Ливан

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ky">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>kywiki</dbname>
    <base>https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Атайын</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талкуу</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Колдонуучу</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Колдонуучунун баарлашуулары</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикини талкуулоо</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Калып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Калыпты талкуулоо</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Жардам</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Жардамды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">Макала долбоору</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">Макала долбоорун талкуулоо</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модулду талкуулоо</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ливан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2965</id>
    <revision>
      <id>648461</id>
      <parentid>553482</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү|Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен)</comment>
      <origin>648461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45201" sha1="f5yc6xri538dxcsfyn5yxcxn2l92pui" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Этап1                          = 
 |Дата1                          = 
 |Этап2                          = 
 |Дата2                          = 
 |Этап3                          = 
 |Дата3                          = 
 |Этап4                          = 
 |Дата4                          = 
 |Этап5                          = 
 |Дата5                          = 
 |Макамы                         = 
 |Кыргызча аталышы               = Ливан Республикасы
 |Расмий аталышы                 = {{lang-ar|الجمهورية اللبنانية}}&lt;br&gt;{{lang-fr|République Libanaise}}
 |Мамлекеттик дини               = 
 |Герб                           = Coat of arms of Lebanon.svg
 |Желек                          = Flag of Lebanon.svg
 |Гимн аталышы                   = Улуттук гимни&lt;br&gt;
 |Аудио                          = Lebanese_national_anthem.ogg
 |Урааны                         = 
 |Башкаруу формасы               = парламенттик республика
 |Картада                          = Lebanon_(orthographic_projection).svg
| lat_dir = N
| lat_deg = 33
| lat_min = 54
| lat_sec = 0
| lon_dir = E
| lon_deg = 35
| lon_min = 51
| lon_sec = 0
| region = LB
| CoordScale = 1000000
 |Тили                           = араб тили
 |Эгемендүүлүк күнү              = [[22-ноябрь]] [[1943-жыл]]
 |Эгемендүүлүгүн алды            = [[Франция|Франциядан]]
 |Борбор шаары                   = [[Бейрут]]
 |Ири шаарлар                    = Бейрут, Триполи, Сайда, Баабда, Эн-Набатия, Захла
 |Башчыларынын милдеттери        = Президент&lt;br&gt;Премьер-министр&lt;br&gt;Улуттук ассамблеянын төрагасы
 |Башчылары                      = Жозеф Аун&lt;br&gt;Наваф Салам&lt;br&gt;Набих Берри
 |Аянты боюнча орду              = 161-орун
 |Аянты                          = 10 452 
 |Суу пайызы                     = 1,6
 |Калкы боюнча орду              = 121-орун
 |Калкы                          = 5 364 482
 |Калкты каттоо жылы             = 2024
 |Калктын жыштыгы                = 523
 |ИДП (САМ)                      = 44 443 млрд
 |ИДП (САМ) эсептөө жылы         = 2022
 |ИДП (САМ) боюнча орду          = 89-орун
 |ИДП (САМ) ар бир жанга         = 9 732
 |ИДП (номинал)                  = 18,08 млрд
 |ИДП (номинал) эсептөө жылы     = 2022
 |ИДП (номинал) боюнча орду      = 79-орун
 |ИДП (номинал) ар бир жанга     = 4 577
 |Акча бирдиги                   = [[ливан фунту]]
 |АДӨИ                           = {{Өсүү}} 0,744
 |АДӨИ эсептөө жылы              = 
 |АДӨИ боюнча орду               = 93-орун
 |АДӨИ деңгээли                  = &lt;span style=&quot;color:#00сс33;&quot;&gt;'''жогору'''&lt;/span&gt;
 |ЭОК                            = LBN
 |Этнохороним                    = ливандык, ливандыктар
 |Домени                         = [[.lb]]
 |Телефон коду                   = 961
 |Убакыт аралыгы                 = [[UTC+02:00|+02:00]], [[UTC+03:00|+03:00]] (жайкысын)
 |Штрих коду                     = 
}}
'''Ливан''' (ар. – Лубнан), Ливан Республикасы (Аль-Жумхурия аль-Лубнания) – Батыш Азиядагы мамлекет, Жакынкы Чыгышта. Түндүгүнөн жана чыгышынан [[Сирия]], түштүгүнөн [[Израиль]] менен чектешет. Батышын Жер Ортолук деңиз чулгайт (жээк сызыгынын уз. 225 км). Аянты 10,4 миң км2 (анын ичинде ички сууларыныкы 200 км2дей). Калкы 4,7 млндой (2009). Борбору – Бейрут шаары Расмий тили – араб тили (кабыл алынган мыйзам боюнча расмий тил катары – француз тили да колдонулат). Административдик-аймагы жактан 8 мухафазага (губернаторлукка) жана борборго бөлүнөт (к. таблицаны).
Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2009):
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Мухафазалары !! Аянты, км2 !! Калкы, млн !! Адм. борборлору
|-
| Аакар || 776,0 || 0,3 || Хальба
|-
| Баальбек-Хирмиль || 3009,0 || 0,3 || Баальбек
|-
| Бейрут || 19,6 || 0,5 || Бейрут
|-
| Бекаа || 1151,9 || 0,3 || Захла
|-
| Набатия || 1098,0 || 0,3 || Эн-Набатия-этТахта
|-
| Тоолуу Ливан (Жебель-Лубнан) || 1968,3 || 1,8 || Баабда
|-
| Түндүк Ливан (Эш-Шамаль) || 1248,8 || 0,6 || Триполи
|-
| Түштүк Ливан (Эль-Жануб) || 929,6 || 0,6 || Сайда
|}


Ливан – БУУнун (1945), Араб өлкөлөрү лигасынын (1945), ЭВФтин (1947), Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын (1947), Ислам конференция уюмунун (1969) мүчөсү; Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун байкоочусу статусуна ээ.

== Мамлекеттик түзүлүшү ==
Ливан – унитардык мамлекет. 1926-ж. 23-майда Конституциясы кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент, 6 жылга шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу парламент (Депутаттар палатасы). Аткаруу бийлигин президент менен Министрлер кеңеши ишке ашырат. Ливанда көп партиялуу саясий система орун алган. Кыймылдар жана саясий партиялар үч блокту түзөт (2009). 1-блокто «Мустакбаль» сүннөт кыймылы, друздук Прогрессивдүү социалдык партиясы, «Ливан күчтөрү» уюму (мурдагы христиандык куралдуу түзүмдөр, «Катаиб» маронит партиясы, «Корнет Шагван» оңчул христ. партиясы бириккен бар. 2-блок Христиандык эркин патриоттук кыймыл, «Марада» христиан партиясы, Ливан коммунисттик партиясынан турат. 3-блокко «Амаль» жана
«Хезболлах» шиит уюмдары кирет.
== Табияты ==
Жээктери негизинен жапыз, булуң-буйткалар аз, айрым аскалуу тумшуктар жана кум дөбө массивдери бар. Жеринин бети негизинен тоолуу. Жээк түздүгү (жазылыгы 1,5– 3 км, түштүгүндө 10 кмге чейин кеңийт) чыгышта Ливан кырка тоосунун этек тоолоруна өтөт. Мында Ливандын эң бийик жери – Курнет-эс-Сауда чокусу (бийиктиги 3088 м) жайгашкан. Ливан кырка тоосунун терең тилмеленген батыш капталы Жер Ортолук деңизди карай тепкичтенип, чыгышка тоо аралык Бекаа өрөөнүнө тик түшөт. Бекаа өрөөнү грабен түзүлүшүндө, жазылыгы 8– 14 км, түндүктөн түштүктү карай өлкөнүн бүт аймагы боюнча созулуп жатат. Анын таманы деңиз деңгээлинен 750–900 м бийиктикте жайгашкан. Ливандын чыгышын Антиливан кырка тоосунун (бийиктиги 2814 мге чейин) батыш капталы ээлейт. Ливандын аймагы байыркы платформанын жабындысында жайгашкан. Цемент, курулуш материалдары, сал туз, гипс, кум, шагыл кендери бар.
Ливандын аймагынын климаты субтропиктик, жер ортолук деңиздик, жайы кургакчыл, кышы нымдуу. Январдын орточо температурасы 13ᵒС, июлдуку 27ᵒС, 1000 м бийиктиктерде 6ᵒСтан 22ᵒСка чейин. Жылдык жаан-чачыны жээк бөлүгүндө 750–1000 мм (негизинен октябрдан майга чейин нөшөр түрүндө жаайт), жайында абанын салыштырмалуу өтө жогорку нымдуулугу мүнөздүү. Тоолордо 1000 ммден ашык, Бекаа өрөөнүндө жана Антиливан кырка тоосунун капталдарында 400–800 мм жаайт. Жайы, айрыкча, тоо этектери жаан-чачынга өтө жарды. Жазында түштүктөн ысык шамал согуп, кумдуу бороонду пайда кылат. Дарыялары чакан, көбүнчө соолуп калат, сугатка кеңири пайдаланылат. Эң ири дарыясы – Эль-Литани Бекаа өрөөнүнүн түштүк бөлүгү аркылуу агат. Жер Ортолук деңизге куюучу көптөгөн суулар Ливан кырка тоосунун акиташ тектүү капталынан башталат.
Жээк аймактарында жана тоо капталдарынын этектеринде күрөң топурактар, андан бийигирээк бөлүгүндө бозомук-күрөң таштак топурак басымдуу. Жергиликтүү токой өсүмдүктөрүн Ливан кырка тоосунун батыш капталындагы катуу жалбырактуу жер ортолук деңиздик дарак-бадалдар түзгөн, ал 20-кылымдын башталышында антропогендик таасирден өтө жапа чеккен. Өсүмдүктөрүндө экинчи жолку бадалдар (маквис, фригана) басымдуу, арасында токой калдыктары (эмен, чынар, ак чечек, алеп жана италян кызыл карагайы) кездешет. 1200–1400 м бийиктикти ливан бал карагайы (кедр), көк карагайлуу чакан токой массивдери ээлейт. 2400 м бийиктикте токой өсүмдүктөрүнүн жогорку чегин арча түзөт. Ливан кырка тоосунун чыгыш капталдарын жана Бекаа өрөөнүн эмен-жыгач мисте сейрек токою жана фригана аралаш өскөн кургак талаа ээлейт. Тоо капталдары тектирленип, анда дан эгиндери, мөмө-жемиш бактары өстүрүлөт. Ливанда өлкөнүн 0,7%ин ээлеген 24 коргоого алынган табигый аймак уюшулган; анын ичинде эл аралык маанидеги 4 суу-саздуу жер, бал карагай токойлуу Шуф биосфералык резерваты, Машгара улуттук паркы бар.
== Калкы ==
Калкынын басымдуу бөлүгүн арабдар (87,8%), ливандыктар (78,7%), палестиналыктар (13%), египеттиктер, сириялыктар, ирактыктар түзөт. Төрөлүү (1000 адамга 17,1 бала) өлүм-житимден (6 адам) дээрлик 3 эсе ашык. Өспүрүмдөр (15 жашка чейинкилер) 26%ти, эмгекке жарактуу курактагылар (15–64 жаштагылар) 67%ти, 65тен ашкандар 7%тен ашыгын түзөт. Адам өмүрүнүн күтүлгөн орточо узактыгы 73,7 жыл (эркектер 71,1, аялдар 76,3 жыл). 21- к-дын башталышында Ливанда 1,6 млн чет өлкөлүктөр – сириялыктар, палестиналык качкындар жана башкалар жашаган. 15 млндон ашык ливандыктар чет өлкөлөрдө, негизинен Франция менен АКШда жашайт. Калкынын орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 450 адам (2009); жээк зонасында жана Бекаа өрөөнүндө эң жыш отурукташкан. Шаар калкы 87% (2011). Эң ири шаары – Бейрут; башка ири шаарлары: Триполи, Жуния, Баальбек. Ливандыктардын 52%тейи ислам динин, 44,8%и христиан динин тутат.
== Тарыхы ==
Ливандын азыркы аймагын адамдар биздин заманга чейин 8–7-миң жылдыктан мекендеген. Биздин заманга чейин 4–3 миң жылдыкта Ливан аймагында финикиялык Библ (азыркы Жубайль), Тир (азыркы Сур), Сидон (азыркы Сайда), Берит (азыркы Бейрут) жана башка шаар-мамлекеттери пайда болгон. Дыйканчылык, кол өнөрчүлүк өнүгүп, Египет, Вавилон, Кавказ, Кичи Азия мамлекеттери менен соода жүргүзүшкөн. Биздин заманга чейин 875-ж. Ассирия, 7- кылымдын аягында Вавилония, 332-ж. Александр Македонский басып алып, анын державасы кулагандан кийин Ливан аймагы Птолемейлер бийлигине, биздин заманга чейин 3-кылымдын ортосунда Селевкиддер империясына караган. Биздин заманга чейин 64-ж. – биздин замандын 3- кылымында Ливандын азыркы аймагын Рим аскер башчысы Помпей басып алгандыктан, Рим империясына баш ийген. 4-кылымда Ливан аймагы Чыгыш Рим империясынын курамына кошулган. 7-кылымдын башында Ливанды ирандыктар, 636-ж. арабдар караткан. Натыйжада 7–8-кылымда Омейяддардын, 8–9-кылымда Аббасиддердин, 9–10- кылымда Тулуниддердин жана Ихшидиддердин, 10– 12-кылымда Фатимиддер халифатынын ээликтеринде калган. 1099-ж. Ливан кресттүүлөрдүн колуна өткөн. 13-кылымдын аягында Ливан Египет мамлюктарынын, 16–17-кылымда Осмон империясынын бийлигинде болгон. 1861-ж. европалык державалардын кысымы менен Тоолуу Ливанга Органикалык статус (автоном. район) берилип, ал Осмон империясы жана Ливан батыш державаларына (өзгөчө Францияга) көз каранды болуп калган. Порттор, банк иштери, транспорт, айрым өнөр жай өндүрүштөрү жана башка европалыктардын колуна өткөн. 1908-ж. Ливанда улуттук-боштондук кыймыл күч алган. 1- дүйнөлүк согуш убагында (1914–18) түрк аскер губернатору бардык бийликке ээ болгон. Улуу Британия менен Франциянын ортосунда Осмон империясынын Азиядагы ээликтерин бөлүштүрүү жөнүндө түзүлгөн Сайкс-Пико келишиминин (1916) негизинде 1920-ж. апрелде Ливан Франциянын мандаттык аймагы статусун алган. 1920-ж. сентябрда Улуу Ливан мамлекети, 1926-ж. кабыл алынган конституция боюнча Ливан республикасы деп жарыяланган. Ливандын тышкы саясатына Франция көзөмөл жүргүзгөн. 2-дүйнөлүк согуш башталган соң, Ливанда чукул кырдаал киргизилип, конституциясы жоюлуп, парламент таратылып, компартияга тыюу салынган. Элдик боштондук кыймылдын кысымынан улам Франция 1943-ж. Ливандын көз карандысыздыгын таанып, 1946-ж. өз аскерлерин Ливан аймагынан алып чыгып кеткен. 1943-ж. 22-ноябрь Ливандын көз карандысыздык күнү деп белгиленген. Б. аль-Хури Л. Республикасынын президенти болуп шайланган. Ливан 1944-ж. августта СССР менен дипломатиялык мамиле түзгөн. 1945-ж. февралда Гитлерге каршы коалицияга кошулуп, Германия жана Японияга согуш жарыялаган. 1945-жылдан БУУга жана Араб өлкөлөрүнүн лигасына мүчө. 1948–49-ж. Ливан Араб мамлекеттери менен бирге Израилге каршы согушка катышкан. Социалдык карама-каршылыктардын курчушу, бийлик үчүн күрөш Ливан өкмөтүнүн тез-тез алмашылышына алып келген. Өлкөдөгү экономикалык абал, эл массасынын өкмөт саясатына нааразылыгы элдик-демократиялык кыймылды күчөткөн. 1952-ж. сентябрда Ливандагы жалпы элдик көтөрүлүштөн улам, Б. аль-Хури президенттиктен кетип, ордуна – К. Шамун шайланган. Ал бир катар реформаларды жүргүзүп, Араб жана батыш мамлекеттери менен кызматташкан. 1955–56-ж. премьер-министр Р. Караме жетектеген Ливан өкмөтү айрым чет элдик компанияларды мамлекеттештирип, Ливан жери аркылуу өтүүчү нефтиге төлөнүүчү акыны көбөйткөн. 1958-ж. ички жана тышкы саясат жүргүзүү үчүн Улуттук фронт түзүлгөн. 1958-ж. Шамун өкмөтүнүн курамына каршы башталган иш таштоолор куралдуу күрөшкө айланган. Бирок Шамун режимин АКШнын интервенциясы сактап калган. 1958-ж. генерал Ф. Шихаб президенттикке шайланып, өкмөттү Р. Караме башкарган. Жаңы өкмөт бейтарап, блокторго кошулбоо саясатын жарыялап, бир катар социалдык реформаларды жүргүзгөн. 1967-ж. Ливан өкмөтү чет элдик компаниялардын нефть өткөргүчтөрүн токтотуп, АКШ жана Улуу Британия менен дипломатиялык мамилелерин үзүп, америкалык аскер кемелеринин Ливан портторуна кирүүсүнө тыюу салган. Согуштан кийин Ливандын Израил менен мамилеси начарлаган. 1968-ж. Ливан аймагына палестиналык лагерлер жайгашкан. 1969-ж. 23-апрелден 25-ноябрга чейин Ливан ички саясий чөйрөлөрдүн келишпөөчүлүгүнөн өкмөтсүз калган. 1969-ж. Р. Караменин жаңы өкмөтү кайра түзүлүп, христиандык партиянын өкүлдөрү ачыкка чыккан. 1970-ж. 17-августта С. Франжье президенттикке шайланып, С. Салям өкмөт башына келген. Бирок жаңы өкмөт элдин нааразылыгын токтоткон жок. 1973-ж. израилдик баскынчылардын Ливанга жасаган куралдуу провокациялары, Ливан өкмөтүнүн аскерлери менен Палестинаны боштондукка чыгаруу уюмунун (ПБЧУ) куралдуу күчтөрүнүн ортосунда кагылышуулар Ливандын абалын оордоткон. 1975-ж. апрелде ПБЧУнун куралдуу күчтөрү жана аны колдогон мусулман саясатчылары же улуттук патриоттук күчтөр (УПК) менен христиандык партиялардын кагылышуусунан чыккан жарандык согуш 1990-ж. чейин уланган. 1976-ж. январда ливандык христиан кошуундары палестиналык Дбайе лагерин жана Бейруттун мусулмандар жашаган Маслах жана Карантина райондорун басып алган. 10-апрелде парламент конституцияга оңдоо киргизип, мөөнөтүнөн мурда президенттикке шайлоо өткөрүүгө жол берген. 8-майда президенттикке Э. Саркис шайланган. 1976-ж. 16–18-октябрда Эр-Рияд шаарында Сауд Арабиясы, Египет, Сирия, Кувейттин өлкө башчыларынын конференциясы болуп, анда согуш аракеттерин токтотуу жана Арабдар аралык коопсуздукту сактоо күчү (ААКСК) түзүлүп, анын аскерлерин 30 миң адамга чейин көбөйтүү каралган. Бул чечимди Араб өлкөлөрүнүн башчыларынын кеңешмеси (26-октябрь, Каир) бекиткен. 1978-ж. июнда ливан армиясы жана христиан топтору менен сириялык аскер бөлүктөрүнүн ортосунда кагылышуулар башталган. 1978-ж. Ливанга Израил аскерлери кирип, Батыш Бейрутту басып алган. 1984-ж. февралда В. Жумблат жетектеген друздардын аскер күчтөрү жана «Амаль» шиит кыймылынын отряды Сириянын колдоосу менен Израилге каршы күрөшүп, Ливан армиясын талкалап, Батыш Бейрутту бошоткон. 1985-ж. Ливан аймагындагы Сириянын аскер күчтөрү Израилдин аскер күчтөрүн өлкөдөн чыгарган. 1990-ж. октябрда сириялык авиациянын соккусунан Ливандагы жарандык согуш аяктаган. Жарандык согушта (1975–90) 115 миң киши жарадар, 94 миңи курман болуп, 800 миңи чет мамлекеттерге качкан. 1990-ж. христиан менен мусулмандан бирдей санда өкүлдөр кирген жаңы өкмөт түзүлүп, О. Караме жетектеген. 2000- жана 2006-ж. Ливанда кырдаал кайрадан курчуган. Палестиналыктар менен Израил армиясы жана «Хезболлах» (ПБЧУ мүчөсү) отряддарынын ортосундагы кагылышуулардын натыйжасында Израиль Түштүк Ливандан аскерлерин чыгарып, «Түштүк Ливан армиясы» таркатылган. Израилдин көзөмөлүндөгү «Коопсуздук зонасы» Ливанга кошулган. 2005-ж. 26-апрелде Ливандан Сириянын акыркы аскер күчтөрү чыгарылган. 2006-ж. 14-августта БУУнун Коопсуздук Советинин резолюциясынан кийин конфликт жөнгө салынган. 2009-ж. 7- июндагы кезектеги парламенттик шайлоодо «Альянс» коалициясы жеңишке ээ болуп, С. аль-Харири өлкөнүн премьер-министрлигине шайланган.
== Чарбасы ==
Ливандын экономикасынын негизин тейлөө чөйрөсү түзөт. ИДПнин көлөмү 44,2 млрд доллар (2008), аны киши башына бөлүштүргөндө 11,1 миң доллардан туура келет. 1975–90-жылдардагы жарандык согуштун натыйжасында өнөр жай объектилеринин басымдуу бөлүгү кыйраган, өндүрүштүк продукциялардын көлөмү 50%ке кыскарган. 1997-жылдан кийин чет өлкөлүк компаниялардын 900дөн ашык филиалы ачылган. 2002-жылдан энергетика, суу менен камсыз кылуу, транспорт, телекоммуникация компанияларынын объектилери менчиктештириле баштаган. 2006-жылкы куралдуу кагылышуу болор алдында өлкөнүн экономикасы өсүп жаткан. Куралдуу кагылыштан кийин Ливанга Сауд Арабиясы, Перс булуңунун жээгиндеги жана Европа союзуна кирген өлкөлөр экономикалык жардам берген. ИДПнин чыныгы өсүүсү 6,3%ти түзгөн (2008). ИДПнин структурасында тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 76,1%, өнөр жайыныкы 18,8%, айыл чарбасыныкы 5,1% (2008). ИДПнин 75%ке жакыны жеке менчик сектордо түзүлөт; чакан жана орто ишканалар негизинен экспорттук багытта иштейт. Өнөр жайынын негизги тармактары: электрэнергетикасы, минералдык сырьё өндүрүү, курулуш материалдар өндүрүшү, химия, жеңил, тамак-аш. 2007-ж. 9,0 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн. Электр энергиясын Сириядан (2007-ж. 972 млн кВт.с) алат. Нефть продуктуларына болгон муктаждыгын араб өлкөлөрүнүн нефтиси менен толуктайт. Бейрутта импорттук тетиктерден машина кураштыруу жана импорттук товарларды таңгактап, региондогу башка өлкөлөргө жөнөтүүчү ишканалар иштейт. Сал туз, акиташ теги, кум, гипс, шагыл аз өлчөмдө казылып алынат. Цемент экспорт үчүн да өндүрүлөт. Химия өнөр жай фосфор жер семирткичин, фосфор жана күкүрт к-таларын, кир кетирүүчү каражаттарды, пластмасса, косметика жана дары-дармектерди жана башкаларды чыгарат. Жыгаччылык, эмерек, зергерчилик, азем белек даярдоочу ишканалары бар. Жеңил өнөр жайынын эң маанилүү тармактары – текстиль жана тигүү ишканалары. Эзелтен шарап жасоо өнүккөн (негизинен экспортко чыгарат). Өлкөнүн жеринин 16%тен ашык аянты иштетилет. Күрдүү жерлери негизинен жээк тилкесинде жана Бекаа өрөөнүндө жайгашкан. Агрардык өндүрүштөрү ички муктаждыкты канааттандырат. Бекаа өрөөнүндө дан эгиндери (көбүнчө буудай, арпа), жашылча, картөшкө, мөмө-жемиш (апельсин, алма) жана тех. өсүмдүктөр (кант кызылча, тамеки), Ливандын түндүк бөлүгүндө зайтун, Жер Ортолук деңиздин жээгинде цитрус өсүмдүктөрү, банан, Жубайл шаарынын тегерегинде авокадо өстүрүлөт. Жүзүмзарлар негизинен Захла шаары тарапта. Эчки, кой, уй асыралат.
== Банк сектору жана туризм ==
Банк секторунун жана туризмдин мааниси зор. Финансы жактан тейлөө банк-кредит секторун, камсыздандыруу бизнесин, биржаларды өзүнө камтыйт. 1950–70-жылдардын ортосунда Ливан региондогу ири финансы борбору болгон; жарандык согуш мезгилинде банк сектору экономиканын негизи бойдон калган. 1990-жылдары банк депозиттеринин тез өсүүсү байкалган (1992-ж. 6,5 млрд доллар, 1999-ж. 33,9 млрд доллар), Ливан банктары эл аралык рынокко чыккан. Финансы сектору Борбордук банкты (Ливан банкын), коммерциялык жана инвестициялык банктарды камтыйт. Туризмдин (маданий таанып билүү, экология, пляжда эс алуу) мааниси зор. Бейрут, Сайда, Тир, Триполи, Жуния, Захла, Баальбек жана башка шаарларда көптөгөн маданий мурастар жайгашкан. Туристтик инфраструктураларды калыбына келтирүү жана модернизациялоо ишке ашырылууда.
Автомобиль жолунун узундугу 7000 кмдей; негизги автомагистралдары: Жээк шоссеси, Бейрут – Дамаск (Сирия). Темир жолунун узундугу 401 км. Деңиз транспорту сырткы соода жүктөрүн ташыйт. Ливандын 33 соода кемеси бар; башка өлкөлөрдүн желеги менен 55 кемеси жүрөт (2008). Негизги деңиз порттору: Бейрут, Триполи. Жети аэропорту бар; Бейрут шаарындагысы эл аралык.
== Экспорт ==
Экспортко зер буюмдарды, химия өнөр жай продукцияларын, цемент, текстиль, керектелүүчү түрдүү товарларды, мөмө-жемиш, жашылча жана башкаларды чыгарып, сырттан негизинен автомобиль, электр жабдууларын, химикат, дары-дармек, кагаз жана башкаларды алат. Экспорттук шериктери (2008): Сирия, Бириккен Араб Эмирликтери, Швейцария, Сауд Арабиясы; импорттук шериктери: Сирия, Франция, АКШ, Италия, Кытай, Германия, Сауд Арабиясы.
== Билим берүү ==
Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону милдеттүү башталгыч, орто, кесиптик-техникалык жана жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 89,6%ти түзөт (2012). ЖОЖдору, илимий мекемелери, музейлери, китепканаларынын көбү Бейрут шаарында жайгашкан.
== Массалык-маалымат каражаттары ==
«АльАмаль», «Аль-Анвар», «Ад-Дияр», «Аль-Лива», «Ан-Нида», «Ан-Нахар», «Ас-Сафир» сыяктуу ири гезиттери, «Ас-Сайяд», «Аль-Усбуа аль-Араби», «Ат-Тарик» жана башка коомдук-саясий жана адабий-көркөм журналдар чыгат. Радиоуктуруусу (1937), телекөрсөтүүсү (1959) иштейт. 32 радиостанциясы, 15 телеканалы, Улуттук маалымат агенттиги (1962) бар.
== Адабияты ==
Негизинен араб тилинде, 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында француз тилинде өнүгүүдө. Орто кылымдагы Ливан адабияты – араб-мусулман маданиятынын бир бөлүгү. 1700-жылдары Түндүк Сирияда «Жүрөктөр жыргалы» («Нузхат альХаватир») деген элдик аңгемелер жана анекдоттор жыйнагы түзүлгөн. 1732-ж. Эш-Шувейр монастырында биринчи араб басмаканасы негизделген. Ливан адабиятын өнүгүшүнө жаңы арабдардын кайра жаралуусу зор өбөлгө болгон. 18-кылымдагы биринчи түшүндүрмө сөздүктүн («Берметтүү үчилтик» («Аль-мусалласат ад-дуррийя», 1705))жана биринчи грамматиканын («Исследование запросов» («Бахс аль-маталиб»), 1707) автору Г. Фархаттын чыгармачылыгы, заманбап жаңы араб тилинин поэтикалык «Тезкире» (1720) жыйнагы Ливан адабиятынын өнүгүшү үчүн зор түрткү болгон. 19-кылымдын 2-жарымында араб драматургиясы (М. Наккаш, Н. Наккаш жана башка), 19–20-кылымдын чегинде араб тарыхый романы (С. аль-Бустани, Ж. Н. Мудаввар, Ф. Антун жана башка) калыптанган. 20-кылымдын адабиятында агартуучулук багыт кеңири тараган. Агартуу багытында Н. аль-Хаддад («Баары тагдыр», 1903; «Жаңы Ева», 1906), Л. Кямилдин («Тоо жомогу», 1946), М. Абудд («Кызыл эмир», 1947, ж. б.), Ж. Ханндын («Чиркөө жрецтери», 1952; «Күчтүү Убейд», 1955 ж. б.), Т. Ю. Аввад («Токоч нан», 1938; «Бейрут тегирмендери» 1972), прозасы жана драматургиясы Р. аль-Хуринин («Байдабдын революциясы», 1950), М. Дакруб, Х. Мурув, Ю. Аль-Ид, М. Савай, А. Сувейд адабий сында жана башка белгилүү. 19-кылымдын 2-жарымы – 20-кылымдын 2-жарымында Ливан прозасынын жарандык согуш окуяларына жана Израиль интервенциясына, согушка чейинки мезгилди барктоого көңүл бурулган: Г. асСаммандын сюрреалисттик прозасы («Бейрут 75» жана башка), И. Хуринин («Кичине тоо» жана башка), И. адДейринин романдары. «Жаңы толкун» прозасына (1970–80-жылдар) чыгыш жана абсурддук мотивдердин айкалышы мүнөздүү (Э. Насрулла, Н. Мусалане жана башка). Ш. Корм 20-кылымдын 1-жарымында французча жазган мыкты акын катары таанылган, 2-жарымында француз тилиндеги адабияттын салттарын акындар А. Шедид, Н. Саламе, Х. Хауи, Н. Тувейнц, жазуучулар В. Нури, А. Маалав жана башкалар уланткан.
== Архитектура жана сүрөт искусствосу ==
Ливандын аймагында байыркы искусствонун көптөгөн эстеликтери, анын ичинде биздин заманга чейин мезгилдеги Баалат Гебал храмынын калдыктары сакталган. Рим мезгилиндеги искусстводо антикалык жана чыгыш салттары айкалышкан: Баальбектеги жана Библдеги (азыр Жубейль) храм комплекстери (биздин замандын 1–3 к.). 4–7-кылымда Л. Византиянын курамында турганда монастырлар, чиркөөлөр, Араб халифатына кирген мезгилде мусулман имараттары курулган. Кресттүүлөр жортуулдарынын учурунда деңиз жээктеринде замоктор (Сен-Жиль, Триполиде, Сайдада, 13-, 17–18-к.), монастырлар, чиркөөлөр салынган. Мамлюктар доорунда (13–16-к. башы) курулуштар роман жана орто кылымдагы араб зодчийлигинин айкалышуусу менен мүнөздөлөт. Осмон империясынын мезгилинде мусулман архитектурасынын имараттары түрк архитектурасынын таасиринде кумпалуу, мунаралуу курулуп, ички жасалгасы көркөмдүүлүгү менен өзгөчөлөнгөн. Ливан көз каранды эместикке ээ болгондон кийин архитектурада интернационалдык стиль алдыңкы орунга чыккан. 1960-жылдардын аягынан постмодернизм келсе, 1990–2000-жылдарда хай-тек стилиндеги имараттар курулууда. 19–20-кылымдын башынан диний жана тиричилик темасындагы монументтик жана станоктук живопись өнүккөн. Сүрөт искусствосуна салым кошкон живописчилер А. Закир, Н. Тарабулси, Н. Ю. Шукри, Н. Файяд жана башкалар 1930– 40-жылдарда реалисттик багыт үстөмдүк кылган. 1970–80-жылдарда, ошондой эле карикатура жана китеп жасалгалоо өнүккөн. Ливанда жасалга-колдонмо жана искусствонун түрлөп токуу, сайма саюу, чий согуу, килемчилик, жыгачка, металлга кооз сүрөт түшүрүү өнөрү сыяктуу салттык түрлөрү өнүгүүсүн улантууда.
Ливандын музыкалык маданияты ар түрдүү конфессиялык топтордун, айыл фольклорунун жана заманбап ар кандай музыканын салттарын бириктирип турат. Шаарларында батыштын үлгүсүндөгү музыкалык турмуш басымдуулук кылат. Негизин макам түзгөн классикалык араб музыкасы концерттерде угулат. Бейрутта 1910-ж. музыкалык мектеп (1925-жылдан улуттук музыка мектеби, 1929-жылдан Улуттук консерватория) ачылган.
== Театры ==
Ливан да диний мазмундагы тазийе мистерриялары (Түштүк Ливанда) жана көлөкө куурчак театры өнүккөн. 1848-ж. Бейрутта М. Накаштын үйүндө биринчи араб театрынын европалык үлгүгө салынган спектакли көрсөтүлгөн. Ливандын профессионал театр труппалары 20-кылымдын 2- жарымынан пайда болгон. 1960-ж. режиссёр М. А. Дебс Бейрутта театр студиясысын ачкан. Ал жерде У. Шекспирдин, И. В. Гётенин жана башка драматургдардын пьесалары коюлган. Профессионал театрдын жаңы өрүшү 1990-жылдарда башталган. 21-кылымдын башында жаңы көчмө труппалар пайда болгон, эксперименттик режиссёрдук театр өнүккөн. 2000-жылдардагы эң белгилүү труппа – Н. аль-Ашгар жетектеген шаардык театр, Бейрутта «Аль-Мадина» (1994-жылдан), «Монно» (1997-ж.) жана башка театрлар иштейт. 1955-жылдан Баалбекте музыкалык-театр фестивалы, 1999-жылдан Бейрутта жер ортолук деңиз өлкөлөрүнүн эл аралык куурчак театр фестивалы өткөрүлөт.
== Киносу ==
1964-ж. Бейрутта мамлекеттик катышуусу менен Улуттук кино борбору негизделет. 1967-ж. толук метраждуу фильмдерди чыгаруучу киностудия ачылган. Б. Алавинин Жакынкы Чыгыштагы чыр-чатакка арналган «Кафр Касем», М. Багдадинин «Бейрут, Бейрут» (1975) фильмдери зор маанилүү окуя болгон. Жарандык согуш темасына Р. Хажардын «Баш калка» (1981), «Жарылуу» (1983) фильмдери арналган. 2000-жылдардагы фильмдерден Р. Гахалдын «Кагаз чымчык» (2003) фильми өзгөчөлөнүп турат.

== Колдонулган адабияттар ==
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: &quot;Кыргыз энциклопедиясы&quot; башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7

{{Азия өлкөлөрү}}
[[Категория:Ливан| ]]
[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]</text>
      <sha1>f5yc6xri538dxcsfyn5yxcxn2l92pui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Израиль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3300</id>
    <revision>
      <id>648466</id>
      <parentid>648152</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү|Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен)</comment>
      <origin>648466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64777" sha1="ddahcuk13mdag7q2h44uzv5tnv06xye" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Этап1                                    = 
 |Дата1                                    = 
 |Этап2                                    = 
 |Дата2                                    = 
 |Этап3                                    = 
 |Дата3                                    = 
 |Этап4                                    = 
 |Дата4                                    = 
 |Этап5                                    = 
 |Дата5                                    = 
 |Макамы                                   = 
 |Негизделген                              = 
 |Кыргызча аталышы                         = Израиль Мамлекети
 |Расмий аталышы                           = {{lang-he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}&lt;br&gt;{{lang-ar|دولة إسرائيل}}
 |Мамлекеттик дини                         = [[динден тышкары мамлекет]]
 |Герб                                     = Emblem of Israel.svg
 |Желек                                    = Flag of Israel.svg
 |Гимн аталышы                             = Hatikvah
 |Аудио                                    = Hatikvah instrumental.ogg
 |Урааны                                   = 
 |Башкаруу формасы                         = [[парламенттик республика]]
 |Картада                                  = Israel (orthographic projection).svg
 | lat_dir = N
| lat_deg = 31
| lat_min = 30
| lat_sec = 0
| lon_dir = E
| lon_deg = 34
| lon_min = 45
| lon_sec = 0
| region = IL
| CoordScale = 3000000
 |Тили                                     = [[иврит тили]]&lt;br&gt;[[араб тили]]
 |Эгемендүүлүк күнү                        = [[14-май]] [[1948-жыл]]
 |Эгемендүүлүгүн жарыялаган                = [[Британ мандаты (Палестина)|Британ мандатынан]]
 |Борбор шаары                             = [[Иерусалим]]
 |Ири шаарлар                              = Иерусалим, Тель-Авив, Хайфа
 |Башчыларынын милдеттери                  = Президент&lt;br&gt;Премьер-министр
 |Башчылары                                = Ицхак Герцог&lt;br&gt;Биньямин Нетаньяху
 |Аянты                                    = 22 145
 |Суу пайызы                               = 2,1
 |Аянты боюнча орду                        = 150-орун
 |Калкы                                    = 9 900 000
 |Калкы боюнча орду                        = 96-орун
 |Калкты каттоо жылы                       = 2025
 |Калктын жыштыгы                          = 447
 |Калкынын жыштыгы боюнча орду             = 
 |ИДӨ (САМ)                                = 564 млрд
 |ИДӨ (САМ) эсептөө жылы                   = 2024
 |ИДӨ (САМ) боюнча орду                    = 28-орун
 |ИДӨ (САМ) ар бир жанга                   = 57 000
 |ИДӨ (номинал)                            = 548 млрд
 |ИДӨ (номинал) эсептөө жылы               = 2024
 |ИДӨ (номинал) боюнча орду                = 29-орун
 |ИДӨ (номинал) ар бир жанга               = 55 000
 |Акча бирдиги                             = [[жаңы Израиль шекели]]
 |АДӨИ                                     = {{Өсүү}}0,919
 |АДӨИ деңгээли                            = &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''өтө жогору'''
 |АДӨИ боюнча орду                         = 24-орун
 |Учак компаниясы                          = 
 |ЭОК                                      = ISR
 |ISO                                      = IL
 |Этнохороним                              = израилдик, израилдиктер
 |Домени                                   = [[.il]]
 |Телефон коду                             = 972
 |Убакыт аралыгы                           = [[UTC+02:00]] — жайында [[UTC+03:00]]
 |Штрих коду                               = 729
 |Түшүнүктөр                               = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;[[commons:Israel|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]&lt;/div&gt;
}}
'''Израиль''' ({{lang-he|יִשְׂרָאֵל}}, {{lang-ar|إِسْرَائِيل}}), расмий аталышы — '''Израиль мамлекети''' ({{lang-he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} ''Медина́т Исраэ́ль'', {{lang-ar|دَوْلَة إِسْرَائِيل}} ''Даула́т Исра’и́ль'') — [[Жакынкы Чыгыш|Жакынкы Чыгыштагы]] мамлекет.  

2024-жылдын 31-декабрына карата алынган маалыматтарга ылайык калкынын саны — 10,027 миллион адам&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=CIA. The World Factbook. Израиль |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |accessdate=2025-03-11 |archivedate=2021-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109203809/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel }}&lt;/ref&gt;. Аянты — 22,072 км²&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Калкынын саны боюнча дүйнөдө 92-орунда жана аймагынын аянты боюнча 148-орунда турат&lt;ref&gt;[https://www.geeksforgeeks.org/largest-countries-in-the-world/?ysclid=m843rhu5gg798457163 Дүйнө өлкөлөрүнүн аянты жана калкы боюнча рейтинги]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

[[Азия|Азиянын]] батыш бөлүгүндө, [[Жер ортолук деңиз|Жер Ортолук деңизинин]] түштүк-чыгыш жээгинде жайгашкан. Түндүгүнөн [[Ливан]], түндүк-чыгышынан [[Сирия]], чыгышынан [[Иордания]] (чек арасынын бир бөлүгү [[Жансыз деңиз|Жансыз деңизинин]] акваториясы аркылуу өтөт), түштүк-батышынан [[Египет|Мисир]] жана Газа тилкеси менен чектешет. Өлкөнүн башкы экономикалык жана маданий борбору [[Тель-Авив]] шаары. БУУнун каршылыгына карабастан, 1950-жылы [[Иерусалим]] шаары өлкөнүн борбору деп жарыяланган.

Расмий тили — [[еврей тили]]. Араб тили расмий макамга ээ.

Унитардык парламенттик республика. Конституциясы жок, анын ордуна негизги мыйзамдар деп аталган 14 негизги мыйзам актылары колдонулат.

Экономикасы өнүккөн постиндустриалдык өлкө. 2024-жылга ИДПнын номиналдык көлөмү 528 миллиард АКШ долларын түзгөн&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR Эл аралык валюта фонду. Израиль]&lt;/ref&gt;. [[Адамдын өнүгүү индекси]] боюнча рейтингде 26 орунда турат. Акча бирдиги — [[Жаңы Израиль шекели]].

БУУнун Башкы Ассамблеясынын 1947-жылдын 29-ноябрында кабыл алынган №181 резолюциясынын негизинде&lt;ref&gt;[https://www.inss.org.il/wp-content/uploads/2018/12/All-UN-Resolutions.pdf БУУнун Башкы Ассамблеясынын 1947-жылдын 29-ноябрында кабыл алынган №181 резолюциясы]&lt;/ref&gt;, 1948-жылдын 14-майында Израиль эгемендүүлүк декаларациясын жарыялаган. Эгемендүүлүк декларациясына жана негизги мыйзамдардын бирине ылайык, Израиль еврей мамлекети же еврей элинин улуттук мамлекети болуп саналат.

== Тарыхы ==
Палестинаны араб жана еврей мамлекеттерине бөлүү жөнүндөгү БУУнун Генералдык Ассамблеясынын резолюциясы жарыялангандан (1947-ж. 29-ноябрь) кийин Палестинада согуш аракеттери башталган. Эмигрант еврей жамааттарынын ишув аталган куралдуу бөлүктөрү араб мамлекетинин курамына кире турган жерлерге да өз көзөмөлүн орноткон. Палестина аймагынын бир бөлүгүндө 1948-ж. 14-майда Израиль мамлекетинин көз каранды эместигинин декларациясы жарыяланган. Араб өлкөлөрү бул чечимге каршы чыгып, Израильге каршы согуштук аракеттерди баштаган. 1948-49-ж. согуштун жүрүшүндө Израиль БУУнун чечими менен Араб мамлекетине берилүүчү аймактын бөлүгүн жана Иерусалимдин батышын кошуп алган. Палестинада араб мамлекетин түзүү жана Иерусалимге өзгөчө статус берүү чечими үзгүлтүккө учураган. 1956-ж. Израиль Улуу Британия жана Франция менен Египетке каршы агрессияга катышкан.

[[Алты күндүк согуш|Араб-израиль согушунун]] жыйынтыгында Израиль 1967-ж. июнь айында Иордан дарыясынын сол жээгин жана Чыгыш Иерусалимди, ошондой эле Голан дөңсөөсүн жана Синай жарым аралын басып алган. 1982-ж. июнда Израиль аскерлери Ливанга кирип, Бейруттагы Палестинаны бошотуу уюмунун куралдуу күчтөрүн жана штабквартирасын чыгарып жиберүүгө жетишкен. 20-кылымдын 70-жылдарынын орто ченинде арабизраиль чыр-чатактарын тынчтык жолу менен жөнгө салуу иштери жүргүзүлүп, 1977-ж. алгачкы жолу израиль-араб мамилелеринин тарыхында Египеттин президенти А. Садат Израильге келет. 1978-ж. АКШнын кийлигишүүсү менен Израиль жана Египеттин ортосунда Кэмп-Девид макулдашуусу түзүлүп, 1979-ж. алардын ортосунда тынчтык келишимине кол коюлат. 1982-ж. И. Египетке Синай ж. а-н кайтарып берген. 1992-ж. башында И. Рабин турган Израиль «Эмгек партиясынын» («Авода») бийликке келиши менен Жакынкы Чыгыштагы тынчтык процесси бир топ жөнгө салынган. 1993-ж. Вашингтонгдо Израилдик-палестиналык декларацияга, 1994-ж. Газа жана Иерохон боюнча макулдашууга кол коюлган. 1994-ж. Израиль менен Иорданиянын ортосунда тынчтык келишими түзүлгөн. Сирия жана Ливан сүйлөшүүлөрү да бир кыйла ийгиликтүү жүргүзүлөт. Бирок, 1995-ж. премьер-министр И. Рабиндин өлтүрүлүшүнөн кийин, бийликке Б. Нетаньяхунун келиши менен тынчтык процесси кайрадан кризиске учурайт. Израиль палестиналыктар келишимдин шарттарын аткарбай жатат деген кине коюп, сүйлөшүүлөрдү токтотот. 1999-ж. Эмгек партиясынын лидери Э. Барактын бийликке келиши менен тынчтык сүйлөшүүлөр кайрадан жанданган. 2000-ж. Израиль Түштүк Ливандан аскерлерин чыгарып кеткен. Бирок бул иш-чаралар аймактагы абалды турукташтыра алган жок. Ошол эле жылы Э. Барак отставкага кетерин жарыялайт. Израиль менен Палестинанын ортосунда чыр-чатак күч алып, палестиналык экстремисттердин аракеттери күч алат. Аларга каршы израилдиктер катуу чараларды көрүп, натыйжада көп адам курман болот. Израилдин премьер-министри А. Шарон менен Я. Арафаттын ордуна бийликке келген М. Аббас согушту токтотуу жана аймактагы абалды турукташтырууга багытталган келишимге (2005) кол коюшкан. Израиль үчүн АКШ менен бир катар макулдашуулар жана меморандумдар менен бекемделген «стратегиялык союз» түзүшү маанилүү ролду ойнойт. Израиль АКШдан жыл сайын 3 млрд долларга жакын жардам алып турат, анын ири бөлүгү аскердик керектөөлөргө жумшалат. Мындан тышкары, Израиль Европа өлкөлөрү, ошондой эле Түркия, Индия, Кытай, Россия, араб-мусулман өлкөлөрүнөн Египет, Иордания жана Мавритания менен кызматташтыгы өнүгүүдө.

== Географиясы ==
Жер Ортолук деңизди жээктей күрдүү топурактуу, дөбө-дөңсөөлүү кууш (жазылыгы 40 кмге чейин) түздүк жатып, ал чыгышта дүйнөдөгү эң терең Гхор (Эль-Гор) тектоникалык ойдуңуна тепкичтенип тик түшкөн (1000 м жана андан да терең), бир аз күдүрлүү платого (орточо бийиктиги 500-1000 м, өлкөнүн эң бийик жери 1208 м, Мерон чокусу) өтөт. Платонун бети негизинен акиташ теги (мында карст процесси өөрчүгөн), кумдук, базальт тектеринен түзүлгөн. Ойдуң аркылуу Иордан дарыясы агат; анда ачуу туздуу Жансыз деңиз (деңиз деңгээлинен 418 м төмөн) жайгашкан. Жансыз деңиздеги таш туз, бромдуу калий, натрий туздарынан сырткары фосфорит, кварцтуу кум, чопо, мрамор, жез, темир, чым көң, Негев чөлүндө нефть менен газдын чакан кендери бар.

=== Климаты ===
Климаты субтропиктик, жер ортолук деңиздик; түндүгүндө салыштырмалуу нымдуу, түштүгүндө жана ойдуңдарында жарым чөлдүү жана чөлдүү. Жайы ысык (июль, августта 24-28°С, Гхордо 36°Сге чейин), кышы жылуу (январда 6-15°С, Жансыз деңиздин түштүк-батышында 18°Сге чейин). Абанын абсолюттук максималдык температурасы 47°С (1998-ж. Иордан өрөөнүндө катталган). Кышкы минимум температурасы түндүгүндөгү тоолордо 0°Сге чейин төмөндөйт. Жылына Жансыз деңиздин жээгинде, Гхор ойдуңунда, Негев чөлүндө 100200 мм, айрым жерлеринде 100 ммден аз, платолордо 600-800 мм, Жер Ортолук деңиз жээгиндеги түздүктөрдө 400-800 мм жаан-чачын (негизинен кышында) жаайт. Израилдин аймагы агын сууларга жарды. Түндүк-чыгышында, Гхор ойдуңунда Иордан дарыясынын жогорку бөлүгү агат. Ойдуңда Жансыз деңизден сырткары тузсуз суунун өлкөдөгү эң ири булагы болгон Тивериади көлү (бети деңиз деңгээлинен 209-213 м төмөн) жайгашкан. Дарыяларынын көбү жайында соолуп калат же агымы кескин азаят. Түштүгүндө (Негев чөлүндө) вадилер (кургак сайлар) кездешет. Булак, кудук суулары пайдаланылат; Эйлат шаарында деңиз суусун тузсуздандыруучу станция иштейт. Пайдалануучу суунун 60%тен ашыгы сугатка кетет.

=== Табияты ===
Күрөң, тоонун бозомук-күрөң, боз, түштүгүнө чөлдүн боз-коңур топурактары мүнөздүү. Деңиз жээктериндеги түздүктөрдү негизинен айдоо жерлер (дан эгиндери, жашылча, бакча), цитрус өсүмдүктөрүнүн плантациялары, жүзүмзар ж. б. ээлейт. Платолордо жана жапыз тоолордо субтропиктик сейрек токой (палестина эмени, мүйүз дарак, мисте, европа ак чечеги ж. б.), экинчилик дарак-бадал өсүмдүктөрү (маквис, гаррига) кездешет. Токой өлкөнүн аймагынын 6%ин ээлейт; анда отургузулган ийне жалбырактуу токой (алеппо, калабрия, итальян мырза карагайлары; кедр, кипарис), түштүгүндө эвкалипт басымдуу. Түштүгүн Негев, Халуца чөлдөрү жана жарым чөлдөр (таштак чөлдөр, баялыш жамаатташтыгы, галофит шалбаасы ж. б.) ээлейт. Коргоого алынган табигый аймактын аянты 397 миң га. Хайфа шаарынын чет-жакасында ири улуттук парк Хар-Кармель биосфера резерваты жайгашкан. Неот-Кедумим коругунда библия мезгилине мүнөздүү өсүмдүктөр калыбына келтирилген.

