2" |Номинал (динар) ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Основные цвета ! colspan="3" |Сүрөттөөмөсү ! rowspan="2" |Басылган жылдары |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети !Суу белгиси |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0090.htm] |<big>50</big> | rowspan="2" |131×66 |кызгылт көк |Басра портундагы силостор |Финик пальмалары | rowspan="10" |Аттын башы |2003 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0097.htm] |<big>250</big> |көгүлтүр |Астролябия |Самаррадагы Улуу мечиттин урандылары |2003 2012 2013—2020 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0098.htm] |<big>500</big> | rowspan="3" |142×66 |жашыл |Кичи Заб дарыясындагы Дукан гидроэлектростанциясы |Саргон II сарайынан табылган шумерлердин канаттуу букасы |2004 2013 2015 2018 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0099.htm] | rowspan="2" |<big>1000</big> | rowspan="2" |күрөң |Аббасиддердин алтын монеталары | rowspan="2" |Багдаддагы Аль-Мустансирия медресеси |2003—2012 2013 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQW2018-01000.htm] |Ассирия жылдызы, кайыктагы киши |2018 2020 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0100.htm] |<big>5000</big> |158×78 |көк |Эрбилдин жанындагы Али Бег шаркыратмасы |Ухайдир чеби |2003—2023 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0095.htm] | rowspan="2" |<big>10 000</big> | rowspan="2" |171×78 | rowspan="2" |жашыл |Ибн аль-Хайсамдын портрети | rowspan="2" |Мосул шаарындагы Ан-Нури мечитинин мунарасы |2003—2013 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0101.htm] |Багдаддагы Эркиндик эстелиги |2013—2020 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0102.htm] |<big>25 000</big> |177×78 |кызыл |Күрд дыйканы, талаадагы трактор |Вавилон падышасы Хаммурапинин барельефи |2003—2010 2013—2023 |- | colspan="2" |[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/IRQ/IRQ0103.htm] |<big>50 000</big> |160×65 |күрөң |Евфрат дарыясындагы суу тегирмени, Эрбилдин жанындагы Али Бег шаркыратмасы |Кайыкчан балыкчы, алачык |2015—2023 |- | colspan="9" align="left" |<small>Сүрөттүн масштабы миллиметрге 1,0 пикселди түзөт.</small> |+ |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://cbi.iq/ Ирактын Борбордук банкынын сайты] * [http://www.cfr.org/iraq/benefits-new-iraqi-dinar/p6203 Council on Foreign Relations: benefits of the new Iraqi dinar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110523132047/http://www.cfr.org/iraq/benefits-new-iraqi-dinar/p6203 |date=2011-05-23 }} * [http://www.dfi.wa.gov/consumer/alerts/iraqi-dinar-scams Iraqi Dinar Scam – Washington State Department of Financial Institutions warning] * [https://web.archive.org/web/20150206191907/http://www.securities.ok.gov/Press_Releases/PRDetail.asp?ID=74 Iraqi Dinar Scams – Oklahoma Securities Commission warns residents] * [https://dmoztools.net/Regional/Middle_East/Iraq/Business_and_Economy/Financial_Services/Currency/ Dmoztools.net – Iraqi Dinar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405172357/http://dmoztools.net/Regional/Middle_East/Iraq/Business_and_Economy/Financial_Services/Currency/ |date=2017-04-05 }} {{Азия валюталары}} qolynuhc4u5tqre9lva5g9d17nh4t51 0 151497 648417 643637 2026-06-16T15:57:58Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648417 wikitext text/x-wiki '''Борис Оразович Шихмурадов''' (1949-жылы 25-майда туулган<ref name="Profile">[http://www.rferl.org/specials/turkmenelections/bios/shikhmur.asp Борис Шихмурадовдун профили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070215234601/http://www.rferl.org/specials/turkmenelections/bios/shikhmur.asp|date=15 February 2007}}, Radio Free Europe/Radio Liberty.