== Саясий түзүлүшү ==
=== Аткаруу бийлиги ===
[[Файл:Flag of the President of Israel.svg|thumb|250px|left|Израилдин Президентинин штандарты]]
Израильдин аткаруу бийлиги негизинен Өкмөттөн (Министирлер кабинеттинен) жана премьер-министрден турат. Бул система парламенттик демократиянын негизинде иштейт,  өкмөт мыйзам чыгаруу органы болгон кнессет алдында жооптуу.

Премьер-министр – аткаруу бийлигинин башчысы жана өлкөнүн эң жогорку даражалуу аткаруу кызмат адамы. Ал өкмөттү жетектеп, саясатты аныктоодо жана мамлекеттик иштерди пландоодо негизги ролду ойнойт. Премьер-министр, адатта, кнессеттин мүчөлөрүнүн көпчүлүгүнүн колдоосуна ээ болгон саясий партиянын лидери. Премьер-министр президент тарабынан сунушталып, кнессет тарабынан 7 жылдык бир мөөнөткө дайындалат.

Израиль Өкмөтү министрлерден турат жана ар бир министр өзүнө тийиштүү министрликти башкарат. Өкмөттүн негизги милдеттери:

* Улуттук коопсуздукту камсыз кылуу жана тышкы саясатты жүргүзүү.
* Экономикалык, социалдык жана ички иштерди жүргүзүү.
* Мыйзамдарды ишке ашыруу жана мамлекеттик органдардын ишмердүүлүгүн көзөмөлдөө.
* Бюджетти иштеп чыгуу жана кнессетке сунуштоо.

Министрлердин талапкерлигин премьер-министр сунуштайт жана алар кнессет тарабынан бекитилет. Министрлер өзүнүн министрлигинин иш-аракеттерин аныктоого жана ошол тармактагы саясатты ишке ашырууга жооптуу.

Израильде, эч бир партия кнессетте абсолюттук көпчүлүккө ээ болбогондуктан, өкмөт коалициялык негизде түзүлөт. Бул бир нече саясий партиялардын биригип, биргелешип иштөөсүн талап кылат. Коалициялык сүйлөшүүлөр  көп убакытка созулат жана ар кандай саясий келишимдер менен коштолот.

Израильдин президенти негизинен символикалык жана салтанаттуу функцияларды аткарат. Бирок өкмөттү түзүүдө маанилүү ролду ойнойт, себеби шайлоодон кийин президент премьер-министрликке талапкерди дайындоо боюнча чечим кабыл алат.

Өкмөт кнессетке отчет берет жана анын ишмердүүлүгү кнессеттин ар кандай комитеттери жана жалпы жыйыны аркылуу көзөмөлдөнүп турат. Кнессет өкмөттү ишеним көрсөтпөө добушу аркылуу тарата алат. Израильдин аткаруу бийлиги комплекстүү жана көп партиялуу саясий системада иштеп, ар кандай идеологиялык жана саясий топтордун кызыкчылыктарын эске алуу менен иш алып барууга багытталган.

=== Мыйзам чыгаруу бийлиги ===
[[Файл:Knesset.jpg|thumb|250px|Кнесеттин имараты]]
[[Файл:PikiWiki Israel 7260 Knesset-Room.jpg|thumb|250px|Кнесеттин жыйындар залы]]
Израилде мыйзам чыгаруу бийлиги Кнессет деп аталган бир палаталуу парламент тарабынан жүзөгө ашырылат. Кнессет 120 мүчөдөн турат жана пропорционалдык өкүлчүлүк системасы боюнча жалпы улуттук добуш берүү жолу менен шайланат&lt;ref&gt;[https://main.knesset.gov.il/ru/about/pages/directory.aspx Кнесеттин аппараты]&lt;/ref&gt;. Шайлоо ар беш жыл сайын өткөрүлөт, бирок өзгөчө кырдаал же ишеним көрсөтпөө учурларда мөөнөтүнөн мурда шайлоо да өтүшү мүмкүн. Шайлоодо партиялар өз тизмесин сунуштап, шайлоочулар белгилүү бир партия үчүн добуш беришет. Мандаттар шайлоодо алынган добуштардын санына жараша пропорционалдык негизде бөлүштүрүлөт. Кнессеттин негизги функциялары мыйзамдарды кабыл алуу, өкмөттүн ишин көзөмөлдөө жана бюджетти бекитүү болуп саналат&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://main.knesset.gov.il/RU/About/Pages/default.aspx Кнессеттин ишмердүүлүгү]&lt;/ref&gt;.

Мыйзам чыгаруучу процесси кнессетте үч окууда жүргүзүлөт. Биринчи окууда мыйзам долбоору жалпы принциптерин талкуулоо менен каралат. Экинчи окууда мыйзам долбоорунун ар бир беренеси боюнча талкуу жүрөт жана өзгөртүүлөр сунушталышы мүмкүн. Үчүнчү окууда мыйзам долбоору толук текст катары добушка коюлат. Мыйзам кабыл алынгандан кийин ал президенттин кол коюусун талап кылат, бирок президенттин ролу көбүнчө символикалык мүнөзгө ээ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Кнессет өкмөттүн ишмердүүлүгүн көзөмөлдөөдө маанилүү роль ойнойт. Бул көзөмөл ар кандай парламенттик комитеттер аркылуу ишке ашырылат. Ар бир комитет белгилүү бир чөйрө боюнча мыйзам долбоорлорун карап чыгып, сунуштарды берет. Ошондой эле комитеттер аткаруу бийлигинин ишмердүүлүгүн изилдөө жана сунуштарды берүү боюнча өз алдынча демилгелерди көтөрө алат&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Кнессет өкмөттү ишеним көрсөтпөө добушу аркылуу таратууга укуктуу. Эгерде ишеним көрсөтпөө добушу көпчүлүк тарабынан кабыл алынса, өкмөт отставкага кетүүгө милдеттүү. Бул учурда жаңы шайлоо дайындалышы  же жаңы коалициялык өкмөт түзүлүүшү мүмкүн. Мындан тышкары, кнессетте ар кандай саясий күчтөрдүн ортосундагы келишимдерди кароодо чоң мааниге ээ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Мыйзам чыгаруу бийлигинин ишмердүүлүгү Израиль Конституциясынын ордуна колдонулуучу негизги мыйзам актыларына негизделет.  Кнессетте кабыл алынган мыйзамдар Израиль коомунун бардык чөйрөлөрүнө тиешелүү болуп, анын ичинде коопсуздук, экономика, социалдык камсыздоо, дин жана билим берүү маселелерин жөнгө салынат&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Сот бийлиги ===
Израилдин сот бийлиги көз карандысыз жана мыйзамдардын үстөмдүгүн камсыз кылуу үчүн маанилүү роль ойнойт. Израильде сот тутуму үч негизги баскычтан турат: тынчтык соттору (төмөнкү деңгээл), райондук соттор (орто деңгээл) жана Жогорку Сот (жогорку деңгээл)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.israelprohelp.com/sudoproizvodstvo-v-izraile/ IsraelProHelp. Израилдеги сот өндүрүшүнүн негизги этаптары]&lt;/ref&gt;.

Тынчтык соттору негизинен административдик жана жарандык иштерди, ошондой эле анча оор эмес кылмыш иштерин карашат. Бул соттор Израилдин бардык аймактарында бар жана жарандардын сот системасына кирүү үчүн негизги звено болуп саналат. Алар, негизинен, талаш-тартыштарды чечүүдө жана мыйзам бузуулар боюнча чечим чыгарууда иш алып барышат&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Райондук соттор тынчтык сотторунан жогорку инстанция болуп эсептелет жана кылмыш иштерин, жарандык иштерди жана коммерциялык талаштарды камтыган оор иштерди карашат. Мындан тышкары, алар төмөнкү соттордун чечимдерин кароо жана кайра карап чыгуу боюнча апелляциялык инстанция болуп саналат. Израилде бир нече райондук соттор бар жана алар мамлекеттин ар кандай аймактарында жайгашкан&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Жогорку Сот Израилдин эң жогорку сот органы болуп эсептелет жана өлкөнүн борбору Иерусалимде жайгашкан. Ал, негизинен, эки негизги функцияны аткарат: апелляциялык сот катары төмөнкү соттордун чечимдерин кайра кароо жана административдик сот катары аткаруу бийлигинин иш-аракеттеринин мыйзамдуулугун көзөмөлдөө. Жогорку Соттун чечимдери милдеттүү жана өлкөнүн бардык соттору жана мамлекеттик органдары үчүн милдеттүү түрдө аткарылууга тийиш&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Соттордун көз карандысыздыгы Израилдин негизги мыйзамдарында бекитилген жана аткаруу же мыйзам чыгаруу бийлиги тарабынан алардын ишине кийлигишүүгө тыюу салынган. Соттордун судьялары атайын тандоо комитети тарабынан дайындалат, бул комитетке сот системасынын, өкмөттүн жана парламенттин өкүлдөрү кирет. Судьялар адатта пенсия курагына жеткенге чейин иштешет.

Жогорку Сот ошондой эле «адилеттикти камсыздоо» принцибин ишке ашырат, башкача айтканда, каалаган мыйзамсыздык же мамлекеттик органдардын мыйзамсыз иш-аракеттеринен жапа чектим деп эсептеген адам Жогорку Сотко кайрыла алат. Сот бийлиги Израилде адам укуктарын жана жарандардын мыйзам алдындагы теңдигин коргоодо өзгөчө мааниге ээ. Соттор көбүнчө талаштуу социалдык жана саясий маселелерди чечүүдө активдүү ролду ойношот, бул алардын өлкөнүн укуктук системасындагы маанисин дагы да бекемдейт&lt;ref&gt;[https://law.acri.org.il/en/wp-content/uploads/2015/02/Two-Systems-of-Law-English-FINAL.pdf Бир эреже, эки укуктук система: Израилдин Батыш Жээктеги мыйзамдары]&lt;/ref&gt;.

== Административдик-аймактык түзүлүшү ==
Израиль мамлекети мехозот ({{lang-he|מחוזות}}, ж.с. — ''махоз'') деп аталган 7 административдик округдарга бөлүнөт: Борбордук, Хайфа, Түндүк, Иерусалим, Түштүк, Тель-Авив, Иудея жана Самария. Иудея жана Самария округунун макамы азыркы учурда эл аралык деңгээлде талаштуу бойдон калууда. Округдар кезегинде нафотторго ({{lang-he|נפות}}, ж.с. — ''нафа'') бөлүнөт, ал эми нафоттор 50 райондорго бөлүнүшөт&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20190702103810/https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2018/1.%20ShnatonGeophysicalCharacteristics/st_eng01.pdf Израилдин геофизикалык мүнөздөмөлөрү]&lt;/ref&gt;.

Иерусалим, Тель-Авив, Хайфа жана Беэр-Шева шаардык агломерацияларга бөлүү статистикалык багыта колдонулуп келет&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;center&quot;
|+
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
|'''№'''
|'''Округ'''
|'''Еврей тилинедеги аталышы'''
|'''Административдик борбору'''
|'''Ири шаары'''
|'''Аянты, км²'''
|'''Калкы, адам'''
|'''Калкынын жыштыгы, адам/км²'''
|'''Карта'''
|-
|1
|Түндүк
|מחוז  הצפון (мехоз ха-цафон)
|Ноф-ха-Галиль
|Назарет
|{{num|4478}}
|1 542 100
|{{num|285.66}}
| rowspan=&quot;7&quot; |[[Файл:Administrative divisions Israel.png|484x484px]]
|-
|2
|Хайфа
|מחוז  חיפה (мехоз Хайфа)
|[[Хайфа]]
|[[Хайфа]]
|{{num|864}}
|1 124 400
|{{num|1056.71}}
|-
|3
|Борбордук
|מחוז  המרכז (мехоз ха-мерказ)
|Рамла
|Ришон-ле-Цион
|{{num|1293}}
|2 347 700
|{{num|1434.57}}
|-
|4
|Тель-Авив
|מחוז  תל אביב (мехоз Тель Авив)
|[[Тель-Авив]]
|[[Тель-Авив]]
|{{num|176}}
|1 507 300
|{{num|7301.14}}
|-
|5
|Иерусалим
|מחוז  ירושלים (мехоз Йерушалаим)
|[[Иерусалим]]
|[[Иерусалим]]
|{{num|653}}
|1 239 300
|{{num|1447.17}}
|-
|6
|Түштүк
|מחוז  הדרום (мехоз ха-даром)
|Беэр-Шева
|Ашдод
|{{num|14232}}
|1 422 700
|{{num|77.77}}
|-
|7
|Иудея жана Самария
|יהודה  ושומרון (Йехуда ве Шомрон)
|Ариэль
|Модиин Илит
|{{num|5878}}
|478 600
|{{num|59.57}}
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
|
|Жалпы
|
|
|
|{{num|27574}}
|{{num|9 453 000}}
|{{num|356.48}}
|
|}

== Калкы ==
Калкынын 76%тен ашыгын еврейлер, 20%тен ашыгын арабдар түзөт. Башка этностук жана этноконфессиялык топтор 3,7%, аларга друздар, армяндар, адигелер («черкестер») ж. б. кирет. 21-кылымдын башынан еврей калкынын кыскаруу (2000-05-ж. 1,8 %ке), ал эми арабдардын көбөйүү (1,1%ке) тенденциясы байкалууданын ичинде мамлекет катары жарыялангандан 2007-ж. чейин калкы 8,5 эседен ашык көбөйгөн. 19482005-ж-да калктын көбөйүүсүндөгү табигый өсүүнүн үлүшү 60,7% мигранттардын үлүшү 39,3% болгон. 2005-ж. Россия жана КМШ өлкөлөрүнөн келген еврейлер 1175,4 миңди (Израилдин калкынын 17%тен ашыгы) түзгөн. Ошол эле учурда сыртка көчүп кеткен еврейлердин саны да арбын (1948-83-ж. Израильден 700 миңден ашуун еврей АКШга кеткен). Жыштыгы 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жерге 330дай адам. Курактык курамы: 15 жашка чейинкилер 21,1%, 14-65 жаштагылар 64,15%, 65 жаштан өткөндөр 9,75% (2007). Еврейлер иудаизм, арабдар ислам, армяндар христиан динин тутат. Шаар калкы 93,6% (2006). Ири шаарлары (2007): Тель-Авив (калкы агломерациясы менен 3,2 млн), Хайфа (1,2 млн), Иерусалим (1,3 млн), Ашдод (204,4 миң), Беэр-Шева (185,8 миң), Нетанья (174,0 миң), Ашкелон (107,9 миң).

== Экономикасы ==
Израиль өнүккөн индустриялуу-агрардык өлкө. ИДПси 2006-ж. 170,3 млрд долларды түзгөн; аны киши башына бөлүштүргөндө 26,8 миң доллардан туура келет. Израиль дүйнөдө алдыңкы технологиясы, компьютердик программаларды түзүү, байланыш системасы, агрардык индустриясы, алмазга кыр чыгаруу боюнча алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Ошондой эле метталл иштетүү, машина куруу (авиа жана кеме куруу кошо, анын ичинде аскердик), электр-техника, химия өнөр жай тармактары, айыл чарба өнүккөн. Өлкөдө өнүккөн илимий-техникалык комплекс түзүлгөн; экономикада иштеген 10 миң адамдын 135и илимпоз жана инженер (бул көрсөткүч АКШда 70, Германияда 50). Израиль технологиялык даярдыгынын көрсөткүчү боюнча дүйнөдө (Швеция, Сингапурдан кийин) 3-, чыгармачыл потенциалынын экономикалык индексинин мааниси боюнча (АКШ, Финландия, Сингапурдан кийин) 4-орунду ээлейт. ИДПнин 75%и тейлөө чөйрөсүнө, 23%и өнөр жайына жана курулушка, 2%и айыл жана токой чарбаларына, балык уулоого таандык. Израилдин экономикасында коргоо өнөр жай комплексинин мааниси зор; анда 60 миңге жакын адам иштейт, өлкөнүн товардык экспорт баасынын 20%тен ашыгын аскердик курал түзөт. 

=== Өнөр жайы ===
Өлкөнүн ИДПсинде өнөр жайынын үлүшү 18%ти түзөт. Азыркы өнөр жайынын негизин илим сыйымдуу машина куруу (авиаракета, электрондук жана электр-техникалык, оптикалык аспаптар өндүрүшү ж. б.) жана химия (так химия, фармацевтика ж. б.) өнөр жай тармактары түзөт. Башка тармактарынын ичинен энергетика, тоо-кен, алмазга кыр чыгаруу, тамак-аш, жеңил өнөр жай өзгөчөлөнөт. Израилдин отун-энергетикалык ресурстарга болгон муктаждыгынын 90%тен ашыгын импорт түзөт. 2005-ж. импорттолгон 13 млн т нефть жана нефть продуктуларынын 11 млн тсы чийки нефть. Таш көмүргө болгон муктаждыгын (13,8 млн т) импорт толук камсыз кылат, аны негизинен ТАР, Колумбия, АКШ, Австралиядан сатып алат. Газ Жер Ортолук деңизден өндүрүлөт (2005-ж. 1655 млн м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;). Димондогу Атом илимий-изилдөө борборунда ядролук реакторго эксперимент жүргүзүлөт. Энергиянын альтернативалык булактарын, айрыкча күн энергиясын пайдаланууга аракет жасалууда (энергетиканын 2%ин түзмөкчү). Израилдеги турак жайлардын көбү күн бойлери менен жарык кылынат. Негев чөлүндө Күн энергиясын өнөр жайлык пайдалануу үчүн атайын курулмалар иштейт. Бир нече эксперименттик толкун электр станциясы шамал энергиясы курулмасы бар. 2005-ж. 48,4 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн. Металлургия өнөр жай ишканалары Италия, Түркия, Россия, Украинадан алган сырьёнун негизинде иштейт. Болот, тазаланган (рафинацияланган) коргошун жана жез эритүү ишканалары бар. Металл констр. өндүрүшү коргоо өнөр жай комплексине жана курулуш индустриясына багытталган. Жалпы жана транспорттук машина куруу өнөр жай согуш куралдарын жана аскер техникаларын (танк, чабуул коюу үчүн курал, сооттолгон бульдозер, артиллерия жана атылма куралдар, анын ичинде «Узи» автоматы, «Галил» мылтыгы ж. б.), токардык станок, кран, бетон аралаштыргыч, экскаватор, газ турбинасын жана компрессорун, түрдүү тетиктерди ж. б. чыгарат; автобус жана жүк автомашиналарын жыйноочу, аскер жип автомашиналарын даярдоочу ишканалары бар. Авиаракета өнөр жай коргоо өнөр жай комплексинин маанилүү тармактарынын бири (учкучсуз учуучу аппарат, оперативдүү-тактикалык жана тактикалык ракеталар); кеме куруу, анын ичинде аскер кемелерин куруу (башкарылма ракета куралы бар корвет, ракеталуу жана патруль катерлерди ж. б. чыгаруу) өнүккөн. Электрондук жана электр-техникалык өнөр жай илимди көп талап кылган жана адистештирилген тармак болуп саналат. Бул тармактын ишканалары аскер ишине пайдаланылуучу электрондук, электрондук коопсуздук жана сапатты көзөмөлдөө системаларын даярдоого адистешкен. Оптикалык приборлор (анын ичинде электрондук оптика, лазердик техника) өнүгүүдө. Израиль булаоптикалык байланыш линиясын, басма платасынын сапатын көзөмөлдөөчү электр-оптика системасын, түнкү көрсөтүүчү приборлорду, роботтоштурулган өндүрүштүк линияларды чыгаруу боюнча дүйнөдө алдыңкы өлкөлөрдүн бири. Медициналык лазердик техника, радиол. диагностикалык жабдууларды, оптикалык электроника приборлорун чыгаруу тез темп менен өнүгүүдө. Сырткы рынокко компьютердик томографиялык сканерлер, магнитрезонанстык графикалык система, ультраүн сканерлери, медициналык ядролук камера ж. б. чыгарылат. Химия жана нефть ажыратуу өнөр жай өлкөдөгү ири тармак. Анын негизги продукциясы: күйүүчү-майлоочу материалдар, поташ, бром, металл түрүндөгү магний, каустикалык сода, кайнатма туз, минералдык жер семирткич, жасалма тоют, пластмасса, дары-дармек ж. б. Химия өнөр жайынын маанилүү борборлору: Хайфа, Беэр-Шева ж. б. Алмазга кыр чыгаруу өлкөнүн экономикасында маанилүү орунду ээлейт. 21-кылымдын башында дүйнөлүк рынокко чыккан жылмаланган чакан таштардын, негизинен бриллианттын 80% ке жакыны Израилге таандык. Тамак-аш өнөр жайынын негизин мөмө-жемиш жана жашылча иштетүүчү, ошондой эле эт, сүт продукцияларын чыгаруучу ишканалар түзөт. Жеңил өнөр жайынын дүйнөлүк рынокко ийрилген жип, кездеме, булгаарынын ордуна жогорку сапаттагы модалуу тигилүү жана булгаары кийимдерди чыгарат; ошондой эле аскер кийимдерин тигет.

=== Айыл чарбасы ===
Айыл чарбасында 455 миң гадан ашык жери иштетилет, анын 50%и сугат жер. Негизинен жаңы технологияны жана агротехниканы ургаалдуу пайдалануудан агрардык продукциянын өлчөмү 8 эседен ашкан. Израилде 20-кылымдын 80-жылдарынын орто ченинде айыл чарба өсүмдүктөрүн жана мөмө дарактарын тамчылатып сугаруу технологиясы иштелип чыккан. Кышында плёнка жаап жашылча өстүрүүнүн натыйжасында жылына эки жолу түшүм алынат. Ошондуктан Израилдин ар бир фермери 52 адамды бага алат. Эң маанилүү айыл чарба өсүмдүктөрү: пахта, жер жаңгак, күн карама, буудай. Мөмө дарактарынын эң көбүн алма, киви, манго, авокадо, банан, шабдаалы, курма пальмасы, алмурут, өрүк, жүзүм, жаңгак-пекан, бадам түзөт. Негизги жашылча өсүмдүктөрү: картошка, помидор, бадыраң, калемпир, пияз. Цитрус өсүмдүктөрү (апельсин, грейпфрут, лимон), чеге гүл, атыр гүл, гладиолус өстүрүлөт. Бодо мал, кой жана эчки, ошондой эле үй куштары асыралат. Сүт саап алуу боюнча дүйнөдө (Нидерланд менен кошо) алдыңкы орунда (жылына бир уйдан 11 миң кгга чейин сүт саап алынган). Жер Ортолук деңизден балык (сардина ж. б.) кармалып, көлмөлөрдө аны көбөйтөт. 2001-03-ж. Израиль экономикасы Палестина менен куралдуу тирешүүгө, ошондой эле жогорку технология рыногундагы жагымсыз конъюнктурага байланыштуу кризиске дуушарланган. Экономикалык кризистен чыгаруу программасынын натыйжасында 2003-жылдын аягынан өлкөнүн чарбалык секторунда жандануу байкалган. Өнүгүү темпи боюнча Израиль батыш өлкөлөрүнүн ичинен АКШдан кийинки 2-орунга чыккан. Азык-түлүккө болгон муктаждыгынын 90%тен ашыгын өзү камсыз кылат. Айыл чарбага жарактуу жери 297 миң га (2004; өлкөнүн аянтынын 14,3%и), анын 222 миң гасы айдоо жер, 71 миң гасы цитрус өсүмдүктөрүяүн, мөмө-жемиш бактарынын, гүл плантациялары, жүзүмзар ж. б. Сугат жери 194 миң га (2003); 1980-жылдардын ортосунан сууну үнөмдөп (тамчылатып) сугаруу технологиясы кеңири пайдаланылууда. Мал чарбасынын негизги тармактары: куш, сүт жана эт багытындагы мал асыроо. 2006-ж. ар бир уйдан орто эсеп менен 10,5 т сүт саап алынган.

=== Тейлөө чөйрөсү ===
Тейлөө чөйрөсү өлкөнүн экономикасынын ири сектору. Анын ичинде финансылык тейлөө (банккредиттик система), камсыздандыруу бизнеси, ишкердик жана адистик жактан тейлөө (маркетинг, лизинг, инженердик-консультациялык, башкаруу жаатында жана компьютердик кызмат көрсөтүү), кыймылсыз мүлк менен операция жасоо, мамлекеттик тейлөө тез темп менен өнүгүүдө; тейлөө чөйрөсүндө чет элдик туризмден түшкөн киреше маанилүү орунда. Рекреациялык жактан тейлөө жана туризм секторунда ИДПнин 3%ке жакыны түзүлөт. Чет элдик туризмден түшкөн киреше 2,8 млрд долларды түзөт. 2005-ж. өлкөгө 1,9 млн чет элдик турист келген. Туризмдин башкы борборлору: Иерусалим, Вифлеем, Назарет, Хайфа, Тель-Авив, Эйлат, Жансыз деңиздин жээги. Израилде социалдык камсыздандыруунун жана саламаттыкты сактоонун өнүккөн системасы түзүлгөн. Калктын жашоо деңгээли (керектөөнү киши башына бөлүштүргөндө) 2004-ж. мурдагы эки жылга салыштырмалуу 3,5%ке өскөн. Орточо айлык акы 1539 долларды түзгөн. Балдардын өлүмү башка өлкөлөргө салыштырмалуу кыйла төмөн (жаңы төрөлгөн 1000 балага 5,4 бала). Адам өмүрүнүн орточо узактыгы: аялдардыкы 80,9, эркектердики 76,7 жаш.

=== Транспорт ===
Автомобиль жолунун узундугу 17,6 миң км (2005). Магистралдык шоссе жолдору деңиз бойлой түндүктөн түштүктү карай созулат; маанилүү автомагистралдары: Иерусалим Тель-Авив, Ашдод Ришон-Ле-Цион Тель-Авив Нетанья Хайфа. Темир жол тармагы (жалпы узундугу 853 км; 2005) Негев, Газа жана Иерусалимди Тель-Авив, Хайфа жана өлкөнүн түндүгү менен байланыштырат. Негизги деңиз порттору: Хайфа, Ашдод, Эйлат, Хадера. Ашкелон. Деңиз паромдору аркылуу эл аралык катнашы да бар, алар: Хайфа Родос Пирей (Грекия), Хайфа Лимасол (Кипр). Эл аралык аэропорттору: Бен-Гурион атындагы (Лода), Овда (Эйлат); Тель-Авив менен Иерусалимдеги чакан аэропорттор ички рейстерди тейлейт. Магистралдык куур транспортунун узундугу 896 км (2006), анын 442 кми нефть, 261 кми нефть продуктусу жана 193 кми газ куурлары.

=== Экспорт жана импорт ===
2005-ж. экспорт 42,9 млрд, импорт 47,8 млрд долларды түзгөн. Экспортко бриллиант, реэкспортко иштетилбеген алмаз, химия өнөр жайынын продукциялары, электрондук жана электр-техникалык жабдуулар, көзөмөлдөө жана байкоо жүргүзүү өнөр жай жабдуулары, медициналык жана илимий изилдөө жабдуулары, башка машиналар жана жабдуулар, ошондой эле айыл чарба продукциялары, кийим, текстиль буюмдары чыгарылат. Израиль аскер куралдарын экспорттоо боюнча дүйнөдө 5-орунда (андан жылына 2,8 млрд доллар киреше түшөт). Импортун кыр чыгарылбаган алмаз, нефть продуктулары, химиялык товарлар, күйүүчү-майлоочу материалдар, машина, жабдуу, аспаптар, курал-жабдыктар, буудай ж. б. түзөт. Негизги соода шериктери: АКШ, Бельгия, Германия, Улуу Британия, Гонконг (Сянган), Швейцария, Кытай.

== Маданияты ==
Билим берүү еврей коомчулугунда маанилүү орунду ээлеп келген. Калктын сабаттуулук деңгээли боюнча дүйнөдөгү эң алдыңкы өлкөлөрдүн катарына кирет. Израиль мамлекети кабыл алган алгачкы мыйзамдарында эле 6-13 жаштагы бардык балдарга акысыз билим берүү жөнүндө жарыяланган. Негизинен 5-6 жаштагы балдар үчүн бала бакчалар акысыз. Билим берүү системасында мамлекеттик, мамлекеттик-диний жана диний мектептер бар жана балдардын 80%и мектепке чейинки мекемелерге барат (2004). Мамлекеттик-диний мектептерде иудаизмди окутууга жана еврей салттарын сактоого айрыкча көңүл бурулат. Мамлекеттик мектептерде кыздар жана балдар чогуу билим алса, диний мектептерде бөлөк окушат. Араб тарыхын жана маданиятын окутууга көп көңүл бурулган. Израилде эл аралык кадыр-барктуу жогорку окуу жайлар бар. Мисалы, Иерусалимдеги Еврей университети (1925-ж. негизделген), Технион технологиялык институту (1924), Тель-Авив университети (1956-ж. 3 институттун базасында уюштурулган). Вейцман атындагы химия, математика, физика жана табигый илимдер илимий изилдөө борбору Реховото шаарында 1949-ж. негизделген. 2006-ж. 20 ЖОЖдо 75 миң студент окуган. Израилде 500дөн ашык китепкана бар. Израилде 150гө жакын музей бар, эң ириси Иерусалимдеги Израил музейи (1965-ж. негизделген), белгилүүлөрү: Тель-Авив көркөм сүрөт музейи (1932), Хайф антикалык искусство музейи (1949) ж. б. Иврит тилиндеги алгачкы мезгилдүү басылмалар 1863-ж. Иерусалимде чыккан, 1869жылдан Иерусалимде басма сөз үзгүлтүксүз чыгып турган. 2006-ж. Израилде 40ка жакын күнүгө жана 1000ден ашык апта жана ай сайын чыгуучу гезит-журналдар болгон. «Гаарец» (иврит, англис тилдеринде, 75-95 миң нуска), «Едиот ахронот» (1939-жылдан иврит, англис тилдеринде, 300-750 миң нуска), «Джерузалем пост» (англис тилинде, 25-90 миң нуска) ж. б. Радио уктуруусу 1936-жылдан, телекөрсөтүү 1965-жылдан иштейт. Бир нече мамлекеттик жана коммерциялык телекөрсөтүү жана радиоканалдар иштейт. Израиль Интернет-байланыш кызматы боюнча дүйнөдө 7-орунда турат. Алгачкы иммигрант еврейлер өздөрү жашаган өлкөлөрдүн маданиятынын элементтерин ала келген. Ошондуктан Израилде Борбордук жана Чыгыш Европанын маданий салттары, кийинчерээк батыш жана америкалык маданияттын таасири байкалат. Израиль адабияты негизинен иврит тилинде өнүгүүдө. Анын көрүнүктүү өкүлдөрү Нобель сыйлыгынын лауреаты Ш. Агнон (1888-1970), А. Бараша (1889-1957) жана акындар А. Шлёнский (1900-73), Л. Гольдберг (1911-70) ж. б. 1980-жылдарда айрыкча A. Б. Иехошуанын «Мырза Мани» (1990) романы, А. Оздун өлкөдөгү ар кыл маданий-этностук топтордун ичиндеги карама-каршылыктарды чагылдырган «Кара ящик» (1987) романы белгилүү болгон. Коомдогу диний маселелер X. Беер, X. Бат-Шахар, X. Эстердин чыгармаларында, араб кыштагынын турмушу иврит тилинде араб христиан акыны А. Шаммастын «Арабески» романында чагылдырылган. Израилде араб (Э. Хабиби), идиш (Т. Фейзельбаум, B. Чернин) жана орус тилиндериндеги ( И. Губерман, Д. Рубина, А. Горенко ж. б.) адабият өнүгүүдө.

=== Архитектура жана искусство эстеликтери ===
Өлкөнүн аймагында ар кыл мезгилдерге таандык архитектура жана искусство эстеликтери сакталып калган. Алсак, Галилеядагы жертөлөлөр (б. з. ч. 10-8-миң жылдыктар), эрте неолит доорунун таш курулуштары, Бейсандагы энеолиттик шаар калдыктары, Израиль жана Иудей падышалыктарынын мезгилине, Ашкелон, Бейсан, Иерусалим, Кесариядагы Рим дооруна мүнөздүү эстеликтер (б. з. ч. 1-к. б. з. ч. 4-к.). Ошондой эле, байыркы синагог алардын калдыктары, эрте христиан жана византия мезгилине таандык Вифлеемдеги Рождество храмы, Иерусалимдеги Кудайдын табыты храмы ошондой эле, Бет-Альфа, Табгадагы эстеликтер белгилүү. Арабдар басып алган мезгилге таандык Хирбет аль-Мафджар ак сарайы (8-к.), кресттүүлөр доорундагы (11-13-к.) эстеликтер ж. б. сакталып калган. 19-кылымдын аяк ченинде эммиграциянын күчөшү менен Европа жана Америка өлкөлөрүнүн таасири архитектура, маданият жаатында таасын байкалат. Тель-Авив шаары (1909-ж. негизделген) шотландиялык арх. П. Геддестин планы менен курулган. 20-кылымдагы христиан храмдары италиялык архитектор А. Барлуцци (Фавор тоосундагы Преображения храмы), германиялык Ж. Муцио (Назареттеги чиркөө) ж. б. архитекторлор тарабынан тургузулган. 20-кылымдын 2-жарымында Тель-Авивде Ф. Манндын Концерттик залы (3. жана Я. Рехтер, Д. Карми, М. Зархи), «Бейлинсон госпиталы (А. Шарон, Б. Идельсон), 36 кабаттуу «Шалом» соода имараты (И. Яшар, Эйтан) ж. б. курулган. 

=== Кино искусствосу ===
1950-ж. комп. мектеби жана аткаруу чеберчилиги өнүгө баштаган. 1948-ж. Израиль филармониясы ачылып, ага караштуу камералык «Рамат-Ган» оркестри, Хайфа симфониялык оркестри, улуттук опера театры, 1950-ж. «Инбал» муз. театры уюштурулат. 1958-жылдан Тель-Авивде Израиль улуттук театры иштейт. Израилдин биринчи толук метраждуу көркөм фильми («Убактылуу элдешүү», реж. А. Амар) 1950-ж. тартылган. Тел-Авивде эки, Иерусалимде бир киностудия иштейт. 

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
== Булактар ==
{{Булактар}}
== Тышкы шилтемелер ==


{{Азия өлкөлөрү}}
[[Категория:Израиль]]
[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]
{{stub}}</text>
      <sha1>ddahcuk13mdag7q2h44uzv5tnv06xye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мамлекеттер аралык авиация комитети</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6540</id>
    <revision>
      <id>648490</id>
      <parentid>629396</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T04:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>648490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3763" sha1="2667dgfviugkf22cyh0cot8i22flyzm" xml:space="preserve">[[Файл:BolOrdynka-BTolmachevsky Lane Moscow 01-2016.jpg|thumb|IAC/MAK head office/Здание штаб-квартиры в Москве]]
'''Мамлекеттер аралык авиация комитети''' (англисче: Interstate Aviation Committee (IAC); орусча: Межгосударственный авиационный комитет(МАК)) – [[Күнкорсуз Мамлекеттер Шериктештиги|Көз каранды эмес мамлекеттердин шериктештиги]]нин (КМШ) жарандык авиация жана аба мейкиндигин колдонуу боюнча аткаруучу орган. 1991-жылдын 30-декабрында кол коюлган өкмөттөр аларык “Жарандык авиация жана аба мейкиндигин колдонуу боюнча макулдашуунун” негизинде түзүлгөн. Комитеттин башкы кеңсеси [[Москва]]да, Россияда, жайгашкан. 2011-жылдан бери директору – Татьяна Анодина.&lt;br /&gt;
Макулдашуунун мүчө-өлкөлөрү: [[Азербайжан]] Республикасы, [[Армения]] Республикасы, [[Беларусь]] Республикасы, [[Грузия]], [[Казахстан]] Республикасы, [[Кыргыз]] Республикасы, [[Молдова]] Республикасы, [[Өзбекстан]] Республикасы, [[Россия Федерациясы]], [[Тажикстан]] Республикасы, [[Түркмөнстан]], [[Украина]]. [[Латвия]] жана [[Эстония]] байкоочу макамына ээ.&lt;br /&gt; 
Учактар, аба майдандар жана авиакомпанияларды сертификациялаштыруу ишин жүргүзөт. Комитеттин Авиарегистрин толтурат. Макулдашуунун мүчө–өлкөлөрдүн аймагында учак кырсыктары боюнча тергөө жүргүзүүгө укуктуу.&lt;br /&gt;
Кээ бир учурларда тергөөлөрдүн жыйынтыктарына ишеним көрсөтүлгөн эмес.Бул аба кырсыктар боюнча корутундулар сындалган же күмөндүү деп саналган:&lt;br /&gt;
-	1997-жылдын 6 декабрында Россия Федерациясынын Аскердик аба күчтөрүнүн Ан-124 учагы Иркутск-Фанранг рейсинде,&lt;br /&gt;
-	2006-жылдын 3 майында [[Armavia]] компаниясынын А-320 учагы Ереван-Сочи рейсинде,&lt;br /&gt;
-	2006-жылдын 9-июлунда [[S7 Airlines]] компаниясынын А-310 учагы Москва- Иркутск рейсинде,
-	2010-жылдын 10-апрелинде [[Ту-154М]] учагы Варшава-Смоленск рейсинде.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;

== Шилтемелер ==
*[http://mak-iac.org/ Расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121032120/http://mak-iac.org/ |date=2016-01-21 }} (RU)
*[http://mak-iac.org/en/ Расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121212350/http://mak-iac.org/en/ |date=2016-01-21 }} (EN)
*[http://www.mak.ru/ Расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410191200/http://www.mak.ru/ |date=2009-04-10 }} (RU) - old website
*[http://www.mak.ru/english/english.html Расмий сайты]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720091754/http://www.mak.ru/english/english.html |date=2011-07-20 }} (EN) - old website</text>
      <sha1>2667dgfviugkf22cyh0cot8i22flyzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Египет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6691</id>
    <revision>
      <id>648467</id>
      <parentid>553949</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү|Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен)</comment>
      <origin>648467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60373" sha1="qima44bhh8lpir0n7dkmeymc5dgfh37" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Этап1                                    = 
 |Дата1                                    = 
 |Этап2                                    = 
 |Дата2                                    = 
 |Этап3                                    = 
 |Дата3                                    = 
 |Этап4                                    = 
 |Дата4                                    = 
 |Этап5                                    = 
 |Дата5                                    = 
 |Макамы                                   = 
 |Негизделген                              = 
 |Макамы                                   = 
 |Кыргызча аталышы                         = Египет Араб Республикасы
 |Расмий аталышы                           = {{lang-ar|جمهورية مصر العربية}}
 |Мамлекеттик дини                         = [[Сүннөттөр|ислам]] 
 |Герб                                     = Flag of Egypt.svg
 |Желек                                    = Coat of arms of Egypt (Official).svg
 |Гимн аталышы                             = Мекен, Мекен, Мекен
 |Аудио                                    = Bilady, Bilady, Bilady.ogg
 |Урааны                                   = 
 |Башкаруу формасы                         = [[аралаш республика]]
 |Картада                                  = EGY orthographic.svg
| lat_dir = 
| lat_deg = 
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 
| lon_min = 
| lon_sec = 
| region = 
| CoordScale = 
 |Тили                                     = [[араб тили]]
 |Эгемендүүлүк күнү                        = 
 |Эгемендүүлүгүн алды                      = 
 |Борбор шаары                             = [[Каир]]
 |Ири шаарлар                              = Каир, Александрия, Эль-Гиза, Шубра-эль-Хейма, Порт-Саид, Суэц
 |Башчыларынын милдеттери                  = Президент&lt;br&gt;Премьер-министр&lt;br&gt;Өкүлдөр палатасынын спикери
 |Башчылары                                = Абдул-Фаттах Ас-Сиси&lt;br&gt;Мустафа Мадбули&lt;br&gt;Ханафи Жебали
 |Аянты                                    = 1 001 450
 |Суу пайызы                               = 0,6
 |Аянты боюнча орду                        = 30-орун
 |Калкы                                    = 109 450 000
 |Калкы боюнча орду                        = 15-орун
 |Калкты каттоо жылы                       = 2025
 |Калктын жыштыгы                          = 108,32
 |Калкынын жыштыгы боюнча орду             = 
 |ИДӨ (САМ)                                = 2,372 трлн
 |ИДӨ (САМ) эсептөө жылы                   = 2025
 |ИДӨ (САМ) боюнча орду                    = 17-орун
 |ИДӨ (САМ) ар бир жанга                   = 21 668
 |ИДӨ (номинал)                            = 347,342 млрд
 |ИДӨ (номинал) эсептөө жылы               = 2025
 |ИДӨ (номинал) боюнча орду                = 42-орун
 |ИДӨ (номинал) ар бир жанга               = 3174
 |Акча бирдиги                             = [[Египет фунту]] (EGP, коду 818)
|АДӨИ                                      = {{Өсүү}}0,754
 |АДӨИ деңгээли                            = &lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''жогору'''&lt;/span&gt;
 |АДӨИ боюнча орду                         = 100-орун
 |Учак компаниясы                          =
 |ЭОК                                      = EGY
 |ISO                                      = EG
 |Этнохороним                              = 
 |Домени                                   = [[.ng]], [[مصر.]]
 |Телефон коду                             = 20
 |Убакыт аралыгы                           = [[UTC+02:00|+02:00]]
 |Штрих коду                               = 
 |Түшүнүктөр                               = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;[[commons:Egypt|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]&lt;/div&gt;
}}
'''Египет''' ({{lang-ar|مصر}}), расмий аталышы — '''Египет Араб Республикасы''' ({{lang-ar|جمهورية مصر العربية }}) - Түндүк-чыгышындагы жана Азиянын [[Синаи жарым аралдары|Синай жарым аралы]]ндагы өлкө. Суэц булуңундагы жана [[Кызыл деңиз|Кызыл деңиздеги]] айрым чакан аралдар да Египетке таандык. 
 
Түндүк-чыгышта [[Израиль]], түштүгүндө [[Судан]] менен, батышта [[Ливия]] менен чектешет. Түндүгүндө өлкөнүн аймагы [[Жер ортолук деңиз|Жер ортолук деңизи]], чыгышынан [[Кызыл деңиз|Кызыл деңизи]] менен чулганып, эки деңизди жасалма жол менен курулган [[Суэц каналы]] байланыштырат. 

Египет — [[Бириккен Улуттар Уюму|БУУнун]] (1945), [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКОнун]], [[Африка союзу (АС)|Африка союзунун]] (1963), Араб өлкөлөр лигасынын (1945), Ислам конференция уюмунун (1969), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), ЭВФтин (1945) жана башка уюмдардын мүчөсү.

== Тарыхы ==
[[Файл:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|thumb]] Рим империясы кулагандан (395-ж.) кийин Египет Византиянын провинциясы болуп калат. Биздин замандын 7-кылымында Египеттин калкы христиан динин кабыл алат. 639–42-ж. арабдар басып алган соң, өлкөдө ислам дини менен араб тили жайылып, маданияты бийик деңгээлге жетет. Аббасиддер (9–10-к.) халифаты кулагандан кийин Египет көз карандысыздыкка жетип, Фатимиддер (969–1171) жана Айюбиддер (1171–1250) династияларынын тушунда экономикасы жогорулап, саясий жактан да бир топ кубаттанат. 1250-ж. Мисирди мамлюктар басып алат. Египет Осмон империясына караган мезгилде (1517–1914) мисирликтер боштондук үчүн далай ирет күрөшкө чыгып, түрк султанынын бийлигин кыйла начарлаткан. Египет падышасы Мухаммед Алинин (1805–48) тушунда Египет өз алдынча мамлекет болуп турган.

19-кылымдын ортосунда англиялык жана франциялык капиталдын тарала башташы менен Египетте абал татаалдай баштап, Суэц каналын куруу учурунда айрыкча күч алат. 1879-ж. «Египет мисирдиктер үчүн» деген ураан менен Египеттин тунгуч улуттук саясий уюму «Ватан» чыгат. 1881-ж. Ораби паша (Араби-паша) башында турган төбөлдөргө жана чет элдик колониячыларга каршы Каир гарнизону көтөрүлөт. Улуттук-боштондук кыймылы басылган соң, Египет Улуу Британия тарабынан оккупацияланган. 1914-ж. Улуу Британиянын протектораты болуп жарыяланган.

Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин улуттук-боштондук кыймылдын 1919–21-ж. күчөшүнөн улам, 1922-ж. Улуу Британия Мисирди көз карандысыз королдук деп таанууга аргасыз болот. Бирок Улуу Британия Египет королунун жана анын өкмөтүнүн тышкы жана ички саясатында үстөмдүгүн сактап, Суэц каналынын аймагында аскерлерин кармап турган. 1936-ж. Англия-Египет келишими түзүлүп, Египетке бир аз көбүрөөк укук берилген, бирок бийлик Улуу Британиянын колунда кала берген.

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Египетте улуттук-боштондук кыймыл күч алат. 1948–49-ж. Араб-Израиль согушунда Египет жеңилүүгө дуушар болгон. Армияда Гамаль Абдел Насер башында турган «Эркин офицерлер» деген жашыруун саясий уюм түзүлгөн. Ал уюм революциялык төңкөрүштү жетектеп, натыйжада 1953-ж. 18-июнда Египет республика болуп жарыяланган. Өлкөдөн англия аскерлер чыгарылып, Суэц каналы мамлекеттештирилген. 1956-ж. Англия-Франция-Израилдин биргелешкен агрессиясына Египет аскерлеринин каршылык көрсөтүүсүнүн натыжайсында агрессорлор өлкөдөн чыгууга аргасыз болот. 1967-ж. «алты күндүк согуштун» жүрүшүндө Израиль Синай жарым аралын Суэц каналына чейинки Египет аймагын басып алат. 1968-ж. Насер «30-март программасын» жарыялап, агрессияга каршы күрөшкө бардык каражатты жумшоого чакырган. Президент Насердин өкмөтү бир топ социалдык-экономикалык реформаларды жүргүзгөн (к. ''Насер Гамаль Абдель''). Насер өлгөндөн кийин (1970) президенттикке Анвар Садат (1971) келген. Бул учурда менчик капитал үстөмдүк кыла баштаган. 1973-ж. Египет «октябрь согушу» деп аталган согуштук аракеттерин баштап, Синай жарым аралын Израиль аскерлеринен акырындык менен бошото баштаган. 1979-ж. Египет-Израиль тынчтык келишиминин түзүлүшү менен эки өлкөнүн ортосундагы чыр-чатак толук чечилген. 1981-ж. А. Садат мусулман фундаменталисттеринин жашырын тобунун («аль-Жихад аль-Жадид» – «Жаңы Жихад») мүчөлөрү аркылуу өлтүрүлгөн. Анын ордуна келген Х. Мубарак Ж. Чыгышты тынчтык зонасына айландыруу сунушу менен дүйнөлүк коомчулукка кайрылган. 1982-ж. Египетке Израиль тарабынан Синай жарым аралы толугу менен (Таба анклавы 1989-ж.) кайтарылган. 1984-ж. Египет Ислам конференция уюмуна кайрадан мүчө болуп калган. Иран-ирак согушунун (1980–88) жүрүшүндө Иракка колдоо көрсөтүп, Перс булуңундагы өлкөлөр менен аскердик, экономикалык, саясий байланыштарын кеңейткен. Египет тышкы саясатын көз карандысыз багытта жүргүзүүгө умтулат.

== Географиясы ==
[[Файл:Egypt_Topography.png|thumb|250x250px|Топографиялык картасы]]
[[Файл:Sand_Dunes_(Qattara_Depression).jpg|thumb|250x250px|Каттара аймагы]]
Өлкөнүн субтропик жана тропик кеңдиктериндеги абалы жаан-чачындын аз жаашы климатынын кургакчыл, чөл жана жарым чөл ландшафттарынын басымдуу болушуна шарт түзгөн. Чарба тиричилиги негизинен Нилдин өрөөнүн жана дельтасын (өлкөнүн аянтынын 3%ке жакыны), оазистерди, ошондой эле айрым деңиз жээктерин ээлейт. Жер Ортолук деңиз жээги Нилдин дельтасынан 1000 ''км'' батышты карай жапыз, таштак, жардуу, дельтадан чыгышты карай кумдуу саяңдар мүнөздүү жантайыңкы өндүрлөр, дельтасынын өзү жапыз лагуналуу. Кызыл деңиздин жээги (узундугу 1900 ''км''дей) негизинен тик капталдуу бийик тоолор менен чектешкен кууш пляждуу тилке. Жээгин деңизден коралл рифтүү жазы тилке бөлүп турат.

Египеттин басымдуу бөлүгүн бийиктиги 300 ''м''ден 1000 ''м''ге жеткен платолор ээлейт; алар – ''Ливия чөлү'' (өлкөнүн 2/3 бөлүгү), ''Араб чөлү'', ''Нуби'' ''чөлү''. Ливия чөлүнүн түндүгүндө жана чыгышында таштуу (''хамада'') жана шагылдуу (''серир'') чөлдөр басымдуу; аларга узатасынан (650 ''км''ге чейин) созулган кум жалчалары мүнөздүү: Ливия чөлүнүн батышында бархандарынын бийикт. 300 ''м''ге жеткен кумдуу чөл мейкиндиги жатат. Ливия жана Араб чөлдөрүнүн таштак платолорун Нил дарыясын кесип өтөт; анын Египеттин аймагындагы узундугу 1200 ''км''дей, жазылыгы түштүгүндө 1–3 ''км'', түндүгүндө 20–25 ''км''ге чейин. Платолор чыгышты карай акырындап, 2000 ''м'' бийиктикке чейин көтөрүлүп, Кызыл деңизге жана Суэц булуңуна тик түшөт. Түндүк-чыгышындагы Синай жарым аралы өлкөнүн эң бийик бөлүгү (2737 ''м'', Катерин чокусу). Маанилүү түздүктөрү деңиз жээктеринде, Нилге чектеш жерлерде, негизинен өлкөнүн Түндүк-батыш бөлүгүндө жайгашкан; анда деңиз деңгээлинен төмөн жаткан ойдуңдар (Каттара, 133 ''м''; Файюм, 43 ''м'') бар.

Египет ''Африка платформасынын'' Түндүк-чыгышынан орун алган. Өлкөнүн Түштүк-чыгыш зор бөлүгүн Нуби–Араб калканынын капталы ээлейт. Анда Чыгыш чөлү тектон. көтөрүлүүсү, Нил синеклизасы, Нуби антеклизасы, Түндүк-батыш бөлүгүндө Ливия-Синай перикратон ийилүү зонасы, түрдүү багыттагы тектон. жаракалар жайгашкан. Кызыл деңиз, Суэц жана Акаба булуңдары грабендерин чектеп турган жаракалар Чыгыш Африка жаракалар системасына кирет. Платформанын калканында темир, цинк, коргошун, калай, молибден, хром, никель, берилий, тантал, ниобий, алтын, платформанын жабындысын түзгөн чөкмө тектерде фосфорит, темир, таш көмүр, марганец рудалары, ошондой эле гипс, кайнатма туз, курулуш материалдары, Суэц булуңунда нефть, газ кендери бар. 

Климаты негизинен чөлдүү болгондуктан, абанын температурасы сутка ичинде кескин өзгөрөт. Эң суук айы – январдын орточо температурасы түндүгүндө 11–12°С, түштүгүндө 15–16°С, эң жылуу айы – июлдуку түндүгүндө 25–26°С, түштүгүндө 30–34°С. Суткалык орточо температурасынын жылдык өлчөмү 7000–9000°С; мындай температуралык шарт (эгерде ным жетиштүү болсо) жылына бир нече түшүм алууга мүмкүндүк түзөт. Бирок өлкөнүн басымдуу бөлүгүндө жылына 100 ''мм''ге чейин гана жаан-чачын жаагандыктан, дыйканчылык сугатка муктаж. Жер Ортолук деңиздин жээк зонасында гана кыш мезгилинде жаан-чачындын өлчөмү 200–400 ''мм''ге жетет. Жаз мезгилине түштүктөн же Түштүк-батыштан (Сахарадан) кургак жана ысык – хамсин шамалы 50 күндөй өтө катуу согуп турат.

Өлкөнүн аймагы аркылуу туруктуу аккан дарыя жана калкты суу менен камсыз кылуучу негизги булак – ''Нил'' дарыясы. Ал Чыгыш Африка бөксө тоосунан башталып, Жер Ортолук деңизге куят; Нил дарыясынын суусунун жарымы Юсуф дарыя аркылуу Биркет-Карун көлүнө куят. Чатында аянты 24 миң ''км''2 болгон көп салалуу жана көлдүү дельтаны пайда кылат. Асуан плотинасы курулгандан кийин өлкөнүн түштүгүндө ири суу сактагыч (сыйымдыгы 164 млрд ''м''3) пайда болгон. Нилдин суусу жайдын аягы – күздө кирет; агымы негизинен плотиналар системасы аркылуу жөнгө салынып турат. Жер астындагы сууларга да бай, алар оазистерде кеңири пайдаланылат.

Климатынын өтө кургакчылдыгына байланыштуу топурак, өсүмдүктөрү начар өөрчүгөн. Маданий өсүмдүктөр ээлеген Нилдин өрөөнүнөн, анын дельтасынан жана оазистерден башка басымдуу бөлүгүндө өсүмдүктөр дээрлик жокко эсе. Начар өөрчүгөн скелеттүү топурактар, шор жерлер кездешет. Нил дарыясынын өрөөнүндөгү жана дельтасындагы топурак кыртышы өтө баалуу, ал байыркы жана азыркы аллювий тектеринде калыптанып, суу ташкындаганда сиңимдүү заттар менен толукталат; бирок дыйканчылыгы сугаруунун алаптык системасына туруктуу өтүүсүнө байланыштуу минералдык жер семирткичке дайыма муктаж. Чөл жана жарым чөлдөрдө дан өсүмдүктөрүнүн жана ксерофит бадалдарынын айрым түрлөрү кездешет.

Египеттин аймагы табиятынын өзгөчөлүктөрү боюнча төмөнкү физико-географиялык райондорго бөлүнөт: Нил өрөөнү – сугарылма маданий ландшафттуу регион. Нилдин дельтасында ирригациянын негизинде түзүлгөн маданий ландшафт көлдөр жана айрым саздак жерлер менен айкалышат. Ливия чөлү – көчмө кумдар пайда кылган рельефтин формасына жараша калыптанган чөлдүү ландшафт. Араб чөлү жана Нуби чөлүнүн түндүгү – плато жана дөңсөөлөрдүн тилмеленген жерлериндеги таштуу жана шагылдуу чөлдөр. Жер Ортолук деңиз жээктери – жер ортолук деңиздик табияттын айрым элементтери мүнөздүү жана маданий ландшафтка көбүрөөк айландырылган түздүктүү аймак. Синай жарым аралы – Суэц каналы жана Кызыл деңиздин Акаба булуңу менен чектешкен, мезгил-мезгили менен агым пайда болуучу сайлар (уэддер) жана аларды бойлой өскөн суйдаң өсүмдүктөр мүнөздүү жарым чөлдүү аймак.

== Мамлекеттик түзүлүшү ==
Египет – унитардык республика. Конституциясы 1971-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекеттин жана аткаруу бийлигинин башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлиги Элдик жыйынга жана Консультациялык кеңешке таандык. Аткаруу бийлиги премьер-министр башында турган өкмөт (министрлер совети) тарабынан да ишке ашырылат. Бийликтин президентке жана өкмөткө да көз каранды эмес жалгыз бутагы – сот тутуму.

Египетке көп партиялуу система мүнөздүү. Негизги саясий партиялары: Улуттук демократиялык партия, Социалисттик эмгек партиясы, Либералдык-социалисттик партия жана башкалар.
== Калкы ==
Негизги калкы (94%; 2005) [[египеттиктер|мисирдиктер]] (арабдар). Алар негизинен Нил дарыясынын өрөөнүндө жана анын дельтасында, Суэц каналын жээктей, оазистерде отурукташкан. Асуандан жогору, Нил өрөөнүндө – нубиялыктар, Кызыл деңиздин жээгиндеги чөлдөрдө көчмөн бедуиндер жана [[беджа (эл)|беджалар]], Сива оазисинде – [[берберлер]] ([[сива (бербер эли)|сива]]), шаарларда, ошондой эле европалыктар менен азиялыктар (армяндар, сириялыктар, гректер, черкестер, албандар, италяндар, француздар, англистер жана башка) жашайт. 1960-жылдары төрөлүүнү чектөө боюнча мамлекеттик программа түзүлгөн. Натыйжада 1960-жылдардан 1990-жылдарга чейин төрөлүү 1000 адамга 46дан 28ге чейин, ал эми өлүм-житим 20дан 8,5ке чейин кыскарган. 1990-жылдарда калктын табигый өсүүсүнүн жылдык орточо температурасы 2% болсо, 2006-ж. 1,8%ти түзгөн. Калктын курактык структурасында эмгекке жарамдуу курактылар (15–64 жаштагылар) басымдуу – 62,9%, 15 жашка чейинки өспүрүмдөр – 32,6%, 65тен ашкандар – 4,5%. Калкынын жашынын күтүлгөн орточо узактыгы 71,3 жыл (эркектериники 68,8, аялдарыныкы 73,9 жыл). Шаар калкы 43,9%. Калкынын орточо жыштыгы: 1 ''км''2 жерге 73 адам. Экономикалык активдүү калктын 58%и тейлөө чөйрөсүндө, 28%и айыл чарбасында, 14%и өнөр жайында иштейт. Мамлекеттик дини – ислам. Ири шаарлары: Каир (калкынын саны 7,9 млн; 2007), Александрия (3,9 млн), Эль-Гиза (2,5 млн), Шубра-эль-Хейма (1,0 млн), Порт-Саид (555 миң), Суэц (0,6 млн) жана башкалар.

== Экономикасы ==
[[Файл:Zad-Cairo.jpg|thumb|250x250px|Каирдин борборунунун көрүнүшү]]
[[Файл:USS_America_(CV-66)_in_the_Suez_canal_1981.jpg|thumb|250x250px|[[Суэц каналы]]]]
Египет – агрардык-индустриялуу өлкө. 2006-ж. ИДПнин көлөмү 328,1 млрд АКШ долларын түзгөн (араб өлкөлөрүнүн ичинен Сауд Арабиясынан кийинки 2-орунда), анын ичинде өнөр жайынын үлүшү 35,5%, айыл чарбаныкы 14,7%, тейлөө чөйрөсүнүкү 49,8%. Аны киши башына бөлүштүргөндө 4200 доллардан туура келет. Валютанын кыйла бөлүгү экспорттон, анын ичинде негизинен нефть менен газдан (11,5 млрд доллар) жана эмгек мигранттары которгон акчадан түшөт.

Индустриялаштыруу процесси башталганга чейин, 1960-жылдары Египеттин экономикасында айыл чарба үстөмдүк кылган (азыр да айыл чарбасында эмгек ресурсунун 40%ке жакыны иштейт). 1970-жылдары негизги экспорттук продукция пахта болгон, кийин алдыга нефть чыккан.

Египеттин аймагынын 97%ке жакынын чөл ээлегендиктен, айыл чарба бир нече оазисте гана өнүккөн. Кайрак жерлери негизинен Жер Ортолук деңиз аймагындагы кууш тилкени гана түзөт. Айыл чарбага жарактуу жеринин жалпы аянты 3,3 млн ''га'' (өлкөнүн аймагынын 3,3%ин ээлейт), анын 97%и Нилдин өрөөнүн жана дельтасын ээлейт. Күрдүү аллювий топурагы жана инсоляциянын узактыгы түрдүү айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүүгө өтө ыңгайлуу шарт түзөт. Бирок, дренаж системасын түзүү анча жолго коюлбагандыктан, топурак кыртышын шор басуу проблемасы пайда болууда. Айыл чарбага жарактуу жерин киши башына бөлүштүргөндө (0,45 ''га''; 2007) дүйнөдө акыркы орунду ээлегени менен пахтага, күрүчкө, жашылчага, сүт продукциясына болгон ички муктаждыгын толук, канттын 80%ин, эттин 75%ин камсыз кылат. Айыл чарбанын негизги тармагы – сугат дыйканчылыгы (айыл чарба продукциясынын 75%тен ашыгын берет). Айыл чарбага жарактуу жердин 85%ке жакыны сугарылат (негизинен Нилдин суусу менен); ирригациялык каналдардын жалпы узундугу 33,2 миң ''км'' (2005). Экспортко чыгарылчу негизги айыл чарба өсүмдүгү – ичке булалуу пахта; аны даярдоо боюнча Египет дүйнөдө 1-орунда. Андан сырткары шалы, бал камыш, ошондой эле буудай, ак жүгөрү (сорго), жүгөрү, буурчак, шаар айланасында жашылча-жемиш, оазистерде курма пальмасы өстүрүлөт. Айыл чарба өндүрүшү өнүккөн негизги райондору: Нилдин дельтасы (айыл калкынын 60% эмгектенет; мында шалы, пахта, буурчак, жемиш, жашылча); Каирдин айланасы (негизинен жашылча); Ортоңку Египет (шалы, жүгөрү, ак жүгөрү, бал камыш, жашылча); Файюм оазиси (шалы, беде, жүгөрү, буурчак, ак жүгөрү, жашылча); Жогорку Е. (бал камыш, буудай, буурчак, беде, шалы). Жайыты тар болгондуктан, мал чарбасы анча өнүккөн эмес; негизинен уй, буйвол, эчки, кой, төө, жылкы, качыр жана башка асыралат. Жер Ортолук деңиздин жээк тилкесинен, көлдөрдөн жана Нилден балык кармалат (жылына 900 миң ''т'').

Өнөр жайынын негизги тармагы – нефть-газ өндүрүшү, ал ИДПнин 12%ин, товардык экспорттун 40%тен ашыгын түзөт. 2005-ж. суткасына 696 миң баррель нефть, 34,7 млрд ''м''3 газ өндүрүлгөн. Нефть Суэц каналы зонасынан, Синай жарым аралынан, батыштагы чөлдөн, газ Александрияга жакын, Нил дельтасынан, Ливия чөлүнөн казылып алынат. Электр-техника жана машина куруу өнөр жай ишканалары даяр тетиктерден муздаткыч, телевизор, жеңил жана жүк ташуучу автомобилдерди, автобус, трактор курап чыгарат. Цемент жана фосфат чыгаруу өнүккөн.

Отун-энергетикалык ресурсун жергиликтүү нефть, ошондой эле газ, гидроэлектр энергиясы (Асуандагы 2 ГЭС) түзөт. Нефть ажыратуучу ири завод (суткасына 140 миң баррелден ашык) Каирдин четинде курулган, ошондой эле ири заводдор Александрия, Суэц, Асьют, Танта шаарында бар. Газ Жер Ортолук деңиздин шельфинен, Нилдин дельтасынан, Ливия чөлүнөн алынат. Өндүрүлгөн газдын басымдуу бөлүгү (энергетикалык сектордун 60%и) өлкө ичинде пайдаланылат. 2003-жылдан Эль-Ариш – Таба – Акаба (Иордания); Эль-Ариш – Таба – 248 ''км'', Таба – Акаба – 16 ''км'') газ куурлары иштейт. Египет өз ресурс­тарынын эсебинен электр энергиясына болгон муктаждыгын толук камсыз кылат. 2005-ж. 95,1 млрд кВт/саат электр энергиясы өндүрүлгөн; анын 1 млрд кВт/сааты экспортко чыгарылат (2001-жылдан). Электр-энергиясынын 79%и ЖЭСке, 21%и ГЭСке туура келет. Каирден түштүктө – Эль-Курайматта гелиостанция, Хургадада (Эль-Гурдака) шамал электр курулмасы иштейт.

Кара металлургия өнөр жай жергиликтүү сырьёнун (Эль-Гедида темир кенташынын) негизинде иштейт (жылына 3 млн ''т''). Ири металлургия комбинаты (жылына 4,4 млн ''т'' болот өндүрөт), кокс-химия заводду, ошондой эле Суэцте, Александрияда, Садат-Ситиде заводдор иштейт. Түстүү металлургиянын негизги продукциясы алюминий (жылына 250 миң ''т''га жакын алюминий өндүрөт). Химия өнөр жайы негизинен кальцийленген сода (Александрияда), натрий сульфаты, минералдык жер семирткич (азот, фосфор жер семирткичтерин) чыгарат. Нефть-химия комплекстери Эль-Амирияда (Александрияга жакын), Эль-Файюмда курулган. Машина куруу өнөр жайында металл кесүүчү станок, темир жол вагонун, трактор чыгарып, автомобиль жана авиа чогултуучу ишканалары иштейт. Тиричилик техникаларын (муздаткыч, теле- жана радиоаппаратура жана башка) чыгаруучу ишканалары, кеме куруу верфи (Порт-Саидде) бар. Аскер өнөр жайынын да мааниси зор (курал, ракета, сооттолгон танк техникасын чыгарат). Текстиль өнөр жай эзелтен өнүккөн (кебез, жүн, жибек, синтетика кездемелери жана башка). Тамак-аш өнөр жайынын маанилүү тармактары – ун, май, эт-сүт, кант, алкоголь ичимдиктерин, суусундук чыгарат.

Тейлөө чөйрөсү да өнүккөн. Негизги кирешени эл аралык туризм (2006-ж. 6,5 млрд долларды түзгөн), Суэц каналы аркылуу өткөн чет өлкөлөрдүн кемелеринен алынган акы (пошлина) берет (3,9 млрд доллар; каналдын өткөрүмдүүлүгү 18,4 миң кеме). 2006-ж. 8,7 млн турист (негизинен Европадан) келген. Туристтик бизнесте 1,6 млн адам алектенет; 170 миң орундуу 1200дөн ашык мейманкана иштейт. Рекреациянын негизин ыңгайлуу табият-климаттык ресурстары (негизги курорттору Кызыл жана Жер Ортолук деңиздердин жээктеринде жайгашкан) жана ар кайсы замандын маданий, тарыхый эстеликтери түзөт; туризмдин экол., ишкердик, спорттук жана башка түрлөрү, дейвинг өнүгүүдө. Египеттин кредиттик мекемелер системасы 54 банктан туруп, ал өз ичине Египеттин Борбордук банкын, 27 коммерциялык банкты (4 мамлекеттик, 23 инвестициялык) камтыйт. Өлкөдөгү эң ири Каир-Александрия фонд биржасы иштейт (операциясынын көлөмү – 40 млрд Египет фунту).
&lt;br/&gt;Ички жүгү автомобиль (узундугу 92,4 миң ''км'') жана темир жол (5,7 миң ''км''), ошондой эле дарыя (Нилдеги магистралдык каналдар боюнча 3 миң ''км'') транспорттору аркылуу ташылат. Деңиз соода флотунун тоннажы – 987,5 миң регстрдик брутто-тонна же 1467,1 миң ''т'' дедвейт. Башкы порттору: Александрия, Эд-Дихейла, Думьят, Порт-Саид, Суэц, жана башка Каир, Луксор, Хургада, Шарм-эш-Шейх ш-нда эл аралык аэропорттор бар.

Экспортко нефть жана нефть продуктулары, газ, пахта, кебез-кездеме жибин, азык-түлүк жана өнөр жай товарларын чыгарып, сырттан машина жана анын тетиктерин, азык-түлүк, цемент, металл, жыгач жана башка сатып алат. Негизги сырткы соода шериктери: АКШ, Франция, Германия, Япония, Италия, Испания, Сирия, Сауд Арабиясы, Кытай.

== Маданияты ==
[[Файл:Wikimedia_2016_-14.jpg|left|thumb|250x250px|Каир музейи]]
Биздин замандын 1-кылымында Александрия эллин маданиятынын чордону болуп турган. Илим иши Александрия академиясына, Александрия мусейонуна (маданият борбору) топтолгон. Астрономия, математика, статика сыяктуу тармактар өз бетинче бөлүнүп чыккан. 10-кылымдын аягы – 11-кылымдын башында мисирдиктер Азия, Африкага саякат жасап, ал өлкөлөрдү сыпаттап жазып чыгышкан. 11-кылымдын башында Каирде «Дар-аль-Улюм» («Билим үйү») деген илим борбору иштеген. 1004-ж. обсерватория курулуп, астрологиялык таблицалар түзүлгөн. Медицина, химия илимдери өнүккөн. 13–14-кылымда Европа жана Инди океанынын өлкөлөрү менен экономикалык байланыштын өсүшүнөн географиялык изилдөө иштери улантылган. 15–18-кылымда илимде өнүгүү болбой калган.

19-кылымдын жарымында жүргүзүлгөн Мухаммед Алинин экономикалык реформалары илимий изилдөө иштерин өркүндөтүүгө мүмкүндүк берген. Натыйжада агротехника, медицина кыйла өнүккөн; канал жана сугат курулуштарын куруу кулач жайган; жаштар чет өлкөлөргө билим алууга жиберилип, кадрлар даярдалган. Египет географиялык коому (1845), бактериологиялык лаборатория (1885), геологиялык кызмат (1898), дыйканчылык коому (1898) уюштурулган. 

20-кылымдын 1-жарымында илимий изилдөө иштери кеңейтилип, Астрономия жана геофизика институту (1903), Океанография жана Кызыл деңиз балыкчылык институту (1929), Тропик оорулар институту (1932) иш жүргүзө баштаган. 1939-ж. Улуттук изилдөө совети, 1941-ж. Египет Академиясы, 1951-ж. Өнөр жай жана хим. изилдөөлөр институту негизделген. Учурда өлкөдө 14 ЖОЖ, анын ичинде Каир, Айн-Шамс, Александрия, ошондой эле аль-Азхар мусулман университеттери, ошондой эле Каирдеги Америка, Немис жана Египет француз менчик университеттери жана башка бар. 700-миңден ашуун студенттер билим алышууда (2006). 
&lt;br/&gt;Египеттин билим берүү системасы өтө жогору борборлоштурулгандыгы менен айырмаланат. Ал үч баскычтан турат: базалык (Ат-таалимм аль-асаси), орто (Ат-таалимм ат-тамнауи) жана жогорку билим берүү (Ат-таалимм аль-гаммаи). 1981-жылдагы акысыз билим берүү жөнүндөгү мыйзамга ылайык, 6–14 жаштагы балдар базалык билим алуусу шарт. Ал эми диний билим берүү системасын Аль-Азхар ин-тунун Жогорку Кеңеши жетектейт. Кеңеш Билим берүү министрлигине баш ийбейт, бирок Египеттин премьер-министринин көзөмөлүндө турат. Бул мектептерде негизинен дин боюнча, ошондой эле башка предметтер да окутулат. Билим алып жаткан балдар жана кыздар бөлөк окушат. Алар окууну аяктаган соң, Аль-Азхар университетинен гана билимин уланта алышат. 2000-жылга карата мындай мектептерде билим алгандар жалпы окуучулардын 40%ин түзгөн. 
&lt;br/&gt;Египетте философия, тарых, юридика, тил илими жана башка илимдер орто кылымдардагы араб маданиятынын шарданында өнүккөн. 9–12-кылымда коомдук илимдер гүлдөгөн чегине жетсе, 12–16-кылымда алардын кедери кеткен мезгил болгон. 16–19-кылымда өнүгүп-өспөй бир орунда туруп калган. Египет историографиясы 9-кылымда жаралган. Бизге жеткен биринчи тарыхый эмгек – Абдаррахман ибн Абд аль-Хакамдын чыгармасы. Анда шаарлар менен эстеликтер сыпатталып жазылган. 14–15-кылымда энциклопедиялар даярдалган. Булардын Египет тарых илиминде жазма булак катары мааниси чоң. 19-кылымдын 2-жарымында тарыхты чыгарма (буга чейин тарыхый хроника, тарыхый өмүр баяндык жанр болгон) катары жаза башташкан. Авторлор тарыхтагы маанилүү окуялар аркылуу доорду жалпы көрсөтүүгө аракет жасашкан. Бул багыттагы тунгуч чыгарма – Халил Ахмед ар-Рагаб жазган «Мухамед Али пашанын тарыхы».

Орто кылымдагы араб грамматикасы менен лексикологиясы инди грамматикасы жана грек логикасынын таасиринде өнүккөн. Араб грамматикалык окуусун баштагандар – айтылуу «Аль-Китаб» («Китеп», 8-к.) трактатынын авторлору Халил жана анын шакирти Сибайхи. 20-кылымдын баш ченине араб адабий тили бардык тармактарда пайдаланыла баштаган. Египетте 300дөн ашуун ар кандай басма сөз каражаттары, анын ичинде күндө чыгуучу 17 гезит: «Аль-Ахрам» «Аль-Ахбар» «Аль-Гумхурия» жана башка жарык көрөт. Өлкөдө радиоуктуруу 1934-жылдан, телекөрсөтүү 1960-жылдан башталган. Бүгүнкү күндө Египет телекөрсөтүү жана радиоуктуруу кызматы – Ж. Чыгыш аймагынын ичинде өнүккөн тармактардын бири. 

Жаңы Египет адабияты араб өлкөлөрүнүн адабияты менен тыгыз байланышта, жалпы маданий мурастын негизинде түптөлгөн. 19-кылымдын башында калыптана баштаган. Адабият менен маданияттын жаңырышына Мухаммед Алинин реформалары менен алгачкы буржуазиялык агартуучулар – акын жана публицист Шихаб-ад-дин (1786–1857), «Ал-Вакаи аль-мисрия» аттуу туңгуч гезиттин редактору Рифаа ат-Тахтави (1801–93), Египет улуттук китепканасынын негиздөөчүсү Али Мубарак (1824–93) жана башка чыгармачылыгы чоң түрткү берген. 1870-ж. публицистика, поэзия өнүккөн. 1880-ж. Абдаллах Надым («Ата журт», «Арабдар»), Мустафа Камил («Андалусияны алуу») жана башка оригиналдуу драмалык чыгармаларды жаратышкан. Араб тарыхый романына ливандык эмигранттар Жиржи Зейдан («Качкын мамлюк», 1891), Фарах Антун («Жаңы Иерусалим же арабдардын Иерусалимди басып алышы», 1904) негиз салышкан. 20-кылымдын 1-жарымында 19-кылымдагы Батыш Европа жана орус классикалык адабиятын таануу, новелла, повесть, роман сыяктуу жаңы адабий жанрлардын калыптануу мезгили болгон. Поэзияда жаңылануу жүрүп, романтизм бекемделген. Прозада – реализм калыптанып, 1940–50-жылдары гүлдөгөн дооруна жеткен. Экинчи дүйнөлүк согуштан (1939–45) кийин карапайым адамдардын турмуш-тиричилигин, күрөшүн чагылдырган чыгармалар жаралган: Ибрахим Абд-аль Халимдин «Турмуш лаззаты» (1946) аңгеме жыйнагы, Абдаррахман аль-Шаркавинин «Жер» (1954), «Чоң көчөлөрдүн артында» (1958) романдары, Абдаррахман аль-Хамисинин «Канга боёлгон көйнөктөр» (1953), «Төгүлгөн кан кургабайт» (1956) аңгеме жыйнагы жана башка Республикасынын жарыяланышы (1953) акын-жазуучуларга жаңы чыгармачылык дем берген. Тауфик аль-Хаким («Назик колдор»), Юсуф Идрис («Күнөө»), Али Ахмед Баксир («Гоха мыгы»), Альфред Фараг («Фараондун кыйрашы») жана башка социалдык-саясий драмаларды жаратышкан. Ахмед Хашим аш-Шариф, Гамал ал-Гитани, Сулейман Файяд жана башка израилдик агрессорлорго каршы (1967) жана алар ээлеген жерлерди бошотуу үчүн күрөшкө үндөгөн чыгармаларды жазышкан. 1955-жылдан Египет жазуучулар лигасы, Жазуучулар союзу иштейт. Соналла Ибрагимдин (1937-ж. т.) ошол мезгилдеги режимди сындаган жана Яхья ат-Тахир Абдалланын айыл турмушун чагылдырган чыгармалары окурмандардын арасында азыркы күнгө чейин белгилүү. Египетте эле эмес, чет элге да атагы тараган Наджиб Макфуз 1988-ж. адабияттагы жетишкен ийгиликтери үчүн Нобель сыйлыгына татыктуу болгон. Ал 40тан ашык роман, пьесаларды жараткан. Макфуздун «Children oа еhe Alley» («Көчө балдары») аттуу романын бүгүнкү күнгө чейин чыгарууга тыюу салынган, бирок көпчүлүк окурмандар муну адилетсиз чечим деп эсептешет. Тевфик Хаким, Яхья Хакки жана Юсуф Идристин чыгармалары да окумдуу. Наваль аль-Саадави аттуу жазуучу айымдын чыгармалары чет элдиктердин арасында кадыр-баркка ээ.
&lt;br/&gt;Байыркы маданий эстеликтер неолит жана энеолит доорунда жаралган. А. Македонскийдин Мисирди жеңиши, байыркы Египет жана грек маданиятынын жакындашуусу Египет жеринде эллин маданиятынын таралышын шарттаган. 639-ж. арабдардын келиши менен ислам дини жайылып, араб маданияты түзүлө баштаган. 7–9-кылымда мечиттер көп салынган (мисалы, Фустатта Амр ибн аль-Ас мечити, 641–642), 9- жана 10–12-кылымда скульптуралар, оймо-чиймелер менен кооздолгон имараттар тургузулган. Каирде ибн Тулун (876–879), аль-Азхар (970–972), аль-Хаким (990–1013) мечиттери, Калаун султандар комплекси (1284–85), Хасан султан мечит-медресеси (1356–63), Мамлюктар мавзолейи (15–16-к.) жана башка курулган. 19–20-кылымда Египетте француз, италян, англиялык, бельгиялык архитектуралык имараттар, мисалы, Каирдеги аэропорт (1962, арх. С. Зайтун, М. Шавки), Александрияда «Палестина» мейманканасы (арх. Абл аль-Магид, Ш. Хосна), Ан-Насер пансионаты (арх. А. Лабиб Габр) жана башка пайда болгон. Байыркы Александрия китепканасы үчүн мурдагы эски имараттын ордуна салынган заманбап китепкана 2002-ж. пайдаланууга берилген. 
&lt;br/&gt;Египет сүрөт өнөрүнүн сакталып калган эстеликтери фатимиддик бийлик дооруна таандык; Фустаттагы мончо фрескасынын фрагменттери (Каирдеги Ислам искусство музейи, 10–11-к.), ташка, жыгачка, пил сөөгүнө түшүрүлгөн музыкант, бийчи, чабендестердин сүрөттөрү (Каирдеги Фатими ак сарайынын фриздери). Египет сүрөт өнөр мектебине негиз салгандар – Мухаммед Наги, Махмуд Саид, Ахмед Сабри. Өлкөнүн көрүнүктүү сүрөтчүлөрү катары Газбия Сери, Инджи Эфлатоун, Абдель Вахаб Морси, Адель эль-Сиви, Вахиб Нассер жана башкалардын ысымдары белгилүү. 

Мисирди арабдар басып алгандан кийин (7-к.) ыкчам ыргактуу ырлар, элдик профессионалдык музыканын салтындагы вокалдык аспаптык сюиталар – макамдар кеңири таралган. Орто кылымда Ибн аль Хайтан (11-к.), аль-Масаббахи (11-к.), А. Умайя (12-к.), Ибн Сана аль-Мульк, Алам-ад-дин Куайсар, Ан-Нувайри (14-к.), аль-Магрази (15-к.) өңдүү теориячылар жана аткаруучулар кеңири белгилүү болгон. 18-кылымдын аяк ченинде европ. музыканын таасириндеги менчик музыкалык мектептер, европалык үлгүдөгү аскердик оркестрлер пайда болгон. 19-кылымда Мухаммед аль-Кабани, лютнячы Ахмед аль-Лайти, флейтачы Амин Бузари, ырчылар Мустафа аль-Аггады, музыка таануучу Мухаммед Шихаб аль-Мульк жана башка музыканттар өлкөдө кеңири белгилүү болгон. 1869-ж. Каирде Опера театры (Африка континентиндеги туңгуч опера театры) ачылган. 1927-ж. Музыкалык коом, 1929-ж. Араб музыкалык институту, 1935-ж. Аялдар музыкалык институту ачылган. Элдик искусство ансамбли (1962-жылдан), Музыкалык академия, Жогорку балет институту (1966) жана башка көптөгөн музыкалык окуу жайлары бар. Ом Кольтумдун (1975-ж. дүйнөдөн кайткан) аткаруусундагы улуттук колориттеги музыканын мыкты үлгүсү катары саналган поэзия жана опереттанын негизинде түзүлгөн ырлар бүгүнкү күнгө чейин популярдуу. Абдель Халим аль-Хафез жана Мухаммед Адб аль-Ваххаб сыяктуу аткаруучулары да белгилүү. Египет музыкасында европа музыкасынын эле­менттери да кеңири тарай баштады, жаңыдан тарап жаткан бул агымдын аткаруучуларынын ичинен Ихеб Тавфлик, Мохаммед Фуад жана Хакимдин чыгармачылык чеберчиликтери артууда. Египет чыгыш бийлерин аткаруучулары менен белгилүү. Аймактарда аль-хатталя, аль-бамбутыйя, аль-каффафа жана курсак бийи деп аталган бийлер таралган. 19-кылымдан Египетте көчөдө жана ак сөөктөрдүн үйүндө бийлөөчү профессионал бийчилер болгон. 1958-ж. Каир балет мектеби ачылып, анын биринчи бүтүрүүчүлөрүнөн жана Москва хореография окуу жайын бүтүргөн мисирдик кыздардан 1967-ж. биринчи балет труппасы (Улуттук балет) түзүлгөн. 1988-ж. Каир опера үйү Опера жана балет театрына айландырылган. Каирде Заманбап бий театры иштейт. Эл аралык заманбап бий жана Улуттук бий фестивалдары өткөрүлүп турат.

19-кылымдын биринчи жарымында Египетте мухаббизиттердин – куйкум сөз чеберлеринин өнөрү кеңири тараган. Алар атайын аянттарда, базарларда өнөр көрсөтүп, элдин көңүлүн кушубак кылган. Наполеондун экспедициясы (1798–1801) Мисирди Европа маданияты менен тааныштырган. 19-кылымдын 70-жылдары профессионал театр түзүлгөн. 1930-ж. Араб театр институту ачылган. 1930-ж. Араб театр өнөрүн өнүктүрүү боюнча жогорку комитет, 1935-ж. мамлекеттик туңгуч Улуттук труппа, 1944-ж. Араб театр институту түзүлгөн. 1961-ж. Каирде «Аль-Гумхурия» театры ачылган. Мындан тышкары, Улуттук, Комедия, Дүйнөлүк театрлары бар. 1897-жылдан чет элдик режиссёр жана операторлор тарабынан чакан хроника, 1917-жылдан көркөм фильмдер тартыла баштаган. 1935-ж. Каирде «Миср» киностудиясы ачылган. 1930-жылдан белгилүү ырчы, композитор Абд аль-Ваххаб, Умм Кульсум катышкан музыкалык, 40-жылдардан патриоттук көркөм фильмдер тартылган. Египет кино өнөрүнүн жаңы үлгүсү катары Ю. Шахиндин «Жамиля» (1959), «Жер» (1968) «Нилдеги адамдар» (СССР менен бирдикте, 1970), А. Фахминин аткаруусундагы «Мумия» (1971) фильмдерин атаса болот. Мындан тышкары, Хенри Баракат, Мухаммед Хан, Салах Абу Сейф жана Атеф Эль-Тайиб аттуу кинорежиссёрлордун да тасмалары кеңири белгилүү.

== Булактар ==
* “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006.

{{Азия өлкөлөрү}}
{{Африка өлкөлөрү}}
[[Категория:Мамлекеттер арип боюнча]]
[[Категория:Мисир]]
[[Категория:Мисир тарыхы]]
[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]</text>
      <sha1>qima44bhh8lpir0n7dkmeymc5dgfh37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>648469</id>
      <parentid>648467</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T13:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>34540</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Категория:Египет]],[[Категория:Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө мамлекеттер]],[[Категория:Африка өлкөлөрү]],[[Категория:Азия өлкөлөрү]] ([[Википедия:Гаджет/Категорияларды_импорттоо|Категорияларды импорттоо]])</comment>
      <origin>648469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60611" sha1="dcrvcxam5uxb7g38zmsw3vs9l1gpfjm" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Этап1                                    = 
 |Дата1                                    = 
 |Этап2                                    = 
 |Дата2                                    = 
 |Этап3                                    = 
 |Дата3                                    = 
 |Этап4                                    = 
 |Дата4                                    = 
 |Этап5                                    = 
 |Дата5                                    = 
 |Макамы                                   = 
 |Негизделген                              = 
 |Макамы                                   = 
 |Кыргызча аталышы                         = Египет Араб Республикасы
 |Расмий аталышы                           = {{lang-ar|جمهورية مصر العربية}}
 |Мамлекеттик дини                         = [[Сүннөттөр|ислам]] 
 |Герб                                     = Flag of Egypt.svg
 |Желек                                    = Coat of arms of Egypt (Official).svg
 |Гимн аталышы                             = Мекен, Мекен, Мекен
 |Аудио                                    = Bilady, Bilady, Bilady.ogg
 |Урааны                                   = 
 |Башкаруу формасы                         = [[аралаш республика]]
 |Картада                                  = EGY orthographic.svg
| lat_dir = 
| lat_deg = 
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 
| lon_min = 
| lon_sec = 
| region = 
| CoordScale = 
 |Тили                                     = [[араб тили]]
 |Эгемендүүлүк күнү                        = 
 |Эгемендүүлүгүн алды                      = 
 |Борбор шаары                             = [[Каир]]
 |Ири шаарлар                              = Каир, Александрия, Эль-Гиза, Шубра-эль-Хейма, Порт-Саид, Суэц
 |Башчыларынын милдеттери                  = Президент&lt;br&gt;Премьер-министр&lt;br&gt;Өкүлдөр палатасынын спикери
 |Башчылары                                = Абдул-Фаттах Ас-Сиси&lt;br&gt;Мустафа Мадбули&lt;br&gt;Ханафи Жебали
 |Аянты                                    = 1 001 450
 |Суу пайызы                               = 0,6
 |Аянты боюнча орду                        = 30-орун
 |Калкы                                    = 109 450 000
 |Калкы боюнча орду                        = 15-орун
 |Калкты каттоо жылы                       = 2025
 |Калктын жыштыгы                          = 108,32
 |Калкынын жыштыгы боюнча орду             = 
 |ИДӨ (САМ)                                = 2,372 трлн
 |ИДӨ (САМ) эсептөө жылы                   = 2025
 |ИДӨ (САМ) боюнча орду                    = 17-орун
 |ИДӨ (САМ) ар бир жанга                   = 21 668
 |ИДӨ (номинал)                            = 347,342 млрд
 |ИДӨ (номинал) эсептөө жылы               = 2025
 |ИДӨ (номинал) боюнча орду                = 42-орун
 |ИДӨ (номинал) ар бир жанга               = 3174
 |Акча бирдиги                             = [[Египет фунту]] (EGP, коду 818)
|АДӨИ                                      = {{Өсүү}}0,754
 |АДӨИ деңгээли                            = &lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''жогору'''&lt;/span&gt;
 |АДӨИ боюнча орду                         = 100-орун
 |Учак компаниясы                          =
 |ЭОК                                      = EGY
 |ISO                                      = EG
 |Этнохороним                              = 
 |Домени                                   = [[.ng]], [[مصر.]]
 |Телефон коду                             = 20
 |Убакыт аралыгы                           = [[UTC+02:00|+02:00]]
 |Штрих коду                               = 
 |Түшүнүктөр                               = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;[[commons:Egypt|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]&lt;/div&gt;
}}
'''Египет''' ({{lang-ar|مصر}}), расмий аталышы — '''Египет Араб Республикасы''' ({{lang-ar|جمهورية مصر العربية }}) - Түндүк-чыгышындагы жана Азиянын [[Синаи жарым аралдары|Синай жарым аралы]]ндагы өлкө. Суэц булуңундагы жана [[Кызыл деңиз|Кызыл деңиздеги]] айрым чакан аралдар да Египетке таандык. 
 
Түндүк-чыгышта [[Израиль]], түштүгүндө [[Судан]] менен, батышта [[Ливия]] менен чектешет. Түндүгүндө өлкөнүн аймагы [[Жер ортолук деңиз|Жер ортолук деңизи]], чыгышынан [[Кызыл деңиз|Кызыл деңизи]] менен чулганып, эки деңизди жасалма жол менен курулган [[Суэц каналы]] байланыштырат. 

Египет — [[Бириккен Улуттар Уюму|БУУнун]] (1945), [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКОнун]], [[Африка союзу (АС)|Африка союзунун]] (1963), Араб өлкөлөр лигасынын (1945), Ислам конференция уюмунун (1969), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), ЭВФтин (1945) жана башка уюмдардын мүчөсү.

== Тарыхы ==
[[Файл:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|thumb]] Рим империясы кулагандан (395-ж.) кийин Египет Византиянын провинциясы болуп калат. Биздин замандын 7-кылымында Египеттин калкы христиан динин кабыл алат. 639–42-ж. арабдар басып алган соң, өлкөдө ислам дини менен араб тили жайылып, маданияты бийик деңгээлге жетет. Аббасиддер (9–10-к.) халифаты кулагандан кийин Египет көз карандысыздыкка жетип, Фатимиддер (969–1171) жана Айюбиддер (1171–1250) династияларынын тушунда экономикасы жогорулап, саясий жактан да бир топ кубаттанат. 1250-ж. Мисирди мамлюктар басып алат. Египет Осмон империясына караган мезгилде (1517–1914) мисирликтер боштондук үчүн далай ирет күрөшкө чыгып, түрк султанынын бийлигин кыйла начарлаткан. Египет падышасы Мухаммед Алинин (1805–48) тушунда Египет өз алдынча мамлекет болуп турган.

19-кылымдын ортосунда англиялык жана франциялык капиталдын тарала башташы менен Египетте абал татаалдай баштап, Суэц каналын куруу учурунда айрыкча күч алат. 1879-ж. «Египет мисирдиктер үчүн» деген ураан менен Египеттин тунгуч улуттук саясий уюму «Ватан» чыгат. 1881-ж. Ораби паша (Араби-паша) башында турган төбөлдөргө жана чет элдик колониячыларга каршы Каир гарнизону көтөрүлөт. Улуттук-боштондук кыймылы басылган соң, Египет Улуу Британия тарабынан оккупацияланган. 1914-ж. Улуу Британиянын протектораты болуп жарыяланган.

Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин улуттук-боштондук кыймылдын 1919–21-ж. күчөшүнөн улам, 1922-ж. Улуу Британия Мисирди көз карандысыз королдук деп таанууга аргасыз болот. Бирок Улуу Британия Египет королунун жана анын өкмөтүнүн тышкы жана ички саясатында үстөмдүгүн сактап, Суэц каналынын аймагында аскерлерин кармап турган. 1936-ж. Англия-Египет келишими түзүлүп, Египетке бир аз көбүрөөк укук берилген, бирок бийлик Улуу Британиянын колунда кала берген.

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Египетте улуттук-боштондук кыймыл күч алат. 1948–49-ж. Араб-Израиль согушунда Египет жеңилүүгө дуушар болгон. Армияда Гамаль Абдел Насер башында турган «Эркин офицерлер» деген жашыруун саясий уюм түзүлгөн. Ал уюм революциялык төңкөрүштү жетектеп, натыйжада 1953-ж. 18-июнда Египет республика болуп жарыяланган. Өлкөдөн англия аскерлер чыгарылып, Суэц каналы мамлекеттештирилген. 1956-ж. Англия-Франция-Израилдин биргелешкен агрессиясына Египет аскерлеринин каршылык көрсөтүүсүнүн натыжайсында агрессорлор өлкөдөн чыгууга аргасыз болот. 1967-ж. «алты күндүк согуштун» жүрүшүндө Израиль Синай жарым аралын Суэц каналына чейинки Египет аймагын басып алат. 1968-ж. Насер «30-март программасын» жарыялап, агрессияга каршы күрөшкө бардык каражатты жумшоого чакырган. Президент Насердин өкмөтү бир топ социалдык-экономикалык реформаларды жүргүзгөн (к. ''Насер Гамаль Абдель''). Насер өлгөндөн кийин (1970) президенттикке Анвар Садат (1971) келген. Бул учурда менчик капитал үстөмдүк кыла баштаган. 1973-ж. Египет «октябрь согушу» деп аталган согуштук аракеттерин баштап, Синай жарым аралын Израиль аскерлеринен акырындык менен бошото баштаган. 1979-ж. Египет-Израиль тынчтык келишиминин түзүлүшү менен эки өлкөнүн ортосундагы чыр-чатак толук чечилген. 1981-ж. А. Садат мусулман фундаменталисттеринин жашырын тобунун («аль-Жихад аль-Жадид» – «Жаңы Жихад») мүчөлөрү аркылуу өлтүрүлгөн. Анын ордуна келген Х. Мубарак Ж. Чыгышты тынчтык зонасына айландыруу сунушу менен дүйнөлүк коомчулукка кайрылган. 1982-ж. Египетке Израиль тарабынан Синай жарым аралы толугу менен (Таба анклавы 1989-ж.) кайтарылган. 1984-ж. Египет Ислам конференция уюмуна кайрадан мүчө болуп калган. Иран-ирак согушунун (1980–88) жүрүшүндө Иракка колдоо көрсөтүп, Перс булуңундагы өлкөлөр менен аскердик, экономикалык, саясий байланыштарын кеңейткен. Египет тышкы саясатын көз карандысыз багытта жүргүзүүгө умтулат.

== Географиясы ==
[[Файл:Egypt_Topography.png|thumb|250x250px|Топографиялык картасы]]
[[Файл:Sand_Dunes_(Qattara_Depression).jpg|thumb|250x250px|Каттара аймагы]]
Өлкөнүн субтропик жана тропик кеңдиктериндеги абалы жаан-чачындын аз жаашы климатынын кургакчыл, чөл жана жарым чөл ландшафттарынын басымдуу болушуна шарт түзгөн. Чарба тиричилиги негизинен Нилдин өрөөнүн жана дельтасын (өлкөнүн аянтынын 3%ке жакыны), оазистерди, ошондой эле айрым деңиз жээктерин ээлейт. Жер Ортолук деңиз жээги Нилдин дельтасынан 1000 ''км'' батышты карай жапыз, таштак, жардуу, дельтадан чыгышты карай кумдуу саяңдар мүнөздүү жантайыңкы өндүрлөр, дельтасынын өзү жапыз лагуналуу. Кызыл деңиздин жээги (узундугу 1900 ''км''дей) негизинен тик капталдуу бийик тоолор менен чектешкен кууш пляждуу тилке. Жээгин деңизден коралл рифтүү жазы тилке бөлүп турат.

Египеттин басымдуу бөлүгүн бийиктиги 300 ''м''ден 1000 ''м''ге жеткен платолор ээлейт; алар – ''Ливия чөлү'' (өлкөнүн 2/3 бөлүгү), ''Араб чөлү'', ''Нуби'' ''чөлү''. Ливия чөлүнүн түндүгүндө жана чыгышында таштуу (''хамада'') жана шагылдуу (''серир'') чөлдөр басымдуу; аларга узатасынан (650 ''км''ге чейин) созулган кум жалчалары мүнөздүү: Ливия чөлүнүн батышында бархандарынын бийикт. 300 ''м''ге жеткен кумдуу чөл мейкиндиги жатат. Ливия жана Араб чөлдөрүнүн таштак платолорун Нил дарыясын кесип өтөт; анын Египеттин аймагындагы узундугу 1200 ''км''дей, жазылыгы түштүгүндө 1–3 ''км'', түндүгүндө 20–25 ''км''ге чейин. Платолор чыгышты карай акырындап, 2000 ''м'' бийиктикке чейин көтөрүлүп, Кызыл деңизге жана Суэц булуңуна тик түшөт. Түндүк-чыгышындагы Синай жарым аралы өлкөнүн эң бийик бөлүгү (2737 ''м'', Катерин чокусу). Маанилүү түздүктөрү деңиз жээктеринде, Нилге чектеш жерлерде, негизинен өлкөнүн Түндүк-батыш бөлүгүндө жайгашкан; анда деңиз деңгээлинен төмөн жаткан ойдуңдар (Каттара, 133 ''м''; Файюм, 43 ''м'') бар.

Египет ''Африка платформасынын'' Түндүк-чыгышынан орун алган. Өлкөнүн Түштүк-чыгыш зор бөлүгүн Нуби–Араб калканынын капталы ээлейт. Анда Чыгыш чөлү тектон. көтөрүлүүсү, Нил синеклизасы, Нуби антеклизасы, Түндүк-батыш бөлүгүндө Ливия-Синай перикратон ийилүү зонасы, түрдүү багыттагы тектон. жаракалар жайгашкан. Кызыл деңиз, Суэц жана Акаба булуңдары грабендерин чектеп турган жаракалар Чыгыш Африка жаракалар системасына кирет. Платформанын калканында темир, цинк, коргошун, калай, молибден, хром, никель, берилий, тантал, ниобий, алтын, платформанын жабындысын түзгөн чөкмө тектерде фосфорит, темир, таш көмүр, марганец рудалары, ошондой эле гипс, кайнатма туз, курулуш материалдары, Суэц булуңунда нефть, газ кендери бар. 

Климаты негизинен чөлдүү болгондуктан, абанын температурасы сутка ичинде кескин өзгөрөт. Эң суук айы – январдын орточо температурасы түндүгүндө 11–12°С, түштүгүндө 15–16°С, эң жылуу айы – июлдуку түндүгүндө 25–26°С, түштүгүндө 30–34°С. Суткалык орточо температурасынын жылдык өлчөмү 7000–9000°С; мындай температуралык шарт (эгерде ным жетиштүү болсо) жылына бир нече түшүм алууга мүмкүндүк түзөт. Бирок өлкөнүн басымдуу бөлүгүндө жылына 100 ''мм''ге чейин гана жаан-чачын жаагандыктан, дыйканчылык сугатка муктаж. Жер Ортолук деңиздин жээк зонасында гана кыш мезгилинде жаан-чачындын өлчөмү 200–400 ''мм''ге жетет. Жаз мезгилине түштүктөн же Түштүк-батыштан (Сахарадан) кургак жана ысык – хамсин шамалы 50 күндөй өтө катуу согуп турат.

Өлкөнүн аймагы аркылуу туруктуу аккан дарыя жана калкты суу менен камсыз кылуучу негизги булак – ''Нил'' дарыясы. Ал Чыгыш Африка бөксө тоосунан башталып, Жер Ортолук деңизге куят; Нил дарыясынын суусунун жарымы Юсуф дарыя аркылуу Биркет-Карун көлүнө куят. Чатында аянты 24 миң ''км''2 болгон көп салалуу жана көлдүү дельтаны пайда кылат. Асуан плотинасы курулгандан кийин өлкөнүн түштүгүндө ири суу сактагыч (сыйымдыгы 164 млрд ''м''3) пайда болгон. Нилдин суусу жайдын аягы – күздө кирет; агымы негизинен плотиналар системасы аркылуу жөнгө салынып турат. Жер астындагы сууларга да бай, алар оазистерде кеңири пайдаланылат.

Климатынын өтө кургакчылдыгына байланыштуу топурак, өсүмдүктөрү начар өөрчүгөн. Маданий өсүмдүктөр ээлеген Нилдин өрөөнүнөн, анын дельтасынан жана оазистерден башка басымдуу бөлүгүндө өсүмдүктөр дээрлик жокко эсе. Начар өөрчүгөн скелеттүү топурактар, шор жерлер кездешет. Нил дарыясынын өрөөнүндөгү жана дельтасындагы топурак кыртышы өтө баалуу, ал байыркы жана азыркы аллювий тектеринде калыптанып, суу ташкындаганда сиңимдүү заттар менен толукталат; бирок дыйканчылыгы сугаруунун алаптык системасына туруктуу өтүүсүнө байланыштуу минералдык жер семирткичке дайыма муктаж. Чөл жана жарым чөлдөрдө дан өсүмдүктөрүнүн жана ксерофит бадалдарынын айрым түрлөрү кездешет.