</ref>) — 1995-жылдан 2000-жылы чейин Түркмөнстандын тышкы иштер министри болуп кызмат кылган түркмөн саясатчысы. Ал 2002-жылы президент [[Сапармурат Ниязов]]го каршы кутумга катышкан деп айыпталып, өмүр бою эркинен ажыратылган. Анын түрмөдөгү жашоосу тууралуу маалымат өтө аз жана анын тирүү же өлүү экени белгисиз.<ref name="prove">{{cite web|url=https://provetheyarealive.org/decision-on-boris-shikhmuradov/|title=The government of Turkmenistan Should Implement the Decision of the UN Human Rights Committee on the Case of Boris Shikhmuradov|date=9 November 2017}}</ref> == Өмүр баяны == === Жаш кези жана дипломатиялык карьерасы === Шихмурадов Ашхабадда туулган; апасы армян, атасы түркмөн болгон.<ref>Dilip Hiro, ''Inside Central Asia'', 217-бет.</ref> 1971-жылдан баштап ал СССРдин [[Пакистан]]дагы жана Индиядагы элчиликтеринде иштеген. Түркмөнстан көз карандысыздыкка ээ болгондон кийин, 1992-жылы Тышкы иштер министринин орун басары, андан кийин биринчи орун басары болгон; ошол эле жылы Министрлер Кабинетинин төрагасынын орун басары кызматын да ээлеген. 1995-жылы Тышкы иштер министри болуп дайындалып, бул кызматта беш жыл иштеген. Кийинчерээк, 2000-жылдын июнь айында [[Каспий деңизи]]нин маселелери жана [[Ооганстан]]дагы абалды жөнгө салуу боюнча атайын өкүл болгон. Ал бул кызматта 2001-жылдын мартына чейин иштеп, андан соң Түркмөнстандын Кытайдагы элчиси болуп дайындалган. 2001-жылдын ноябрына чейин бул кызматта туруп, андан кийин президент Ниязовдун өкмөтүнө оппозиция экенин жарыялаган.<ref name="Profile" /> === Кол салуу кутуму === 2002-жылдын 25-ноябрында Ниязовго каршы жасалган делген кол салуу аракетинен кийин, Шихмурадов 2002-жылдын 25-декабрында [[Ашхабад]]да камакка алынган (ал буга чейин Орусияда сүргүндө жүргөн). Айыптоолор боюнча, ал кутумдун алкагында Ниязовдун өмүрүнө кол салуу аракетине чейин [[Өзбекстан]] аркылуу Түркмөнстанга кирген жана аракет ишке ашпай калгандан кийин 26-ноябрдан 7-декабрга чейин Өзбекстандын элчилигинде жашынып жүргөн. Кийинчерээк, Шихмурадовдун мойнуна алуу көрсөтмөсүнө ылайык, ал колго түшкөнгө чейин досунун батиринде жашаган. Бул мойнуна алуу телекөрсөтүү аркылуу көрсөтүлгөн; анда ал: «Биз кылмыштуу топпуз, мафиябыз. Арабызда бир дагы нормалдуу адам жок. Биз баарыбыз эч ким эмеспиз. Мен мамлекетти башкара турган адам эмесмин, тескерисинче, мамлекетти талкалай турган кылмышкермин... Орусияда жашап жүргөндө баңгизат колдонуп, мас абалында террордук актыны ишке ашыруу үчүн жалданма адамдарды жалдаганбыз. Биздин максатыбыз Түркмөнстандагы абалды туруксуздаштыруу, конституциялык түзүлүштү бузуу жана президенттин өмүрүнө кол салуу болчу», — деп айткан жана Ниязовду өтө жогору мактаган. Кээ бир байкоочулар бул көрсөтмөнү алуу үчүн кыйноолор колдонулган деп шектенишет. 30-декабрда Шихмурадов 25 жылга эркинен ажыратылган, бул ошол кездеги эң жогорку жаза болгон; бирок көп өтпөй Түркмөнстандын Элдик Кеңеши кылмыш кодексине өзгөртүү киргизип, "чыккынчылар" үчүн өмүр бою эркинен ажыратуу жазасын киргизген жана Шихмурадовдун жазасы ошого жараша өзгөртүлгөн.<ref name="Turkmenbashi">Alec Rasizade, [https://web.archive.org/web/20070106030453/http://www.highbeam.com/doc/1G1-110266765.html "Turkmenbashi and his Turkmenistan"], ''Contemporary Review'', 1 October 2003.