Египеттин аймагы табиятынын өзгөчөлүктөрү боюнча төмөнкү физико-географиялык райондорго бөлүнөт: Нил өрөөнү – сугарылма маданий ландшафттуу регион. Нилдин дельтасында ирригациянын негизинде түзүлгөн маданий ландшафт көлдөр жана айрым саздак жерлер менен айкалышат. Ливия чөлү – көчмө кумдар пайда кылган рельефтин формасына жараша калыптанган чөлдүү ландшафт. Араб чөлү жана Нуби чөлүнүн түндүгү – плато жана дөңсөөлөрдүн тилмеленген жерлериндеги таштуу жана шагылдуу чөлдөр. Жер Ортолук деңиз жээктери – жер ортолук деңиздик табияттын айрым элементтери мүнөздүү жана маданий ландшафтка көбүрөөк айландырылган түздүктүү аймак. Синай жарым аралы – Суэц каналы жана Кызыл деңиздин Акаба булуңу менен чектешкен, мезгил-мезгили менен агым пайда болуучу сайлар (уэддер) жана аларды бойлой өскөн суйдаң өсүмдүктөр мүнөздүү жарым чөлдүү аймак.

== Мамлекеттик түзүлүшү ==
Египет – унитардык республика. Конституциясы 1971-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекеттин жана аткаруу бийлигинин башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлиги Элдик жыйынга жана Консультациялык кеңешке таандык. Аткаруу бийлиги премьер-министр башында турган өкмөт (министрлер совети) тарабынан да ишке ашырылат. Бийликтин президентке жана өкмөткө да көз каранды эмес жалгыз бутагы – сот тутуму.

Египетке көп партиялуу система мүнөздүү. Негизги саясий партиялары: Улуттук демократиялык партия, Социалисттик эмгек партиясы, Либералдык-социалисттик партия жана башкалар.
== Калкы ==
Негизги калкы (94%; 2005) [[египеттиктер|мисирдиктер]] (арабдар). Алар негизинен Нил дарыясынын өрөөнүндө жана анын дельтасында, Суэц каналын жээктей, оазистерде отурукташкан. Асуандан жогору, Нил өрөөнүндө – нубиялыктар, Кызыл деңиздин жээгиндеги чөлдөрдө көчмөн бедуиндер жана [[беджа (эл)|беджалар]], Сива оазисинде – [[берберлер]] ([[сива (бербер эли)|сива]]), шаарларда, ошондой эле европалыктар менен азиялыктар (армяндар, сириялыктар, гректер, черкестер, албандар, италяндар, француздар, англистер жана башка) жашайт. 1960-жылдары төрөлүүнү чектөө боюнча мамлекеттик программа түзүлгөн. Натыйжада 1960-жылдардан 1990-жылдарга чейин төрөлүү 1000 адамга 46дан 28ге чейин, ал эми өлүм-житим 20дан 8,5ке чейин кыскарган. 1990-жылдарда калктын табигый өсүүсүнүн жылдык орточо температурасы 2% болсо, 2006-ж. 1,8%ти түзгөн. Калктын курактык структурасында эмгекке жарамдуу курактылар (15–64 жаштагылар) басымдуу – 62,9%, 15 жашка чейинки өспүрүмдөр – 32,6%, 65тен ашкандар – 4,5%. Калкынын жашынын күтүлгөн орточо узактыгы 71,3 жыл (эркектериники 68,8, аялдарыныкы 73,9 жыл). Шаар калкы 43,9%. Калкынын орточо жыштыгы: 1 ''км''2 жерге 73 адам. Экономикалык активдүү калктын 58%и тейлөө чөйрөсүндө, 28%и айыл чарбасында, 14%и өнөр жайында иштейт. Мамлекеттик дини – ислам. Ири шаарлары: Каир (калкынын саны 7,9 млн; 2007), Александрия (3,9 млн), Эль-Гиза (2,5 млн), Шубра-эль-Хейма (1,0 млн), Порт-Саид (555 миң), Суэц (0,6 млн) жана башкалар.

== Экономикасы ==
[[Файл:Zad-Cairo.jpg|thumb|250x250px|Каирдин борборунунун көрүнүшү]]
[[Файл:USS_America_(CV-66)_in_the_Suez_canal_1981.jpg|thumb|250x250px|[[Суэц каналы]]]]
Египет – агрардык-индустриялуу өлкө. 2006-ж. ИДПнин көлөмү 328,1 млрд АКШ долларын түзгөн (араб өлкөлөрүнүн ичинен Сауд Арабиясынан кийинки 2-орунда), анын ичинде өнөр жайынын үлүшү 35,5%, айыл чарбаныкы 14,7%, тейлөө чөйрөсүнүкү 49,8%. Аны киши башына бөлүштүргөндө 4200 доллардан туура келет. Валютанын кыйла бөлүгү экспорттон, анын ичинде негизинен нефть менен газдан (11,5 млрд доллар) жана эмгек мигранттары которгон акчадан түшөт.

Индустриялаштыруу процесси башталганга чейин, 1960-жылдары Египеттин экономикасында айыл чарба үстөмдүк кылган (азыр да айыл чарбасында эмгек ресурсунун 40%ке жакыны иштейт). 1970-жылдары негизги экспорттук продукция пахта болгон, кийин алдыга нефть чыккан.

Египеттин аймагынын 97%ке жакынын чөл ээлегендиктен, айыл чарба бир нече оазисте гана өнүккөн. Кайрак жерлери негизинен Жер Ортолук деңиз аймагындагы кууш тилкени гана түзөт. Айыл чарбага жарактуу жеринин жалпы аянты 3,3 млн ''га'' (өлкөнүн аймагынын 3,3%ин ээлейт), анын 97%и Нилдин өрөөнүн жана дельтасын ээлейт. Күрдүү аллювий топурагы жана инсоляциянын узактыгы түрдүү айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүүгө өтө ыңгайлуу шарт түзөт. Бирок, дренаж системасын түзүү анча жолго коюлбагандыктан, топурак кыртышын шор басуу проблемасы пайда болууда. Айыл чарбага жарактуу жерин киши башына бөлүштүргөндө (0,45 ''га''; 2007) дүйнөдө акыркы орунду ээлегени менен пахтага, күрүчкө, жашылчага, сүт продукциясына болгон ички муктаждыгын толук, канттын 80%ин, эттин 75%ин камсыз кылат. Айыл чарбанын негизги тармагы – сугат дыйканчылыгы (айыл чарба продукциясынын 75%тен ашыгын берет). Айыл чарбага жарактуу жердин 85%ке жакыны сугарылат (негизинен Нилдин суусу менен); ирригациялык каналдардын жалпы узундугу 33,2 миң ''км'' (2005). Экспортко чыгарылчу негизги айыл чарба өсүмдүгү – ичке булалуу пахта; аны даярдоо боюнча Египет дүйнөдө 1-орунда. Андан сырткары шалы, бал камыш, ошондой эле буудай, ак жүгөрү (сорго), жүгөрү, буурчак, шаар айланасында жашылча-жемиш, оазистерде курма пальмасы өстүрүлөт. Айыл чарба өндүрүшү өнүккөн негизги райондору: Нилдин дельтасы (айыл калкынын 60% эмгектенет; мында шалы, пахта, буурчак, жемиш, жашылча); Каирдин айланасы (негизинен жашылча); Ортоңку Египет (шалы, жүгөрү, ак жүгөрү, бал камыш, жашылча); Файюм оазиси (шалы, беде, жүгөрү, буурчак, ак жүгөрү, жашылча); Жогорку Е. (бал камыш, буудай, буурчак, беде, шалы). Жайыты тар болгондуктан, мал чарбасы анча өнүккөн эмес; негизинен уй, буйвол, эчки, кой, төө, жылкы, качыр жана башка асыралат. Жер Ортолук деңиздин жээк тилкесинен, көлдөрдөн жана Нилден балык кармалат (жылына 900 миң ''т'').

Өнөр жайынын негизги тармагы – нефть-газ өндүрүшү, ал ИДПнин 12%ин, товардык экспорттун 40%тен ашыгын түзөт. 2005-ж. суткасына 696 миң баррель нефть, 34,7 млрд ''м''3 газ өндүрүлгөн. Нефть Суэц каналы зонасынан, Синай жарым аралынан, батыштагы чөлдөн, газ Александрияга жакын, Нил дельтасынан, Ливия чөлүнөн казылып алынат. Электр-техника жана машина куруу өнөр жай ишканалары даяр тетиктерден муздаткыч, телевизор, жеңил жана жүк ташуучу автомобилдерди, автобус, трактор курап чыгарат. Цемент жана фосфат чыгаруу өнүккөн.

Отун-энергетикалык ресурсун жергиликтүү нефть, ошондой эле газ, гидроэлектр энергиясы (Асуандагы 2 ГЭС) түзөт. Нефть ажыратуучу ири завод (суткасына 140 миң баррелден ашык) Каирдин четинде курулган, ошондой эле ири заводдор Александрия, Суэц, Асьют, Танта шаарында бар. Газ Жер Ортолук деңиздин шельфинен, Нилдин дельтасынан, Ливия чөлүнөн алынат. Өндүрүлгөн газдын басымдуу бөлүгү (энергетикалык сектордун 60%и) өлкө ичинде пайдаланылат. 2003-жылдан Эль-Ариш – Таба – Акаба (Иордания); Эль-Ариш – Таба – 248 ''км'', Таба – Акаба – 16 ''км'') газ куурлары иштейт. Египет өз ресурс­тарынын эсебинен электр энергиясына болгон муктаждыгын толук камсыз кылат. 2005-ж. 95,1 млрд кВт/саат электр энергиясы өндүрүлгөн; анын 1 млрд кВт/сааты экспортко чыгарылат (2001-жылдан). Электр-энергиясынын 79%и ЖЭСке, 21%и ГЭСке туура келет. Каирден түштүктө – Эль-Курайматта гелиостанция, Хургадада (Эль-Гурдака) шамал электр курулмасы иштейт.

Кара металлургия өнөр жай жергиликтүү сырьёнун (Эль-Гедида темир кенташынын) негизинде иштейт (жылына 3 млн ''т''). Ири металлургия комбинаты (жылына 4,4 млн ''т'' болот өндүрөт), кокс-химия заводду, ошондой эле Суэцте, Александрияда, Садат-Ситиде заводдор иштейт. Түстүү металлургиянын негизги продукциясы алюминий (жылына 250 миң ''т''га жакын алюминий өндүрөт). Химия өнөр жайы негизинен кальцийленген сода (Александрияда), натрий сульфаты, минералдык жер семирткич (азот, фосфор жер семирткичтерин) чыгарат. Нефть-химия комплекстери Эль-Амирияда (Александрияга жакын), Эль-Файюмда курулган. Машина куруу өнөр жайында металл кесүүчү станок, темир жол вагонун, трактор чыгарып, автомобиль жана авиа чогултуучу ишканалары иштейт. Тиричилик техникаларын (муздаткыч, теле- жана радиоаппаратура жана башка) чыгаруучу ишканалары, кеме куруу верфи (Порт-Саидде) бар. Аскер өнөр жайынын да мааниси зор (курал, ракета, сооттолгон танк техникасын чыгарат). Текстиль өнөр жай эзелтен өнүккөн (кебез, жүн, жибек, синтетика кездемелери жана башка). Тамак-аш өнөр жайынын маанилүү тармактары – ун, май, эт-сүт, кант, алкоголь ичимдиктерин, суусундук чыгарат.

Тейлөө чөйрөсү да өнүккөн. Негизги кирешени эл аралык туризм (2006-ж. 6,5 млрд долларды түзгөн), Суэц каналы аркылуу өткөн чет өлкөлөрдүн кемелеринен алынган акы (пошлина) берет (3,9 млрд доллар; каналдын өткөрүмдүүлүгү 18,4 миң кеме). 2006-ж. 8,7 млн турист (негизинен Европадан) келген. Туристтик бизнесте 1,6 млн адам алектенет; 170 миң орундуу 1200дөн ашык мейманкана иштейт. Рекреациянын негизин ыңгайлуу табият-климаттык ресурстары (негизги курорттору Кызыл жана Жер Ортолук деңиздердин жээктеринде жайгашкан) жана ар кайсы замандын маданий, тарыхый эстеликтери түзөт; туризмдин экол., ишкердик, спорттук жана башка түрлөрү, дейвинг өнүгүүдө. Египеттин кредиттик мекемелер системасы 54 банктан туруп, ал өз ичине Египеттин Борбордук банкын, 27 коммерциялык банкты (4 мамлекеттик, 23 инвестициялык) камтыйт. Өлкөдөгү эң ири Каир-Александрия фонд биржасы иштейт (операциясынын көлөмү – 40 млрд Египет фунту).
&lt;br/&gt;Ички жүгү автомобиль (узундугу 92,4 миң ''км'') жана темир жол (5,7 миң ''км''), ошондой эле дарыя (Нилдеги магистралдык каналдар боюнча 3 миң ''км'') транспорттору аркылуу ташылат. Деңиз соода флотунун тоннажы – 987,5 миң регстрдик брутто-тонна же 1467,1 миң ''т'' дедвейт. Башкы порттору: Александрия, Эд-Дихейла, Думьят, Порт-Саид, Суэц, жана башка Каир, Луксор, Хургада, Шарм-эш-Шейх ш-нда эл аралык аэропорттор бар.

Экспортко нефть жана нефть продуктулары, газ, пахта, кебез-кездеме жибин, азык-түлүк жана өнөр жай товарларын чыгарып, сырттан машина жана анын тетиктерин, азык-түлүк, цемент, металл, жыгач жана башка сатып алат. Негизги сырткы соода шериктери: АКШ, Франция, Германия, Япония, Италия, Испания, Сирия, Сауд Арабиясы, Кытай.

== Маданияты ==
[[Файл:Wikimedia_2016_-14.jpg|left|thumb|250x250px|Каир музейи]]
Биздин замандын 1-кылымында Александрия эллин маданиятынын чордону болуп турган. Илим иши Александрия академиясына, Александрия мусейонуна (маданият борбору) топтолгон. Астрономия, математика, статика сыяктуу тармактар өз бетинче бөлүнүп чыккан. 10-кылымдын аягы – 11-кылымдын башында мисирдиктер Азия, Африкага саякат жасап, ал өлкөлөрдү сыпаттап жазып чыгышкан. 11-кылымдын башында Каирде «Дар-аль-Улюм» («Билим үйү») деген илим борбору иштеген. 1004-ж. обсерватория курулуп, астрологиялык таблицалар түзүлгөн. Медицина, химия илимдери өнүккөн. 13–14-кылымда Европа жана Инди океанынын өлкөлөрү менен экономикалык байланыштын өсүшүнөн географиялык изилдөө иштери улантылган. 15–18-кылымда илимде өнүгүү болбой калган.

19-кылымдын жарымында жүргүзүлгөн Мухаммед Алинин экономикалык реформалары илимий изилдөө иштерин өркүндөтүүгө мүмкүндүк берген. Натыйжада агротехника, медицина кыйла өнүккөн; канал жана сугат курулуштарын куруу кулач жайган; жаштар чет өлкөлөргө билим алууга жиберилип, кадрлар даярдалган. Египет географиялык коому (1845), бактериологиялык лаборатория (1885), геологиялык кызмат (1898), дыйканчылык коому (1898) уюштурулган. 

20-кылымдын 1-жарымында илимий изилдөө иштери кеңейтилип, Астрономия жана геофизика институту (1903), Океанография жана Кызыл деңиз балыкчылык институту (1929), Тропик оорулар институту (1932) иш жүргүзө баштаган. 1939-ж. Улуттук изилдөө совети, 1941-ж. Египет Академиясы, 1951-ж. Өнөр жай жана хим. изилдөөлөр институту негизделген. Учурда өлкөдө 14 ЖОЖ, анын ичинде Каир, Айн-Шамс, Александрия, ошондой эле аль-Азхар мусулман университеттери, ошондой эле Каирдеги Америка, Немис жана Египет француз менчик университеттери жана башка бар. 700-миңден ашуун студенттер билим алышууда (2006). 
&lt;br/&gt;Египеттин билим берүү системасы өтө жогору борборлоштурулгандыгы менен айырмаланат. Ал үч баскычтан турат: базалык (Ат-таалимм аль-асаси), орто (Ат-таалимм ат-тамнауи) жана жогорку билим берүү (Ат-таалимм аль-гаммаи). 1981-жылдагы акысыз билим берүү жөнүндөгү мыйзамга ылайык, 6–14 жаштагы балдар базалык билим алуусу шарт. Ал эми диний билим берүү системасын Аль-Азхар ин-тунун Жогорку Кеңеши жетектейт. Кеңеш Билим берүү министрлигине баш ийбейт, бирок Египеттин премьер-министринин көзөмөлүндө турат. Бул мектептерде негизинен дин боюнча, ошондой эле башка предметтер да окутулат. Билим алып жаткан балдар жана кыздар бөлөк окушат. Алар окууну аяктаган соң, Аль-Азхар университетинен гана билимин уланта алышат. 2000-жылга карата мындай мектептерде билим алгандар жалпы окуучулардын 40%ин түзгөн. 
&lt;br/&gt;Египетте философия, тарых, юридика, тил илими жана башка илимдер орто кылымдардагы араб маданиятынын шарданында өнүккөн. 9–12-кылымда коомдук илимдер гүлдөгөн чегине жетсе, 12–16-кылымда алардын кедери кеткен мезгил болгон. 16–19-кылымда өнүгүп-өспөй бир орунда туруп калган. Египет историографиясы 9-кылымда жаралган. Бизге жеткен биринчи тарыхый эмгек – Абдаррахман ибн Абд аль-Хакамдын чыгармасы. Анда шаарлар менен эстеликтер сыпатталып жазылган. 14–15-кылымда энциклопедиялар даярдалган. Булардын Египет тарых илиминде жазма булак катары мааниси чоң. 19-кылымдын 2-жарымында тарыхты чыгарма (буга чейин тарыхый хроника, тарыхый өмүр баяндык жанр болгон) катары жаза башташкан. Авторлор тарыхтагы маанилүү окуялар аркылуу доорду жалпы көрсөтүүгө аракет жасашкан. Бул багыттагы тунгуч чыгарма – Халил Ахмед ар-Рагаб жазган «Мухамед Али пашанын тарыхы».

Орто кылымдагы араб грамматикасы менен лексикологиясы инди грамматикасы жана грек логикасынын таасиринде өнүккөн. Араб грамматикалык окуусун баштагандар – айтылуу «Аль-Китаб» («Китеп», 8-к.) трактатынын авторлору Халил жана анын шакирти Сибайхи. 20-кылымдын баш ченине араб адабий тили бардык тармактарда пайдаланыла баштаган. Египетте 300дөн ашуун ар кандай басма сөз каражаттары, анын ичинде күндө чыгуучу 17 гезит: «Аль-Ахрам» «Аль-Ахбар» «Аль-Гумхурия» жана башка жарык көрөт. Өлкөдө радиоуктуруу 1934-жылдан, телекөрсөтүү 1960-жылдан башталган. Бүгүнкү күндө Египет телекөрсөтүү жана радиоуктуруу кызматы – Ж. Чыгыш аймагынын ичинде өнүккөн тармактардын бири. 

Жаңы Египет адабияты араб өлкөлөрүнүн адабияты менен тыгыз байланышта, жалпы маданий мурастын негизинде түптөлгөн. 19-кылымдын башында калыптана баштаган. Адабият менен маданияттын жаңырышына Мухаммед Алинин реформалары менен алгачкы буржуазиялык агартуучулар – акын жана публицист Шихаб-ад-дин (1786–1857), «Ал-Вакаи аль-мисрия» аттуу туңгуч гезиттин редактору Рифаа ат-Тахтави (1801–93), Египет улуттук китепканасынын негиздөөчүсү Али Мубарак (1824–93) жана башка чыгармачылыгы чоң түрткү берген. 1870-ж. публицистика, поэзия өнүккөн. 1880-ж. Абдаллах Надым («Ата журт», «Арабдар»), Мустафа Камил («Андалусияны алуу») жана башка оригиналдуу драмалык чыгармаларды жаратышкан. Араб тарыхый романына ливандык эмигранттар Жиржи Зейдан («Качкын мамлюк», 1891), Фарах Антун («Жаңы Иерусалим же арабдардын Иерусалимди басып алышы», 1904) негиз салышкан. 20-кылымдын 1-жарымында 19-кылымдагы Батыш Европа жана орус классикалык адабиятын таануу, новелла, повесть, роман сыяктуу жаңы адабий жанрлардын калыптануу мезгили болгон. Поэзияда жаңылануу жүрүп, романтизм бекемделген. Прозада – реализм калыптанып, 1940–50-жылдары гүлдөгөн дооруна жеткен. Экинчи дүйнөлүк согуштан (1939–45) кийин карапайым адамдардын турмуш-тиричилигин, күрөшүн чагылдырган чыгармалар жаралган: Ибрахим Абд-аль Халимдин «Турмуш лаззаты» (1946) аңгеме жыйнагы, Абдаррахман аль-Шаркавинин «Жер» (1954), «Чоң көчөлөрдүн артында» (1958) романдары, Абдаррахман аль-Хамисинин «Канга боёлгон көйнөктөр» (1953), «Төгүлгөн кан кургабайт» (1956) аңгеме жыйнагы жана башка Республикасынын жарыяланышы (1953) акын-жазуучуларга жаңы чыгармачылык дем берген. Тауфик аль-Хаким («Назик колдор»), Юсуф Идрис («Күнөө»), Али Ахмед Баксир («Гоха мыгы»), Альфред Фараг («Фараондун кыйрашы») жана башка социалдык-саясий драмаларды жаратышкан. Ахмед Хашим аш-Шариф, Гамал ал-Гитани, Сулейман Файяд жана башка израилдик агрессорлорго каршы (1967) жана алар ээлеген жерлерди бошотуу үчүн күрөшкө үндөгөн чыгармаларды жазышкан. 1955-жылдан Египет жазуучулар лигасы, Жазуучулар союзу иштейт. Соналла Ибрагимдин (1937-ж. т.) ошол мезгилдеги режимди сындаган жана Яхья ат-Тахир Абдалланын айыл турмушун чагылдырган чыгармалары окурмандардын арасында азыркы күнгө чейин белгилүү. Египетте эле эмес, чет элге да атагы тараган Наджиб Макфуз 1988-ж. адабияттагы жетишкен ийгиликтери үчүн Нобель сыйлыгына татыктуу болгон. Ал 40тан ашык роман, пьесаларды жараткан. Макфуздун «Children oа еhe Alley» («Көчө балдары») аттуу романын бүгүнкү күнгө чейин чыгарууга тыюу салынган, бирок көпчүлүк окурмандар муну адилетсиз чечим деп эсептешет. Тевфик Хаким, Яхья Хакки жана Юсуф Идристин чыгармалары да окумдуу. Наваль аль-Саадави аттуу жазуучу айымдын чыгармалары чет элдиктердин арасында кадыр-баркка ээ.
&lt;br/&gt;Байыркы маданий эстеликтер неолит жана энеолит доорунда жаралган. А. Македонскийдин Мисирди жеңиши, байыркы Египет жана грек маданиятынын жакындашуусу Египет жеринде эллин маданиятынын таралышын шарттаган. 639-ж. арабдардын келиши менен ислам дини жайылып, араб маданияты түзүлө баштаган. 7–9-кылымда мечиттер көп салынган (мисалы, Фустатта Амр ибн аль-Ас мечити, 641–642), 9- жана 10–12-кылымда скульптуралар, оймо-чиймелер менен кооздолгон имараттар тургузулган. Каирде ибн Тулун (876–879), аль-Азхар (970–972), аль-Хаким (990–1013) мечиттери, Калаун султандар комплекси (1284–85), Хасан султан мечит-медресеси (1356–63), Мамлюктар мавзолейи (15–16-к.) жана башка курулган. 19–20-кылымда Египетте француз, италян, англиялык, бельгиялык архитектуралык имараттар, мисалы, Каирдеги аэропорт (1962, арх. С. Зайтун, М. Шавки), Александрияда «Палестина» мейманканасы (арх. Абл аль-Магид, Ш. Хосна), Ан-Насер пансионаты (арх. А. Лабиб Габр) жана башка пайда болгон. Байыркы Александрия китепканасы үчүн мурдагы эски имараттын ордуна салынган заманбап китепкана 2002-ж. пайдаланууга берилген. 
&lt;br/&gt;Египет сүрөт өнөрүнүн сакталып калган эстеликтери фатимиддик бийлик дооруна таандык; Фустаттагы мончо фрескасынын фрагменттери (Каирдеги Ислам искусство музейи, 10–11-к.), ташка, жыгачка, пил сөөгүнө түшүрүлгөн музыкант, бийчи, чабендестердин сүрөттөрү (Каирдеги Фатими ак сарайынын фриздери). Египет сүрөт өнөр мектебине негиз салгандар – Мухаммед Наги, Махмуд Саид, Ахмед Сабри. Өлкөнүн көрүнүктүү сүрөтчүлөрү катары Газбия Сери, Инджи Эфлатоун, Абдель Вахаб Морси, Адель эль-Сиви, Вахиб Нассер жана башкалардын ысымдары белгилүү. 

Мисирди арабдар басып алгандан кийин (7-к.) ыкчам ыргактуу ырлар, элдик профессионалдык музыканын салтындагы вокалдык аспаптык сюиталар – макамдар кеңири таралган. Орто кылымда Ибн аль Хайтан (11-к.), аль-Масаббахи (11-к.), А. Умайя (12-к.), Ибн Сана аль-Мульк, Алам-ад-дин Куайсар, Ан-Нувайри (14-к.), аль-Магрази (15-к.) өңдүү теориячылар жана аткаруучулар кеңири белгилүү болгон. 18-кылымдын аяк ченинде европ. музыканын таасириндеги менчик музыкалык мектептер, европалык үлгүдөгү аскердик оркестрлер пайда болгон. 19-кылымда Мухаммед аль-Кабани, лютнячы Ахмед аль-Лайти, флейтачы Амин Бузари, ырчылар Мустафа аль-Аггады, музыка таануучу Мухаммед Шихаб аль-Мульк жана башка музыканттар өлкөдө кеңири белгилүү болгон. 1869-ж. Каирде Опера театры (Африка континентиндеги туңгуч опера театры) ачылган. 1927-ж. Музыкалык коом, 1929-ж. Араб музыкалык институту, 1935-ж. Аялдар музыкалык институту ачылган. Элдик искусство ансамбли (1962-жылдан), Музыкалык академия, Жогорку балет институту (1966) жана башка көптөгөн музыкалык окуу жайлары бар. Ом Кольтумдун (1975-ж. дүйнөдөн кайткан) аткаруусундагы улуттук колориттеги музыканын мыкты үлгүсү катары саналган поэзия жана опереттанын негизинде түзүлгөн ырлар бүгүнкү күнгө чейин популярдуу. Абдель Халим аль-Хафез жана Мухаммед Адб аль-Ваххаб сыяктуу аткаруучулары да белгилүү. Египет музыкасында европа музыкасынын эле­менттери да кеңири тарай баштады, жаңыдан тарап жаткан бул агымдын аткаруучуларынын ичинен Ихеб Тавфлик, Мохаммед Фуад жана Хакимдин чыгармачылык чеберчиликтери артууда. Египет чыгыш бийлерин аткаруучулары менен белгилүү. Аймактарда аль-хатталя, аль-бамбутыйя, аль-каффафа жана курсак бийи деп аталган бийлер таралган. 19-кылымдан Египетте көчөдө жана ак сөөктөрдүн үйүндө бийлөөчү профессионал бийчилер болгон. 1958-ж. Каир балет мектеби ачылып, анын биринчи бүтүрүүчүлөрүнөн жана Москва хореография окуу жайын бүтүргөн мисирдик кыздардан 1967-ж. биринчи балет труппасы (Улуттук балет) түзүлгөн. 1988-ж. Каир опера үйү Опера жана балет театрына айландырылган. Каирде Заманбап бий театры иштейт. Эл аралык заманбап бий жана Улуттук бий фестивалдары өткөрүлүп турат.

19-кылымдын биринчи жарымында Египетте мухаббизиттердин – куйкум сөз чеберлеринин өнөрү кеңири тараган. Алар атайын аянттарда, базарларда өнөр көрсөтүп, элдин көңүлүн кушубак кылган. Наполеондун экспедициясы (1798–1801) Мисирди Европа маданияты менен тааныштырган. 19-кылымдын 70-жылдары профессионал театр түзүлгөн. 1930-ж. Араб театр институту ачылган. 1930-ж. Араб театр өнөрүн өнүктүрүү боюнча жогорку комитет, 1935-ж. мамлекеттик туңгуч Улуттук труппа, 1944-ж. Араб театр институту түзүлгөн. 1961-ж. Каирде «Аль-Гумхурия» театры ачылган. Мындан тышкары, Улуттук, Комедия, Дүйнөлүк театрлары бар. 1897-жылдан чет элдик режиссёр жана операторлор тарабынан чакан хроника, 1917-жылдан көркөм фильмдер тартыла баштаган. 1935-ж. Каирде «Миср» киностудиясы ачылган. 1930-жылдан белгилүү ырчы, композитор Абд аль-Ваххаб, Умм Кульсум катышкан музыкалык, 40-жылдардан патриоттук көркөм фильмдер тартылган. Египет кино өнөрүнүн жаңы үлгүсү катары Ю. Шахиндин «Жамиля» (1959), «Жер» (1968) «Нилдеги адамдар» (СССР менен бирдикте, 1970), А. Фахминин аткаруусундагы «Мумия» (1971) фильмдерин атаса болот. Мындан тышкары, Хенри Баракат, Мухаммед Хан, Салах Абу Сейф жана Атеф Эль-Тайиб аттуу кинорежиссёрлордун да тасмалары кеңири белгилүү.

== Булактар ==
* “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006.

{{Азия өлкөлөрү}}
{{Африка өлкөлөрү}}
[[Категория:Мамлекеттер арип боюнча]]
[[Категория:Мисир]]
[[Категория:Мисир тарыхы]]
[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]
[[Категория:Египет]]
[[Категория:Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө мамлекеттер]]
[[Категория:Африка өлкөлөрү]]
[[Категория:Азия өлкөлөрү]]</text>
      <sha1>dcrvcxam5uxb7g38zmsw3vs9l1gpfjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Судан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6699</id>
    <revision>
      <id>648459</id>
      <parentid>553954</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:18:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү|Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен)</comment>
      <origin>648459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8068" sha1="7fklterf9owt0rdgz33k9b821oky6jl" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 | Кыргызча аталышы = Судан Республикасы
 | Расмий аталышы =  [[араб тили|араб]]. جمهورية السودان
 | Кыскача аталышы = Судан
 | Мамлекеттик дини  = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
 | Желек = Flag of Sudan.svg
 | Герб = Emblem of Sudan.svg
 | гимндин аталышы = «Биз Аллахтын аскерлерибиз, ата журттун аскерлери!»
 | Аудио = Sudan.ogg
 |Башкаруу формасы = [[Президенттик республика]]
 |Картада = Sudan-new (orthographic projection) highlighted.svg
 |CoordScale = 1000000
 |Тили=[[араб тили|арабча]]
 |Эгемендүүлүк күнү = 1 январь 1956
 |Эгемендүүлүгүн алды = [[Бириккен Королдук|Уулубританиа]], [[Мисир]]
 |Борбор шаары= [[Хартум]]
 |Ири шаарлар = [[Хартум]], [[Омдурман]]
 |Башчыларынын милдеттери= 
 |Башчылары= Абдель-Фаттах аль-Бурхан
 |Аянты боюнча орду = 15чи
 |Аянты = 1 886 068 км2
 |Суу пайызы = 0
 |Калкы боюнча орду = 33чү
 |Калкы = 39 578 828
 |Калкты каттоо жылы = 
 |Калктын жыштыгы = 
 |Акча бирдиги = [[Судан фунту]], SDG
 |МОК = SUD
 |Этнохороним = [[судандык]]
 |Домени = [[.sd]]
 |Телефон коду = 249
 |Убакыт аралыгы = [[UTC+02:00|+02:00]]
 |Штрих коду =
 |Түшүнүктөр                               = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;[[commons:Sudan|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]&lt;/div&gt;
}}
'''Суда́н''' ({{lang-ar|السودان‎‎}}, {{lang-en|''Sudan''}}), толук аталышы — '''Судан Республикасы''' (араб. جمهورية السودان‎‎ (Джумхурийат ас-Судан), англ. ''Republic of Sudan'') — [[Африка]] континентиндеги мамлекет. Түндүктө [[Мисир]], түндүк-батышта [[Ливия]], батышта [[Чад]], түштүк-батышта [[Борбордук Африка Республикасы]], түштүктө [[Түштүк Судан]], түштүк-чыгышта [[Эритрея]] жана [[Эфиопия]] менен чектешет. Түндүк-чыгышында [[Кызыл деңиз|Кызыл деңиздин]] суулары менен жуулат. Борбору шаары – [[Хартум]]. Суданга жана Түштүк Суданга бөлүнгөнгө чейин территориясы боюнча эң чоң африкалык өлкө болгон (аянты 2530397 км2), азыр [[Конго Демократиялык Республикасы]] менен [[Алжир|Алжирден]] кийин үчүнчү орунда турат.

== Этимология ==
Судан аталышы Батыш Африкадан баштап Борбордук Африканын чыгышына чейин созулган Сахаранын түштүгүндөгү географиялык аймактын аталышы. Бул аталыш بلاد السودان (билад ась-судан) же «каралардын жери» деген араб сөзүнөн келип чыккан&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/place/western-Africa Britannica. Western Africa]&lt;/ref&gt;. Бул термин араб соодагерлери жана саякатчылары тарабынан ар кандай түпкүлүктүү кара африкалык териси кара адамдарын коомдоруна карата колдонулган&lt;ref&gt;[https://www.metmuseum.org/toah/hd/wsem/hd_wsem.htm The Empires of the Western Sudan]&lt;/ref&gt;.

== Тарых ==
Судандын аймагынан неолит дооруна таандык Хартум маданиятынын табылгалары табылган. Биздин заманга чейинки 4-3-миң жылдыктарда. д. Судандын түндүгүндө ошол кездеги Египеттин маданиятына жакын болгон маданият пайда болгон. Байыркы убакта азыркы Судандын (Нубия деп аталган) аймагынын олуттуу бөлүгүн байыркы египеттиктерге окшош семит-хамит жана кушит уруулары мекендеген. Биздин заманга чейинки 2-миң жылдыктан. д. Бул жерге түштүктөн келген негроиддер да көчүп келишкен. Азыркы нилоттордун ата-бабалары азыркы аймактын түштүгүндө жашашкан. Жергиликтүү тургундар Байыркы Египет менен соода кылып, ал тараптан жырткычтык чабуулдарга дуушар болушкан. 2-миң жылдыктын башында. д. бул жерден Керма мамлекети пайда болуп, кийин анын ордуна Куш падышалыгы келет. 4-кылымдын башында А. д. аймагынын көбү Аксумит падышачылыгынын бир бөлүгү болуп калды. Кийинки кылымдарда аймакта бир нече көз карандысыз падышалыктар пайда болгон. Борбору Пахорас болгон Нобатия штаты болжол менен 400-жылы түзүлгөн. Соба 4-кылымдан 16-кылымга чейин Алва (Алодия) штатынын борбору болгон. Эгемендүү падышалыктардын эң күчтүүсү биздин эранын 6-кылымында негизделген Мукурра христиан мамлекети. д., дээрлик 900 жылга созулган, XIV кылымга чейин аны Египет мамлюктары басып алган эмес. Дагы бир Алоа штатын (Алва) 1500-жылдары фунж эли басып алган. 16-18-кылымда азыркы Судандын аймагында айыл чарбасы, кол өнөрчүлүгү жана соодасы өнүккөн өз алдынча мамлекеттер болгон. Алардын эң негизгилери Сеннар султандыгы жана Дарфур султандыгы. Бирок 18-кылымдын орто ченинде алар өзүнчө феодалдык княздыктарга жана өз алдынча көчмөн урууларга бөлүнүп кетишкен.

== Калкы == 

Калктын жарымын судандык арабдар түзөт. Судандын түштүгүндө жашаган арабтар көпчүлүгү [[негроид расасы|негроид расасына]] кирет.&lt;br&gt;
Арабдардан тышкары башка көптөгөн этностор бар. Алардын ичинде [[беджа (эл)|беджа]], нубиялыктар, [[фор (эл)|фор]], [[масалит]], [[маба (эл)|маба]], [[загава (эл)|загава]], [[берта (эл)|берта]], [[тигре (эл)|тигре]], [[канури]], [[даго (эл)|даго]], [[амдангдар]], [[мабаан (эл)|мабаан]], [[кадугли-кронго]], [[бурун]]  ж.б.

== Булактар  ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер == 

{{Африка өлкөлөрү}}
[[Категория:Мамлекеттер арип боюнча]]
[[Категория:Судан| ]]
[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]</text>
      <sha1>7fklterf9owt0rdgz33k9b821oky6jl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марвази, Шараф аз-Заман Тахир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7156</id>
    <revision>
      <id>648491</id>
      <parentid>554048</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T05:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>648491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6693" sha1="pmdv9tdlltb7lh6yxxzdsnp3b3a85kw" xml:space="preserve">Шараф аз-Заман Тахир Марвази – 11-12-к. селжук султандарынын аксарайында кызмат кылган дарыгер, энциклопедиячы-илимпоз. 

== Чыгармачылыгы ==
Шараф аз-Заман Тахир Марвазинин өмүр баяны ж-дө маалымат жок. 

“Марвази” деген ысмына (ныспасына) караганда Мерв шаарында (азыркы [[Түркмөнстан|Түркмөнстандагы]] [[Мары шаары|Мары шаарында]])  туулса керек деп жоромолдонот. 

Ал [[Борбордук Азия|Борбордук Азиянын]] түштүк-батышында жана Ортоңку Чыгышта [[Селжуктар мамлекети|Селжуктар мамлекетинде]] аксарай дарыгери катары кызмат кылган.

Анын 1120-ж. араб тилинде жазылган “Табаиъ ал-хайаван” (“Айбанаттардын табигый касиеттери”) эмгеги бизге жеткен.

== Марвази жана кыргыздар ==
Бул “Табаиъ ал-хайаван” аттуу эмгекте орто кылымдардагы кыргыздар ж-дө да эскерилип, алар мусулман элдери м-н коңшу жашап калгандан баштап, маркумдун сөөгүн өрттөбөй, жерге көмө башташканы чагылдырылат. 

«Түрктөрдүн катарына хирхиздер да кошулат, жайкы чыгыш (Түндүк-чыгыш) менен түндүк аралыгында жашаган көп сандуу эл. Кимактар алардын түндүгүндө жашайт, ягма жана харлухтар – батышында, Куча менен Арк кышкы батыш (түштүк батыш) жана түштүгүндө (аларга жараша жайгашкан)». «Хирхиздерде өлгөндү өрттөө бар, алар «от тазартып, адал кылат» деп айтышат. Алардын салты мына ушундай болчу. Качан мусулмандарга коңшу жайгашкандан тарта өлгөндөрдү көмө башташты», - деп жазган ал-Марвази. 

Кыргыздардын мусулмандарга коңшу жашап калышы жана ата салтындагы өзгөрүүлөрдүн жүрүшү - илим үчүн эң маанилүү даректер. Анткени кыргыздардын Эне-Сай, Алтай, Түндүк-Батыш Монголиядан (Кыргыз-Нордон) Теңир-Тоонун чыгышына – тарыхый Чыгыш Түркстанга жер которушу, алардын этностук курамынын эле эмес, жалпы чөлкөмдүн этностук курамынын өзгөрүшүнө себеп болду.

Демек, кыргыздардын айрым бөлүктөрү тээ 11-кылымдын акыры – 12-кылымдын башында эле (монгол калайманынан жүз-жүз элүү жылдай мурда эле) мусулмандар менен коңшу болуп, четинен мусулман салтын кабыл ала баштаган.


== Адабият ==
* Ал-Марвази Шараф ал-Заман Тахир. Глава о  тюрках  из трактата  / Публ., пер. и введ. А. Храковского // Труды сектора Востоковедения АН КазССР. 1959. – Алма-Ата, 1959. - Т. 1.  &lt;br&gt;

* Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1990. – 288 бет. – Рецензент: тарых илиминин доктору Өмүркул Караев. -   ISBN 5-89750-028-2. &lt;br&gt; 

* Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (VII к. башы — XVIII к. аягы): Экинчи бөлүк: Орто мектептин 7-классы үчүн окуу китеби / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, Ө.Караев. — Бишкек: «Кыргызстан» басма үйү, 1998. — 128 б. &lt;br&gt;

* Чоротегин Т., Молдокасымов К.  Кыргыздардын жана Кыргызстандын кыскача тарыхы: (Байыркы замандан тартып бүгүнкү күнгө чейин): Тарыхты окуп үйрөнүүчүлөр үчүн. – Бишкек, 2000. – (Краткая история кыргызов и Кыргызстана. На кыргызском языке). (ISBN 9967-00-001-5). – 160 стр. &lt;br&gt;

* Заходер Б.Н. Каспийский свод сведений о Восточной Европе. T.II. Булгары, ма­дьяры; народы Севера, печенеги, русы, славяне. - М.: Наука, 1967. - С.35, 36, 39, 63.).  &lt;br&gt;

== Интернеттеги шилтеме ==
* http://www.kyrgyz.ru/?page=65 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141221203604/http://www.kyrgyz.ru/?page=65 |date=2014-12-21 }} &lt;br&gt;
* http://www.azattyk.org/articleprintview/1215462.html{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* https://web.archive.org/web/20100618150756/http://www.magnabulgaria.narod.ru/IST/12/Marv.htm &lt;br&gt;

* http://www.kyrgyz.ru/?page=186 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229030044/http://www.kyrgyz.ru/?page=186 |date=2012-02-29 }} &lt;br&gt;

* http://www.welcome.kg/ru/history/en/kgz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611170449/http://www.welcome.kg/ru/history/en/kgz/ |date=2012-06-11 }} &lt;br&gt;

[[Категория:1120-жыл]]
[[Категория:Чыгыш таануу]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Тарыхчылар]]
[[Категория:Булак таануу]]
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Ооганстан]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:Түркология]]
[[Категория:Түркмөнстан]]</text>
      <sha1>pmdv9tdlltb7lh6yxxzdsnp3b3a85kw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7621</id>
    <revision>
      <id>648464</id>
      <parentid>554413</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү|Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен)</comment>
      <origin>648464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29011" sha1="l5zxzm3w4az9g29p4zpavgu60ao1ksl" xml:space="preserve">'''Ирак''', '''Ирак Республикасы''' (АльЖумхурия аль-Иракия) – Түштүк-Батыш Азиядагы мамлекет, Месопотамияда. Түндүгүнөн [[Түркия]], чыгышынан [[Иран]], батышынан Иордания жана [[Сирия]], түштүгүнөн жана түштүк-батышынан [[Сауд Арабиясы]], түштүк-чыгышынан [[Кувейт]], батышынан [[Иордания]] менен чектешет; түштүк-чыгышын Перс булуңу чулгайт. 
== Негизги маалымат ==
Аянты 435 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;; Ирактын курамына Ирак менен Сауд Арабиясынын ортосундагы бейтарап аймактын 3,5 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жери кирет. Калкы 34,8 млн (2008). Борбору [[Багдад]]. Расмий тили араб жана күрд тилдери. Акча бирдиги Ирак динары. Административдик-аймактык жактан 18 мухафазага бөлүнөт. Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007) Ирак БУУнун (1945), ЭВФтин (1945), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1945), Нефть экспорттоочу өлкөлөр уюмунун (ОПЕК; 1960), Араб өлкөлөрү лигасынын (1945); Ислам конференциясы уюмунун (1975) мүчөсү.
[[Файл:Iraq (orthographic).svg | thumb | 220x124px | right]]

== Мамлекеттик түзүлүшү ==
[[Файл:Flag of Iraq.svg|thumb]]
Ирак – федерациялык мамлекет. Башкаруу формасы парламенттик республика. Конституциясы 2005-ж. Кабыл алынган. Мамлекет башчысы президент (4 жылдык мөөнөткө парламенттин төмөнкү палатасы тарабынан шайланат). Мыйзам чыгаруу бийлиги эки палаталуу парламентке (Өкүлдөр кеңеши жана Кеңештер союзу) таандык. Мыйзам чыгаруу бийлиги премьер-министр башында турган Министрлер кеңеши тарабынан ишке ашырылат. Жергиликтүү башкарууну мухафазаларда губернаторлор жүргүзөт. Сот системасы адат, диний (шарият) жана атайын (революциялык) соттордон турат. Конституциясы исламды мамлекеттин расмий дини жана мыйзамдуулуктун негизги булагы катары жарыялаган. Конституция боюнча исламдын негизги нормаларына каршы келген бир да мыйзам кабыл алынбайт. Саясий партиялары: Ирак Ислам революциясынын жогорку кеңеши, «Ислам чакырыгы» («Даава»), Араб социалдык кайра жаралуу партиясы, Ирак коммунисттик партиясы, Күрдстан демократиялык партиясы жана башкалар

== Табияты ==
Өлкөнүн басымдуу бөлүгүн [[Месопотамия ойдуңу]] ээлейт. Түндүк-батышында Жезире платосу, батышында Сирия чөлүнүн анча бийик эмес бөксө тоосу жайгашкан. Түндүгүндө жана түндүк-чыгышында Армян, [[Иран тайпак тоосу|Иран тайпак тоолорунун]] (бийиктиги 3598 мге чейин, Иран менен чектешкен жерде) тармактары жатат. Климаты түндүк бөлүгүндө субтропиктик континенттик. Мосулда январдын орто температурасы 7°С, июлдуку 34°С, түштүгүндө жайкысын 50°Сге чейин ысыйт. Өлкөнүн түштүк бөлүгүндө тропиктик континенттик; январдын орто температурасы 12°С, августтуку 34°С, эң ысыганда 48°Сге чейин ([[Басра|Басрада]]) жетет. Жылдык жаан-чачыны тоолуу аймагында 500-1500 мм, түштүк-чыгышында 50-150 мм. Жаан-чачындын басымдуу бөлүгү декабрдан апрелге чейин жаайт. Өлкөнүн түштүгүндө чаңдуу бороон болуп турат. Негизги дарыялары: Евфрат менен Тигр (төмөнкү агымдарында кошулуп Шатт-эль-Араб дарыясын түзөт). Өлкөнүн чөлдүү жерлеринде вади (мезгил-мезгили менен суу аккан нуктар) көп. Жарым чөл жана талаа, түштүгү менен батышында чөл өсүмдүктөрү басымдуу. Дарыя бойлорунда галерея токою, курма пальмасы өсөт. Токой Ирактын аймагынын 20% ин ээлейт. Ирак кен байлыктарга бай; андан ичкери нефтинин, газдын, битумдун жана асфальттын запасы мол. Нефтинин ири запастары Киркук менен Ханакиндин тегерегинде, Басранын түштүгүндө, Мосулга жакын жайгашкан.

Күрөң [[көмүр]] (Киркук, Заху айланасында, Хамрин тоосунда), [[кайнатма туз]] (Багдадга жакын), [[темир]] (Сулайман тоосунда), [[жез]], [[күкүрт]], [[битум]] ([[Мосул|Мосулга]] жакын), курулуш материалдарынын ([[мрамор]], [[Акиташ теги|акиташ]], кварцтуу кум, [[доломит]], [[гипс]], [[чопо]] жана башкалар) кендери арбын. Ошондой эле күмүш, коргошун, цинк, хром, марганец, урандын кендери да табылган. [[Месопотамия|Месопотамиянын]] суу-саздак ландшафты ирак камыш короолулары жана бадалча таркылдагы (Ирак эндемиги) уялоочу, ошондой эле сууда сүзүүчү көптөгөн сейрек учуроочу куштар кыштоочу дүйнөдөгү жалгыз аймак. Орнитофаунанын курамына куштардын 400гө жакын түрү кирет, анын 170тен ашык түрү уялоочу куштар. Алардын көбү 20-кылымдын ортосунда жерди кургатуу иш-чараларынан, ошондой эле согуштан жапа тарткан. Итагы коргоого алынган 8 аймак 541 га жерди ээлейт. Орнитофаунанын өтө ар түрдүүлүгүн коргоодо Месопотамиянын ландшафтынын баалуулугун эске алып, Куштарды коргоо боюнча эл аралык союз Ирактын аймагында эл аралык маанидеги 42 негизги орнитол. аймакты белгилеген.

== Калкы ==
Ирактын калкынын басымдуу бөлүгүн (71,3%) араб-ирандыктар түзөт. Өлкөнүн түндүк-чыгышында күрддөр (14%тейи), түндүгүндө езиддер (2%), ассириялыктар (1,2%) жашайт, өлкө калкынын 5,3%и азербайжандар; ошондой эле египеттик арабдар, палестиналыктар, фарстар, түркмөндөр жана башкалар жашайт. Мамлекеттик дини ислам (калктын 97%и). Калктын табигый өсүүсү 2,6% (2007); төрөлүү (1000 адамга 31,4 бала туура келет) өлүм-житимден (5,3) дээрлик 6 эсе ашык. 15ке чейинки балдар калктын 39,4%ин, эмгекке жарамдуу курактагылар (15-64) 57,6%ин, 65 жаштан ашкандар 3%ин түзөт. Өмүрдүн күтүлгөн орто узундугу 69,3 (эркектердики 68, аялдардыкы 70,6). Орто жыштыгы: 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жерге 80,2 адам туура келет; калктын көбү Тигр, Евфрат, Шаттэль-Араб дарыясынын өрөөндөрүндө жана тоо этектеринде отурукташкан. Шаар калкы 67% (2005). Ири шаарлары (2008): Багдад (калкы 6432 миң, шаар айланасы менен 10 634 миң), Мосул (2595 миң), Басра (1862 миң, шаар айланасы менен 3803 миң), Эрбиль (1628 миң), Сулеймания (1201 миң), Киркук (676 миң), Эн-Нажаф (615 миң).

== Тарыхы ==
Азыркы Ирак (Кош өзөн же Месопотамия) цивилизациянын эң эзелки очогунун бири. Байыркы убакта анда Шумер жана Аккад кул ээлик шаар-мамлекеттери, Вавилония, Ассирия жана башкалар пайда болгон. Биздин замандын 3-кылымынан Сасаниддерге, 7-кылымдан арабдарга караган. 16-кылымдан 1-дүйнөлүк согуш (1914-18) бүткөнчө Осмон империясынын карамагында болгон. 19-кылымдын аягы 20-кылымдын башында нефть табылгандыктан, өлкө мамлекеттер арасында талаш аймакка айланып, 1дүйнөлүк согуш учурунда аны англ. аскерлер басып алат. 1921-ж. Улуу Британияга көз каранды Ирак королдугу түзүлгөн. Иракта боштондук кыймылы күч алып, натыйжада 1930-ж. Ирак менен Улуу Британиянын ортосунда түзүлгөн келишим боюнча формалдуу түрдө болсо да, Ирак көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланат. Иш жүзүндө Улуу Британия өлкөдө стратегиялык, экономикалык жана маанилүү саясий өңүттөрүн сактап калат. 1958-ж. февралда Ирак Иордания менен Араб союзу федерациясын түзгөн, бирок 1958-ж. 14-июлда аскердик төңкөрүштөн соң, король өлтүрүлүп, монархия кулаган. Ошол эле жылдын 15-июлунда Ирак республика деп жарыяланып, англиялык согуштук базалар жоюлуп, социалдык-экономикалык реформалар жүргүзүлө баштаган. Өлкө бир нече ирет мамлекеттик төңкөрүштү башынан өткөргөн. 1979-жылдын аяк ченинде Иран менен мамилелердин курчушу, 1980-88-жылдардагы [[Иран-ирак согушу|Иран-Ирак согушунун]] чыгышына өбөлгө түзгөн. 1988-ж. эки өлкөнүн ортосунда тынчтык келишимине кол коюлган. 1990-ж. 28-августта Ирак Кувейтти өзүнүн 19-провинциясы деп жарыялап, күч менен басып алган. 1991-ж. январь-февралда АКШ жана анын союздаштары жүргүзгөн «Чөлдөгү бороон» операциясынын натыйжасында Ирак Кувейттен чыгарылган. Ушул эле жылы БУУнун чечими менен Иракка каршы соода-экономикалык санкция кабыл алынып, Иракка блокада жарыяланган. 2000-ж. [[Саддам Хусейн]] БУУ менен мамилесин бузуп, Ирактан эл аралык инспекторлорду чыгарып жиберген. 2003-ж. март айында АКШ менен Улуу Британия Иракка каршы согуштук аракеттерди жүргүзүп («Ирактын эркиндиги» операциясы), өлкөнүн аймагын борбор калаасы менен бирге ээлеп алган. Иракты башкаруу үчүн убактылуу коалициялык бийлик түзүлгөн. 2004-ж. бийликтин Ирактын Убактылуу өкмөтүнө формалдуу түрдө өткөрүп берилиши, Саддам Хусейндин өлүм жазасына тартылышы өлкөдө шиит, суннит жана күрддөрдүн ортосунда карама-каршылыктарды ого бетер күчөткөн.

== Чарбасы ==
Ирактын экономикасынын негизин нефть казып алуу жана аны иштетүү түзөт. Анын запасы боюнча (дүйнөлүк запастын 11%и) Сауд Арабиясынан кийинки 2-орунда. Нефть 1979-ж. эң көп (175 млн т) казылып алынган. Иран-Ирак согушу башталганга чейин нефтини экспорттоодон түшкөн киреше жылына 21-26 млрд долларга жеткен. 1958-жылдан кийин а[[грек тили|гр.]] реформа жүргүзүлүп (жер ээликтерге чек коюлган, калгандарын мамлекет сатып алган), банк, камсыздоо коомдору, ири өнөр жай жана соода ишканалары мамлекеттештирилип, мамлекеттик сектор түзүлгөн (андан ичкери Ирак улуттук нефть компаниясы, 1964). Ирактагы согуш жана 12 жылга созулган эл аралык санкция өлкөнүн социалдык-экономикалык инфраструктурасына өтө зор терс таасирин тийгизди. Өнөр жай дээрлик кыйраган, айыл чарба жана тейлөө чөйрөсү көп залал тарткан. 2006-ж. ИДП 50,7 млрд долларды түзгөн; аны киши башына бөлүштүргөндө 2,9 миң доллардан туура келет. ИДПдеги өнөр жайынын үлүшү 66,6%, тейлөө чөйрөсүнүкү 26,1% , айыл чарбаныкы 7,3% . Суткасына 2,13 млн баррель нефть казып алынат. Иштетилүүчү кендеринин негизгилери өлкөнүн түндүгүндө (Киркук, Мосул) жана түштүк-чыгышында (Эз-Зубайр, Эр-Румайла, Нафт-Хан аймактарында) жайгашкан. Нефть ажыратуучу 8 завод, нефть-химия өнөр жай ишканалары иштейт. 2006-ж. 1,75 млн м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; табигый газ, 34,6 млрд кВт-с электр энергиясы (анын 98%и ЖЭСтен) өндүрүлгөн. Цемент, машина куруу (андан ичкери аккумулятор, желдеткич, кондиционер, транспорт жабдуулары да бар), тамак-аш алкаголсуз ичимдиктер, кант жана башкалар), текстиль, булгаары, тамеки, кагаз өнөр жай тармактары өнүккөн; ошондой эле фосфорит, уран, күкүрт, таш, туз өндүрүлөт. Индустриялык ири объектилеринин көбү Багдад, Басра, Мосул шаарынын чегинде жайгашкан. Дыйканчылыкка жарамдуу жери өлкөнүн аймагынын 27%ке жакынын түзөт, анын &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;и сугатка муктаж. 1980-жылдарга карата азыктүлүккө болгон муктаждыгын өзү толук камсыз кылган; 1990-жылдардан баштап айыл чарба өндүрүшү туруктуу кыскара баштап, 21-кылымдын башталышынан өлкөнүн азык түлүккө болгон муктаждыгынын жарымына жакыны импорттон толукталат. Негизги айыл чарба өсүмдүктөрү: арпа, буудай, ошондой эле шалы, жүгөрү, гозо, таруу, ак жүгөрү, арпа өстүрүлөт. Жашылчачылык (томат, бадыраң, пияз, баклажан, бамия, ашкабак жана башкалар), бакчачылык (дарбыз, коон), бакчылык (цитрус өсүмдүктөрү, алма) жана жүзүмчүлүк өнүккөн. 1980-жылдарга чейин Ирак дүйнөгө курма экспорттоочу негизги өлкө болгон; курма пальмасы негизинен өлкөнүн түштүгүндө өстүрүлөт. Мал чарбасы негизинен тоолуу аймактарда жана батышындагы жарым чөлдөрдө өнүккөн; анда бодо мал, кой, эчки, буйвол, төө асыралат. Тейлөө чөйрөсүнө Борбордук банк, 7 мамлекеттик коммерциялык, 19 менчик жана 6 эл аралык банк, коопсуздуктун камсыз кылуу кызматы кирет. 2003-жылдан кийин туризм дээрлик жок болду. Майда чекене соода ыкчам өнүгүүдө. Ирактын транспорт тармагы согуштан улам өтө бузулган. Автомобиль жолунун жалпы узундугу 45,5 миң км (андан ичкери 38,8 миң кми асфальтталган, 1999); Негизги автомобиль жолдору: Иорданиянын чек арасы Багдад Басра жана Багдадды өлкөнүн бардык шаарлары менен туташтырган шоссе. Темир жолунун узундугу 2272 км (2006); негизги темир жолудору: Багдад-Басра-Умм-Каср, Багдад-Мосул-Сирия, Багдад-Эр-Рамади-Эль-Каим, ЭльКаим-Акшат, Киркук-Байжи-Эль-Хадита. 6 деңиз порту бар, алардын эң ирилери: Умм-Каср, Басра, Эз-Зубайр. Нефть куюучу 2 терминалы бар. Деңиз соода флотунун 13 кемеси бар. Ирактын аймагындагы Киркук (түндүгүндө) жана Эль-Румайла (түштүк-чыгышында) нефть промыселдеринен нефтини пайдалануучу жана иштетүүчү жерлерге, Перс булуңунун портторуна нефть куурлары жүргүзүлгөн. Нефть куурларынын жалпы узундугу 5,5 миң км, нефть продукту куурунуку 1,6 миң км, газ куурунуку 2,2 миң км (2006). Сауд Арабиясы, Түркия, Сирия жана Ливандын аймактары аркылуу өткөн куур менен Ирак нефтисин Кызыл жана Жер Ортолук деңиз портторуна жеткирип, сырткы рынокко чыгарууга болот. Ички суу жолдорунун узундугу 5279 м; Шатт-эль-Араб, Евфрат жана Тигр (Багдадга чейин) дарыясында кеме жүрөт. Басра жана Багдад шаарында эл аралык, Мосул, Киркук жана Эрбиль шаарында ири аэропорттор бар. Негизинен нефть, ошондой эле курма, булгаары сырьёлору, жүн экспорттолуп, сырттан азык-түлүк, отун, дары-дармек, өнөр жай товарларын алат. Негизги соода шериктери: АКШ, Сирия, Түркия, Италия, Иордания, Канада, Испания.

== Маданияты ==
Калктын 80%ке жакыны билимдүү. 1959-ж. милдеттүү башталгыч билим берүү жөнүндө мыйзам кабыл алынып, анда балабакчадан тартып, мектепти аяктаганга чейин мамлекет тарабынан акысыз билим алуу каралган. Окутуу араб тилинде, ал эми айрым түндүк аймактарында күрд тилинде жүргүзүлөт. Иракта алты университет (анын үчөө Багдадда, ошондой эле Басра, Мосул, Эрбиль шаарында), институттар, коллеждер, техникалык институттар бар. Аларда 70 миңдей студент билим алууда. Багдаддагы Ирак музейи сейрек кездешүүчү археологиялык коллекциялары менен белгилүү. Музейге таандык ири китепканасы менен ал археологиялык, тарыхый изилдөөлөр жүргүзүлө турган илимий борбор болуп эсептелет. Байыркы араб музейи, көркөм сүрөт, этнографиялык жана табият-тарых жана башкалар музейлери, бардык ири калааларында, айыл-кыштактарында китепканалар бар. Иракта 2005-ж. араб, күрд жана башкалар тилдерде 100дөй мезгилдүү басылмалар чыккан, андан ичкери кеңири белгилүү борбордук гезиттер: өкмөттүк гезит жумасына чыгуучу «Ас-Сабах», көз каранды эмес гезиттер «Аз-затур», «Аль-Фурат» жана башкалар, ошондой эле партиялардын, жарандык саясий уюмдардын гезиттери жарык көрөт. 1959-ж. Ирак маалымат агенттиги негизделген. Радио уктурууну 50дөн ашык радиостанция (2005) араб, күрд, ассирия жана түркмөн тилдеринде жүргүзөт. Телекөрсөтүү иши 1956-ж. башталган. 2005-ж. 23 телекөрсөтүү станциясы иштеп, берүүлөр араб, фарсы, түркмөн, ассирия тилдеринде жүзөгө ашырылган. Спутниктик жана кабелдик телекөрсөтүү өнүгүүдө. Багдад шаары араб маданияты менен илиминин очогу жана Халифаттын борбору болгондуктан, орто кылымдагы араб маданияты тез өнүккөн (кыскасы Араб маданияты). 19-20-кылымда адабият негизинен поэзия (Абд аль-Мухсин аль-Казими, 1865-1935; Жемаль Убейдадагы храмдын Имдугуд кушунун сүрөтү түшүрүлгөн жез рельефи. Биздин заманга чейинки 2600-2400-ж. ч. Британ музейи.
Спдкп аз-Захави, 1863-1936 жана башкалар) жаатында өнүккөн. 1920-30-жылдарда публицистика, анан көркөм проза (Махмуд Ахмед ас-Сайпд, Зу-н-Нун Айюбдун аңгемелери, Сафар аль-Халилинин повесттери) пайда болгон. 50-жылдардын ортосунда роман жанры калыптанат. Иракта ошондой эле күрд тилиндеги адабият да өнүгүүдө. Ирак аймагына искусство неолитте пайда боло баштап, биздин заманга чейинки 4-1 миң жылдыктарда биринен сала бири Шумер, Аккад, Вавплонпя, Ассирия мадты калыптанып, биздин заманга чейинки 1-кылымдан биздин замандын 3-к-нын башына чейин Парфпялыктардын көркөм маданий очоктору гүлдөсө, 4-кылымдан 7-кылымдын биринчи жарымына чейин Сасаниддер мезгилинде байыркы Ирак маданияты Месопотамия искусствосу менен бирдикте өнүккөн. Араб халифаты мезгилинде Ирак пслам искусствосунун маанилүү очокторунан болгон. Орто кылымдагы Ирак архитектурасына кумпалар, бпйпк порталдар, курулушта композициянын тактыгы, дубалга оюм-чийим салуу, кыш кыноо аркылуу кооздоо мүнөздүү. Багдад менен Түндүк И-та китеп миниатюрасы (12-13-к.) өнүккөн. Көркөм карапа, токуучулук, айнек жана металлдан кооз буюмдарды жасоо кеңири тараган. 20-кылымдан заманбап архитектура менен көркөм сүрөт өнөрү өнүгө баштаган. Ирактын музыкалык маданияты тегпнде араб цпвплпзацпясы менен тыгыз байланыштуу. Ирактын музыкалык мадты өлкөнүн араб жана араб эмес калкынын салттарын бириктирет. Заманбап Ирак музыкасы европалык музыканын үлгүлөрү менен айкалышкан. 2003-жылдан кийин көп музыкалык жамааттар ишмердигин токтоткон. Багдадда Улуттук симфониялык оркестр (1948-жылдан Багдад филармониялык оркестри, 1959-жылдан азыркы аталышында) иштейт. 5-6-кылымдан кыдырып оюн көрсөтүүчү актёрлор болгон. 20-кылымдын 20-жылдарынын аяк ченинде алгачкы театр коллективдери, 20-кылымдын ортосунда Багдадда профессионал труппалар пайда болгон. 1952-ж. биринчи улуттук театр заманбап көркөм театр (1968-жылдан Улуттук театр) негпзделген. Бир нече театр бар. Кино өндүрүшү Иракта анчалык өнүккөн эмес, жылына бир гана толук метраждуу фильм коюлат. Көбүнесе египет, индия, америкалык, италиялык фильмдерди көрүшөт.

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

{{Азия өлкөлөрү}}

[[Категория:Ирак| ]]
[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]</text>
      <sha1>l5zxzm3w4az9g29p4zpavgu60ao1ksl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мухаммед ал-Хорезми</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8483</id>
    <revision>
      <id>648498</id>
      <parentid>527659</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T09:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>648498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22955" sha1="cf5zi2dk8isk6b6hlpo6ec8da3qjxwc" xml:space="preserve">{{Персона
 |ысымы                = Мухаммед Ал-Хорезми
 |нукура ысымы         = {{lang-ar|محمد بن موسى الخوارزمي‎}}
 |сүрөт                =1983_CPA_5426.jpg
 |туурасы              = 250px
 |сүрөткө баяндама     = [[СССР|СССРде]] ал-Хорезминин мааракесине арналып 1983-жылы чыгарылган почта маркасы
 |төрөлгөндөгү аты     = Мухаммад ибн Муса {{Nobr|аль-Хорезми аль-Мажуси}}
 |ишмердүүлүк тармагы  = математик, астроном, географ, философ, котормочу, астролог, тарыхчы
 |туулган датасы       = 783
 |туулган жери         = [[Хива]]
 |жарандыгы            = 
 |улуту                = [[Хорезмидер|хорезми]]&lt;ref&gt;{{публикация|книга|заглавие=История Каракалпакской АССР: с древнейших времен до наших дней|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&amp;id=4ezUAAAAMAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=хорезмиец|издательство=Изд-во &quot;Фан&quot; Узбекской ССР|год=1986|страницы=42|страниц=364}}&lt;/ref&gt;
 |букаралык            = [[Файл:Black flag.svg|20x25px]] [[Аббасий халифаты]]
 |өлгөн датасы         = 850
 |өлгөн жери           = [[Багдад]]
 |дини                 = [[Ислам]] ([[Суниттер]])
 |атасы                = Муса аль-Хорезми
 |апасы                = 
 |күйөөсү              = 
 |жубайы               = 
 |балдары              = 
 |сыйлыктары           = 
 |сайт                 = 
 |уикиказына           = Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi
}}

'''Абу Абдуллах''' (же '''Абу Жафар''') '''Мухаммад ибн Муса аль-Хорезми''' ' ({{lang-ar|أبو عبد الله محمد بن موسی الخوارزمی}}; ок. [[783]], [[Хива]], [[Хорезм]] (азыркы. [[Өзбекстан]]) — [[850]], [[Багдад]] (азыркы. [[Ирак]], (болжол менен 783-850-жж.)) — “мусулмандык кайра жаралуу доорунда” жашаган даңазалуу борбордук азиялык математик, астроном жана географ, классикалык алгебраны негиздөөчү.

== Өмүр баяны==

Окумуштуу Абу Абдулла Мухаммед ибн Муса ал-Хорезми (ныспасы – ал-Хорезми, б.а. “Хорезмдик” خوارزمی‎) — Борбордук Азиянын батыш өңүрүндөгү Улуу Жибек Жолунуну таманындагы айтылуу Хорезм шаарында болжол менен 783-жылы туулган. 


Өмүрүнүн оодук бөлүгүн Багдад халифатынын ордо шаары Багдадда (азыркы Ирактын борбору) өткөргөн.

Халиф ал-Мамундун (813-833) бийликтеги жылдары ал-Хорезми Багдад шаарындагы “Даанышмандык Үйү” атыккан китепкананы жетектеген. 
Ошол доордо бул илимий академияга айланган жайда башка да окумуштуулар, маселен, азыркы Түркмөнстандагы Мары шаарынан чыккан Ахмед ибн Абдулла ал-Марвази (Хабаш ал-Хасиб), ошондой эле Фергана өрөөнүнөн чыккан Абу-л-Аббас Ахмед ал-Фергани иштеген. Алар менен чогуу Ибн Түрк, ал-Кинди ж.б. аалымдар илимий иликтөөлөр жүргүзгөнү маалым.

827-жылы ал-Хорезми Синжар түздүгүндө Жердин меридианынын даражасыныны (градусунун) узундугун ченөө иштерине катышкан. 
Багдад халифи ал-Васиктин (842-847) тушунда ал-Хорезми түндүктөгү хазарларга багытталган сапарды башкарганы айтылат.
Окумуштуу ал-Хорезми тууралуу эң соңку эскерүү 847-жылга таандык. 

== «Ал-жабр жана ал-мукабала» китеби ==

Борбордук азиялык чыгаан математик окумуштуу Абу Абдулла Мухаммед ибн Муса ал-Хорезми тээ 825-жылы арап тилинде «Китаб ал-жабр ва-л-мукабала» («Кошуу жана алуу тууралуу китеп») деген илимий эмгегин жазган. 

Анда алгебрага таандык эрежелер камтылгандыктан, бул китептин аталышынан («ал-жабр») кийинчерээк бүтүндөй бир математикалык илимий тармак «алгебра» деп аталып калган.
Бул окумуштуу байыркы индиялыктар ачкан «нөл» деген санды мусулман цивилизациясына тааныштыртган, мусулмандардан «нөл» түшүнүгү европалыктарга өткөн. Ал-Хорезми «нөлдү» арапча «ас-сыфр», б.а. «жок», «эчтеке» деп атаган, бул сөздөн улам европалыктарда «цифра» сөзү келип чыккан.

«Китаб ал-жабр ва-л-мукабала» («Кошуу жана алуу тууралуу китеп») чыгармасынын теориялык бөлүгүндө 1- жана 2-даражадагы теңдемелердин түрлөрү сыпатталып, жалпысынан алардын алты түрү көрсөтүлгөн. 
В теоретической части своего трактата ал-Хорезми даёт классификацию уравнений 1-й и 2-й степени и выделяет шесть их видов:

Квадраттар тамырга барабар (мисалы 5x2 = 10x);
Квадраттар санга барабар (мисалы 5x2 = 80);
Тамырлар санга барабар (мисалы 4x = 20);
Квадраттар менен тамырлар санга барабар (мисалы x2 + 10x = 39);
Квадраттар менен сандар тамырга барабар (мисалы x2 + 21 = 10x);
Тамырлар менен сандар квадратка барабар (мисалы 3x + 4 = x2).

Мындай түрдөштүрүү үчүн теңдеменин эки тарабында тең оң мүчөлөр болушу керектиги талап кылынат.

Охарактеризовав каждый вид уравнений и показав на примерах правила их решения, ал-Хорезми даёт геометрическое доказательство этих правил для трёх последних видов, когда решение не сводится к простому извлечению корня.
Теңдемелердин ар бир түрүнө мүнөэдөмө берип жана аларды мисал аркылуу тастыктап, ал-Хорезми өзү көрсөткөн алты түрдүн соңку үч түрү үчүн геометриялык далил да келтирет. Бул үч түрдүн жыйынтыгы жөнөкөй гана усул менен тамыр чыгаруу аркылуу алынбайт эмеспи. 

Квадраттык канондук түрлөрдү алуу үчүн ал-Хорезми эки аракетти киргизген. Алардын бирин “ал-жабр” деп атаган. Бул ыкма аркылуу бир бөлүктөгү терс мүчөнү башка бөлүккө которуп, эки бөлүктө тең оң мүчөнү алууга болот. 
Экинчи аракетти “ал-мукабала” деп атаган. Бул ыкма аркылуу теңдеменин эки бөлүгүндө тең мүчөлөрдүн ушул сыяктуу амалдары жүргүзүлгөн. 
Мындан тышкары, ал-Хорезми көптүк мүчөлөрдү көбөйтүүнүн эрежесин иштеп чыккан. 
Булардын баарын ал 40 тапшырманы аткаруу аркылуу көрсөтүп берген.
Мухаммед ал-Хорезминин алгебрага арналган чыгармасы математика илиминде өз алдынча алгебра тармагын өнүктүрүүгө башат болуп берди. Окумуштуунун ачылышын андан ары Ибн Түрк, Абу Камил, ал-Каражи сыяктуу окумуштуулар андан ары өркүндөтүшкөн. 
Мухаммед ал-Хорезминин дал ушул чыгармасы Батыш Европада алгебра илимин өнүктүрүүгө өзгөчө рол ойногон. Маселен, европалык математик, Пиза шаарынан чыккан Леонардо (13-кылым) ал-Хорезминин бул чыгармасынан чоң таасир алган. 

== Индиялык ондук санак системасы тууралуу эмгек ==

Мухаммед ал-Хорезминин индиялык ондук эсеп системасын сыпаттаган чыгармасы жалпы эле Аббасийлер халифатында жана башка мусулман мамлекеттеринин аймактарында “нөл” саны да камтылган индиялык ондук санак системасы тууралуу маалыматты кеңири жайылткан. 

Окумуштуунун бул эмгеги 12-кылымдын биринчи жарымында латынчага которулуп, Algoritmi de numero Indorum («Индиялык эсеп тууралуу алгоритмдер») деген наам менен Батыш жана Борбордук Европада кеңири белгилүү болгон. Бул эмгектин так аталышы «Ал-Хорезми индиялык ондук эсептөө системасы тууралуу» делип аңдалышы керек. Анын эмгегин пайдаланган Лейбниц “алгоритм” терминин илимге киргизген. 

Окумуштуу ал-Хорезми (латынча (Algorismus, Algorithmus) жазган бул математикалык чыгарма жалпы «мусулман кайра жаралуусунун» таасириндеги ири мейкиндикте, андан ары Батыш Европада кеңири таркалган.

== Жусуп Баласагуни жана алгебра ==

Азыркы Түндүк Кыргызстандагы Токмок шаарынын жанында жайгашкан тарыхый Баласагун шаарынан (анын орду – Бурана шаар чалдыбары катары маалым) чыккан окумуштуу, философ, акын жана насаатчы Жусуп Баласагын да өзүнүн 1069-70-жылы караханийлик орток түрк тилинде жазылган «Кут билим» («Кутадгу билиг») поэзиялык чыгармасында теңдеме чыгаруу зарылдыгы жана «алгебра» («ал-жабр») китеби тууралуу эскере кетет.

== Мухаммед ал-Хорезми жана география илими ==

Мухаммед ал-Хорезми жазган “Жердин сүрөтүнүн китеби” эмгеги – география илимине таандык арап тилиндеги алгачкы илимий эмгек болуп саналат. Бул эмгек кийинки мусулман географтарына жана география илимине чоң таасир тийгизген. 

== Мухаммед ал-Хорезми астрономия жана жыл санак тууралуу ==

Мухаммед ал-Хорезми математикалык астрономияны өнүктүрүүгө бараандуу салым кошкон. Ал тригонометриялык жана астрономиялык жадыбалдарды түзгөн.
Ал түзгөн “ал-Хорезминин жадыбалы” (“Зиж ал-Хорезми”) чыгармасы, чын-чынына келгенде, айтылуу индиялык окумуштуу Брахмагуптанын “Брахмагупхута-сиддханта” эмгегин кайра иштеп чыгып, кошумчалаган эмгек болгон. Бул эмгекке фарсы тилдүү жана арап тилдүү калктардын айрым илимий түшүнүктөрү да киргизилген. 
Маселен, планеталардын аталыштарын арап тилинде гана жазбастан, жадыбалда алардын фарсыча аталышы да берилген.
Бул чыгармага улай “Жөөттөрдүн доорун эсептөө тууралуу трактат” деген эмгекти да кошкон. 

Мухаммед ал-Хорезми “Тарыхый жадыбал китеби” деген эмгекти да жазганы башка библиографиялык маалыматтарда эскерилет, бирок анын бул чыгармасы сакталып жеткен эмес.

== Мухаммед ал-Хорезминин башка эмгектери ==

Мухаммед ал-Хорезминин калемине таандык башка эмгектердин арасында “Астролябияны (жылдыздын ордун ченөө аспабын) жасоо китеби”, “Күн сааты тууралуу китеп”, “Астролябияны колдонуу аракети тууралуу китеп” жана башка чыгармалар бар. Мухаммед ал-Хорезминин эмгектеринин биринде (834-жылы) алгебра геометриядан ажыратылып сыпатталган. 

== Эскерүүлөр==


Окумуштуулар Доналд Кнут жана Андрей Ершов көтөргөн демилгеге ылайык, 1979-жылы 16-22-октябрда СССР Илимдер академиясы жана Өзбекстан Илимдер академиясы Өзбекстандын Үргөнч шаарында эл аралык илимий жыйын өткөрүштү. “Заманбап математика илиминдеги жана арнын туундусундагы алгоритмдер” деп аталган бул жыйын “алгоритм” термининин келип чыгышынын 1100 жылдыгына багышталды.
Жыйын ачылган күнү Мухаммед ал-Хорезминин эстелиги орнотулчу жайга символдук таш коюу аземи өткөрүлдү. 

1983-жылы дүйнө коомчулугу ал-Хорезминин 1200 жылдык мааракесин белгиледи. Бир катар мааракелик жыйындар Өзбекстанда өткөрүлдү. 

Хива шаарында Мухаммед ал-Хорезминин эстелиги ачылды.
   
== Алгоритм ==
[[Алгоритм]] (арап тилинде эмгектер жазган борбордук азиялык окумуштуу ал-Хорезминин ысымынан) – тийешелүү математикалык жана башка тапшырмаларды толук чечүү үчүн тапшырма аткаруучунун аракеттеринин тартибин (ыраатын жана жолун) сыпаттаган эрежелердин (көрсөтмөлөрдүн) так жыйындысы. 

Мурда “алгоритмдин” маанисин ачууда “тартип” сөзүнүн ордуна “ыраат” деген сөз көбүрөөк колдонулчу, бирок компютерлерде параллел аткарылчу иш-аракеттер арбыган сайын иш-аракеттеги ыраат эле эмес, параллелдүүлүк да чагылдырылышы үчүн “тартип” сөзү көбүрөөк колдонулуп калды.

== ”Алгоритм” сөзүнүн теги ==

Орус жана кирилл жазмасындагы адабиятта “алгоритм” сөзү эски убакта “алгорифм” деген түрдө колдонулган (th тыбышы т эмес, ф түрүндө берилген). Кийинчерээк ал “алгоритм” болуп өзгөргөн. 

«[[Алгоритм]]» термининин аныктамасы тууралуу 20-кылымдын 30-50-жылдары Түринг, Пост, Чөрч, Н.Винер, А.А.Марков жана башка аалымдар өз жоромолдорун жазышкан. 

Жогоруда айтылгандай, «алгоритм» сөзү арапча «ал-» артикли менен «Хорезмдик» (Хорезми, б.а. خوارزمی‎) сөзүнүн жалгашуусунун натыйжасында пайда болгон «ал-Хорезми» ныспасынын орто кылымдардагы латынча берилишинен улам келип чыккан.

Абу Абдулла Мухаммед ибн Муса ал-Хорезминин латынчага Algoritmi деп берилген ныспасынан улам «алгоритм» сөзү келип чыкканын илимде кийинчерэээк гана аныкташты.

== Кыскача адабият тизмеси ==

=== Өзүнүн эмгектери (азыркы котормолор) ===

* ал-Хорезми Мухаммад. Математические трактаты. Ташкент: Фан, 1964. (2-е изд.: 1983) &lt;br /&gt;
* ал-Хорезми Мухаммад. Астрономические трактаты. Ташкент: Фан, 1983. &lt;br /&gt;

=== Ал тууралуу эмгектер ===

* Булгаков П. Г., Розенфельд Б. А., Ахмедов А. А. Мухаммад ал-Хорезми, ок. 783 — ок. 850. М.: Наука, 1983. &lt;br /&gt;
* Матвиевская Г. П. Учение о числе на средневековом Ближнем и Среднем Востоке. Ташкент: Фан, 1967. &lt;br /&gt;
* Мухаммад ибн Муса ал-Хорезми: К 1200-летию со дня рождения. М.: 1983. &lt;br /&gt;
* Розенфельд Б. А., Сергеева Н. Д. Об астрономических трактатах ал-Хорезми. Историко-астрономические исследования, 13, 1977, с. 201—218. &lt;br /&gt;
* Розенфельд Б. А. Астрономия стран Ислама. Историко-астрономические исследования, 17, 1984, с. 67-122. &lt;br /&gt;
* Юшкевич А. П. Арифметический трактат Мухаммеда бен Муса ал-Хорезми. Труды Института истории естествознания и техники, вып. 1, 1954, с. 85-127. &lt;br /&gt;
* Онлайн Энциклопедия Кругосвет &lt;br /&gt;
* Дональд Кнут. Искусство программирования, том 1. Основные алгоритмы (The Art of Computer Programming, vol.1. Fundamental Algorithms). – Москва, Изд-во Вильямс, 2006. – Издание 3-е. – 720 страниц. – ISBN 0-201-89683-4. &lt;br /&gt;

== Интернеттеги шилтемелер ==

* https://web.archive.org/web/20120512133412/http://elite-home.narod.ru/scien3.htm ал-Хорезми тууралуу &lt;br /&gt;

* http://platonanet.org.ua/load/knigi_po_filosofii/istorija_filosofii_arabskaja/mukhammad_ibn_musa_al_khorezmi_astronomicheskie_traktaty_perev_a_akhmedova/59-1-0-558 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101213063813/http://platonanet.org.ua/load/knigi_po_filosofii/istorija_filosofii_arabskaja/mukhammad_ibn_musa_al_khorezmi_astronomicheskie_traktaty_perev_a_akhmedova/59-1-0-558 |date=2010-12-13 }} ал-Хорезминин астрономиялык трактаттары&lt;br /&gt;
* [http://algolist.manual.ru Алгоритмы, методы, исходники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210813184358/http://algolist.manual.ru/ |date=2021-08-13 }} — алгоритм тууралуу 
* [http://rain.ifmo.ru/cat/view.php/ Дискреттик математика: Алгоритмдер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060704171110/http://rain.ifmo.ru/cat/view.php/ |date=2006-07-04 }} — алгоритм тууралуу 
* Юрий Лифшиц. Курс лекций [http://yury.name/internet.html Интернеттеги алгоритмдер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015062925/http://yury.name/internet.html |date=2008-10-15 }}
* [http://www.geometrictools.com Геометриялык алгоритмдер]
* [http://www.krugosvet.ru/articles/125/1012581/1012581a1.htm Алгоритм тууралуу] 
* [http://www.scholar.ru/catalog.php?topic_id=18 Алгоритмдер тууралуу]
* [http://e-maxx.ru/algo Алгоритмдер жыйнагы]

[[Категория:Так илимдер]]
[[Категория:Чыгыш таануу]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Географтар]]
[[Категория:Математиктер]]
[[Категория:Астрономдор]]
[[Категория:Өзбекстан]]
[[Категория:Окумуштуулар]]
[[Категория:IX кылым]]</text>
      <sha1>cf5zi2dk8isk6b6hlpo6ec8da3qjxwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыргызстан театрлары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11912</id>
    <revision>
      <id>648483</id>
      <parentid>640150</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T23:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>648483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88810" sha1="iupvnwvu662n2w8fuc6nihc0k3ztz12" xml:space="preserve">[[Файл:069337_587.jpg|thumb|Кыргыз опера жана балет театры.]]
'''Кыргыз театры'''  [[театровед|театр таануучу]], [[драматург]], [[театр]] жана [[кино]] [[режиссер|режиссеру]], [[кандидат культурологии|культурология кандидаты]] [[(PhD)]] [[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Жаныш Кулмамбетовдун]] монографиясы. 2017-жылы Бишкекте, &quot;Турар&quot; басмасында басылып чыккан. 600 бет.&lt;br&gt; Монография төрт бөлүмдөн турат:&lt;br&gt;
*Биринчи бөлүм: Кыргыздын эпикалык театры&lt;br&gt;
*Экинчи бөлүм:Тоталитардык доордогу кыргыз театры&lt;br&gt;
*Үчүнчү бөлүм:Эгемендүүлүк доорундагы кыргыз театры&lt;br&gt;
*Төртүнчү бөлүм:Мен билген театр&lt;br&gt;

== Тарыхы==
=== Улуу Ата мекендик согушка чейинки жылдар ===
[[Октябрь революциясы]]на чейин кыргыздарда профессионалдык [[театр]] болгон эмес, бирок таланттуу [[манасчы]]лар, [[комузчу]]лар, [[акын]]дар жана [[куудул]]дардын болушу театрдын түзүлүшүнө түрткү болгон.

[[1914]]-жылы [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] жетекчилиги астында [[Ош шаары]]нын [[Орус-тузем мектептери|орус-тузем мектеби]] мугалими [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] менен бирге [[театр]]алдык кружок негизделген.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Ош старейший театр республики отметил своё 95-летие&lt;/small&gt; |url=http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ |accessdate=2015-12-27 |archivedate=2015-10-01 |archiveurl=https://archive.today/20151001122051/http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ }}&lt;/ref&gt;. 

[[1918]]-жылы [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] жетекчилиги астында [[Ош уезди]]нын башка агартуу ишмерлери жана мугалимдери менен бирге [[Түркстан]] фронти Реввоенсоветине караштуу концерт бригадасын базасында [[Кыргызстан]]дын түштүгүндө биринчи жолу жергиликтүү мусулман элдерден түзүлгөн өз демилгеси менен иштөөчү театралдык кружок негизделген.
Театр труппасынын биринчи көркөм жетекчиси [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] [[Кыргызстан]]дын театралдык кыймылынын биринчи негиздөөчүсү жана уюштуруучусу болгон&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Они стояли у истоков&lt;/small&gt; |url=http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm |accessdate=2015-02-03 |archivedate=2015-02-03 |archiveurl=https://archive.is/20150203020116/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm }}&lt;/ref&gt;. [[1919]]-жылы кружок драма труппасы болуп калыптанды. Бул труппа [[Кыргызстан]] түштүгүндө театралдык көркөм өнөрун өнүктүрүүго гана эмес жана кесиптик музыкалык көркөм өнөрун өнүктүрүүго дагы кызмат кылды. Анткени труппанын репертуаринда спектакль коюдан тышкары, көптөгөн [[концерт]]тик программалар коюлду, ошондой эле спектаклдерди коштоогон элдик обондор үчүн музыкалык иштеп чыгуу жүргүзүлгөндүктан музыкант-профессионалдардын калыптанышы жолундо өзгөчө этабы болду.

Андан ары бул труппа [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]]н түзүү үчүн негиз болуп калды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Центразия Персоны&lt;/small&gt; |url=http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386103932 |access-date=2015-12-27 |archive-date=2018-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180131201103/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386103932 |dead-url=yes |accessdate=2015-12-27 |archivedate=2018-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180131201103/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386103932 }}&lt;/ref&gt; [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]] [[Борбордук Азия]]да [[Ташкент]] шаарындагы Хамза атындагы өзбек улуттук академиялык драма театрынан ([[1913]]-[[27 февраль]] [[1914]]-жылдары негизделген) кийинки экинчи байыркы профессионал театры болуп эсептелет&lt;ref&gt;[http://www.ozodlik.org/content/article/26717554.html &lt;small&gt;Ош театры өзунун 95 жылын майрамдады&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.osh.turmush.kg/ru/news:93883 &lt;small&gt;Ошский академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура 29 ноября отметит своё 95-летие&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ozodlik.org/content/article/26717554.html &lt;small&gt;Ош театры өзунун 95 жылын майрамдады&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;.

1926-жылы, музыкалуу-драмалык студия катары негизделген. Алгачкы жетекчиси - [[Еленин, Николай|Николай Еленин]].
Октябрь революциясынан кийин 1926-жылы кыргыз музыкалык драмалык студия болуп ачылып анда М. Токобаевдин «[http://Кайгылуу%20Какей Кайгылуу Какей]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}», К. [[Жантөшев]]дин «Алым менен Мария», «Карачач» спектаклдери  коюлган. 1930-жылы ал мамлекеттик театр  болуп түзүлгөн да, 1936-жылы [http://Кыргыз%20музыкалык%20драма%20театры Кыргыз музыкалык драма театры]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} жана филармония болуп бөлүнгөн.

1930-жылы Кыргыз мамлекеттик театры.Башкы режиссеру [[Куттубаев, Аманкул|Аманкул Куттубаев]].

1935-жылы Кыргыз мамлекеттик музыкалуу-драма театры (болочоктогу опера жана балет театрынын башталышы), Орус драм театры ачылып анын сахнасында биринчи [http://А.Яновскийдин А.Яновскийдин]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Борбор» спектакли коюлган. Театрдын негиздөөчүлөрү [http://А.%20Луначарский А. Луначарский]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} атындагы Москва мамлекеттик театр институтунун бүтүрүчүлөрү болгон. 1936-жылы Жаш көрүүчлөр театры.Уюштурган жана жетекчиси Отунчу [[Сарбагышев, Отунчу|Отунчу Сарбагышев]]. 1939-жылы театрга  Н.К.Крупскаянын аты берилген. Ушул эле жылы театрдын сахнасында К.Эшмамбетовдун «Сарынжи» пьесасы коюлган.&lt;br&gt;
1937-жылы  кыргыз драм театрынын алдында [http://Кыргыз%20опера%20жана%20балет%20театры Кыргыз опера жана балет театры]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ачылган. Кийин ага [http://композитор%20А.%20Малдыбаев композитор А. Малдыбаевдин]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} аты берилген. 1937-жылы сахнада биринчи жолу музыкалык-драмалык [http://«Алтын-Кыз»%20спектакли «Алтын-Кыз» спектакли]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} коюлган.&lt;br&gt;
1938-жылы «Ажал ордуна», 1939-жылы биринчи улуттук  «Айчүрөк» операсы коюлган. Аталган үч спектакль республиканын опера искусствосунун алтын фондуна киргизилип, классикага айланган. 1939-жылы [[Москва]]да өткөн кыргыз искусствосунун жана адабиятынын декадасында кыргыз театры [[Ленин ордени]] менен сыйланган.&lt;br&gt;
1940-жылы биринчи жолу «Анар» улуттук балети коюлган. 1958-жылы [http://Москвада Москвада]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} өткөн кыргыз адабият жана искусствосунун декадасында чоң ийгиликке жетишип, 1959-жылы ага [http://академиялык%20театр академиялык театр]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} наамы берилген. &lt;br&gt;
1941-жылы Жаш көрүүчлөр театры жоюлуп, ордуна Кыргыз мамлекеттик драма театры түзүлгөн. Башкы режиссеру [[Айдаркулов, Ажыгабыл|Ажыгабыл Айдаркулов]] кийин [[Сарбагышев, Отунчу|Отунчу Сарбагышев]].  

1942-жылы Кыргыз мамлектетик музыкалуу-драма театры Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театры болуп өзгөргөн.

1970-жылы  Кыргыз мамлекеттик драма театры &quot;академиялык&quot; деген статус алган.

=== Кыргыз жергесиндеги cоветтик агитациялык театрдын пайда болуш тарыхынан ===
([[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Жаныш Кулмамбетовдун]] ''[[“Кыргыз театры”|Кыргыз театры]]'' монографиясынан үзүндү)

1917-жылдагы Октябрь төңкөрүшүнө чейинки кыргыздын жалпы эле улуттук көркөм өнөрү менен маданиятын артта калган көрүнүш катары кароо, ошого ала-тоолук жумурай журтту ишендирүү советтик доордогу коммунисттик агитация менен пропаганданын башкы максаты болчу. 1958-жылы СССРдин борбору Москвада өткөн кыргыз искусствосу менен маданиятынын он күндүгүнөн (декада) соң москвалык театр менен адабияттын адиси Дм. Брудный минтип жазып жатат: “А ведь еще совсем недавно, всего лишь несколько десятков лет назад, кочевники-киргизы не знали своего профессионального искусства, как не знали они счастья и мира”. (''Дм. Брудный. Театральное искусство Киргизии. Москва, “Знание”, 1958, 4-5-беттер'').&lt;br /&gt; 
Дм. Брудныйга чейин эле, дал ушундай коендой окшош пикирди 20-кылымдын 50-жылдары кыргыз менен казактын театрларын иликтеген, орус-совет театроведи Н. Львов да айткан: “Несмотря на широкое развитие в киргизском быту элементов театральности, театра в Киргизии до Великой Октябрской социалистической революции не было ни профессионального, ни самодеятельного.&lt;br /&gt;
Причинами этого были, с одной стороны, экономическая отсталость киргизского народа, который вел кочевой образ жизни, с другой стороны – национально-колониальная политика царизма, задержавшая культурное развитие Киргизии. Развитию театра препятствовали темнота и забитость народа, отсутствие письменности и литературы, бесправное положение женщин, враждебность мусульманской религии ко всяким проявлениям художественного творчества. Препятствовала развитию театра и оторванность Киргизии от более зрелых художественных культур других народов, и в первую очередь от искусства русского народа. До 1917 года культурные связи Киргизии с русским народом чрезвычайно ограничены.

Великая Октябрьская социалистическая революция создала благоприятные условия для зарождения развития киргизского национального театра.
Создовая свой театр, киргизский народ, как и некоторые другие народы Советского Союза, не имевшие прежде театра, использовал богатейший опыт сценического искусства более развитых национальных культур и прежде всего самого передового в мире русского театра”. (''Н. Львов. Киргизский театр. Москва, “Искусство”, 1953, 12-13-беттер'').
  
Алынган теманын контекстинен чыкпай туруп, Н. Львовдун жогорудагы нары калпыс, нары стереотиптүү, одоно айтканда бир беткей, үстүртөн айтылган аныктамасына учкай бир баа бере кетүүгө туура келет. Эмне дегенде, бул китеп кыргыздын тарыхына карата советтик псевдочындыкты  көз көрүнөө жайылткан эмгектердин эң көрүнүктүүлөрүнөн.  Бул эмгек кийинки мезгилде да советтик доордогу улуттук маданияттын жетишкендигин даңазалоодогу, ошол эле учурда элибиздин кылымдап өкүм сүргөн көркөм чыгармачылыгын басмыролоодогу өтө көп цитата келтирилүүчү негизги илимий көз караштардын бири катары кызмат өтөгөн жана азыр да ошол маанисин жоготкон жок.
 
Башкасын коюп, театр иликтөөчүнүн эки тезисине токтололу. Биринчиси,  “враждебность мусульманской религии ко всяким проявлениям художественного творчества”  деп турат. Эгерде москвалык урматтуу илимпоздун оюна кошула турган болсок, анда океандай “Манас” эпосу баш болгон  кыргыздын бүтүндөй көркөм чыгармачылыгын жокко чыгарууга туура келет эле. Анткени, 19-кылымдын ичинде 20-кылымдын башында кыргыздын оозеки көркөм маданияты болуп көрбөгөндөй бийиктикке жеткенин, башкача айтканда “алтын кылымды” башынан өткөргөнүн билебиз. Улуу манасчылар Келдибек, Тыныбек, Балыкооз, Найманбай, Чоюке, Сагымбайлардын доору дал ошол театр иликтөөчү мүнөздөгөн “враждебный мусулманчылыктын” учуруна туш келип жатат. Экинчиден, “отсутствие... литературы” деп мүнөздөмө берип жатат Н. Львов. Бул тезиси менен, окумуштуу кыргыздын бүтүндөй эпикалык көркөм маданиятын – “Манас” баш болгон ондогон кенже эпосторду, аны менен бирге кыргызда кылымдап өкүм сүрүп келген оозеки чыгармчылыгынын баардык түрлөрүн жокко чыгарып жатат. Баса, дал ушундай, буруу - терүүсүз коендой окшош ойду, Н. Львов казак маданиятынын тарыхына карата да минтип айткан: “Театрального искусства в старом казахском быту не существовало ни в профессиональной, ни в самодеятельной форме. Кочевой образ жизни и соответствующий ему бытовой уклад, запреты религии, отсутствие письменности препятствовали возникновению национального театра”. (''Н. И. Львов. Казахский академический театр драмы. Алма-Ата. Издательство Академии наук Казахской ССР, 1957,  6-бет''). Орусча айтканда, “комментарии излишны”.

Тилекке каршы, Н. Львовдун эмгегиндеги саясий-идеологиялык “установка” андан кийинки кыргыздын көркөм маданиятын, тарыхын иликтеген искусствоведдердин, жалпы эле тарыхчылардын эмгектеринде тоту куштай кайталынып, бул стереотиптин улам көбөйтүлүп тираждалганын  көрөбүз: “Киргизы до Октябрьской  революции не имели национального профессионального театра”  (''Киргизская советская социалистическая республика. Энциклопедия. Фрунзе, 1982, 404-бет'') деп советтик мезгилде чыккан абройлуу энциклопедия жумурай журтка 25000 нуска менен жар салса; “Элементы театрального действия, заключенные в древних культовых церемониях, сопровождвшихся пением, музыкой, танцами, пантомимой, в народных играх и обрядах, в земледельческих празденствах, традиции исполнения эпоса, героических и лирических поэм, песен...”  деп, дагы бир москвалык адис улуттук маданиятыбызды “элементтердин” деңгээлинде карап жатат.(''О. Кайдалова. Традиции и современность. Театральное искусство Средней Азии и Казахстана. Москва, “Искусство”, 1977, 5-бет'').

Коммунисттик идеология ийгиликтүү ишке ашырган мындай ”промывание мозгов” (“мээни тазартуу”, же “мээни түзөө”) кыргыздын улуттук көркөм интеллигенциясы тарабынан маданият жактан артта калуучулук комплексине айланып, анан ал бара-бара туруктуу синдромго өтүп кеткенин көрөбүз: “Октябрь революциясына чейин кыргыз эли театр дегенди билген эмес” (''И. Төкөлдөшов. Тоо гүлдөрү. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1977, 3-бет''); “Кыргыз театр искусствосу Улуу Октябрь социалисттик революциясынын тарыхый жеңишинен кийин төрөлдү. Тактап айтканда кыргыз эли улут болуп таанылып, Советтик Социалисттик Кыргыз Автономиялуу республикасы түзүлгөндөн кийин, профессионалдык улут театрынын түзүлүшүнө мүмкүн болду” (''Күмүшалиев К. Кыргыз театрынын салтанаты. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1977, 11-12-беттер'');  “Бирок анын (сөз Муратбек Рыскулов жөнүндө жүрүп жатат – Ж. К.) табигый таланты жаңы доорубузда жаралган жаңыча багыттагы өнөр жолунда, профессионалдык театр өнөрүндө бизди таң калтыра алды” (''А. Жунушов. Сахна чеберлери. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1988, 4-бет''); “Огромная популярность творчества сказителей-манасчи, комузистов, кыякистов, акынов-импровизаторов, массовость художественной самодеятельности, любительских театров и возроший уровень сценическей культуры вызвали необходимость в создании профессионального киргизского театра”  (''Ш. Шаршеев. Дорога в день сегодняшний. “Киргизский государственный ордена Трудового Красного Знамени академический театр драмы” китебинен. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1978, 17-бет''). Ушундай эле стереотиптүү, бир жактуу  ойду, өз учурунда кыргыздын алгачкы илимпоз театр иликтөөчүлөрү, Н. Львовдун түздөн-түз шакириттери (аспринаттары) Бекмурза Жумабаев менен Жанузак Молдобаев да айтышкан: “... процесс формиования профессионального искусства начался лишь после Великой Октябрьской социалистической революции. Деятели киргизского искусства, создовая свой национальный театр, использовали богатый опыт сценического искусства более развитых народов и в первую очередь опыт русского театра” (''Бекмурза Джумабаев. Современный киргизский  драматический театр. 1953 – 1963.  Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата искусствоведения. Научный руководитель – кандидат искусствоведения Н. И. Львов. Алма-Ата – Москва, 1964, 14-бет''); “Киргизское профессиональное театральное искусство, вобравшее в себя лучшие черты устного народного творчества, возникло и развивалось в тесном содружестве с искусством братских народов, в первую очередь с реалистической школой русского сценического искусства” (''Д. А. Молдобаев. Современный киргизский драматический театр в г. Фрунзе. 1961 – 1970. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата искусствоведения. Научный руководитель – доктор искусствоведения, профессор Н. И. Львов. Москва, 1970,  25-бет'').