</ref> Шихмурадовдун жээни, майор Бегенч Бекназаров да Ниязовдун өмүрүнө кол салуу аракетине байланыштуу түрмөгө кесилген. === Дайын-дареги === 2006-жылы декабрда Ниязов каза болгондон кийин, анын мураскери Гурбангулы Бердимухамедовдон 2007-жылы сентябрда Колумбия университетине барганда Шихмурадовдун жана анын шериги делген Батыр Бердиевдин тагдыры тууралуу сурашкан. Бердимухамедов аларды тирүү деп ойлой турганын айткан. Ал ошондой эле адатта туткундар бошотула турган октябрь айындагы «Кадыр түндү» (Gadyr Gijesi) эске салып, Шихмурадов бошотулушу мүмкүн деген божомолдорду жараткан.<ref>[http://enews.ferghana.ru/article.php?id=2141 "Түркмөнстан: Камактагы оппозиция лидерлери Борис Шихмурадов жана Батыр Бердиев тирүү"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605195610/http://enews.ferghana.ru/article.php?id=2141|date=5 June 2008}}, ''Vremya Novostei'' (ferghana.ru), 26 September 2007.</ref> Бул окуяга байланыштуу 2007-жылдын 8-октябрында Шихмурадовдун аялы жана жээни бошотулган, бирок Шихмурадов өзү бошотулган эмес.<ref>Bruce Pannier, [http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/10/faba3a03-a551-42f1-ad98-cdf0225eafdf.html "Түркмөнстан 9000 туткунду бошотту, бирок көптөгөн белгилүү саясий туткундар дагы деле камакта"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723145709/http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/10/faba3a03-a551-42f1-ad98-cdf0225eafdf.html |date=2008-07-23 }}, Radio Free Europe/Radio Liberty, 9 October 2007.</ref> 2007-жылдан бери Шихмурадов тууралуу эч кандай кабар жок; ал дагы деле камакта же түрмөдө каза болгон деп болжолдонууда.<ref name="prove" /><ref>Roger Kangas and Brianne Todd, "Berdimuhamedov's Campaign for Political Pluralism and the Daikhan Party: Farmers of Turkmenistan Unite", ''Eurasia Daily Monitor'', volume 7, issue 111, 9 June 2010.</ref> Башка бир версия боюнча, Шихмурадов 2003-жылдын апрели менен 2005-жылдын ноябрынын ортосунда Түркмөнбашы шаарындагы түрмөдө жашыруун өлүм жазасына тартылган.<ref>{{cite web|url=https://www.hronikatm.com/2017/03/boris-shihmuradov-byil-ubit-vo-vremya-pravleniya-niyazova/|title=Борис Шихмурадов был убит во время правления Ниязова|date=12 March 2017}}</ref> 2014-жылы БУУнун Адам укуктары боюнча комитети Шихмурадовдун өмүр сүрүү укугу жана адилет соттук териштирүү укугу бузулган деп тапкан.<ref>[http://hrlibrary.umn.edu/undocs/2069-2011.html Communication No. 2069/2011. Views adopted by the Committee at its 112th session(7–31 October 2014)]</ref> == Шилтемелер == {{Reflist}} mm3c2w46y9q8dd5mpb57pcmffllrw7x 0 152646 648415 648411 2026-06-16T12:29:53Z Artelow 2286 648415 wikitext text/x-wiki {{Сайт маалыматты | аталышы = Улуттук биотехнологиялык маалыматтар борбору |нукура аталышы = {{lang-en|National Center for Biotechnological Information, NCBI}} | логотип = US-NLM-NCBI-Logo.svg | логотип туурасы = 120px | баяндамасы = | скриншот = | collapsible = | collapsetext = | caption = | url = {{url|https://www.ncbi.nlm.nih.gov/}} | урааны = Илим изилдөө институту | коммерциялыкпы = | түрү = | катталуу = | тилдери = [[англис тили]] | колдонуучулардын саны = | мазмундун лицензиясы = | ээси = | автору = | редактору = | ачылган күнү = {{start date and age|1988|11|4}} | жабылган күнү = | жайгашкан жери = {{Желек|АКШ}} [[АКШ]] | дареги = | учурдагы абалы = Иштейт (Активдүү) | alexa = | кирешеси = | ip = | шилтемелер = | }} '''Америка Кошмо Штаттарынын Улуттук биотехнологиялык маалыматтар борбору''' ({{lang-en|National Center for Biotechnological Information, NCBI}}) — молекулярдык биология жана медицина тармактарындагы бир катар маанилүү маалымат базаларын жана компьютердик программаларды камтыган интернет порталы<ref>[https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/national/science/genome-index.html The New York Times. The Human Genome Project]</ref>. Молекулярдык биология боюнча маалыматтарды иштеп чыгуу жана сактоо боюнча борбордук институт катары 1988-жылы 4-ноябрда Бетесда шаарында (Мэриленд штаты, АКШ) негизделген<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/biotechnology/national-center-biotechnology-information-ncbi Ruth M. National Center for Biotechnology Information (NCBI) — EBSCO Information Services, 2023]</ref>. Саламаттыкты сактоо улуттук институттарынын (англ. National Institutes of Health, NIH) бөлүмү болгон АКШнын Улуттук медициналык китепканасынын (англ. United States National Library of Medicine, NLM) курамына кирет. 1989-жылдан 2017-жылга чейин борборду локалдык тегиздөөлөрдү издөөчү BLAST программасынын авторлорунун бири жана биоинформатика тармагындагы таанылган адис Дэвид Липман жетектеген<ref>[https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/cyber/week/062697gene.html The New York Times. Research Institute Posts Gene Data on Internet]</ref>. Ал ошондой эле борбордун илимий программаларын, анын ичинде Стефан Альтшуль (BLAST программасынын тең автору), Дэвид Ландсман жана Евгений Куниндин илимий топторун жетектеген. 2022-жылдын сентябрь айынан тарта борборду Стивен Шерри жетектеп келет. NCBI белок домендерин, ДНК (GenBank) жана РНКнын маалымат базаларын, илимий адабияттардын макалаларынын базасын (PubMed) жана таксономиялык маалыматтарды (TaxBrowser) курамына камтыйт, ошондой эле белгилүү бир биологиялык түр жөнүндө маалыматтарды издөө (Taxonomy) куралдары менен камсыз кылат. Мындан сырткары, биоинформатиканын ар кандай стандарттык программаларын (BLAST) камтыйт. Маалымат базалары Entrez издөө системасы аркылуу жеткиликтүү<ref>[https://collections.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-101646837-bk National Library of Medicine (U.S.). Board of Regents, author. Long range plan]</ref>. == NCBIдин милдеттери == * Молекулярдык биология, биомедицина жана генетика боюнча маалыматтарды сактоо жана талдоо үчүн автоматташтырылган системаларды түзүү. * Биологиялык активдүү молекулалар менен заттардын түзүлүшүн жана маанисин изилдөөдө алынган маалыматтарды компьютер аркылуу иштеп чыгуу. * Биотехнология тармагындагы изилдөөчүлөр жана медициналык кызматкерлер үчүн маалымат базаларын жана программалык камсыздоону кеңири колдонууга көмөктөшүү. * Дүйнө жүзү боюнча биотехнологиялык маалыматтарды топтоо аракеттерин координациялоо. Жыл сайын NCBIдин колдоосу астында молекулярдык биология, генетика жана биомедицина көйгөйлөрүнө арналган семинарлар жана илимий конференциялар өткөрүлүп турат. Борбор билим берүү ишмердүүлүгү менен дагы алектенет (онлайн режиминде да). == Колдонулган адабияттар == Игнасимуту С. Основы биоинформатики. — М.-Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», Институт компьютерных исследований, 2007{{ref-ru}} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ NCBI HomePage] — расмий сайты. * [http://www.meddb.info/index.php?cat=8&subcat=26 Медицина жана молекулярдык биология боюнча маалымат базалары] * [https://www.nlm.nih.gov/ Улуттук медицина китепканасынын расмий сайты] * [https://www.nih.gov/ Улуттук саламаттыкты сактоо институттарынын расмий сайты] il7qyscaqkyuissqqxicpgi0d0gfaes 3 152828 648418 2026-06-16T16:11:40Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648418 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 16:11, 16 июнь 2026 (UTC) 7w80479xhmmk64nnafjf5k5m5c01o0z 3 152829 648420 2026-06-16T20:12:19Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648420 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 20:12, 16 июнь 2026 (UTC) tj1ym1vfzcs14zqdel1uzbhlcbuh2rn 3 152830 648421 2026-06-16T20:12:29Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648421 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 20:12, 16 июнь 2026 (UTC) tj1ym1vfzcs14zqdel1uzbhlcbuh2rn 3 152831 648423 2026-06-16T21:12:40Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648423 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 21:12, 16 июнь 2026 (UTC) 7q375gj2cvuu62bbw40f1e8zdg4u280 3 152832 648426 2026-06-16T22:12:51Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648426 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 22:12, 16 июнь 2026 (UTC) oeo8wngpj16e7vp089e2wtv4v0xy1wq 3 152833 648427 2026-06-16T23:13:01Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648427 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 23:13, 16 июнь 2026 (UTC) oyl22771hziaqrsqaq6utczk8bun208 0 152834 648428 2026-06-17T05:03:02Z Meka.ttj 46954 ЭАЖММдин Окуу-усулдук бөлүмү жөнүндө 648428 wikitext text/x-wiki == '''Окуу-усулдук бѳлүмү (ОУБ)''' - [[Эл аралык Жогорку Медициналык Мектеби|Эл аралык Жогорку Медициналык Мектеп]]тин структуралык түзүмдүк бѳлүмү болуп саналат. Биздин бѳлүм 2003-жылы түзүлгѳн. ОУБ окуу процессин жогорку билим берүү программасы менен уюштуруп жана аны иш жүзүнѳ ашыруу, ѳнүктүрүү жана камсыздоо багытында ачылган. Бѳлүм окуу-тарбия иши боюнча проректордун карамагында иш алып барат. == == ОУБ окуу процессин мерчемдѳѳ жана уюштуруу иштерин алып барат жана окуу жана окуу-усулдук иштердин нормативдик документтерин иштеп чыгат жана окуу процессине мониторинг жүргүзѳт. == == '''Окуу-усулдук бѳлүм 3 секторду камтыйт:''' == == Усулдук иштер сектору – дипломго чейинки жана дипломдон кийинки билим берүү программаларын мерчемдѳѳ жана иш жүзүнѳ ашыруу, кѳзѳмѳлдѳѳ ишин алып барат. == == Окуу процессин мерчемдѳѳ жана кѳзѳмѳлдѳѳ сектору – окуу процессин уюштурууну жана кѳзѳмѳлдѳѳнү ишке ашырат. == == Ѳндүрүштүк практика сектору – ѳндүрүштүк практиканы уюштурууну, ѳткѳрүүнү жана кѳзѳмѳлдѳѳнү жүргүзѳт. == == Коллективдин биримдигин мүнѳздѳгѳн башкы белги максатыбыздын бүтүндүгүндѳ. Биздин максатыбыз – ЭАЖММда билим берүү процессин түздѳн-түз профессор-окутуучулардын катышуусунда мыктылоо. == == Окуу-усулдук бѳлүм ѳз ишинде кафедралар менен ѳз ара тыгыз иш алып барып, кафедралардын окуу-усулдарын, уюштуруу-усулдук иштерин координациялоону камсыздап, ЭАЖММынын билим берүү процессин мерчемдеп, анализдеп жана кѳзѳмѳлдѳйт. == evfrnxmh9a7zf77m67q39m0qkzehztz 3 152835 648429 2026-06-17T05:13:59Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648429 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 05:13, 17 июнь 2026 (UTC) 50qvyxu60nc5yo7j3bd3r9fqvaoy8e5 3 152836 648440 2026-06-17T10:14:48Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648440 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 10:14, 17 июнь 2026 (UTC) dpk4ej22ucsafb10nnyr4xx3v69fhny