Ал эми бүтүндөй бойдон республиканын коммунисттик бийлигинин, анын гуманитардык жана көркөм интеллигенциясынын  официалдуу көз карашы болгон мына бул төмөндөгү академиялык аныктамага (“Академия наук Киргизской ССР, институт истории” деген “шапке” турат – Ж. К.) токтоло өтөлү: “Широко используя театральные элементы в народных играх, творчество акынов-импровизаторов, сказителей, комиков, музыкантов и певцов, опираясь на богатейший сенический опыт русского народа, на художественную самодеятелность, киргизский народ впервые в своей многовековой истории создал профессиональный театр, который положил начало другим видам национально-профессионального искусства”. (''История Киргизской ССР. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1986, 480-бет'').

Албетте, жогоруда алынган цитаталардан жамырап көрүнүп тургандай, бул аныктамалардын бир беткей өкүм сүрүп, биринен сала бирине өтүп, тынымсыз уланып келгенин объективдүү жагдайы эмнеге байланышканы бизге эң сонун түшүнүктүү. Биринчи кезекте саясий-идеологиялык конъюнктурага баш ийип, совет бийлигинин, коммунисттик системанын  таптык коомдун (кул ээлөчүлүк, феодалдык, капиталисттик) алдындагы артыкчылыгын даңазалаганга багытталган бул көз караштар, Октябрь төңкөрүшүнөн кийин пайда болгон жаңы социалисттик коомдун   мурда болуп көрбөгөндөй “гумандуулугун”, СССРдин территориясында жашаган бүтүндөй улуттардын, калктардын майдасынан ирисине чейин (бир гана орус элинен башкасы) ар тараптуу өсүп-өнүүгүсүнө карата “аталык камкордугун” көрсөтүш үчүн жасалган,  агитациялык-пропагандалык саясатынын эң уңгулуу бөлүгү болчу.&lt;br /&gt; 
Мунун башкы себебин 1917-жылдагы Октябрь социалисттик  төңкөрүшүнөн кийин, мурдагы Орус империясынын территориясында болуп өткөн кескин саясий өзгөрүүнүн натыйжасында пайда болгон, социалисттик деп аталган жаңы коомдук-экономикалык формациянын калыптануу процессинин контекстинде кароо абзел. Эмне дегенде, жаңы саясий кырдаалды жаратышкан большевиктик жетекчилер, социалисттик  коомдук-экономикалык  формацияны кандай болбосун калыптандырууга, совет бийлигин  орнотууга далбас урушуп, мурдагы Орус империясынын элдерине өздөрүнүн идеологиялык көз карашын кылычтын мизи, мылтыктын күчү менен таңуулашып, совет бийлигин орнотуунун жана чыңдоонун жаңы формаларын ишке киргизишкен. Адатта, мындай  учурда үгүттөөнүн (агитация-пропаганда) ар түрдүү оптималдуу түрлөрү пайдаланылат эмеспи. Андыктан, Ала-Тоо жергесинде европалык типтеги музыкалуу-драмалык студиянын уюшулушу, кыргыз элин дүйнөлүк  маданиятка кошуу кадамы гана эмес, эң биринчи кезекте саясий максатты көздөгөн: 99% кат-сабаты жоюлбаган, гезит окуй албаган, радио жетпеген, кечээки көчмөн элдин арасында совет бийлигин чыңдоо, большевиктик (коммунисттик) идеологияны жайылтуу үчүн үгүт-насыят иштерин жүргүзүүнүн жападан жалгыз формасы театр болгон. Ошондуктан, Кыргызстандагы алгачкы музыкалуу-драмалык студия, биринчи кезекте, большевиктердин Октябрь  төңкөрүшүнөн кийин “Театральный Октябрь”  деген саясий-идеологиялык долбоордун, волюнтаристтик концепциянын негизинде пайда болгон “агиттеатрдын”  үлгүсүндө  түзүлүп жатат.(”...практики и теоретики театра, сплотившие под лозунгами “Театрального Октября”, сразу и без колебаний заявили о своей готовности поставить искусство на службу освобожденному народу, Советской власти”. (''История русского советского драматического театра. Москва, “Просвещение”, 1984, 41-бет''); ”Агитационный театр был действенным средством революционного воспитания. Он не только подымал дух народа, но заменяя газету, разъяснал всем и каждому принципы внешней и внутренней политики Советской власти. Все, чем жила страна, находило отражение в “агитках”. (''История русского советского драматического театра, 62-бет''). Ошон үчүн, кыргыз музыкалуу-драмалык студиянын алгачкы эле спектаклдери марксизм-ленинизм элдешкис ички душмандашуу катары көрсөткөн “таптык”, “антагонисттик” деп мүнөздөгөн мурдагы феодалдык коомду ашкерелөөгө багытталган . Бул саясий-идеологиялык тенденция Улуу Ата Мекендик согуш (1941 - 1945)  башталып, совет мамлекетинин сырткы душманы пайда болгонго чейин токтобой уланып жатат . Кыргыз музыкалуу-драма студиясынын базасында түзүлгөн театрдын репертуарынын 80% и да, дал ошол саясий-идеологиялык позициядан иштелген.


Студияны ачууга карата кабыл алынган тарыхый документтерге токтололу. 1926-жылы, Бүткүл союздук коммунисттик (большевиктер) партиясынын (ВКП(б) – Ж. К.) Кыргыз АССРинин областтык коммунисттик партиялык комитетинин 11-октябрдагы токтому  менен тоолуу аймактын элине европалык типтеги музыкалуу-драмалык студияны ачуу чечими кабыл алынган. Жакшылып баамдап көрүңүздөр, бул тарыхый чечимди идеологиялык орган – партиянын борбордук комитети кабыл алып жатат. А ошого жараша, компартиянын чечими кабыл алынган соң, ал дароо эле иш жүзүнө токтоосуз ашырылып жатат - ошол эле жылдын 2-ноябрынан тартып, Ташкенттен орус адистери чакыртылып келинип, Кыргызстандын борбору Пишпекте аталган студия  өз миссиясын өтөөгө киришет.

Иш жүзүнө келгенде бул студияны ачуу саясий-идеологиялык максат менен ишке ашырылганы  көмүскөдө калып, ал кездеги официалдуу бийлик дагы, кийинки совет доорунун тарыхчылары дагы  жогоруда белгилегендей “кыргыз элинин артта калуучулугун (анын ичинде маданият жактан дагы – Ж. К.) жоюу максатында ишке ашкан болчу” деген  кыязда саймедирешип,  маселени башынан эле мифтештирип ташташкан. Караңыздар: “X съезд (ВКП(б)нын – Ж. К.) определил курс партии на ликвидацию фактического неравенства отсталых народов”  (''История коммунистической партии Советского Союза. Москва, Издательство политической литературы. 1985, 296-бет'') деп, официалдуу бийлик, саясий-иделогиялык жетекчилик аныктама берип жатат. Ушул эле ой советтик тарыхчылардын эмгектеринде “В резолюции “Об очередных задачах партии в национальном вопросе”, принятой на Х съезде, говорилось: “...задача партии состоит в том, чтобы помочь трудовым массам невеликорусских народов догнать ушедшую впередь центральную Россию, помочь им... развить у себя прессу, школу, театр, клубное дело и вообще культурно-просветительные учреждения на родном языке”, делинип кашкайып турат. (''О. Кайдалова. Традиции и современность. Москва, «Искусство», 1977, 21-бет'').&lt;br /&gt;
А иш жүзүнө келгенде, жаңыдан ачылган студия биринчи кезекте Совет бийлигинин орношуна жана чыңдалышына, коммунисттик идеологиягнын жайылтылышына, таптык коом, таптык күрөш деген түшүнүктөрдү тоолук көчмөн элдин аң-сезимине сиңирүүгө кызмат өтөш керек болчу. Анын эң негизги агитациялык-саясий  функциясы ушул эле. “Рожденный революцией, агитационный театр республик Средней Азии был тесно связан с общими социальными тенденциями и художественными всего агитационно-политического театра 20-х годов”, деп жазат, Орто Азия театры боюнча  көрүнүктүү театр иликтөөчү, тарыхчы О. Кайдалова. (''О. Кайдалова. Традиции исовременность, 56-бет'').

“Кыргызстанда мурда эч болуп көрбөгөн жаңы өнөрдү – Театр өнөрүн түзүү, реалисттик сахна искусствосунун мыкты салттарын өздөштүрүү, элди калссикалык драматургиянын үлгүлөрү менен тааныштырып, ошондой эле улуттук драматургияда реалисттик чыгармаларды жаратуу, улуттук режиссерлорду, актерлорду тарбиялоонун учуру болчу”  (''С. Асанбеков. Алиман Жангорозова.Фрунзе, “Кыргызстан”, 1987, 3-бет'') деген сыяктуу ойлордун эмне себептен дайыма байма-бай айтылып келгени, ушул мисалдардан соң, менимче өзүнөн-өзү түшүнүктүү болот.&lt;br /&gt;
Эми, музыкалуу-драмалык студиянын жогорудагы агитациялык-саясий  пландагы репетуарына жакшылап абай салсак О. Кайдалованын оюуна толук жооп ала алабыз.&lt;br /&gt; 
Түзүлгөнүнөн тартып төрт ай өтүп-өтпөй эле, музыкалуу-драмалык студия марксизм-ленинизм философиясынын квинтессенциясы болгон таптык коом – эзүүчү жана эзилүүчү тап жөнүндөгү аныктамасына ылайык - “эзүүчү тапты, анын ичинен ошол таптын активдүү өкүлдөрү катары саналган молдо, кожо, имам, сопуларды  ашкерелеген, анын эсебин колуна берген, эл ичинен чыккан герой” - “Молдо Насирдинди” дароо сахналаштырышкан: “1927-жылы 18-мартта Мамашариптин мечитинен бир квартал түндүк жагында турган жумушчулар клубунда Н. Н. Елениндин “Молдо Насирдин” аттуу 3 көшөгөлүү комедиясынын биринчи премьерасы болду. Анын идеялык-көркөм мазмуну – эмгекчи элди караңгылыктын туткунунда кармап жокко ишендирген, эзүүчү таптын идеясын ишке ашырган, ислам дини колдогон кожо, молдо, сопу, имамдардын жүзүкаралык бети ашкереленген (''Кыргызстан мамлекеттик Эмгек Кызыл Туу ордендүү академиялык драма театры. Фрунзе, Кыргызстан, 1978, 8-бет'')”. Албетте, ошол эле Көпбай Күмүшалиев күбөлөндүргөндөй, бул оюн менен студиячылар кыргыз айылдарын түрө кыдырып, карапайым калктын идеологиялык аң-сезимин калыптандыруучу агитациялык-пропагандалык оюн көрсөтүшмөк: “Студияны уюштуруунун максаты – кыргыз эл массасын кыдырып, аларга оюн көрсөтүп туруучу драма жана музыкант артист кадрларды окутуп, даярдап чыгуу жагы”.(''Күмүшалиев К. Кыргыз театрынын салтанаты, 16-бет'').

Мына, дароо эле баамга түшкөн, европалык типтеги музыкалуу-драмалык студиянын Ала-Тоого большевиктер партиясынын, совет бийлигинин чечими менен эмне себептен алынып келинишинин нукура максаты.&lt;br /&gt;
“Молдо Насирдинди” улай эле, музыкалуу-драмалык студия бир жылдын ичинде, дүйнөлүк классикалык драматургияны эмес, “Эски турмуш”, “Жаңы турмуш”, “Эскиден калган энчилер”, “Волисполкомдо иш күнү”, “Кайгылуу Какей” деген накта агитациялык –саясий пьесаларды биринен сала бирин сахналаштырып , анан оюндар чыгаар замат эле Ала-Тоо жергесин жөө-жалаңдап, ат арабачан кыдырып, элет элинин идеологиялык-саясий сабаттуулугун арттыруу иш-аракеттерин улантат.&lt;br /&gt; 
Аттарынан эле көрүнүп тургандай бир жактуу, тенденциялуу, жеке басар бир гана партиянын үстөмдүгүнө, бир тараптуу тар концепциясына баш ийдирилген жогорудагы драмалардын максаты, тарых чындыгын чагылдыруу эмес, биринчи кезекте, Кыргызстанда совет бийлигин чыңдоого кызмат өтөө, көчмөн кыргыздардын “мээсин түзөө”  (“промывание мозгов”) болгон.

Ушулардын катарында эле турган, бирок кыргыз совет адабиятчыларынын, коммунисттик кызыл тарыхчылардын амири менен “Кыргыздын тунгуч профессионал драмасы” атыгып, даңкталып жүргөн М.Токобаевдин “Кайгылуу Какей” пьесасы да, иш жүзүндө, кыргыздын жашоо-турмушун реалдуу чагылдарган чыгарма эмес, ошол эле марксизм-ленинизмдин адамзаттын тарыхын “эзүүчү” жана “эзилүүчү” деп эки тапка бөлгөн вульгардык философиясынын контекстинде иштелип, совет бийлигинин түптөлүшүнө түздөн-түз кызмат өтөгөн, кыргыздын биринчи саясий-агитациялык, идеологиялык драмасы болуп саналат: “Кайгылуу Какей” драмасында, М.Токобаев Улуу Октябрь социалисттик революциясынан мурдагы  кыргыз кыз-келиндеринин чексиз эзилген эң оор турмушун көрсөтүү менен гана чектелген эмес. Анда өзүнүн граждандуулук тең укуктуулугуна ээ болбогон, кандай шартта болсо да мал катары, буюм катары сатылган, өзүнүн сүйгөнүнө өз эрки менен баралбаган шордуу кыздын кайгылуу турмушун камтуу менен бирге адамга адам ырайымсыздык кылган эң каргашалуу оор чектөөлөрдү, кемсинтүүлөрдү, бирине-бири эрксизден баш ийчү адилетсиз заңзаконду колдонгон ошол мезгилдеги феодалдык коомдун жана аны башкарып билип турган бай, манап, болуш, бийлердин чексиз үстөмдүгүн ашкерелеген”. (''Күмүшалиев К. Кыргыз театрынын салтанаты, 22-бет'').

Кат-сабаты жоюла элек кыргыз элинин аң-сезимине эзүүчү менен эзилүүчү тап деген түшүнүктү терең сиңирүүгө, саясий-идеологиялык сабаттуулугун арттырууга багытталган бул пьесанын конфликти, калкыбыздын жашоо образынан, каада-салтынан алда канча алыс тургандыгы, карандай маркстик-лениндик философиянын концепциясынын негизинде курулганы бадырайып көрүнүп турбайбы. Кыргыздын аялзаты кудалашуу жолу менен турмушка чыкканы чындык. (Баса, бул жол, совет доору, андан кийин азыркы эгемендүүлүк заманында күчөп аткан, кыздарды койчо көтөрүп ала качкан, адамкерчиликке да, мыйзамга да, адам укугуна да сыйбаган жапайы көрүнүштөн бир кыйла цивилдүү эмеспи). Бирок, кыргыз аялзаты элибиздин көчмөндүгүнө жараша, жоокерчилик заманды башынан көп кечиргендигине байланыштуу, паранжы жамынтып, социалдык теңсиздиктин баардык запкысын тарттырган элдердин ургаачыларына караганда, алда канча эркин экенин, жүзү ачык, шайдоот гана жүргөнүн мындай коелу, жубайы менен тең жарышып, колуна курал алып, душман менен салгылашкан учурларын, керек болсо байыркы амазонкалар сыяктуу жалаң кыздардан жоокер топтоп (Жаңыл Мырза сыяктуу), нечен кандуу кармашка катышкандарын каякка алып барабыз?  Кыргыздын улуттук оозеки-көркөм чыгармачылыгында Каныкей,  Кыз Сайкал, Айганыш, Жаңыл Мырза, Бурулча, Акыл Карачач, Гүлгаакылардын образдары бекеринен жаралган  бекен? Ушул улуу ургаачылардын сабындагы, Орто Азия элинен чыккан кеменгер эл бийлеген аял – Курманжандын турпатын дегеле кайсы саясий-идеологиялык алкакка баш ийдире алабыз?&lt;br /&gt; 
Демек, дээрлик жетимиш жыл боюу “кыргыздын улуттук профессионал драматургиясынын туну” аталып, социалисттик реализм методунун элеттик драматургиядагы жогорку үлгүсү катары  бааланып келген “Кайгылуу Какей”, мына ушундай салттуу, тарыхый чындыкка таптакыр коошпогон, бир жактуу, тенденциялуу чыгарма экенин, кыргыз эли эгемендүүлүккө жеткенден кийин гана минтип ачык айтууга мажубур болуп  жатабыз.&lt;br /&gt;
Ошол эле “Кайгылуу Какейдин” жолун түздөн-түз улаган, анын саясий-идеологиялык шаблонун  толук кайталаган драма К.Жантөшевдин “Карачачы”.  
Студия уюшулгандан кийин эки жыл өтпөй кыргыз артисттери Гоголдун “Текшерүүчүсүн” коюшат. Бул факты да кыргыз-совет театрынын тарыхында, ал түгүл ушул азыркы учурда да,  ал студиянын классиканы өздөштүрүүгө күчү  жетип калганынын күбөсү - демек чоң жетишкендиги болчу деген кыязда бааланып жүрөт. Иш жүзүндө, бул дагы тарых чындыгына туура келе бербейт. Болуптур, эки жылдын ичинде студиянын артисттери толгон-толгон томдорду окуп, Станиславскийдин системасын чып-чыргасын коротпой үйрөнүп - европалык, дүйнөлүк драматургияны өздөштүрүүдөгү театралдык академизмдин багытына түшүп, жалпы адамзаттык классикалык мурастарга тиши өтүп калган экен дейли. Анда эмне үчүн алар Гоголду эмес, Пушкинди же Гольдонини, болбосо Эсхил, Софокл, Еврипид, Шекспирди коюушпайт? Анткени, Гоголдун “Текшерүүчүсү” коммунисттик философиянын негиздөөчөрүнүн концепциясына аябай бап келген, большевиктердин таптык көз карашынын критерийлеринен алганда “эзүүчүлөр табынын чириген коомун, бузулган моралын” ашкере кылган чыгарма болгон.

Алгачкы этаптан соң, кыргыздын музыкалуу-драмалык студиясы, большевиктер партиясынын көсөмдөрүнүн оозунан эмне чыкса ошону илгиртпей аткарууга даяр экенин билгизип, адегенде артелдештирүүгө, андан соң жапырт колективдештирүүгө кызмат өтөөгө белсенип киришет. Анын натыйжасында, студиянын репертуарында турган “Колхоз душмандары”,  “Бейит арасында” ж.б.у.с. бир тараптуу чыгармалар пайда болгон.&lt;br /&gt; 
20-кылымдын отузунчу жылдарынын башындагы кыргыздын улуттук алгачкы музыкалуу драмасы “Ажал ордуна” да (либреттонун автору Ж.Турусбеков) тарыхта дүң болуп, чоң сыймык менен айтылып, жазылып келе жатат, жетимиш-сексен жылдан бери карай. Адатта, айрыкча совет доорунда бул музыкалуу драма кыргыздын биринчи улуттук-боштондук кыймылын таасын жана оъективдүү чагылдырган чыгарма катары аныкталып келген. Октябрь төңкөрүшүнүн көп сандаган юбилейлик мааракесине карата “Ажал ордуна” Кыргызстандын драмалык дагы, опералык дагы театрларынын сахнасында байма-бай коюлуп турган. ”Кайгылуу Какей” сыңары эле “Ажал ордуна”  дагы кыргыз совет драмтургиясынын идеологиялык жактан программалуу чыгармаларынын катарына кирген. А чын-чынына келгенде, Ленин жолун ташка тамга баскан жол деп даңазалаган автордон тарыхый чындыкка коошо турган либреттону күтүү мүмкүн эмес болчу. Ошондуктан, “Ажал ордуна” музыкалуу драмасы тарыхый чындыкты коммунисттик вульгардык философиянын позициясынан фальсификациялаган, совет бийлигинин заказын аткаруудан улам жаралгандыгы, мыйзамченемдүү көрүнүш.&lt;br /&gt; 
Чыгармадагы тарыхый чындык бурмаланган эң эле орчундуу учурларды көрсөтө кетейин.&lt;br /&gt; 
Биринчиден, драманын конфликтти “Кайгылуу Какейдикиндегидей” эле жасалма. Ал толук бойдон мурдакы таптык чыгармалар сыңары маркстик-лениндик философиянын концепциясына так баш ийдирилип, ошондуктан эки таптын – эзүүчүлөр менен эзилүүчүлөр, башкача айтканда бай-кедейдин ортосундагы шаблондуу карама-каршылыкка негизделген. Ал шаблонго - коммунисттик идеологиянын, совет бийлигинин  постулатына  ылайык, “Ажал ордунадагы” кыргыз элининин улуттук-боштондук кыймылынын жетекчиси,  албетте, кедей жигит Искендер, ал эми ички душмандары болсо, баякы эле байлар. Көрүнүп тургандай, “Ажал ордуна” музыкалуу драмасы нукура иделологиялык искусствонун улуттук үлгүсү болуп эсептелет.&lt;br /&gt;    
Экинчиден, бүткүл кыргыз элинин башына болуп көрбөгөндөй мүшкүл алып келип, жалпы улуттук катастрофага айланган Улуу Үркүндүн чыгышы “Ажал ордунада” сүрөттөлөгөндөй бир жактуу, ашкере тенденциялуу эмес. Бул улуттук трагедиянын чыгышынын объективдүү жана субъективдүү себептери, жалпы элдик кыймылдын козуткуч күчтөрү, көтөрүлүштүн башында кимдер турганы тууралуу тарых чындыгы таптакыр башка экенин, бүгүн биз эң сонун билебиз.

Демек, “Ажал ордунанын” чындыгы объективдүү тарыхый чындыкка таптакыр тишеси жок – бир партиянын идеологиясынын алкагында ишке ашкан, псевдочындык экенин бүгүн моюунга алууга туура келет.&lt;br /&gt;
Дүйнөнүн өнүгүшү эки гана түстө - ак менен каранын карама-каршылыгына байланышкан деген “илимий” түшүнүккө негизделип, ага ылайык коомдук татааал процесстерди жөнөкөй  гана эзүүчү тап жана эзилүүчү таптын антагонизмине байлап коюудан алыс кетпеген большевиктик, коммунисттик иделогия үчүн, “Ажал ордунанын” көптөгөн жылдар боюу театр искусствосунун, адабияттын эталону катары саналып келгени  комментарийсиз эле түшүнүктүү.&lt;br /&gt;
“Ажал ордунадагыдай” ашынган, максималдуу бир беткейлик совет доорунун 30-жылдарындагы адабият менен театр искусствосуна, сүрөт менен музыкага толук мүнөздүү көрүнүштөрдөн.&lt;br /&gt; 
Ошол эле совет доорунда, “Ажал ордунанын” катарына коюлуп, ооздон түшпөгөн “Алтын кыз” музыкалуу драмасы да, эң башкысы, дал ушул агитациялык, идеологиялык максатты көздөгөн. Социалисттик реализм методунун шаблону менен ишке ашкан.&lt;br /&gt;
Он беш жашында, улуу Бакен Кыдыкеева жаш жеткинчектер театрынын сахнасында ойноп чыккан баатыр кыз Лауренсиянын ролу да (Лопе де Веганын “Фуэнте овехунасы” (“Койлуу булак”), биринчи кезекте агитациялык-идеологиялык искусство экенин моюнга алышбыз керек . Бир айылдын элин эзип, күн көрсөтпөгөн ырайымсыз Командорго каршы куралдуу көтөрүлүштү баштап, акыры өлтүрүп тынган тайманбас кыздын образы кайсы тарыхый окуя менен үндөш экенин, кыргыз сыяктуу карапайым элди эмнеге үндөп атканын түшүнүү кыйынбы?

Отузунчу жылдардын орто ченинде күч алган, Кыргызстандын ар бир аймагында  колхоз-совхоз театрларынын түзүлүшү да, советтик театрдын тарыхында айтылып, жазылып жүргөндөй, улуттук маданиятты элге кеңири жайылтуу жана көтөрүү эмес, биринчи кезекте, көрүүчүлөрдүн аң-сезимин совет бийлиги талап эткен керектүү багытка буруу үчүн саясий-агитациялык, нукура идеологиялык максат менен ачылган.&lt;br /&gt;  
Агитациялык театрдын кудурети басаңдаган мезгил – экинчи дүйнөлүк согуштун аякташына, жер шарынын жарымында социалисттик системанын үстөмдүгүнүн орношуна туура келет.&lt;br /&gt; 
Экинчи дүйнөлүк согуш социалисттик лагердин түзүлүшү менен аяктап, СССРде 1950-жылдардын башындагы “конфликтсиздик теориясынан” доору башталганга чейинки кыргыз театрынын дээрлик отуз жылдык таржымалын – “агитациялык театрдын активдүү мезгили” деп мүнөздөсөк, чындыкка дал келет. Ал эми, кыргыздын европалык типтеги алгачкы музыкалуу-драмалык студиясы маданий максатты эмес, биринчи ирээтте дал ошол агитацияны жүргүзүү максаты менен түзүлгөн.

Чындыкты түз айта турган болсок – дегеле советтик кыргыз театрынын тарыхы – биринчи ирээтте, агитациялык, идеологиялык искусствонун таржымалы болуп саналат.&lt;br /&gt;
''Жаныш Кулмамбетов, драматург, театровед, режиссер''.&lt;br /&gt;

=== Согуштан кийинки жылдар ===
60-жылдардын экинчи жарымында театрдын өнүгүшүндө жаңы  этап болгон. Анда академиялык театрдын негизделиши менен көптөгөн  опералар жана балеттер коюла баштаган. Мисалы: «[[Токтогул]]» (1940, [http://А.Веприк А.Веприк]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), «Элдин бактысы үчүн» (1941, [http://В.Власов,%20В.Фере В.Власов, В.Фере]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), «Айдар жана Айша» (1952, [http://А.Аманбаев, А.Аманбаев,]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://С.Германов С.Германов]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), «Жаш жүрөк» (1953, М.Абдраев), «Ак куш» (1957, С.Ряузов), «Mүнөт» (1959. М.Книппер), «Айчүрөк» (1959, [http://В.Власов,%20А.Малдыбаев,%20В.Фере В.Власов, А.Малдыбаев, В.Фере]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), жана ошондой эле төмөнкү опералар «Олжобай менен Кишимжан» (1965, М.Абдраев), «Алтын кыз» (1974, В.Власов, В.Фере) жана башка драма, комедиялар: «Бойдоктор» (1960, А.Аманбаев), «Аста секин колукту» (1971, [http://Н.Давлесов Н.Давлесов]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), балеттер «Селкинчек» (1943, В.Власов, В.Фере), «Чолпон» (1944, [http://М.Раухвергер М.Раухвергер]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), «[[Куйручук]]» (1960, [http://К.%20Молдобасанов,%20Г.Окунёв К. Молдобасанов, Г.Окунёв]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) жана башкалар.  Театрда  коюлган опера жана балеттер: «Евгений Онегин», «Айдын көлдүн ак куусу»,  ([http://П.%20Чайковский П. Чайковский]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), «Борис Годунов» (М.Мусоргский), «Жизель» (А.Адан), «Чио-Чио-сан» (Ж.Пуччини), «Фауст» (Ш.Гуно), «Кармен» (Ж.Визе), «Аида», «Отелло» ([http://Д.Верди Д.Верди]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), «Баядерка», «Дон Кихот» (Л.Минкус). 

1976-жылы «Саманчынын жолу»  спектакли үчүн композитор К.Молдобасанов, балетмейстер У.Сарбагышев, артисттер Р.Чокоева, А.Токомбаева [[СССР]]дин  мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болушкан. Андан сырткары театр  дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүндө гостролдордо болгон. Мисалы: [[Болгария]], [[Венгрия]], ГДР, [[Монголия]], [[АКШ]], [[Канада]], [[Индия]], [[Россия]], [[Казакстан]], [[Өзбекстан]],[[Куба]] жана башка.&lt;br&gt;

== Театр чөйрөсүндөгү аялзаттын өкүлдөрү ==
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 0.5em 1em; width:20em; clear:right;&quot;
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center; color:blak&quot; | '''Төкөлдөштүн төрт кызы'''&lt;br/&gt;[[Файл:Театрда..jpg|thumb|center|200px]]
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;sky blue&quot; colspan=2 style=&quot;font-size: small&quot; |'''Жалпы маалымат'''
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center;&quot; |
|-
|'''Аты- жөндөрү:''' || [[Кийизбаева, Сайра|Сайра Кийизбаева]], [[Кыдыкеева, Бакен|Бакен Кыдыкеева]], [[Күйүкова, Даркүл|Даркүл Күйүкова]], [[Күмүшалиева, Сабира|Сабира Күмүшалиева]] 
|-
|'''Жашаган доору:''' || ХХ-ХXІ кылым
|-
|'''Туулган жери:''' || [[Төкөлдөш айылы ]]
|-
|'''Өлкө:''' || [[Кыргызстан]]
|-
|'''Негизги ишмердүүлүгү:''' || [[актрисалар]]
|-
|}

== Төкөлдөштүн төрт кызы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Аты- жөндөрү !! Туулган жылы !! Эмгектери !! Наамдары
|-
| Сайра Кийизбаева || 7.11.1917-10.10.1988 || «Алтын кыз» музыкалык драма, &quot;Айчүрөк&quot; операсы, «Чио-Чио-Сан» операсы || СССРдин эл артисти(1958)
|-
| Бакен Кыдыкеева || 20. 09. 1920 — 30.12. 1993 ||  Салтанат (1955), Тайгак кечүү (1962),Токтогул (1964), Биринчи мугалим (1965), Революциянын атчандары(1969), Көчө (1973), Көз кареги(1977), Каныбек (1978) фильми   ||  СССРдин эл артисти (1970), Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1970)
|-
| Даркүл Күйүкова  || 29.10.1921- 1997 || Тасмалары: Биринчи мугалим, Ак кеме, Аталар өрөөнү, Аптап ж.б.спектаклдери: Саманчынын жолу, Курманбек, Сарынжи, Тар капчыгай, Жаңыл  ||  СССРдин Эл артисти (1966), Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1986), СССРдин “Эл достугу” орденинин ээси
|-
| Сабира Күмүшалиева|| 1917- 15.09.2007 || «Караш-караш окуясы» (1968), «Отко таазим» (1972), «Ак кеме» (1975),  «Ак куулар конгон айдың көл» (1973), «Фудзиямада кадыр түн» (1990) || Кыргыз Республикасынын Баатыры, Кыргыз ССРинин эл артисти(1964)
|}

== КРсындагы учурдагы театрлар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;

|-
| 1 ||  Нарын облустук академиялык М. Рыскулов атындагы музыкалык драма театры
|-
| 2 || &quot;Тунгуч&quot; жаштар драма театры 
|-
| 3 || Жалал-Абад облустук  Барпы атындагы драма театры
|-
| 4 ||  Ысык-Көл облустук К.Жантөшөв атындагы музыкалык драма театры
|- 
| 5 || Кыргыз республкалык М.Жангазиев атындагы куурчак театры
|-
| 6 || Кыргыз мамлекеттик Б.Кыдыкеева атындагы жаш көрүүчүлөр театры
|- 
| 7 || Кыргыз улуттук академиялык Т.Абдумомунов атындагы драма театры
|-
| 8 || Чүй облустук  Шаршен Термечиков атындагы театры
|-
| 9 || Кыргыз улуттук академиялык Абдылас Малдыбаев атындагы опера жана балет театры
|-
| 10 || Бишкек шаардык Арсен Омуралиев атындагы драма театры
|- 
| 11 || [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]]
|-
| 12 || Султан Ибраимов атындагы Ош улуттук драма театры
|-
| 13 || Апаз Жайнаков атындагы Баткен облустук музыкалык-драма театры |-
| 14 || Талас облустук драма театры
|-
| 15 || Жумгал драма театры
|-
| 16 || Кочкор драма театры
|-
| 17 || Алай драма театры
|-
| 18 || Ош облустук куурчак театры
|-
| 19 || Кыргыз улуттук академиялык Ч.Айтматов атындагы орус драма театры
|-
| 20 || &quot;Учур&quot; драма театры
|-
| 21 || &quot;Адеми&quot; улуттар театры
|-

== Жалпы театрлардын саны ==
|}{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! № !! Аттары !! Саны
|-
| 1 || Драма театры || 15
|-
| 2 ||Музыкалык драма театры|| 6
|-
| 3 || Филармония || 3
|-
| 4 || Куурчак театры || 2
|-
| 5|| Цирк || 1
|-
|}

== Театр артисттери ==
=== Биринчи тарбиялануучулары жана артисттери ===
* [[Куттубаев, Аманкул]] &lt;br&gt;
* [[Айбашев, Абугазыр]] &lt;br&gt;
* [[Эшимбеков, Касымаалы]] &lt;br&gt;
* [[Куттубаева Анвар Акматовна]]&lt;br&gt;
* [[Боталиев, Ашыраалы]] &lt;br /&gt;
* [[Жантөшев, Касымалы]] ж.б.&lt;br&gt;

=== Атактуу артисттери ===
* [[Кыдыкеева, Бакен]]&lt;br&gt;
* [[Муратбек Рыскулов ]] &lt;br&gt;
* [[Күйүкова, Даркүл]] &lt;br&gt;
* [[Жаманов, Сыдыкбек]]&lt;br /&gt;
* [[Түмөнбаев Шамши|Түмөнбаев Шамшы]] &lt;br /&gt;
* [[Кытаев Насыр]] &lt;br /&gt;
* [[Жумадылов, Советбек]] &lt;br /&gt;
* [[Медетбеков, Капар]] &lt;br&gt;
* [[Алиев, Бакирдин]] &lt;br&gt;
* [[Алиман Жанкорозова|Жангорозова Алиман]] &lt;br&gt;
* [[Сариев, Дүйшө]] &lt;br&gt;
* [[Дулатова, Гүлшара]] &lt;br /&gt;
* [[Күмүшалиева, Сабира]] &lt;br /&gt;
* [[Сейдакматова, Жамал]] &lt;br /&gt;
* [[Турсунбаева, Таттыбүбү]] &lt;br /&gt;
* [[Эшимбеков, Имаш]]&lt;br /&gt;
* [[Ажыбекова, Гүлсара]] &lt;br /&gt;
* [[Шалтаев, Болот]] &lt;br /&gt;
* [[Досумбаев, Күнболот]] &lt;br /&gt;
* [[Кыдырназаров Асанбек]] &lt;br /&gt;
* [[Өмүралиев, Асанбек]]  &lt;br /&gt;
* [[Далбаев Сатыбалды]] &lt;br /&gt;
* [[Далбаева, Мираида]] &lt;br /&gt;
* [[Токтобаев, Муканбет]] &lt;br /&gt;
* [[Байдөбөтов, Дүйшөнбек]] &lt;br /&gt;
* [[Каниметова, Гүлайым]] &lt;br /&gt;
* [[Думанаев, Чоробек Осмонович|Думанаев Чоробек]]&lt;br /&gt;
* [[Дүйшөнкулов, Шаршенаалы]] &lt;br /&gt;
* [[Шатенов, Алтынбек]] &lt;br /&gt;

=== Атактуу режиссерлору ===
* [[Рыскулов,  Мамат]] &lt;br /&gt;
* [[Абдыкадыров, Жалил]] &lt;br /&gt;
* [[Назаралиев, Медербек]] &lt;br /&gt;
* [[Ибраев, Бообек]] &lt;br /&gt;
* [[Офелия Еркимбаева|Еркимбаева Офелия]] &lt;br /&gt;
* [[Рыскулов, Искендер Муратбекович|Рыскулов Искендер]] &lt;br /&gt;
* [[Сарлыкбеков, Алмазбек|Сарлыкбеков Алмаз]] &lt;br /&gt;
* [[Абдыкадыров, Нурлан]] 
*Абдыкалыков Нурлан
*Кускаков,  Акелең
*Жапаров Аманбек&lt;br /&gt;
* [[Козукеев, Маратбек]] &lt;br /&gt;
* [[Мидинов, Жалил]] &lt;br /&gt;
* [[Апыев, Талант]] &lt;br /&gt;
* [[Мендебаиров, Назым]] &lt;br /&gt;
*[[Тургумбаев Эрик Борисович]]

=== Көрүнүктүү спектаклдери ===
* [[Гоголь, Николай Васильевич|Н. В. Гоголь.]] Текшерүүчү&lt;br /&gt;
* [[Куттубаев, Аманкул|А.Куттубаев]], [[Маликов Кубанычбек Иманалиевич|К.Маликов]]. Жаңыл-Мырза (А.Сивстунов)&lt;br /&gt;
* [[Шекспир]]. Отелло (А.Свистунов)&lt;br /&gt;
* [[Максим Горький]]. Егор Булычов жана башкалар (И.Боров)&lt;br /&gt;
* [[Островский, Александр Николаевич|А.Н.Островский]]. Добул (И.Боров)&lt;br /&gt;
* [[Абдумомунов, Токтоболот|Т.Абдумомунов]]. Ашырбай (реж. И.Боров)&lt;br /&gt;
* [[Фридрих Шиллер]]. Жүзү  каралык жана сүйүү (реж. Мамат Рыскулов)&lt;br /&gt;
* [[Токтоболот Абдумомунов|Т.Абдумомунов]]. Тар капчыгай (реж. Мамат Рыскулов)&lt;br /&gt;
* [[Жантөшев, Касымалы|К.Жантөшев]]. Курманбек (реж. Мамат Рыскулов)&lt;br /&gt;
* [[Айтматов, Чыңгыз Төрөкулович|Ч.Айтматов]]. Бетме-бет (реж. Ж.Абдыкадыров) &lt;br /&gt;
* [[Жакиев, Бексултан|Б.Жакиев]]. Атанын тагдыры (реж. Ж.Абдыкадыров)&lt;br /&gt;
* [[Уильям Шекспир|Шекспир]]. Король Лир (реж. Ж.Абдыкадыров)&lt;br /&gt;
* [[Айтматов Чыңгыз Төрөкулович|Ч.Айтматов]]. Саманчынын жолу (реж. М.Назаралиев)&lt;br /&gt;
* [[Токтоболот Абдумомунов|Т.Абдумомунов]]. Абийир кечирбейт (реж. М.Назаралиев)&lt;br /&gt;
* [[Байжиев, Мар Ташымович|М.Байжиев]]. Төрт адам (реж. [[Төлөмүш Океев|Т.Океев]])&lt;br /&gt;
* [[Уильям Шекспир|Шекспир]]. Азоого чалма (реж.М.А.Рубинштейн)&lt;br /&gt;
* [[Садыбакасов Шатман|Ш.Садыбакасов]]. Ак боз ат (реж. Ж.Абдыкадыров)&lt;br /&gt;
* [[Фигейреду]]. Эзоп (реж. О.Еркимбаева)&lt;br /&gt;
* [[Карел Чапек]]. Эне (реж. О.Еркимбаева)&lt;br /&gt;
* [[Мустай Карим]]. Ай тутулган түндө (реж. Б.Ибраев)&lt;br /&gt;
* [[Мар Байжиев|М.Байжиев]]. Байыркы жомок (реж. Б.Ибраев)&lt;br /&gt;
* [[Садыков, Жалил|Ж.Садыков]]. [[«Манастын уулу Семетей» (драма)|Манастын уулу - Семетей]] (реж. Ж.Абдыкадыров)&lt;br /&gt;
* [[Уильям Шекспир|Шекспир]]. Ричард III (реж. И.Рыскулов)&lt;br /&gt;
* [[Айтматов Чыңгыз Төрөкулович|Ч.Айтматов]]. Жаныбарым, Гүлсары (реж. И.Рыскулов)&lt;br /&gt;
* [[Айтматов Чыңгыз Төрөкулович|Ч.Айтматов]]. Кылым карытаар күн (реж. И.Рыскулов) &lt;br /&gt;
* [[Мамбетакунов, Кадырбай|К.Мамбетакунов]]. Акын жана ажал (реж. И.Рыскулов) &lt;br /&gt;
* [[Акира Куросава]]. Дөңгөлөк доошундагы турмуш (реж. И.Рыскулов) &lt;br /&gt;
* [[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Ж.Кулмамбетов]]. Кагылайын, Манасым! (реж. И.Рыскулов) &lt;br /&gt;
* [[Уильям Шекспир|Шекспир]]. Король Лир (реж. Ходжакули Овлякули)&lt;br /&gt;
* [[Айтматов Чыңгыз Төрөкулович|Ч.Айтматов]]. Чыңгыз хандын ак булуту (реж. Какажан Ашыров)&lt;br /&gt;

=== 1914-1950-жж. артисттери ===
# [[Мадазимов Рахманберди|Рахманберди Мадазимов]]
# [[Рахманов Уринбай|Уринбай Рахманов]]
# [[Рахманов Журахан|Журахан Рахманов]]
# [[Тарак, Абдулла Файзулла|Абдулла тарок Файзуллаев]]
# [[Моминова, Разияхан|Розияхон Муминова]]
# Тожихон Хасанова
# [[Маидова, Лайлихан|Лайлихон Моидова]]
# [[Салиева, Турсункан|Турсункан Салиева]]

=== 1950-1989-жж. артисттери ===
[[Бердибаев, Акмат|Бердибаев Акмат]], [[Сабира Күмүшалиева|Күмушалиева Сабира]], [[Рахмонов Журахон|Журахон Рахмонов]], [[Боталиев, Ашыраалы]], [[Абдразаева, Тынаркүл]], [[Куттубаев, Асанкул]], [[Абдыкалыков, Акылбек]],[[Бердибаев, Акмат]], [[Рахмонов, Дилдорбек Уринбоевич]], [[Жантемиров, Асанбек]], [[Исмаилова, Урумкан]], [[Мамбетова, Насира]], [[Абдыкалыков, Акылбек]], [[Үсөнбаев, Алымкул]], [[Акмат Рысменде уулу]], [[Райкан Шүкүрбеков]], [[Бөлөбалаев Осмонкул]], [[Сырымбетов Авас Күрөңкеевич]], [[Сманалиев, Абдылдабек]], [[Сейталиев, Токтоналы]], [[Мамытбеков, Эсенгул]], [[Көмөчов, Садырбай]], [[Токтонаалы Шабданбаев]], [[Мамбеталиев Уркаш]], [[Молдокулова, Эсенбүбү]], [[Турдалиев, Төлөш]], [[ШААБАЙ АЗИЗОВ]], [[Нурак Абдрахманов]], [[Бектенов Касымалы]], [[Жантемиров, Асанбек]], [[Исмаилова, Урумкан]], [[Мамбетова, Насира]],[[Кускаков, Акелең]],
[[Сейдакматова, Жамал]],[[Токтобаев, Муканбет]], [[Уралиев, Турсуналы]],[[Эшимбеков, Касымаалы]], [[Далбаева, Мираида]], [[Каниметова, Гүлайым]].

== Драматургдары ==
А
• [[Абдугани Абдугафуров|Абдугани Абдугафуров]]	
• [[Абдымомунов Токтоболот]]
•	[[Айтматов, Чыңгыз Төрөкулович]]
•	[[Жекшен Ашубаев|Ашубаев Жекшен]]&lt;br /&gt;
Б
•	[[Байжиев Ташим Искакович]]
•	[[Байтемиров Насирдин]]
•	[[Балбекин Александр Романович]]
•	[[Бектенов Касымалы]]
•	[[Борбиев Эркин Бейшеналиевич]]
•	[[Борбугулов Мухтар]]
•	[[Бөкөнбаев Жоомарт]]&lt;br /&gt;
Г
•	[[Гавел, Вацлав]]
•	[[Гапаров Мурза]]&lt;br /&gt;
Ж
•	[[Жакиев Бексултан]]
•	[[Жакшылыков Асан]]
•	[[Жакыпов Мамат]]
•	[[Жантөшев, Касымалы ]]
•	[[Жапаров Кудайберген (Сатаров Кукен)]]&lt;br /&gt;
К
•	[[Калчабаева Бурул]]
•	[[Кулмамбетов Жаныш]]
.         Калыбекова Чинар &gt;
М
•	[[Маликов Кубанычбек Иманалиевич]]
•	[[Мамазаирова Меңди]]
•	[[Мамбетакунов Кадырбай]]
.       Калыбекова Чинар  
&lt;br /&gt;
Р
•	[[Раев Султан Акимович]]&lt;br /&gt;
С
•	[[Садыков Жалил]]
•	[[Сактанов Көчкөн Мидинович]]
•	[[Саманчин Тазабек]]
•	[[Сарыгулов Садыр]]
•	[[Сорокин Анатолий Михайлович]]
•	[[Сырымбетов Авас Күрөңкеевич]]&lt;br /&gt;
Т
•	[[Темирова Алтынай Эгембердиева]]
•	[[Тойбаев, Мырзабек Раевич]]
•	[[Токобаев, Молдогазы]]
•	[[Турсунов Эрнис Нурдинович]]
•	[[Турусбеков Жусуп]]
•	[[Тыныстанов Касым]]&lt;br /&gt;
Ү
•	[[Үмөталиев, Айтмамат]]&lt;br /&gt;
Э
•	[[Эрматов, Эгемберди]]

=== [[Кыргызстан]] эл [[артист]]тери ===
# [[Тарак, Абдулла Файзулла|Абдулла тарок Файзуллаев]] ([[1940]] жыл)
# [[Моминова, Разияхан|Розияхон Муминова]] ([[1940]] жыл)
# Тожихон Хасанова ([[1940]] жыл)
# [[Маидова, Лайлихан|Лайлихон Моидова]] ([[1953]] жыл)
# [[Салиева, Турсунхан|Турсунхон Солиева]] ([[1974]] жыл)
# [[Нематов, Нематжан|Нематжон Нематов]] ([[1979]] жыл)
# [[Бадинов Толибжон|Толибжон Бадинов]] ([[1988 жыл]])
# [[Шабданова, Айтажи|Ойтожихон Шобдонова]] ([[1988 жыл]])
# Шавкат Дадажонов
# Абдурасулжон (Расул) Ураимжонов (31 октябрь [[2011]]) жыл&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Кыргыз Республикасынын Указы №273 31 октябрь 2011 жыл&lt;/small&gt; |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61146?ckwds |accessdate=2015-12-11 |archivedate=2015-12-11 |archiveurl=https://archive.today/20151211170007/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61146?ckwds }}&lt;/ref&gt;

=== 2010-ж. Кыргыз Эл артисти наамына ээ болгондор ===
*[[Нурак Абдрахманов|Абдрахманов Нурак]]
*[[Гүлшайыр Садыбакасова|Садыбыкасова Гулшайыр]]
*Нуржамал Табалдиева
*[[Думанаев, Чоробек Осмонович|Думанаев Чоробек]]
*Денизбек Чалапинов
*[[Шатенов, Алтынбек Касымбекович|Шатенов Алтынбек]]
*Кадырбек Таджиев

== Артистер турмушта ==
== Тиркемелер ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== Колдонулган адабият ==
* Кыргызстан мамлекеттик Эмгек Кызыл Туу ордендүү академиялык драма театры. Фрунзе, &quot;Кыргызстан&quot;, 1978. (Түзгөн [[Шаршеев Шеримбек|Ш.Шаршеев]])
* Т.Абдумомунов атындагы кыргыз улуттук академиялык драма театры. Бишкек, &quot;Учкун&quot;, 2007. ISBN 978-9967-428-53-9
* [[Сырымбетов Авас Күрөңкеевич|А.Сырымбетов]]. Бакен Кыдыкеева. Фрунзе, &quot;Кыргызстан&quot;, 1976.&lt;br /&gt;
* [[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Ж.Кулмамбетов]]. Кыргыз театрынын тарыхы. Бишкек, Калем басма үйү, 2019-ж.,508 бет&lt;br&gt;
* [[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Ж.Кулмамбетов]]. Кыргыз тарыхы. Бишкек, Турар, 2017-ж.,600 бет.&lt;br&gt;
* [[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Ж.Кулмамбетов]]. Театр дүйнөсүндө. Фрунзе, &quot;Кыргызстан&quot;, 1987.
* [[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Ж.Кулмамбетов]]. Режиссер Бообек Ибраев. Бишкек, Принт-Экспресс, 2015-ж.&lt;br&gt;

== Интернеттеги шилтемелер ==
*[http://www.welcome.kg/ru/kyrgyzstan/culture/zzczz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526051535/http://www.welcome.kg/ru/kyrgyzstan/culture/zzczz/ |date=2010-05-26 }}
*http://www.barakelde.org/news:5929/
*http://www.azattyk.kg/content/Kyrgyzstan_Culture/2209832.html 
*http://akter.kulichki.com/new1/kydykeeva.html{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ &lt;small&gt;Ош старейший театр республики отметил своё 95-летие&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151001122051/http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ |date=2015-10-01 }}
* [http://www.osh.turmush.kg/ru/news:93883 &lt;small&gt;Ошский академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура 29 ноября отметит своё 95-летие&lt;/small&gt;]
* [http://www.for.kg/news-298789-ru.html &lt;small&gt;В Ошском театре имени Бабура за 95-летний период работы поставлено около 600 спектаклей&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826150333/http://www.for.kg/news-298789-ru.html |date=2018-08-26 }}
* [http://www.alliance-press.kg/uz/news/view/35 &lt;small&gt;Открылся 97-сезон театра&lt;/small&gt;]

[[Категория:Кыргыз театры| ]]
[[Категория:Төкөлдөштүн төрт кызы]]
[[Категория:тумар-2011]]
[[Категория: Кыргыз таануу]]
[[Категория:Бишкек]]
[[Категория: Кыргыз драматургиясы]]
[[Категория:1926-жыл]]
[[Категория: СССР]]</text>
      <sha1>iupvnwvu662n2w8fuc6nihc0k3ztz12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йемен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23912</id>
    <revision>
      <id>648462</id>
      <parentid>558095</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү|Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен)</comment>
      <origin>648462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24152" sha1="of06dqust8pf2fwsrpzg1u6eu7bbmyv" xml:space="preserve">[[Файл:Yemen (orthographic projection).svg|thumb|Йемен.]]
'''Йемен''' - (Аль-Йаман), Йемен Республикасы (аль-Жумхурий аль-Йаманий) Түштүк Батыш Азиядагы мамлекет; [[Арап жарым аралы|Араб жарым аралынын]] түштүк -батышында. Батышынан [[Кызыл деңиз]] (андагы [[Баб-эль-Мандеб кысыгы]] Йеменди Африкадан бөлөт), түштүгүнөн [[Аден булуңу]] менен чулганып, түндүгүнөн [[Сауд Арабиясы]], чыгышынан [[Оман]] менен чектешет. Йеменге ошондой эле Араб деңизиндеги [[Сокотра]] жана Эль-Ихван, Баб-эль-Мандеб кысыгындагы Перим, Кызыл деңиздеги Зубайр, ЭльХаниш-эль-Кабир ж. б. аралдар да карайт. Аянты 528,1 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;; түндүк жана түндүк-чыгыш чек арасы чөл аркылуу өткөндүктөн, так аныкталган эмес. Калкы 21,9 млн (2008). Расмий тили араб тили. Борбору [[Сана|Сана шаары]] Аден өлкөнүн экономикалык борбору статусуна ээ. Акча бирдиги Йемен риалы. Административдик-аймактык жактан 20 мухафазага бөлүнөт, Сана шаары өзгөчө административдик бирдик болуп саналат. Йемен БУУнун (1947), Араб өлкөлөр лигасынын (1945), Ислам конф-ясы уюмунун (1969), ЭВФтин (1969) мүчөсү.&lt;br /&gt;

[[Файл:Flag of Yemen.svg|thumb]]

Администрациялык-аймактык бирдиги (2007):
{| class=&quot;prettytable&quot;
|-
|
Мухафаза

|
Аянты, миң км2

|
Калкы,

миң

|
Адм. борбору

|-
|
Абьян

|
23,9

|
466,6

|
Зинжибар

|-
|
Аден

|
6,9

|
650,7

|
Аден

|-
|
Амана-эль-Асма

|
0,3

|
2015,6

|
Сана

|-
|
Амран

|
9,3

|
910,3

|
Амран

|-
|
Дамар

|
8,3

|
1448,9

|
Дамар

|-
|
Ибб

|
6,2

|
2274,0

|
Ибб

|-
|
Лахж

|
16,7

|
778,0

|
Лахж (ЭльХаута)

|-
|
Мариб

|
15,2

|
259,7

|
Мариб

|-
|
Райма

|
2,2

|
426,7

|
Жебин

|-
|
Саада

|
13,3

|
760,9

|
Саада

|-
|
Таиз

|
12,6

|
2556,4

|
Таиз

|-
|
Хаджа

|
8,9

|
1599,5

|
Хаджа

|-
|
Хадрамаут

|
193,6

|
1113,3

|
Эль-Мукалла

|-
|
Ходейда

|
15,7

|
2347,7

|
Ходейда

|-
|
Шабва

|
39,1

|
496,5

|
Атак

|-
|
Эд-Дали

|
3,4

|
515,0

|
Эд-Дали

|-
|
Эль-Байда

|
10,8

|
605,2

|
Эль-Байда

|-
|
Эль-Жауф

|
28,9

|
482,0

|
Эль-Хазм

|-
|
Эль-Махвит

|
2,5

|
533,3

|
Эль-Махвит

|-
|
Эль-Махра

|
93,9

|
100,3

|
Эль-Гайда

|-
|
Сана

|
16,4

|
966,0

|


|}

== Мамлекеттик түзүлүшү ==
Йемен унитардык мамлекет. Конституциясы 1991-ж. 16-майда кабыл алынган. Башкаруу формасы президенттик республика. Мамлекет башчысы президент (7 жылга шайланат). Президент вице-президентти жана премьер-министрди дайындайт. Мыйзам чыгаруучу жогорку органы Өкүлдөр палатасы (Мажлис ан-нувваб), андагы 301 депутат жалпы эл тарабынан 6 жылга шайланат. Кеңеш берүү советинин (Мажлис аш-шура) 111 өкүлүн президент шайлайт. Аткаруу бийлиги президент менен Министрлер кеңеши тарабынан ишке ашырылат. Өкмөттү премьер-министр башкарып, ал президент менен кеңешип министрлерди дайындайт. Премьер-министр жана өкмөт жалпысынан президенттин жана Өкүлдөр палатасынын алдында жооптуу. Мыйзам чыгаруу шариатка негизделген. Сот системасы ислам, түрк, англис жана жергиликтүү уруулук укуктарга таянат. Бүгүнкү күнгө чейин Йеменде уруулар аралык мамилелер өкүм сүрүп, расмий бийлик менен уруулардын ортосунда чыр-чатактар болуп турат. Йеменге көп партиялуулук мүнөздүү. Негизги саясий партиялары: Элдик жалпы конгресс, Йемен реформаларды коргоо бирикмеси (Ислах), Йемен социалдык партиясы ж.б.

== Табияты ==
Кызыл деңиздин жана Аден булуңунун жээктеринде булуң-буйткалар аз, жапыз, айрым жерлеринде шуру (коралл) рифтери бар. Инди океанында Сокотра аралы, Кызыл деңизде жанар тоодон жана кораллдан пайда болгон аралдар көп. Жээк түздүктөрүнүн эң ириси Тихама (жазылыгы 50-70 км) чөлдүү, кум дөбөлөрү жана шор жерлер, айрым жерлеринде саздак лагуналар кездешет; кургак сайлар (вади ) менен жыш тилмеленген. Батышында жана борбордук аймактарында тоолор басымдуу; эң бийик жери Йемен тоолорундагы Эн-Наби-Шаиб чокусу, 3660 м. Тоолордун түндүк капталдары барган сайын жапыздап Руб-эль-Хали чөлүнө өтөт, түштүк беттери деңиз жээгиндеги ойдуңдарды (эң жазы жери 50 км) карай тик түшөт. Чыгышын кенен түздүктөр ээлейт (бийиктиги 1000 мге чейин). Туз, нефть, газ ж. б. кендери бар. Климаты тропиктик, кургакчыл; деңиз жээгинде (Аденде) январдын орточо температурасы 25°С, июлдуку 32°С; жылдык жаан-чачыны 40 мм. Тоолуу бөлүгү салыштырмалуу салкыныраак келгендиктен, жаан-чачын 700 ммге чейин жаайт. Туруктуу аккан дарыясы жокко эсе, жылдын көп мезгилинде соолуп калат. Чөл ландшафты басымдуу; тоолорунда алтыгана, сейрек дарактуу саванна кездешет. Деңиз жээгиндеги оазистерде курма жана кокос пальмасы өсөт.

== Калкы ==
Калкынын басымдуу бөлүгү [[йемендиктер]] (Йемен арабдары); калгандарын [[сокотралыктар]] индиялыктар, пакистандыктар, эфиопиялыктар, сомалиликтер жана еврейлер түзөт. Өлкөнүн чыгышын жана түндүк-чыгышын 100 миңге жакын көчмөн бедуиндер мекендейт. Йемендиктердин 750 миңге жакыны Араб жарым аралындагы башка өлкөлөрдө жашайт. Калкынын табигый өсүүсү 3,1%. Калкынын орточо жыштыгы: 41,4 адам/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, эң жыш отурукташкан аймак Хадрамаут мухафазасы 1113,3 миң), шаар провинцияларынын ичинен Аден шаары жана анын айланасы (калкы 650,7 миң), эң сейрек жайгашканы өлкөнүн чыгышындагы Махра (98 миң). Шаар калкы 26% (2005). Мамлекеттик дини ислам. Конфессиялык белгилери боюнча калкы негизги эки топко бөлүнөт: зейдиттер сектасындагы шииттерге (түндүк батышындагы тоолуу аймактарда) жана шафиит багытындагы сунниттерге. Исмаилиттер бар. Ири шаарлары (2008): Сана (калкы 1876,7 миң), Аден (649,9 миң), Таиз (522,6 миң), Ходейда (448,0 миң), Эль-Мукалла (198,7 миң).

== Тарыхы ==
Йемен аймагында б. з. ч. 2-1-кылымда түштүк араб цивилизациясы калыптанып, Хадрамаут, Катабан, Аусан, Саба, Маин мамлекеттери пайда болгон. Б. з. 4-6-кылымында аймакты Абиссиния королдугу жана Персия каратып алган. 7-кылымдан Йемен Араб мусулман халифатынын курамына кирип, өлкөгө ислам дини тараган. 16-кылымдын башында Осмон империясынын курамына кошулган. 1633-ж. өз алдынчалыкка ээ болгон. 1839-ж. Түштүк Йемен Улуу Британиянын бийлигине карап калган. Түндүк Йемен 1918-ж. Осмон империясына көз карандысыздыктан кутулуп, 1926-ж. имам башында турган Йемен королдугу аталган. Экинчи дүйнөлүк согушта Йемен бейтараптык саясат жүргүзгөн. 1962-ж. Йемен Араб республикасы түзүлгөн. Ал эми Түштүк Йемен 1967-ж. көз карандысыздыкка жетип, 1967-ж. көз каранды эмес Түштүк Йемен Эл Республикасы жарыяланган. Түштүк Йемен 1970-ж. Йемен Элдик Демократиялык Республикасы деп аталып, советтик үлгүдө өнүккөн. Жыйырма жылга жакын убакыт бул эки мамлекеттин ортосунда айыгышкан күрөш жүргөн. 1990-ж. 21майда эки өлкө биригип, Йемен Республика жарыяланган. 1991-ж. жаңы конституциясы кабыл алынганына карабастан, өлкөдө түндүк жана түштүккө бөлүнүү тенденциясы сакталып кала берген. 1994-ж. алардын ортосунда ири согуштук чыр-чатак чыгып, түндүктөгүлөрдүн жеңиши менен аяктаган жана биримдик сакталып калган. 1999-ж. шайлоодо Али Абдалла Салех жеңишке жетишип, өлкөнүн президенти болуп калган. 2006-ж. сентябрда ал экинчи мөөнөткө кайрадан шайланган.

== Экономикасы ==
Йемен экономикасы начар өнүккөн, кедей өлкө. ИДПнин көлөмү 52,6 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 2400 доллардан туура келет. Чарбасынын негизин нефть өндүрүү өнөр жайы түзөт. Сыртта, айрыкча Сауд Арабиясында иштегендерден түшкөн акчанын (1,3 млрд доллар; 2005) жана сырткы экономикалык жардамдын (252 млн доллар) мааниси зор. ИДПнин 46,7%ин тейлөө чөйрөсү, 40,9%ин өнөр жай, 12,4% ин айыл чарба жана балыкчылык түзөт. Туз, нефть, темир кенташтары, асыл таштар казылып алынат. Йемендеги нефтинин запасы 4,5 млрд т, 2005-ж. 20,8 млн т нефть казылып алынып, аны экспорттоодон түшкөн киреше 2,1 млрдды түзгөн. Нефть казып алынуучу негизги региондору: Мариб, Шабва, Хадрамаут мухафазалары. Аден, Мариб ж. б. шаарында нефть ажыратуучу заводдор иштейт. Табигый газдын запасы 452 млрд м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. Пахта тазалоочу, кийим тигүүчү, энергетика жана тамак-аш-татымал (анын ичинде тамеки, кофе тазалоочу ж. б.), дары-дармек, сигарета, курулуш материалдар, цемент өнөр жай ишканалары, кеме ремонттоочу завод (негизинен Аденде жана анын айланасында) бар. Үй-тиричилик буюмдарын, кездеме, булгаары-бут кийим, карапа жана зер буюмдарын, курал чыгаруучу майда кол өнөрчүлүк өндүрүштөрү иштейт. Оор өнөр жайынын жоктугу, транспорттук инфраструктуранын начар өнүгүшү, суунун жетишсиздиги Йемендин өнөр жай инфраструктурасынын өнүгүшүнө кыйла кедерги болот. Айыл чарба өлкөнүн экономикасынын маанилүү тармагы. Өлкө өзүнүн азык-түлүккө болгон муктаждыгын камсыз кыла албагандыктан, анын көбүн сырттан сатып алат. Өлкөнүн аймагынын 1%тен азыраагы гана иштетүүгө ыңгайлуу. Дыйканчылыктын негизги аймагы Йемен тоолорунун тектирленген капталдары. Айыл чарбанын башкы тармагы өсүмдүк өстүрүүчүлүк. Башкы экспорттук өсүмдүгү кофе (Жебель); ошондой эле курма жана кокос пальмасы, жүзүм, мөмө дарактары (анжир, шабдалы, манго, анар ж. б.), техникалык жана жыпар жыттуу өсүмдүктөр (кунжут, имбирь, пахта, тамеки) өстүрүлөт. Башкы айыл чарба өсүмдүктөрү: дурра, арпа, буудай, жүгөрү, буурчак, жашылча. Өлкөнүн түштүгүндөгү жана түштүк чыгышындагы чөлдөрдө жана жарым чөлдөрдө оазистик дыйканчылык (дан эгиндери таруу, ак жүгөрү, буудай, арпа), техникалык өсүмдүктөр (кунжут, пахта, кофе, тамеки), ошондой эле жашылча, тропик мөмө-жемиштери, курма жана кокос пальмасы өстүрүлөт. Көчмөн мал чарбасы өнүккөн; 2003-ж. 1,4 млн бодо мал, 6,6 млн кой, 7,3 млн эчки, 0,3 млн төө болгон. Балык кармалат. Кургатылган жана туздалган балык экспортко чыгарылат. Бермет алынат. Деңиз промысели бар.

== Тейлөө чөйрөсү ==
Тейлөө чөйрөсүндө Суэц каналына өтүп баратып, Аден портуна кирген чет өлкөлүк кемелерди тейлөөнүн (май куюу, ремонт ж. б.) мааниси зор. Йеменде чет өлкөлүк туризм өнүгүүсү үчүн жетишерлик ресурстар (маданий-тарыхый эстеликтер, ыңгайлуу табигый-климаттык ресурстар) бар. Бирок, өлкө ичиндеги туруксуздук, инфраструктуранын начардыгы жана сервистин начарлыгы туристтердин келүүсүнө кедерги болууда. Борбордук банк, 11 коммерциялык банк, 2 адистештирилген мамлекеттик, 3 ислам банкы иштейт. Эң ири коммерциялык банкы Араб банкы (ага бардык банк активинин 60%и таандык). Чекене жана дүң соода өнүккөн.

== Транспорт тармагы ==
Темир жол жок. Автомобиль жолунун узундугу 71,3 миң км. Башкы деңиз порт Аден, негизгилери Ходейда, Моха, Салиф, Аль-Мукалла. 50 аэропорту бар; эң ири эл аралык аэропорту Санада, калгандары Аден, Сайяон, Таиз, Ходейда шаарында. Магистралдык куур транспортунун узундугу 1402 км, анын ичинде нефть куурунуку 1309 км, газ куурунуку 71 км, суюлтулган газдыкы 22 км. Экспортко негизинен нефть, кофе, кургатылган жана туздалган балык чыгарып, сырттан машина жана жабдуу, азык-түлүк, тирүү мал, химикат сатып алат. Негизги соода шериктери: Кытай, Индия, Таиланд, Сауд Арабиясы, Түштүк Корея, АКШ, Бириккен Араб Эмирликтери, Кувейт.

== Маданияты ==
Йеменде билим берүү системасы өлкө көз карандысыздыкка жетишкенден кийин өнүгө баштаган. Билим берүү жөнүндөгү мыйзам 1992-ж. кабыл алынган. Балдар менен кыздар бөлөк окушат. Окуу 6дан 15 жашка чейин милдеттүү жана акысыз. Кесипчилик-техникалык билим берүү 2 жылдык кесиптик борборлордо жүргүзүлөт. Жогорку билимди 15 ЖОЖ, анын ичинде 5 мамлекеттик университет берет. 15 жаштан жогорку курактагы калктын 54,1%и сабаттуу (2004). Илимий изилдөө университеттерде жүргүзүлөт. Китепканалар, Улуттук музей, этнография, фольклор ж. б. музейлер иштейт. Йеменде 120дан ашык мезгилдүү басылма чыгат. Гезиттери араб («Ас-Саура», «Аль-Жумхурия» ж. б.); англис («Йемен таймс», «Йемен обсервер») тилдеринде чыгат. Радио уктуруу Түштүк Йеменде 1940-ж, Түндүк Йеменде 1946-жылдан иштейт. Телекөрсөтүү 1964-жылдан иштейт.

== Адабияты ==
Адабияты 20-кылымга чейин орто кылымдагы араб адабиятынын нугунда өнүккөн. Жаңы адабияттын жаралышы 1940-ж. Аденде арабча «Фатат аль-Джазира» гезитинин чыгышына байланыштуу. 

== Археологиялык эстеликтери ==
Катабан падышалыгынын борбору Тимнанын (б. з. ч. 9-1-к.) таш чыңдоолору, дубалдарында жазуулары бар имараттардын калдыктары бар урандылары сакталган. Хадрамаутта б. з. ч. 54-кылымдагы коргонуу үчүн таш дубал шаарлардын урандылары (Шабва) табылган, аскадагы күмбөздөрү менен көлмөлөр да сакталган. Падыша сарайларынан храм калдыктары сакталган. Йемен жергесинде б. з. ч. 5-кылымдан б. з. 1-кылымында топурак, таштан салынган шаар имараттарынын калдыктары (төрт чарчы пландагы мунара, храм, турак үйлөр ж. б.) жолугат. Б. з. ч. 1-кылымда жасалган эллиндик мүнөздөгү статуялар, дубалга түшүрүлгөн коло рельефтер учурайт, ошондой эле коло, алтын асем буюмдар, жөнөкөй оймо-чийме менен кооздолгон чопо идиштер да табылган. Кээ бир шаарлары байыркы келбетин сактап, орто кылымдагы архитектураны элестетет. Йеменде мунаралуу үйлөр басымдуулук кылат. Азыркы кезде Йеменде өнөр жай ишканалары жана сугат тармактары жана жаңы шаарлар курулууда.

== Музыкасы ==
Йемен элдеринин байыртадан келаткан салттуу музыкалык маданияты коңшу араб өлкөлөрүнүн маданияты менен жалпылыктарга ээ болгон өлкөнүн борбордук райондорунда сакталып калган. Музыкасынын айрым түрлөрүнүн өнүгүшүнө африка маданиятынын таасири тийген. Популярдуу жанры «Сана музыкасы». Лирикалык жана саясий ырлардын лахжи стили алгач Аденде жаралып, 1980-жылдардан Йемен өлкөсүнө кеңири тараган. 20-кылымдын ортосунда көрүнүктүү өкүлдөрү ырчы-аткаруучулар: Мухаммад Жума хан Салих, Абдаллах аль Антари, Ахмад Фадль аль Лахжи. 20-кылымдын аягында маданият ишмери, фольклорчу, этнограф Жамиль Ганим «Тахт Йамани» аттуу Йемендеги биринчи эл аспаптар ансамблин, Музыка интун (1973), Йемен Куралдуу күчтөрүнүн Кыл аспаптар оркестрин негиздеген. Музыка институтунун базасында элдик бийлердин мамл. ансамбли (1974) түзүлгөн. Йемен музыкасын өнүктүрүүгө М. Атраш, А. бен Гоудаль, А. Касем ж. б. композиторлор салым кошушкан. 1970-жылдардан батыш тибиндеги поп-музыка кеңири жайылган.

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

{{Азия өлкөлөрү}}
[[Категория:Йемен| ]]
[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]</text>
      <sha1>of06dqust8pf2fwsrpzg1u6eu7bbmyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чаган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26230</id>
    <revision>
      <id>648492</id>
      <parentid>559693</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T06:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zuungar</username>
        <id>40342</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>648492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="947" sha1="jgfc83mawf19albz485juk3cgm2b6mr" xml:space="preserve">'''Чаган''', Чагаан ([[моңгол тили|моңголчо]] цагаан — ак) — калмак, моңголдордун жаңы жылдагы биринчи айы. Ал мал төлдөп, ак көбөйгөн учурга туура келет. Ч. жаңы жыл майрамы:

Чаган аткан күнүндө,

Буурул түндүн түнүндө...

Чаган күнү тууду деп

Чаганбай коюп алыптыр ([[Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбай Орозбаков]], 1. 213).

== Колдонулган адабияттар ==
*[[&quot;Манас&quot; энциклопедиясы]]/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
[[Категория:Манас эпосу]]</text>
      <sha1>jgfc83mawf19albz485juk3cgm2b6mr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сенегал капитаны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37467</id>
    <revision>
      <id>648494</id>
      <parentid>564604</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T07:24:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>648494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2072" sha1="qm9oaczr7kcsipvmzpsgjy8qblm6ndn" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''[[Сенегал]] капитаны''' ([[Латын тили|лат.]] ''Pseudotolithus senegalensis'') — [[Бүркүтчабак сымалдуулар|бүркүтчабактар]] тукумундагы ири [[Балыктар|балыктардын]] бир [[Түр|түрү]].

== Колдонулган адабияттар ==
* [[Алдашев, Абдулхай Алдашевич|А. А. Алдашев]]. [[Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү]]. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
* (en) Fenner, Robert M.: ''The Conscientious Marine Aquarist''. Neptune City, Nueva Jersey, Estados Unidos : T.F.H. Publications, 2001.
* (en) Helfman, G., B. Collette y D. Facey: ''The diversity of fishes''. Blackwell Science, Malden, Massachusetts, Estados Unidos , 1997.
* (en) Hoese, D.F. 1986: . A M.M. Smith y P.C. Heemstra (eds.) Smiths' sea fishes. Springer-Verlag, Berlin, Alemania.
* (en) Maugé, L.A. 1986.  A J. Daget, J.-P. Gosse y D.F.E. Thys van den Audenaerde (eds.) Check-list of the freshwater fishes of Africa (CLOFFA). ISNB Bruselas; MRAC, Tervuren, Flandes; y ORSTOM, Paris, Francia. Vol. 2.
* (en) Moyle, P. y J. Cech.: ''Fishes: An Introduction to Ichthyology'', 4a. edición, Upper Saddle River, Nueva Jersey, Estados Unidos: Prentice-Hall. Año 2000.
* (en) Nelson, J.: ''Fishes of the World'', 3a. edición. Nueva York, Estados Unidos: John Wiley and Sons. Año 1994.
* (en) Wheeler, A.: ''The World Encyclopedia of Fishes'', 2a. edición, Londres: Macdonald. Año 1985.
----
* [http://www.aquatab.net/system/species/22532/ Aquatab]
* [https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=646552&amp;print_version=PRT&amp;source=to_print#null ITIS]
{{Bio-stub}}

[[Категория:Балыктар]] 
[[Категория:Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгүнүн негизиндеги макалалар]]</text>
      <sha1>qm9oaczr7kcsipvmzpsgjy8qblm6ndn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Милиция реформасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44945</id>
    <revision>
      <id>648493</id>
      <parentid>440564</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T07:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>648493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16046" sha1="974c6dbcanv13lu3vopolwe5ouycgm3" xml:space="preserve">'''Кыргыз Респуликасында милиция реформасы''' — бул Кыргыз Республикасынын ички иштер органдарынын иштерин жакшыртууга багытталган, милицияга болгон ишеним денгээлин жогорулатууга, жарандык институттар менен кызматташтуулукту күчөтүүгө жана башка чараларды камтыган топтому. 

Милицияны реформалоо аракеттери [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] 1998, 2005 жана 2012 жылдары болгон. Кезектеги реформа программасы 2013 жылдын 30 апрелинде Өкмөт тарабынан кабыл алынган. 
== Болуп өткөн реформа аракеттери ==

1998 жылы 23 – июлда  Өкмөттүн № 490 токтому менен «Кыргыз Республикасынын Ички Иштер Министирлигинин тутумун өнүктүрүү концепциясын» колдогон&lt;ref&gt;Постановление Правительства Кыргызской Республики № 490 от 23 июля 1998 г.&lt;/ref&gt;. Ал концепция негизги багыттар жана оперативдик-кызматтык иштерин жакшыртуу принциптерин боюнча КР ИИМдин өтүү доорундагы расмий көз карашы болгон. ИИОнун тутумунун өнүгүүсүн камсыздай турган комплексттик түрдө болгон концепция ошол учурдагы (1998 жылдын аягына чейин), жакынкы (2000 жылга чейин) жана алыскы (2003 жылга чейинки) мезгилдерди камтыган. 

1999 жылдан 2005 жалдар арлыгындагы бул административдик реформанын алкагында ИИМдин штаттык саны штаттык-уюштуруу түзүлүшүн оптимизациялоонун негизинде 50%га кыскарылган. Андан тышкары бир катар кызматтар кайра уюштуруудан өткөн. 

2005 жылдын 18 – мартта Президенттин №76 Указы менен «Кыргыз Респуликасынын ички иштер органдарынын 2010 жалга чейинки аралыгында реформалоо концепциясы» бекитилген&lt;ref&gt;Указ Президента Кыргызской Республики № 76 от 18 марта 2005 года&lt;/ref&gt;.

2008 жылы КР ИИМдин 7 мартта жана 16 апрелде болгон буйруктары менен «2008 жылдын 2010 жылдар аралыгында ички иштер органдарынын реформа программасы» кабыл алынган. Реформанын алкагында демократиялык принциптерди жана коомдун, мамлекеттин коопсуздугунун учурдагы реалдуу коркунучтарын эске алып, функционалдык-структуралык кайта куруу процесстери жүрүп жатат&lt;ref&gt;[http://www.mvd.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=196&amp;Itemid=313&amp;lang=ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021114112/http://mvd.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=196&amp;Itemid=313&amp;lang=ru |date=2013-10-21 }}? http://www.mvd.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=196&amp;Itemid=313&amp;lang=ru,История{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} министерства внутренних дел Кыргызской Республики. Милиция Кыргызстана на современном этапе, официальный сайт МВД КР&lt;/ref&gt;.

Мындан тышкары КР ИИМ 28.02.2008 жылдын № 162 «Кыргыз Республикасында укук бузууларды алдын алуу» Мыйзамын ишке ашыруу боюнча» Буйруктун негизинде, жер-жерлердеги айыл башкармалыктарда, айыл өкмөттөрдө ачылган Коомдук алдын алуу борборлору демилгеси күч алган жана иш тажрыйбасы кенири таратылган&lt;ref&gt;[http://svodka.akipress.org/news:463], http://svodka.akipress.org/news:463, В Кыргызстане создано 317 общественно-профилактических центров, ИА «АКИpress»&lt;/ref&gt;.

1998 жана 2005 жылдардагы реформалар эч көрүнүктүү жыйынтыктарды алып келбегенден ийгиликсиз серепчилер баа беришти&lt;ref&gt;[http://www.24kg.org/community/172462-.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514015917/http://www.24kg.org/community/172462-.html |date=2014-05-14 }}, http://www.24kg.org/community/172462-.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514015917/http://www.24kg.org/community/172462-.html |date=2014-05-14 }}, Милиция.kg. Реформа против кулаков, Бишкек — ИА «24.kg», Махинур НИЯЗОВА&lt;/ref&gt;.

== Милициянын реформасы заманбап учуру ==

Жакынкы жылдарга багытталган министирлликти кайра түзүү концепциясын иштеп чыгуу үчүн 2011жылы Кыргызстандын ички иштер органдарын реформалоо боюнча ведомстволор аралык комиссиясы түзүлгөн. Ал комиссиянын курамына өкмөттүн, Жогорку Кенештин (парламент) өкүлдөрү жана серепчилер кирген &lt;ref&gt;[http://vof.kg/?p=4862] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514015305/http://vof.kg/?p=4862 |date=2014-05-14 }}, http://vof.kg/?p=4862 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514015305/http://vof.kg/?p=4862 |date=2014-05-14 }}, Калича Умуралиева: Успех реформ — в объединении усилий всех заинтересованных сторон, Бишкек, Voice of freedom, Илья Лукаш&lt;/ref&gt;.

Алар менен бирге жарандык активисттер тобу реформалоо концепциясынын үстүндө өз алдынча ишин башташкан. Активисттер жөнөкөй жарандардан реформа боюнча сунуштарды чогултуу демилгесин баштап, чогулган сунуштар акырында «ИИОну реформалоо альтернативдик концепциясына» кирген &lt;ref&gt;[http://www.advocacy.kg/htdocs/news/2012/24_10_12_3.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513224734/http://www.advocacy.kg/htdocs/news/2012/24_10_12_3.htm |date=2014-05-13 }}, http://www.advocacy.kg/htdocs/news/2012/24_10_12_3.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513224734/http://www.advocacy.kg/htdocs/news/2012/24_10_12_3.htm |date=2014-05-13 }}, Новая милиция в Кыргызстане: «Чтобы не было страшно», АНПО «Эдвокаси Центр по Правам Человека»&lt;/ref&gt;. 2013 жылдын 20 февралында ал активисттер тобу [[Реформалар жана жыйынтык үчүн» жарандык союз|Реформалар жана жыйынтык үчүн» жарандык союз]] деген тармакты түзүп, кийин ага 24 коомдук уюм мүчө болуп кирген.  

2012 жылдын октябрь-ноябрь айларында жарандык активисттер «Альтернативдик концепциянын» идеяларын жана милицияны реформалоону колдоо боюнча кол топтоо кампаниясын өткөргөн &lt;ref&gt;[http://k-news.kg/society/22871/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514190749/http://k-news.kg/society/22871/ |date=2014-05-14 }}, http://k-news.kg/society/22871/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514190749/http://k-news.kg/society/22871/ |date=2014-05-14 }}, Активисты начали сбор подписей в поддержку альтернативной концепции реформы МВД, Бишкек, ИА «K-news», Адилет Макенов&lt;/ref&gt;. 10 минден ашуун кол топтолуп, алар Жогорку Кенештин депутаттарына, президентке жана премьер-министрге жөнөтүлгөн &lt;ref&gt;[http://www.knews.kg/action/24792/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513234213/http://www.knews.kg/action/24792/ |date=2014-05-13 }}, http://www.knews.kg/action/24792/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513234213/http://www.knews.kg/action/24792/ |date=2014-05-13 }}, 10 тысяч граждан подписались в поддержку альтернативной реформы МВД, Бишкек, ИА «K-news», Юрий Копытин&lt;/ref&gt;.

2013 жылдын 13 февралында Кыргызстандын премьер-министри Жантөрө Сатыбалдиев коомчулуктун катышуусу менен иш кенешмесин өткөрүп, «Реформалар жана жыйынтык үчүн» жарандык союздун сунуштары, милицияны реформалоо расмий концепциясына кирет деп белгилеген &lt;ref&gt;[http://www.gov.kg/?p=19027], http://www.gov.kg/?p=19027, Премьер-министр Ж.Сатыбалдиев: В реформировании МВД гражданское общество должно принять самое активное участие, официальный сайт Правительства КР&lt;/ref&gt;.

Бул өкмөткө 2013 жылдын 30 апрелинде «Кыргыз Республикасынын ИИОнын реформалоо боюнча чараларын» кабыл алууга түрткү болгон. &lt;ref&gt;Постановление Правительства Кыргызской Республики (Киргизии) «О мерах по реформированию органов внутренних дел» № 220 от 30 апреля 2013 года&lt;/ref&gt;. Бул документ негизинде милицияда реформалардын кийинки кадамдары аныкталды. «Кыргыз Республикасынын ИИОнын реформалоо боюнча чараларында» Альтернативдик концепцияны иштеп чыккандардын төмөнкү сунуштары: милиция кызматкерлерди конкурс аркылуу жумушка алуу, ИИМ Академисынын базасында ИИОго кызматына жаны киргендерди даярдоо курстарын киргизүү, милиция жана калк ортосунда кызматташуу мамилелерин өзгөртүү, реформаларды башкаруу боюнча коллегиялык органды түзүү, коомдун пикирин эске алып, ИИО кызматкерлерин баалоо критерийлерин өзгөртүү жана башкалар&lt;ref&gt;[http://reforma.kg/articles/view/81] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423005003/http://reforma.kg/articles/view/81 |date=2014-04-23 }}, http://reforma.kg/articles/view/81 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423005003/http://reforma.kg/articles/view/81 |date=2014-04-23 }}, Альтернативная и официальная концепции реформы МВД, Бишкек, REFORMA.KG&lt;/ref&gt;.

2013 жылдын сентябрь айында коргоо, коопсуздук жана чек ара иштери боюнча Кыргыз Республикасынын вице-премьер-министри башчылык кылган, Кыргыз Республикасынын өкмөтүнүн алдында укук тартиби системасын өнүктүрүү жана реформалоо кенеши түзүлгөн&lt;ref&gt;Распоряжение Правительства Кыргызской Республики № 359-р по образованию Совета по реформированию и развитию системы правопорядка при Правительстве Кыргызской Республики от 6 сентября 2013 года &lt;/ref&gt;.

Кенештин алдында айтылган багыттар боюнча 11 секциянын бөлүмдөрү түзүлгөн, алар өзгөрүү механизмдерин деталдуу түрдө иштеп чыгып коллегиялык органдын алдына талкуулоого алып чыгышат. Укук тартиби системасын өнүктүрүү жана реформалоо кенештин иштеринде жана жыйындарында жарандык коомдун өкүлдөрү да катышышат.

== Реформанын алгачкы жыйынтыктары жана мониторинг ==

Республиканын бардык дубандарынын жарандык активисттеринен турган тобу Кыргызстандын милициясында өзгөрүүлөрдүн жүрүшүнүн үстүнөн мониторинг жүргүзөт&lt;ref&gt;[http://www.vb.kg/252468],http://www.vb.kg/252468, В КР запускают кампанию по гражданскому мониторингу МВД, Интернет-редакция издательского дома «Вечерний Бишкек», Светлана Моисеева &lt;/ref&gt;. 2014 жылдын март айында «Реформалар жана жыйынтык үчүн» жарандык союзу реформанын кээ бир бөлүктөрүн күчөтүүгө багытталган бийлик органдар үчүн даярдалган сунуштарды камтыган мониторингдин биринчи жыйынтыктарын жарыялаган&lt;ref&gt;[http://reforma.kg/articles/view/127] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423005014/http://reforma.kg/articles/view/127 |date=2014-04-23 }}, http://reforma.kg/articles/view/127 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423005014/http://reforma.kg/articles/view/127 |date=2014-04-23 }}, Первый анализ реформы милиции в Кыргызстане опубликован гражданским союзом, REFORMA.KG&lt;/ref&gt;.

== Примечания ==
{{примечания}}

== Ссылки ==
* [http://www.mvd.kg Официальный сайт МВД КР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203204240/http://mvd.kg/ |date=2016-02-03 }}
* [http://www.gov.kg Официальный сайт Правительства КР]
* [http://reforma.kg Официальный сайт Гражданского союза &quot;За реформы и результат&quot; REFORMA.KG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513234545/http://reforma.kg/ |date=2014-05-13 }}


[[Категория:Полиция]]
[[Категория:Милиция]]</text>
      <sha1>974c6dbcanv13lu3vopolwe5ouycgm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыргыз Республикасында милиция реформасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44946</id>
    <revision>
      <id>648482</id>
      <parentid>440901</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T23:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>648482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16025" sha1="loucz7y6t1yf2lwqm3jgh1tgkpgcli8" xml:space="preserve">'''Кыргыз Республикасында милиция реформасы''' — бул Кыргыз Республикасынын ички иштер органдарынын иштерин жакшыртууга багытталган, милицияга болгон ишеним денгээлин жогорулатууга, жарандык институттар менен кызматташтуулукту күчөтүүгө жана башка чараларды камтыган топтому. 

Милицияны реформалоо аракеттери Кыргызстанда 1998, 2005 жана 2012 жылдары болгон. Кезектеги реформа программасы 2013 жылдын 30 апрелинде Өкмөт тарабынан кабыл алынган. 


== Болуп өткөн реформа аракеттери ==

1998 жылы 23 – июлда  Өкмөттүн № 490 токтому менен «Кыргыз Республикасынын Ички Иштер Министирлигинин тутумун өнүктүрүү концепциясын» колдогон&lt;ref&gt;Постановление Правительства Кыргызской Республики № 490 от 23 июля 1998 г.&lt;/ref&gt;. Ал концепция негизги багыттар жана оперативдик-кызматтык иштерин жакшыртуу принциптерин боюнча КР ИИМдин өтүү доорундагы расмий көз карашы болгон. ИИОнун тутумунун өнүгүүсүн камсыздай турган комплексттик түрдө болгон концепция ошол учурдагы (1998 жылдын аягына чейин), жакынкы (2000 жылга чейин) жана алыскы (2003 жылга чейинки) мезгилдерди камтыган. 

1999 жылдан 2005 жалдар арлыгындагы бул административдик реформанын алкагында ИИМдин штаттык саны штаттык-уюштуруу түзүлүшүн оптимизациялоонун негизинде 50%га кыскарылган. Андан тышкары бир катар кызматтар кайра уюштуруудан өткөн. 

2005 жылдын 18 – мартта Президенттин №76 Указы менен «Кыргыз Респуликасынын ички иштер органдарынын 2010 жалга чейинки аралыгында реформалоо концепциясы» бекитилген&lt;ref&gt;Указ Президента Кыргызской Республики № 76 от 18 марта 2005 года&lt;/ref&gt;.

2008 жылы КР ИИМдин 7 мартта жана 16 апрелде болгон буйруктары менен «2008 жылдын 2010 жылдар аралыгында ички иштер органдарынын реформа программасы» кабыл алынган. Реформанын алкагында демократиялык принциптерди жана коомдун, мамлекеттин коопсуздугунун учурдагы реалдуу коркунучтарын эске алып, функционалдык-структуралык кайта куруу процесстери жүрүп жатат&lt;ref&gt;[http://www.mvd.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=196&amp;Itemid=313&amp;lang=ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021114112/http://mvd.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=196&amp;Itemid=313&amp;lang=ru |date=2013-10-21 }}? http://www.mvd.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=196&amp;Itemid=313&amp;lang=ru,История{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} министерства внутренних дел Кыргызской Республики. Милиция Кыргызстана на современном этапе, официальный сайт МВД КР&lt;/ref&gt;.

Мындан тышкары КР ИИМ 28.02.2008 жылдын № 162 «Кыргыз Республикасында укук бузууларды алдын алуу» Мыйзамын ишке ашыруу боюнча» Буйруктун негизинде, жер-жерлердеги айыл башкармалыктарда, айыл өкмөттөрдө ачылган Коомдук алдын алуу борборлору демилгеси күч алган жана иш тажрыйбасы кенири таратылган&lt;ref&gt;[http://svodka.akipress.org/news:463], http://svodka.akipress.org/news:463, В Кыргызстане создано 317 общественно-профилактических центров, ИА «АКИpress»&lt;/ref&gt;.

1998 жана 2005 жылдардагы реформалар эч көрүнүктүү жыйынтыктарды алып келбегенден ийгиликсиз серепчилер баа беришти&lt;ref&gt;[http://www.24kg.org/community/172462-.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514015917/http://www.24kg.org/community/172462-.html |date=2014-05-14 }}, http://www.24kg.org/community/172462-.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514015917/http://www.24kg.org/community/172462-.html |date=2014-05-14 }}, Милиция.kg. Реформа против кулаков, Бишкек — ИА «24.kg», Махинур НИЯЗОВА&lt;/ref&gt;.

== Милициянын реформасы заманбап учуру ==

Жакынкы жылдарга багытталган министирлликти кайра түзүү концепциясын иштеп чыгуу үчүн 2011жылы Кыргызстандын ички иштер органдарын реформалоо боюнча ведомстволор аралык комиссиясы түзүлгөн. Ал комиссиянын курамына өкмөттүн, Жогорку Кенештин (парламент) өкүлдөрү жана серепчилер кирген &lt;ref&gt;[http://vof.kg/?p=4862] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514015305/http://vof.kg/?p=4862 |date=2014-05-14 }}, http://vof.kg/?p=4862 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514015305/http://vof.kg/?p=4862 |date=2014-05-14 }}, Калича Умуралиева: Успех реформ — в объединении усилий всех заинтересованных сторон, Бишкек, Voice of freedom, Илья Лукаш&lt;/ref&gt;.

Алар менен бирге жарандык активисттер тобу реформалоо концепциясынын үстүндө өз алдынча ишин башташкан. Активисттер жөнөкөй жарандардан реформа боюнча сунуштарды чогултуу демилгесин баштап, чогулган сунуштар акырында «ИИОну реформалоо альтернативдик концепциясына» кирген &lt;ref&gt;[http://www.advocacy.kg/htdocs/news/2012/24_10_12_3.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513224734/http://www.advocacy.kg/htdocs/news/2012/24_10_12_3.htm |date=2014-05-13 }}, http://www.advocacy.kg/htdocs/news/2012/24_10_12_3.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513224734/http://www.advocacy.kg/htdocs/news/2012/24_10_12_3.htm |date=2014-05-13 }}, Новая милиция в Кыргызстане: «Чтобы не было страшно», АНПО «Эдвокаси Центр по Правам Человека»&lt;/ref&gt;. 2013 жылдын 20 февралында ал активисттер тобу [[Реформалар жана жыйынтык үчүн» жарандык союз|Реформалар жана жыйынтык үчүн» жарандык союз]] деген тармакты түзүп, кийин ага 24 коомдук уюм мүчө болуп кирген.  

2012 жылдын октябрь-ноябрь айларында жарандык активисттер «Альтернативдик концепциянын» идеяларын жана милицияны реформалоону колдоо боюнча кол топтоо кампаниясын өткөргөн &lt;ref&gt;[http://k-news.kg/society/22871/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514190749/http://k-news.kg/society/22871/ |date=2014-05-14 }}, http://k-news.kg/society/22871/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514190749/http://k-news.kg/society/22871/ |date=2014-05-14 }}, Активисты начали сбор подписей в поддержку альтернативной концепции реформы МВД, Бишкек, ИА «K-news», Адилет Макенов&lt;/ref&gt;. 10 минден ашуун кол топтолуп, алар Жогорку Кенештин депутаттарына, президентке жана премьер-министрге жөнөтүлгөн &lt;ref&gt;[http://www.knews.kg/action/24792/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513234213/http://www.knews.kg/action/24792/ |date=2014-05-13 }}, http://www.knews.kg/action/24792/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513234213/http://www.knews.kg/action/24792/ |date=2014-05-13 }}, 10 тысяч граждан подписались в поддержку альтернативной реформы МВД, Бишкек, ИА «K-news», Юрий Копытин&lt;/ref&gt;.

2013 жылдын 13 февралында Кыргызстандын премьер-министри Жантөрө Сатыбалдиев коомчулуктун катышуусу менен иш кенешмесин өткөрүп, «Реформалар жана жыйынтык үчүн» жарандык союздун сунуштары, милицияны реформалоо расмий концепциясына кирет деп белгилеген &lt;ref&gt;[http://www.gov.kg/?p=19027], http://www.gov.kg/?p=19027, Премьер-министр Ж.Сатыбалдиев: В реформировании МВД гражданское общество должно принять самое активное участие, официальный сайт Правительства КР&lt;/ref&gt;.

Бул өкмөткө 2013 жылдын 30 апрелинде «Кыргыз Республикасынын ИИОнын реформалоо боюнча чараларын» кабыл алууга түрткү болгон. &lt;ref&gt;Постановление Правительства Кыргызской Республики (Киргизии) «О мерах по реформированию органов внутренних дел» № 220 от 30 апреля 2013 года&lt;/ref&gt;. Бул документ негизинде милицияда реформалардын кийинки кадамдары аныкталды. «Кыргыз Республикасынын ИИОнын реформалоо боюнча чараларында» Альтернативдик концепцияны иштеп чыккандардын төмөнкү сунуштары: милиция кызматкерлерди конкурс аркылуу жумушка алуу, ИИМ Академисынын базасында ИИОго кызматына жаны киргендерди даярдоо курстарын киргизүү, милиция жана калк ортосунда кызматташуу мамилелерин өзгөртүү, реформаларды башкаруу боюнча коллегиялык органды түзүү, коомдун пикирин эске алып, ИИО кызматкерлерин баалоо критерийлерин өзгөртүү жана башкалар&lt;ref&gt;[http://reforma.kg/articles/view/81] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423005003/http://reforma.kg/articles/view/81 |date=2014-04-23 }}, http://reforma.kg/articles/view/81 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423005003/http://reforma.kg/articles/view/81 |date=2014-04-23 }}, Альтернативная и официальная концепции реформы МВД, Бишкек, REFORMA.KG&lt;/ref&gt;.

2013 жылдын сентябрь айында коргоо, коопсуздук жана чек ара иштери боюнча Кыргыз Республикасынын вице-премьер-министри башчылык кылган, Кыргыз Республикасынын өкмөтүнүн алдында укук тартиби системасын өнүктүрүү жана реформалоо кенеши түзүлгөн&lt;ref&gt;Распоряжение Правительства Кыргызской Республики № 359-р по образованию Совета по реформированию и развитию системы правопорядка при Правительстве Кыргызской Республики от 6 сентября 2013 года &lt;/ref&gt;.

Кенештин алдында айтылган багыттар боюнча 11 секциянын бөлүмдөрү түзүлгөн, алар өзгөрүү механизмдерин деталдуу түрдө иштеп чыгып коллегиялык органдын алдына талкуулоого алып чыгышат. Укук тартиби системасын өнүктүрүү жана реформалоо кенештин иштеринде жана жыйындарында жарандык коомдун өкүлдөрү да катышышат.

== Реформанын алгачкы жыйынтыктары жана мониторинг ==

Республиканын бардык дубандарынын жарандык активисттеринен турган тобу Кыргызстандын милициясында өзгөрүүлөрдүн жүрүшүнүн үстүнөн мониторинг жүргүзөт&lt;ref&gt;[http://www.vb.kg/252468],http://www.vb.kg/252468, В КР запускают кампанию по гражданскому мониторингу МВД, Интернет-редакция издательского дома «Вечерний Бишкек», Светлана Моисеева &lt;/ref&gt;. 2014 жылдын март айында «Реформалар жана жыйынтык үчүн» жарандык союзу реформанын кээ бир бөлүктөрүн күчөтүүгө багытталган бийлик органдар үчүн даярдалган сунуштарды камтыган мониторингдин биринчи жыйынтыктарын жарыялаган&lt;ref&gt;[http://reforma.kg/articles/view/127] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423005014/http://reforma.kg/articles/view/127 |date=2014-04-23 }}, http://reforma.kg/articles/view/127 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423005014/http://reforma.kg/articles/view/127 |date=2014-04-23 }}, Первый анализ реформы милиции в Кыргызстане опубликован гражданским союзом, REFORMA.KG&lt;/ref&gt;.

== Примечания ==
{{примечания}}

== Ссылки ==
* [http://www.mvd.kg Официальный сайт МВД КР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203204240/http://mvd.kg/ |date=2016-02-03 }}
* [http://www.gov.kg Официальный сайт Правительства КР]
* [http://reforma.kg Официальный сайт Гражданского союза &quot;За реформы и результат&quot; REFORMA.KG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513234545/http://reforma.kg/ |date=2014-05-13 }}


[[Категория:Полиция]]
[[Категория:Милиция]]</text>
      <sha1>loucz7y6t1yf2lwqm3jgh1tgkpgcli8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нельсон Мандела</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44948</id>
    <revision>
      <id>648501</id>
      <parentid>543105</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T10:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>648501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9769" sha1="06erf5zwokaazc3qenpdtjybrl61gq1" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 0.5em 1em; width:20em; clear:right;&quot;
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center; color:blak&quot; | '''''Нельсон Мандела''' &lt;br /&gt;[[Файл: Nelson Mandela-2008 (edit).jpg |200px]] ТАРдын президенти.
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;sky blue&quot; colspan=2 style=&quot;font-size: small&quot; |'''Жалпы маалымат'''
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center;&quot; |
|-
|''Төрөлгөндө берилген аты:'' || Нельсон Ролилахла Мандела
|-
|''Туулган жылы:'' || 18.7.1918
|-
|'''Туулган жери:''' || [[Түштүк Африка союзу, Умтата]]
|-
|'''Өлкө:''' || [[Файл: Flag of South Africa.svg |{{{1|22px}}}|border|ТАРдын желеги]]&lt;noinclude&gt; Түштүк Африка республикасы 
|-
|'''Партиясы:''' || “Африка улуттук конгресси” 
|-
|'''Ишмердүүлүгү:''' || ТАРдын президенти
|-
|'''Атасы:''' ||  Гадла Генри Мандела
|-
|'''Энеси:''' ||  Нонгапи Носекени 
|-
|'''Аялдары:''' || &lt;br /&gt;1.[[Мандела, Эвелин|Эвелин]] &lt;br /&gt;2. [[Мандела, Винни|Винни]] &lt;br /&gt;3. [[Машел, Граса|Граса]]
|-
|'''Балдары:''' ||  2 уулу, 4 кызы бар
|-
|'''кол тамгасы:'''|| Nelson Mandela Signature.svg
|-
|}

'''Нельсон Ролилахла Мандела'''  1918-жылы 18-июлда  [[Умтата]]га жакын жерде жарык дүйнөгө келген.  [[Түштүк Африка Республикасы]]нын сегизинчи жана тунгуч кара терилүү президенти. Анын президенттик ишмердүүлүгү  1994-жылдын 10-майынан 1999-жылдын 14-июнуна чейинки аралыка туура келет. [[Апартеид]] кезинде адам укуктары үчүн күрөшкөндөрдүн эң белгилүүсү. Саясий туткун катары 27 жыл 6 ай 6 күн абакта отуруп чыккан. 1993-жылы Нобель сыйлыгын алган. Нельсон Мандела ТАРда Мадиба деген ат менен да белгилүү.

== Өмүр жолунун башталышы жана жаштыгы ==
Нельсон Мандела [[1918 жыл]]дын[[18 июл]]унда Умтатадан анча алыс эмес Мфезо айылында төрөлгөн. Анын үй-бүлөсүнүн теги Тембу династиясынын жетектегендердин урпактары болуп саналат. Анын бабаларынын бири (1832-жылы өлгөн) тембунун башкаруучусу болгон. Анын ''Мандела'' аттуу баласы Нельсондун чоң атасы болгон (фамилиясы ошондон келип чыккан).
[[Файл:Young Mandela.jpg|thumb|left|250px|Нельсон Мандела 1937-жылы&lt;ref&gt;[[#mandela1996|Mandela 1996]], pp. 16, 17&lt;/ref&gt;.]]
Нельсондун атасы, Гадла Генри Мандела [[Мфезо]] айылынын башкаруучусу болгон. Анын атасынын 4 аялы болуп, алардан 13 баласы (4 уул, 9 кыз) болгон.&lt;ref name=&quot;GreatSouls&quot;/&gt;. Мандела анын Нонгапи Носекени аттуу үчүнчү аялынан төрөлгөн &lt;ref name=port&gt;{{cite book|url=http://www.nextreads.com/display2.aspx?recid=126238&amp;FC=1|title=Mandela: The Authorized Portrait|accessdate=26 May 2008|author=Mandela, Nelson|year=2006|page=13|isbn=0-7407-5572-2|publisher=Andrews McMeel Pub|location=Kansas City, Mo.|archive-date=2012-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106210905/http://www.nextreads.com/display2.aspx?recid=126238&amp;FC=1|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nelson Mandela - Biography&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.mandela.gov.za/biography/index.html#early |accessdate=2014-06-10 |archivedate=2014-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606045753/http://mandela.gov.za/biography/index.html#early }}&lt;/ref&gt; жана апасын Холилала деп аташкан. Холилала Мандела үй-бүлөдөн мектепке баргандардын алгачкысы болгон. 

Мандела 9 жашында атасы кургак учуктан көз жумган. Жашынан эле анча алыс эмес жерде жайгашкан бащталгыч мектептен билим алган. 16 жашында ал тембунун салты боюнча өткөрүлүүчү демилгелөө иш чарасына катышкан. Анын натыйжасында Кларкбери институт-интернатынан билим алып, 2 жылдын аралыгында башталгыч орто билим тууралуу сертификатка ээ болгон({{lang-en|Junior Certificate}})&lt;ref name=&quot;BBC90th&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7500615.stm|title=Mandela celebrates 90th birthday|date=17 July 2008|publisher=BBC|accessdate=2011-11-25|archivedate=2010-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100211041817/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7500615.stm}}&lt;/ref&gt;. Он тогуз жашында [[бокс]]ка жана чуркоого кызыга баштаган&lt;ref name=port/&gt;.

=== Чыгармалар ===
Манделланын сөздөрү жана китептер:
* [[Я готов к смерти]] (речь произнесённая на заседании суда 20 апреля [[1964 год]]а)
* [[Долгая дорога к свободе‎]] (автобиография),
* {{lang-en2|The Struggle Is My Life}},
* {{lang-en2|Nelson Mandela Speaks: Forging a Democratic, Nonracial South Africa}},
* [[Разговоры с самим собой‎]] (сборник архивных данных, записей, писем из заключения).
Книги о Нельсоне Манделе:
* [[Мандела: Официальная биография]], авт. [[Сэмпсон, Энтони|Энтони Сэмпсон]].

== Эскертүүлөр ==
{{примечания|colwidth=30em}}

== Колдонулган адабияттар ==
* Кто есть кто в мировой политике / Редкол.: Л. П. Кравченко (отв. ред.) и др. — М.: Политиздат, 1990. ISBN 5-250-00513-6

== Ссылки ==
{{Навигация
|Тема         = Мандела, Нельсон
|Портал =
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник = Мандела, Нельсон
|Викитека =
|Викивиды =
|Викиновости = Категория:Нельсон Мандела
|Викисклад = Category:Nelson Mandela
|Метавики =
|Проект =
}}
* [http://www.mandela.gov.za/ Нельсон Мандела. Расмий сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210519014225/http://www.mandela.gov.za/ |date=2021-05-19 }}
* [http://www.slovopedia.com/2/204/240799.html Биография в Словопедии]
* [http://www.peoples.ru/state/king/rsa/mandela/ Биография на сайте peoples.ru]
* [http://www.bigpi.biysk.ru/encicl/articles/22/1002240/1002240A.htm Биография на сайте bigpi.biysk.ru]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419011128/http://www.bigpi.biysk.ru/encicl/articles/22/1002240/1002240A.htm |date=2012-04-19 }}
* [http://www.istorik.ru/library/persons/12/mandela.htm Биография на сайте istorik.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516022003/http://www.istorik.ru/library/persons/12/mandela.htm |date=2008-05-16 }}
* [http://africana.ru/apartheid/slovo.htm Нельсон Мандела: слово и дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805101018/http://africana.ru/apartheid/slovo.htm |date=2014-08-05 }}
* [http://esquire.ru/wil/nelson-mandela Правила жизни Нельсона Манделы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131129045643/http://esquire.ru/wil/nelson-mandela |date=2013-11-29 }}
* [http://theskepsis.com/nelson-mandela-prepared-to-die/ Речь Нельсона Манделы «Я готов к смерти». TheSkepsis.com]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.echo.msk.ru/programs/sorokina/1214745-echo/ Смерть Манделы: какой станет ЮАР. Передача радиостанции «Эхо Москвы»]
* [http://www.echo.msk.ru/blog/echomsk/1110550-echo/ «Нельсон Мандела». [[Евтушенко, Евгений Александрович|Е. Евтушенко]]]

{{Библиомаалымат}}

{{Нельсон Мандела}}
{{weld|{{ТАР президенттери}}
|{{Нобель сыйлыгы 1976—2000}}
|{{Жыл адамы (Тайм журналы боюнча) 1976-2000}}}}
[[Категория:Нельсон Мандела| ]]
[[Категория:ТАР революционерлери]]
[[Категория:Марксисттер]]
[[Категория:Нобель сыйлыгынын Лауреаттары]]
[[Категория:Сахаров сыйлыгынын Лауреаттары]]
[[Категория:«Нилдин шурулары» орденинин Кавалери]]
[[Категория:ТАРдын апартеиддери]]
[[Категория:Антирасизм]]</text>
      <sha1>06erf5zwokaazc3qenpdtjybrl61gq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иордания</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55711</id>
    <revision>
      <id>648465</id>
      <parentid>599020</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү|Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен)</comment>
      <origin>648465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26191" sha1="flbwmmwayabfbx8ni4tuaxodxb8xxdc" xml:space="preserve">{{Мамлекет|Кыргызча аталышы=Иордания|Расмий аталышы={{lang-ar|االْمَمْلَكَةُ الْأُرْدُنِيَةُ الْهَاشِمِيَة}}|Желек=Flag_of_Jordan.svg|Герб=Coat of arms of Jordan.svg|Урааны={{lang-ar2|الله، الوطن، الملك}}|Ураандын котормосу=Аллах, Ата-Мекен, Хан|Гимн аталышы={{lang-ar2|السلام الملكي الأردني}} (Ас-салам аль-малаки аль-урдуни)|Аудио=National anthem of Jordan instrumental.ogg|Картада=Jordan (orthographic projection).svg|Телефон коду=+962|Убакыт аралыгы=UTC+2 (жай мезгилинде UTC+3)|Домени=[[.jo]]|Эгемендүүлүк күнү=[[25 май]] [[1946-жыл]]|Эгемендүүлүгүн алды=[[Улуу_Британия|Улуу Британиядан]]|Тили=[[Араб_тили/Араб тили]]|Борбор шаары=[[Амман]]|Ири шарлары=Амман, [[Эз-Зарка (шаары)|Эз-Зарка]], [[Ирбид (шаары)|Ирбид]]}}

'''Иордания''' же '''Иордан Xашимит Королдугу''' (Аль-Мамляка аль-Урдуния альХашимия) – Батыш Азиядагы мамлекет. Түндүгүнөн [[Сирия]], чыгышынан жана түндүк-чыгышынан [[Ирак]], түштүгүнөн жана түштүк-чыгышынан [[Сауд Арабиясы]], батышынан жана түндүк-батышынан [[Израиль]] менен чектешип, түштүк-батышынан Кызыл деңиздин Акаба булуңу менен чулганат. 
== Негизги маалымат ==
Аянты 96,2 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (Иордан дарыясынын батыш тарабындагы 6,6 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жерди 1967-жылдан Израиль басып алган). Калкы 5,9 млн, андан ичкери 0,85 млну Израиль оккупациялаган аймакта жашайт (2008). Борбору [[Амман]] шаары Расмий тили араб тили. Акча бирдиги Иордания динары. Административдик-аймактык жактан 12 мухафазага (губернаторлукка) бөлүнөт.
[[Файл:Jordan (orthographic projection).svg | thumb | 220x124px | right]]
Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008), Иордания БУУнун (1955), ЭВФтин (1952), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1952), Араб өлкөлөрү лигасынын (1945), Ислам конференциясы уюмунун (1969), Бүгкүл дүйнөлүк соода уюмунун (2000) жана башкалар мүчөсү.

== Мамлекеттик түзүлүшү ==
Иордания – унитардык өлкө. Конституциясы 1952-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы – дуалисттик монархия. Мамлекеттин, аткаруу жана мыйзам чыгаруу бийлигинин башчысы король. Мамлекеттин аталышы (Хашимит) бийлик династиясынын Мухаммед пайгамбардын уруусунан чыгышына байланыштырылат. Мыйзам чыгаруу бийлиги королго, Депутаттар палатасынан (110 депутат, 4 жылга) жана Сенаттан (55 сенатор, 4 жылга дайындалат) турган эки палаталуу парламентке Улуттук жыйынга таандык. Аткаруу бийлиги король менен өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Премьер-министр король тарабынан дайындалат, ал эми премьер-министр өкмөттүн курамын министрлерди (королдун макулдугу жана Парламенттин колдоосу менен) бекитет. Бардык мыйзамдар король кол койгондон кийин гана күчүнө кирет. Иорданияда жарандык, диний жана атайын соттор бар. Саясий партиялары: Иордания араб улуттук демократиялык уюму, Иордания Эл биримдиги демократиялык партиясы, Ислам кыймылы фронту, Араб социалдык кайра жаралуу партиясы, Иордания профсоюздарынын конфедерациясы. 20-кылымга чейин, Иордан Палестинанын бир бөлүгү болуп саналат, азыркы Izrailyu.Iordaniya таандык ири аймакта - дүйнөдөгү байыркы элдердин бири үйүнө, Иордан дарыясынын күн арткы батыш жээгинде Иорданиядагы калкы 9000 биздин заманга чейинки Б.з.ч. 3000-жылдан бери аймак Канаандыктар менен аморлуктардын жана аларды кийин жашаган жерде, Саргондун аскерлери болуп - Шумерлер жана Аккада падышасы.&lt;ref&gt;[https://www.rabin-gh.com/istoriya-iordanii/ Иордандын тарыхы.]&lt;/ref&gt;

== Табияты ==
Иорданиянын басымдуу бөлүгүн денудациялык түздүктөр жана супа сымал түзүлүштөгү плато ээлейт. Рельефи базальттуу платолор (Харратэр-Ружайла), жапыз калдык тоолор жана шортоң ойдуңдар менен татаалдашкан. Жеринин бети таштак келип, кургак сайлар (вади) менен өтө тилмеленген. Батыш бөлүгүндө түндүктөн түштүктү карай жайпак чокулуу Эш-Шара тоолору (бийиктиги 1757 м, Рам чокусу, өлкөнүн эң бийик жери) созулуп жатат. Батышында тектон. Гхор (Эль-Гор) өрөөнүндө туюк Жансыз деңиз (көлдүн деңгээли деңиз деңгээлинен 418 м төмөн) жайгашып, ага Иордан дарыясы куят. Өрөөндүн эки тарабынан Сирия-Палестина тоолору орун алган. Климаты субтропиктик, жайы ысык (июлда 24-30°С), кышы жылуу (январда 8-14°С). Жылдык жаан-чачыны батышында 500-700 мм, чыгышында 100 ммге чейин. Туруктуу аккан дарыялары аз, вади, сайлар арбын кездешет. Жарым чөл жана чөл өсүмдүктөрү басымдуу, оазистер сейрек кездешет (анда негизинен курма пальмасы өсөт). Иорданиянын аймагынын 1%тейин токой ээлейт. Иорданияда жалпы аянты 913,3 миң га болгон корукка алынган 11 аймак, андан ичкери ВадиРам, Петра улуттук парктары, Дана биосфералык резерваты жана башкалар бар. Акаба булуңундагы коралл (шуру) рифинин экосистемасын коргоо максатында деңиз резерваты уюштурулган.

== Калкы ==
[[Калкы|Калкынын]] 95%тейи арабдар (иорданиялыктар, палестиналыктар, ирактар, сириялыктар, сауд арабдары жана башкалар); калгандары «черкестер», друздар, армяндар, цыгандар, азербайжандар, күрддөр, англистер жана башкалар Төрөлүү (1000 адамга 20,7 бала туура келет) өлүм-житимге караганда (2,7 бала) алда канча жогору. Иорданиянын калкы 1960-жылдан кийин 3 эседен ашык өскөн, анын негизги себептери калктын табигый өсүүсү (3,7%) жана миграциялык агым (негизинен Ирактан). 15 жашка чейинки балдар калктын 33%ин, эмгекке жарамдуу курактагылар (15-64) 63%ин, 65 жаштан өткөндөр 4%ин түзөт. Калкынын 92% мусулмандар, 6%ке жакыны христиандар. Ислам мамлекеттик дин болуп саналат. Калкынын орто жыштыгы 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жерге 66,2 адам. Шаар калкы 79%. Ири шаарлары: Амман (калкы 1,2 млн; 2008), Эз-Зарка (447,9 миң), Иерусалим (чыгыш бөлүгү), Ирбид (292,0 миң, агломерациясы менен 774,2), Эр-Русайфа (291,7 миң), Вали-эс-Сир (151,9 миң).

== Тарыхы ==
Өлкө аймагын байыркы заманда семит уруулары мекендеген. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкта анын аймагынын бир бөлүгү Израиль жана Иудей падышалыктарына караган. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын аягынан биздин замандын 2-кылымына чейин аймакта байыркы арабдардын мамлекети Набатей падышалыгы болгон. Иордания аймагына 2-4к-да Рим, 4-кылымда Византия, 7-кылымда арабдар, 1115-кылымда кресттүүлөр, селжуктар, египеттик мамлюктар басып кирген. Араб халифатына кирген соң, Иорданиянын калкы ислам динин жана араб тилин кабыл алган. 16-кылымдын башынан 1918-ж. чейин Осмон империясына карап, биринчи дүйнөлүк согуштан (1914-18) кийин Улуу Британия мандатындагы Палестинага кошулган. Колониячылар 1921-ж. Иорданиянын бир бөлүгүндө (Иордан дарыясынын чыгышы) өзүнчө Трансиордания эмирлигин түзгөн, бирок иш жүзүндө аны Палестинаны сурап турган англиялык колониячылар бийлеген. 1928-ж. Трансиорданияга Улуу Британия өз мүдөөсүн көздөгөн келишимди таңуулаган. Ушул эле жылы Хашимиттер бийлиги конституция менен бекемделген. Ушулардан улам нааразычылык күчөп, өлкөдө боштондук үчүн кыймыл жайылган. 1946-ж. 25-майдан Англия-Иордания келишиминин (22.3.1946) негизинде И. Хашимит Королдугу деп аталып, эмир Абдаллах король болуп жарыяланган. 1948-49-ж-дагы араб-израиль согушунан улам Палестинанын борбордук райондору (Иордан дарыясынын батыш, Иерусалимдин чыгыш бөлүктөрү жана башкалар) Иорданияга кошулган. Король Абдаллах өлтүрүлгөндөн кийин 1951-ж. Абдаллахтын уулу Талал такка отурган, бирок ден соолугуна байланыштуу бийликти 1953-ж. уулу Талалга өткөрүп берүүгө аргасыз болгон. 1954-ж. патриотчул Улуттук фронт түзүлгөн жана ал 1956-ж. парламентке шайлоодо жеңип чыгып, өкмөттүн башына Улуттук социалдык партиянын лидери С. Набулси келген. Улуу Британия 1957-ж. февралда Англия-Иордания келишимин жоюп, Иорданиядан аскерлерин чыгарып кетүүгө аргасыз болгон. 1957-ж. апрелде король мамлекеттик төңкөрүш жасоого аракеттенген С. Набулсинин Өкмөтүн кетирген. 1967-ж. кайрадан тутанган Израиль менен болгон согуштан соң, 1948-49-ж-дагы кошулган жерлерин жоготкон. 1971-ж. Иордания аскерлери өлкөнүн аймагындагы палестиналыктардын согуштук базаларын жок кылган. 1988-ж. Иордания Иордан дарыясынын батыш бөлүгү менен болгон расмий байланышын үзгөн. 1994-ж. Иордания жана Израиль тынчтык келишимин түзүп, келишимдин шарты боюнча Израиль 1967-ж. басып алган аймактарын кайтарып берген. Король Хусейин бек Талалдын (1953-99-ж. башкарган) экономиканы көтөрүү, коомдук-саясий турмушту либералдаштыруу жана Ж. Чыгыштагы абалда турукташтыруу курсун уулу король Абдалла II бен аль-Хусейин улантууда.

== Экономикасы ==
Иордания табигый ресурстарга жарды; экономикасы көбүнчө сырткы соодага жана башка өлкөлөрдүн каржылоосуна байланыштуу; ошондой эле эмгек мигранттарынан түшкөн (жылына 1 млрдга жакын) акчанын да мааниси зор. ИДПнин көлөмү 30,03 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 5100 доллардан туура келет. ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 85,8, өнөр жайныкы 10,3, айыл чарбаныкы 3,9 (2006). 1967-жылкы Израилдин агрессиялык саясатынан улам Иорданиянын чарбасы чоң зыян тарткан. Нефть (2005-ж. 8 миң баррель; Хамза кени), газ (294 млн м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, Эль-Ариша аймагында) казылып алынат. Нефть ылгоочу жалгыз заводу Эз-Зарка шаарында жайгашкан. Чакан нефть-химиялык ишканалары пластмасса, сыр, идиш-аяк жуучу каражаттарды чыгарат. 2006-ж. 9,2 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн (негизинен газды пайдаланган ЖЭСтен). Эль-Ярмук дарыясында ГЭС курулууда (2008). Металлургия ишканалары (11 завод иштейт) болот чыгарат. Негизги химия продукциялары (поташ, кислота, минералдык жер семирткичтер жана башкалар) негизинен жергиликтүү ресурстардын базасында өндүрүлөт. Фосфорит (6,4 млн), Жансыз деңизден минералдуу туз, курулуш материалдардан акиташ теги, чопо, мрамор жана башкалар казылып алынат; цемент чыгаруу өнөр жай өнүккөн. Фосфор жана калий жер семирткичтери, фосфор кислотасы, бром, күкүрт кислотасы, түрдүү химикаттар, кайнатма туз өндүрүлөт. Фармацевтика өнөр жай өнүккөн. Жансыз деңиздин тузунун жана баткагынын негизинде косметикалык продукция даярдалат. Жеңил (кездеме, кийим жана башкалар), тамак-аш (сүт продуктулары, зайтун майы, ун жана башкалар) өнөр жай да өнүккөн. Кургакчыл климат айыл чарбанын өнүгүүсүнө тоскоолдук кылат; өлкөнүн басымдуу бөлүгүндө дыйканчылык сугатка муктаж. 21-кылымдын башталышынан агрардык өндүрүштө иштөөгө мигранттар (негизинен Египеттен) көп тартыла баштаган. Аймагынын 6-7%ке жакыны айдалат (анын &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;и сугарылат). Негизги дыйканчылык аймагы Иордан дарыясынын өрөөнү; ал жерде жемиш бактары, цитрус өсүмдүктөрү, банан, жүзүм, томат, бадыраң, баклажан, буудай, арпа, ошондой эле жүгөрү, ак жүгөрү, картөшкө, пияз, капуста, жасмык жана башкалар өстүрүлөт. Ирригациялык максатта Иордан д-на канал, Эз-Зарка, Эль-Кафрайн, Шуайб жана башкалар дарыяларда суу сактагычтар курулган. Бодо мал, төө, кой жана эчки асыралат. Акаба булуңунан балык кармалат. Тейлөө чөйрөсү өлкөнүн экономикасынын ири сектору. 20дан ашык банк (андан ичкери Борбордук банк, Араб коммерциялык банкы жана башкалар) жана Амманда фонд биржасы иштейт. Жылына 5 млндон ашык чет элдик турист келет. Дарылоо ден соолукту чыңдоо туризминин негизги аймагы Акаба булуңу менен Жансыз деңиздин пляждары, ошондой эле деңизге жакын жайгашкан ысык булактар. Иорданияда авиация экипажын окутуунун жаңы системасы түзүлүп, ал араб жана африка авиакомпанияларына кызмат көрсөтөт. Темир жолунун узундугу 505 км; негизги магистралы өлкөнү түндүктөн түштүккө кесип өтөт. Автомобиль жолунун жалпы узундугу 7,5 миң км; негизги автомагистралдары: «Чөл шоссеси» (Эр-Рамта Амман Маан Акаба; узундугу 320 кмден ашык); Эль-Мафрак-Ирактын чек арасына чейин. Негизги туристтик трассасы: Амман-Иерусалим. Деңиз порту Акаба (Кызыл деңиздин Акаба булуңунда). Эль-Жизе (Аммандан 40 км түштүк тарапта), Акаба шаарларында эл аралык ири аэропорттору бар. Магистралдык куур транспортунун жалпы узундугу 475 км (2006), андан ичкери газ куурунуку 426 км (эң ириси Египеттен Акабага, андан ары өлкөнүн түндүгүнө кетет), нефть куурунуку 49 км. Сыртка поташ, фосфорит, минералдык жер семирткич, фармацевтика продукцияларын, текстиль жана тигилүү буюмдарды, жемиш жана башкалар чыгарып, сырттан нефть, газ, машина жана жабдууларды, азык-түлүк, кездеме жана ийрилген жип жана башкалар алат. Соода шериктери: Сауд Арабиясы, Ирак, Сирия, Бириккен Араб Эмирликтери жана башкалар араб өлкөлөрү, АКШ, Германия, Индия, Кытай.

== Маданияты ==
Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбия, милдеттүү базалык (6 жылдык башталгыч, 4 жылдык толук эмес орто), 2 жылдык толук орто же кесиптик-техникалык билим берүүнү камтыйт. 2004-ж. балдардын 30%и мектепке чейинки мекемелерде тарбияланган, 6-12 жаштагы балдардын 91%и башталгыч мектепте, ал эми 12-18 жаш курактагылардын 87%и орто мектептерден билим алган. Билим берүү араб тилинде жүргүзүлөт, көпчүлүк мектептерде англис тили да окутулат. Өлкөдө 15тен ашык мамлекеттик ири университет, 10дон ашык менчик университет бар. 35 миңге жакын студент чет өлкөлөрдө, негизинен АКШ жана башкалар араб өлкөлөрүндө билим алууда. Амманда Калк китепканасы (1958), университеттердин китепканалары бар. Музейлери: археологиялык, ислам, элдик искусство жана кийим; Улуттук көркөм өнөр жана Мозаика галереялары (баары Амманда). Иорданияда 44 наамдагы гезит-журналдар чыгат (2004). Белгилүү араб тилинде «Ар-Рай» (1971), «Ад-Дустур» (1967), англис тилинде «Джордан таймс» (1975); Радио уктуруу 20-кылымдын 50-жылдарынын башында башталган, 12 радиостанция иштейт. Иордания телекөрсөтүүлөрү эки канал боюнча, биринде араб тилинде, экинчиси чет элдик телекөрсөтүүлөрү берилет. Жаңылыктары араб, француз, англис жана иврит тилдеринде чыгарылат. Адабияты араб тилинде өнүгүүдө. Улуттук иордан адабиятынын калыптануусу алгачкы адабий жыйындардын демилгечиси И-нын биринчи королу Абдаллах ибн Хусейндин ысымы менен байланыштуу. Көркөм өнөр палеолит, жолиттен башат алат. Кабатай аска сүрөттөрү, эллин маданиятынын эстеликтери сакталган. Рим мезгилинде архитектура менен искусство гүлдөп өнүккөн. Араб халифатынын курамында Иордания орто кылымдагы араб-мусулман көркөм маданиятынын очогу болгон. Жаңы мезгилдин архитектурасына заманбап курулуштар мүнөздүү. Жалпы арабдык жана улуттук салттардын жалпы европалык адабияттын ар кыл формалары менен айкалышуусу Иордания адабиятын негизги мүнөзүн аныктайт. Элдик музыка менен катар классикалык музыкасы өнүгүүдө. Улуттук консерватория (1986), симфогиялык оркестр иштейт. 1950-жылдарда тарыхый жана диний темадагы спектаклдер коюлган. 1964-ж. Амманда биринчи театр труппасы, 1951-ж. Театр ишмерлеринин ассоциациясы уюшулган. Амманда бир нече театр иштейт. Музыкалык жана театр фестивалдары өткөрүлүп турат. Улуттук киноиндустрия өнүгө элек, бирок телесериалдар тартылат. 2003-ж. жаштарга кинематографиянын негиздерин үйрөтүүгө багытталган Амман кинематографисттер бирикмеси уюшулган. Даректик киножанрында эмгектенген кино ишмерлеринин ичинен аралы Хасан жана Н. Хасандын ысымдары кеңири белгилүү. 2005-жылдан Амман шаарында кинофестиваль өткөрүлөт.

== Жазуулар ==
&lt;references /&gt;

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

{{Азия өлкөлөрү}}
[[Категория:Иордания| ]]
[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]</text>
      <sha1>flbwmmwayabfbx8ni4tuaxodxb8xxdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иран</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55712</id>
    <revision>
      <id>648463</id>
      <parentid>647190</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:19:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү|Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен)</comment>
      <origin>648463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58905" sha1="t9a1k884fseow7gijuemi3d3uumrlga" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Этап1                                    = 
 |Дата1                                    = 
 |Этап2                                    = 
 |Дата2                                    = 
 |Этап3                                    = 
 |Дата3                                    = 
 |Этап4                                    = 
 |Дата4                                    = 
 |Этап5                                    = 
 |Дата5                                    = 
 |Макамы                                   = 
 |Негизделген                              = 
 |Макамы                                   = 
 |Кыргызча аталышы                         = Иран Ислам Республикасы
 |Расмий аталышы                           = {{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران}}
 |Мамлекеттик дини                         = [[динден тышкары мамлекет]]
 |Герб                                     = Coat of arms of Iran.svg
 |Желек                                    = Flag of Iran.svg
 |Гимн аталышы                             = سرود ملی اﻳﺭﺍﻥ
 |Аудио                                    = Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga
 |Урааны                                   = {{lang-fa|اﺳﺘﻘﻼﻝ، ﺁﺯﺍﺩﻯ، جمهوری اسلامی}}}
 |Ураандын котормосу                       = Эгемендүүлүк, Эркиндик, Ислам Республикасы
 |Башкаруу формасы                         = [[ислам республикасы]]
 |Картада                                  = Iran (orthographic projection).svg
| lat_dir = N
| lat_deg = 32
| lat_min = 29
| lat_sec = 46
| lon_dir = E
| lon_deg = 54
| lon_min = 17
| lon_sec = 42
| region = IR
| CoordScale =
 |Тили                                     = [[фарс тили]]
 |Эгемендүүлүк күнү                        = [[1-апрель]] [[1979-жыл]]&lt;br&gt;(Ислам революциясы)
 |Эгемендүүлүгүн алды                      = 
 |Борбор шаары                             = [[Тегеран]]
 |Ири шаарлар                              = Тегеран, Мешхед, Кередж, Тебриз, Шираз, Исфахан, Ахваз
 |Башчыларынын милдеттери                  = Ирандын Жогорку башчысы&lt;br&gt;Президент
 |Башчылары                                = Моджтаба Хаменеи&lt;br&gt;Масуд Пезешкиан
 |Аянты                                    = 1 648 195
 |Суу пайызы                               = 7,07
 |Аянты боюнча орду                        = 17-орун
 |Калкы                                    = 92 417 681
 |Калкы боюнча орду                        = 17-орун
 |Калкты каттоо жылы                       = 2025
 |Калктын жыштыгы                          = 52
 |Калкынын жыштыгы боюнча орду             = 
 |ИДӨ (САМ)                                = 1,879 трл
 |ИДӨ (САМ) эсептөө жылы                   = 2025
 |ИДӨ (САМ) боюнча орду                    = 22-орун
 |ИДӨ (САМ) ар бир жанга                   = 21 473
 |ИДӨ (номинал)                            = 356,513 млрд
 |ИДӨ (номинал) эсептөө жылы               = 2025
 |ИДӨ (номинал) боюнча орду                = 42-орун
 |ИДӨ (номинал) ар бир жанга               = 4 074
 |Акча бирдиги                             = Иран риалы (IRR, коду 364)
|АДӨИ                                     = {{Өсүү}}0,799
 |АДӨИ деңгээли                            = &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''жогору'''&lt;/span&gt;
 |АДӨИ боюнча орду                         = 75-орун
 |Учак компаниясы                          =
 |ЭОК                                      = IRI
 |ISO                                      = IR
 |Этнохороним                              = ирандык, ирандыктар
 |Домени                                   = [[.sn]]
 |Телефон коду                             = 98
 |Убакыт аралыгы                           = [[UTC+03:30|+03:30]]
 |Штрих коду                               = 
 |Түшүнүктөр                               = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;[[commons:Senegal|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]&lt;/div&gt;
}}

'''Иран''' ({{lang-fa|ایران}}), расмий аталышы —  '''Иран Ислам Республикасы''' ({{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران}} - Жомхурийе Исламийе Иран) (1935-ж. чейинки расмий аталышы Фарсыстан) — Түштүк-Батыш Азиядагы мамлекет. Түндүк-батышынан [[Армения]], [[Азербайжан]], түндүк-чыгышынан [[Түркмөнстан]], чыгышынан [[Афганстан]], [[Пакистан]], батышынан [[Ирак]] (Курдистан), [[Түркия Республикасы|Түркия]] менен чектешип, түндүгүнөн Каспий деңизи, түштүгүнөн Оман жана Перс булуңдары (андагы Кешм, Харк жана башкалар аралдар ага карайт) менен чулганат. 

Аянты 1648 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 70,5 млн (2006). Борбору [[Тегеран]] шаары Расмий тили фарсы тили. Акча бирдиги риал. Административдик - аймактык жактан 30 останга (провинцияга), остан өз ичинен 324 шахрстанга (облуска), шахрстан 740тан ашык бахшка (районго) бөлүнөт; Тегеран менен Кум шаары да остан статусуна ээ.
[[Файл:Iran (orthographic projection).svg | thumb | 220x124px | right]]
Перстер, ошондой эле күрттөр, азербайжан жана lorlar - Ирандын маанилүү этникалык топтор

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006)
Иран БУУнун (1945), ЭВФтин (1945), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1945), Нефть экспорттоочу өлкөлөр уюмунун (1960), Ислам конференциясы уюмунун (1969) мүчөсү; СААРКта жана Шанхай кызматташтык уюмунда байкоочу статусуна ээ.

Иран балдарды өлүм жазасына тартуу боюнча дүйнөдө биринчи орунда турат. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://eng-archive.aawsat.com/theaawsat/news-middle-east/iran-ranks-first-world-wide-for-executing-minors |accessdate=2022-03-21 |archivedate=2025-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251112233821/https://eng-archive.aawsat.com/theaawsat/news-middle-east/iran-ranks-first-world-wide-for-executing-minors }}&lt;/ref&gt;

== Тарыхы ==
Ирандын аймагында адам төмөнкү палеолиттин аягында эле жашай баштаган. Биздин заманга чейинки 4-3-кылымдын башында шаар-мамлекеттер пайда боло баштаган. Биздин заманга чейинки 2-миң жылдыкта Иран жергесине иран тобундагы (диалектилерде сүйлөгөн) көчмөн инди-европалык уруулар келген. Кийин алар жергиликтүү калкты өзүнө сиңирип алган. Биздин заманга чейинки 670-жылдарда Мидия падышалыгы келип чыккан. 550-ж. Мидия Ахемениддер династиясына кирип калган. Биздин заманга чейинки 550-330-ж. Ирандын аймагын Ахемениддер династиясы бийлеп турган. Ахемениддер мамлекетпн биздин заманга чейинки 330-ж. Александр Македонский басып алган. Ал өлгөндөн кийин Иран аймагы Селевкпддер мамлекетинин курамына кпрген. Биздин заманга чейинки 3-кылымдын ортосунда аймакта Парфия падышалыгы түзүлүп, ал биздин заманга чейинки 2-кылымда бүткүл Иранды, Месопотампяны, Арменпяны баш пйдпрген. Биздин замандын 3-кылымда бүлүнгөн Парфиянын негизинде Сасаниддер мамлекети түзүлгөн. Ал мезгилде (3-7-к.) кул ээлөөчүлүк түзүлүш начарлап, алгачкы феодалдык мамлекет пайда болгон. 651-ж. Сасаниддер мамлекетпн арабдар басып алып, Араб халпфатына кошкон. Өлкөдө ислам дини тарай баштап, 10-кылымда калктын көпчүлүгү ислам динин кабыл алган. 7-кылымдын аягынан араб үстөмдүгүнө каршы көтөрүлүштөр (Абу Муслим, Сумбад Маг, Бабек жана башкалар) чыккан. 11-кылымда сельжуктар каратып алып, бүткүл Иран жана ага чектеш өлкөлөрдүн аймагында Селжуктар мамлекетин түзгөн. 1220-ж. моңголдор басып кирген. 13-кылымдын ортосунан 14-кылымда Хулагулар мамлекетине, 1380-93-ж. Тпмурдун пмперпясына караган. Кичи Азпядан чыккан көчмөн түрк уруулары (кызыл баштар) 1501-10-ж. Иранды каратып, Сефевплер мамлекетинин түзүлүшүнө негиз салган. Алардын шахы Аббас 1нин реформалары борбордук бпйлпктп чыңдап, Ирандын абалын жакшырткан. 17-кылымдын аягынан Севефиддер мамлекетинин саясий-экономикалык жактан начарлашы афгандардын 1722-ж. өлкөнүн борбор калаасы Исфаханды басып алышына алып келген. 1723-ж. И-дын, түндүк-батыш жана борбордук аймактарына түрктөр басып кпрген. Баскынчыларга каршы согушту жетектеп, 20-жылдардын аягы 30-жылдардын башында афгандар менен түрктөрдү өлкөдөн кууп чыккан кол башчы Надир-хан (Надир шах Афшар; 1736-47) такка көтөрүлөт. Ал өлтүрүлгөндөн кийин ал түзгөн держава хандыктарга бөлүнүп кеткен. 19-кылымда орус-иран согуштарынын жыйынтыгында, Закавказье Росспянын курамына кошулган. 19-кылымдын аягынан 20-кылымдын башында Иран Улуу Британия менен Россиянын колониялык экспансиясынын негизги объектисине айланып, көп узабай эле жарым колонпяга айланган. Элдин нааразылыгы күч алып, Иран революциясынын (1905-11) башталышына өбөлгө түзүлгөн. Анын жүрүшүндө констптуцпя жарыяланып, межлпс (парламент) чакырылган. Бирок росспялык, англиялык бириккен күчтөр аркылуу революция басылган. 1921-ж. РСФСР менен Ирандын ортосунда диилимий мамилелер түзүлөт. 2-дүйнөлүк согушта ермания Ирандын аймагына кирип, СССРге каршы аракеттерди жүргүзө баштаган. Буга каршы англиялык жана советтик аскерлер Иранга киргизилген (1945-46-ж. чыгарылган). Согуштан кийин Мохаммед Реза-шах Пехлевинин (1941жылдан шах) жүргүзгөн батышка багытталган саясаты калк ичинде нааразылык туудуруп, Иранда Ислам төңкөрүшү башталган (1979). Реза-шах Пехлеви өлкөнү таштап кетүүгө аргасыз болгон. 1979-ж. Референдум өткөрүлүп, Иран Ислам Республика жарыяланган. Аятолла Хомейни Ирандын башкы жетекчиси болуп калган. Жылдын аяк ченинде Ирак менен мамилелер курчуп, 1980-ж. Перс булуңундагы үстөмдүк үчүн согуштук конфликттер жаралат. 1989-ж. тынчтык макулдашууларга кол коюлат. Ошол эле жылы, Хомейни өлгөндөн кийин өлкөнүн башына аятолла Сейед Али Хаменеи, президент аралы А. Хашема-Рафсанжаникке 1997-, 2001-жылдардагы президенттик шайлоодо Сейед Мохаммед Хатами жеңген. 2005-ж. М. Ахмдинежад президенттикке келип, 2009-ж. 2-мөөнөткө шайланган. Ирандын тышкы саясатындагы негизги көйгөйлүү маселелердин бири Иран ядролук программасы боюнча талаш-тартыштарды жөнгө салуу. Өлкөдө уран кендеринин ачылышы тынчтык максатта атом энергетикасын өнүктүрүү, ошондой эле ядролук куралданууга да мүмкүнчүлүк түзгөн. АКШ жана анын союздаштары БУУнун Коопсуздук кеңешинин резолюциясына таянып, Ирандан атом энергетика жана уранды иштетүүчү объектилердин курулушун токтотууну талап кылууда. Бирок, Иран ядролук программанын тынчтык мүнөздө экенин көрсөтүп, бул талаптарды аткаруудан баш тартууда.

== Географиясы ==
{{Панорама|2009-05-13 Damavand from Abbasabad 08.jpg|1000px|&lt;center&gt;[[Демавенд]] тоосу&lt;/center&gt;}}Ирандын көп бөлүгү Иран тайпак тоосунун аймагында жайгашкан; анын ички бөлүгүн бөксө тоолор жана Деште-Кевир, Деште-Лут жана башкалар чөлдөр жайгашкан бийик түздүктөр ээлейт. Түндүгүндө Каспий деңизинен ойдуңдуу кууш тилке аркылуу бөлүнгөн Эльбурс кырка тоосу (бийиктиги 5671 мге чейин, Демавенд жанартоосу Ирандын эң бийик жери), түндүк-батышында Армян тайпак тоосунун чыгыш бөлүгү, түштүк-батышы менен түштүгүндө Ирандын ички аймактарын Месопотамия ойдуңунан жана Араб деңизинен бөлүп турган Загрос тоо системасы (бийиктиги 4548 мге чейин, Зерд-Кух чокусу) жана Түштүк Иран тоолору, Перс жана Оман булуңдарын бойлой Гермсир чөлү жайгашкан. Өлкөнүн түндүгү менен чыгышын Түркмөн-Хорасан жана Чыгыш Иран тоолору ээлейт. Ирандын аймагы Альп-Гималай геосинклиналь (кыймылдуу) алкагында жайгашкан. Борбордук бөлүгүндө кембрийге чейин пайда болгон айрым тоо массивдери (Борбордук Иран, Борбордук Чыгыш Иран, Лут) биригип, Борбордук Иран плитасын түзөт. Өлкөнүн басымдуу бөлүгүнүн климаты субтропиктик континенттик; Перс жана Оман булуңдарын жээктей ысык тропиктик. Кышы түндүгүндө жана ички аймактарында серүүн (январдын орто температурасы түндүгүндө 0°Сден төмөн, Тегеранда 2°Сге чейин), түштүгүндө жылуу (Перс булуңунун жээгинде январдын орто температурасы 22-25°С). Кышында Ирандын түндүгүнө Орто Азия жана Сибирден соккон муздак аба абанын температурасын -25°Сге чейин төмөндөтөт. Жайында бардык жеринде ысык; июлдун орто температурасы 29-32°С. Өлкөнүн ички аймактарында жана түштүгүндө аба 40-50°Сге чейин ысыйт; абсолюттук макс. (54°С) Хузстан өрөөнүндө катталган. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү өлкөнүн көп бөлүгүндө 500 ммге, Эльбурстун түндүк капталында 2000 ммге чейин, Систан чөлүндө 50 ммден аз жаайт. Дарыяларынын көбү суудан өксү. Карун, Шатт-эль-Араб дарыясында кеме жүрөт; ири дарыясы Сефидруд (Каспий деңизине куят). Ири көлдөрү Урмия жана Хамун. Чөлдүн боз топурагы басымдуу; ошондой эле коңур жана күрөң тоо топурактары кездешет. Тайпак тоо ксерофиттери, чөл жана жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу; Эльбурстун нымдуу түндүк капталында нымдуу жазы жалбырактуу токой өсөт. Өлкөнүн аймагынын 4%ин токой ээлейт. Ираннда 130дан ашык улуттук парк, улуттук табият эстеликтери, заказник режиминдеги резерваттар уюшулган; алардын жалпы аянты өлкөнүн аймагынын 6,5%ин ээлейт. Ири улуттук парктары: Баму, Кевир, Урмия, Борбордук Эльбурс жана башкалар ЮНЕСКОнун биосфералык резерваттар тармагына 9 объект киргизилген: Арасбаран, Эржан, Гено, Гүлстан, Хара, Кевир, Урмия көлү, Мианкале жарым аралы, Туран. Эл аралык маанидеги 21 суу-саздуу жер (жалпы аянты 1,5 млн га), коргоого алынган 6 деңиз объектиси бар.

== Мамлекеттик түзүлүшү ==
Иран – унитардык мамлекет. Конституциясы 1979-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы Ислам республикасы. 1979-жылдагы Ислам революциясынан кийин мамлекеттик бийлик бири-бирине көз карандысыз мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлиги аркылуу жүргүзүлөт. Бийликтин бул үч бутагын өлкө башчысы Ислам революциясынын башкы жетекчиси көзөмөлдөйт. Аны Аксакалдар кеңеши (дин кызматкерлери) тарабынан өмүрүнүн акырына чейин шайланат. Аткаруу бийлигинин башында президент турат, ал министрлер кабинетин жетектейт. Жогорку мыйзам чыгаруу органы Ислам кеңешинин жыйыны (межлис). Ида европалык типтеги расмий саясий партиялар жок, партия деп атаган саясий кыймылдар бар, алар дээрлик ислам идеологиясына таянат. Негизгилери: «Абадгарян» («Жаратмандар»), «Күрөшчүл динаятчылар коому», «Күрөшчүл молдолор жыйыны».

== Калкы ==
Ирандын калкынын көбү иран тилдеринде сүйлөгөндөр: 38,5%и [[перстер]], 6,9%и [[күрддөр]], 5,6%и мазендерандыктар, 5,6%и [[гиляндар]], 3,7%и лурлар жана башкалар (бахтиярлар, [[белуждар]], талыштар, чараймактар). Ал эми 30%ке жакыны түрк элдери ([[азербайжандар]] 20,3%, [[түркмөндөр]] 3,2%, [[кашкайлар]] 2,4% жана башкалар). Ошондой эле [[арабдар]] (2,2%), [[хазарейликтер]],  [[цыгандар]], [[армяндар]], [[ассириялыктар]], [[грузиндер]] (ферейдандар) жана башкалар да жашайт. Калкынын жылдык орто табигый өсүшү 1,55%. Төрөлүү 1000 адамга 16,6 бала, өлүм-житим 5,7 киши. 15 жашка чейинки балдар 23,2%ти, эмгекке жарамдуу курактагылар (15-64 жаштагылар) 71,4%ти, 65тен ашкандар 5,4%ти түзөт. Орто жыштыгы: 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жерге 43 киши; эң жыш жайгашкан жерлерп: Тегеран останы (12 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жерге 713 адам туура келет), Кум (90), ошондой эле Каспийдин жээгин бойлой (Гилян останында -172 адам, Мазендаранда 123, Голстанда 80). Өлкөнүн калкынын &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;и 7 шаарда отурукташкан: Тегеран (калкы 7186 миң, агломерациясы менен 13 000 млндон ашык), Мешхед (2,5 млн), Исфахан (1,6 млн, агломерациясы менен 2,9 млндон ашык), Кереж (1,6 млн, Тегерандын агломерациясына кирет), Тебриз (1,5 млндой), Шираз (1,3 млн), Кум (1,1 млн). Ирандын калкынын 98%тейи мусулмандар; андан ичкери [[шииттер]] 89% , [[сүннөттөр]] 9% .

== Экономикасы ==
[[Файл:Near_Sunset_at_end_of_2006_Spring_In_Modaress_Highway,_Tehran_-_panoramio_-_Behrooz_Rezvani_(1).jpg|thumb|280x280px|[[Тегеран]]]]
Иран – экономикасы тез өнүгүп жаткан өлкө. Нефть казып алуу боюнча дүйнөдөгү алдыңкы өлкөлөрдүн бири. ИДП көлөмү 852,6 млрд доллар, аны киши башына бөлүшгүргөндө 12 300 доллардан гуура келег (2007). Жаңы Азадеган жана Ядаверан Нефть-газ кендери ачылгандан кийин Ирандын дүйнөлүк нефгинин запасындагы үлүшү 11,1%ги, газдыкы 15,4%ги гүздү (2005). Нефть жана газды казып алуу мамлекеггин көзөмөлүндө. Нефть казып алуу боюнча (194,6 млрд т) дүйнөдө 3-орунда (Россия жана Сауд Арабиясынан кийин). Нефть казып алуучу негизги аймакгары: өлкөнүн гүшаары-багышы (Хузсган, Бушир осгандары) жана Перс булуңунун шельфи. Нефть экспорггоо боюнча Иран дүйнөдө 3-орунда. Нефть экспорггоочу ири герминалдары Перс булуңунун аралдарында (Харк, Лаван, Сирри, Ларек жана башкалар) жайгашкан. Газ өндүрүү боюнча (110,8 млрд м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;; 2005) Россиядан кийинки 2-орунда. Газ өндүрүүчү негизги аймагы Перс булуңунун шельфи; эң ири кени Түштүк Парс. Көмүр жылына 2 млндон ашык казылып алынат. Элекгр энергегикасы гез гемп менен өнүгүүдө; 2006-ж. 173,3 млрд кВт-с элекгр энергиясы өндүрүлгөн, анын 91,6%и ЖЭСке, 8,3%и ГЭСке, 0,1%и калгандарына (негизинен шамал энергия курулмасына) гуура келег. Уран казылып алынып (Сагенд кени), байыгылаг. АЭС (Буширде) жана геогермия (Мешгиншехрде) сганцияларынын курулушу аякгоодо (2008). Ирандын элекгр линиялары Азербайжандын, Армениянын, Түркмөнсгандын жана Түркиянын элекгр сисгемалары менен гугашкан. Жалпы кубаггуулугу 70 млн тдан ашкан Нефть ажырагуучу 9 завод ишгейг. Ирандын кара мегаллургиясы Жакынкы жана Оргоңку Чыгыш өлкөлөрүнүн ичиндеги эң ири өндүрүшаары 2005-ж. жылына 5 млн т темир кенгашы, 9 млн тдан ашык болог, 2,3 млн т чоюн өндүрүлгөн. Бул гармакгын негизги продукциялары: каңылгыр прокат, труба, зым, жеңил жана оор профиль, курулуш армагуралары жана башкалар Түстүү металлургияда жез жана алюминий өндүрүшүнүн мааниси зор. Серчешме жез кенгаш кени дүйнөдөгү ири кендердин бири; кенташгын курамында ошондой эле молибден, күмүш, алгын да бар. Мейдук жез кени да маанилүү. 2005-ж. 365 миң т боксит казылып алынган. Алюминий өндүрүүчү ишканалары Эрак, Бендер-Аббас шаарында жайгашкан. Коргошун-цинк, алгын кендери казып алына башгады. Химия өнөр жайнда башкы орунду Нефть-химия ээлейт; анын негизги продукциялары: эгилен, полиэгилен, полипропилен, поливинил-хлорид, аммоний, күкүрт, күкүрт кылымгасы, автомобиль шинасы, резина-техникалык буюмдар жана башкалар Өнөр жайынын маанилүү тармакгарынын бири машина куруу; 21-кылымдан башгап авгомобиль куруу тез темп менен өнүгүүдө (ИДПнин 4%тен ашыгын түзөт). Анда негизинен жеңил авгомобиль («Peikan» жана башкалар) куруу, автомобиль кураштыруу жана анын тетиктерин чыгаруу иштери жүргүзүлөт. Жалпы авгогранспорг каражаттарынын өлчөмү 1 млн бирдикке жакын (2006). Авиация жана кеме куруу өнөр жай граждандык жана аскердик продукцияларды чыгарат. «Иран-140» самолёту өлкө ичиндеги каттамдарды тейлейт. Аскердик продукцияларды чыгаруучу 40 завод иштеп, алар азыркы куралдын жана аскер техникасынын бардык түрүн (аргиллерия куралы жана ракетасы, курал, окылымдары, танк, зогголгон транспортёр, аскер кемеси, вертолёт жана башкалар) чыгарат. Курулуш материалдар өнөр жайынын башкы тармагы цемент өндүрүшү (2006-07-ж. 40 млн т даярдаган). Өлкө цементти Ирак, Кувейт, Бириккен Араб Эмирликгери, Афганстанга сатат. Жеңил өнөр жайынын өнүккөн тарматы текстиль өнөр жай; кебез жана жүн кездеме 100дөн ашык фабрикада чыгарылаг. Ошондой эле булгаары-бут кийим, тигилүү кийим, трикотаж буюмдарын чыгаруучу ишканалары да бар. Тамак-аш өнөр жайнда кант, күрүч акгоочу, ун тартуучу, мөмө-жемиш, жашылча консервалоочу, балык ишгегүүчү ишканалары кеңейүүдө. Ирандын экономикасында майда кол өнөрчүлүк промыселдеринин мааниси зор; айрыкча кол менен гокулган иран килеми дүйнөгө белгилүү (килемдин бир жылдык экспорттук баасы 500-600 млн долларды түзөт). Өлкөнүн азык-түлүккө болгон мукгаждыгын айыл чарба голук канааггандыра албайг; ошондукган азык-түлүктүн 10%тен ашыгын (андан ичкери өсүмдүк майынын 90%ин, күрүчгүн 30%ин) сырттан сатып алат. Айыл чарбана жарактуу жери 51 млнго жакын, анын 17,1 млн гасы иштетилип, анын 15,3 млн гасы айдалат, 1,8 млн гасы бакылымдарак жана питомниктер. Чарбасынын 70%тен ашыгын 5 гага чейин жери бар (22%) майда чарбалар түзөт; 5-10 га жери барлар 21,5%, 10-50 га жердүүлөр 44%, 50 гадан ашык жери барлар 12,5% жерди ээлейт. Дыйкан чарбалары 7000ден ашык түрдүү кооперативдерге биригип, айыл чарбасында иштегендердин 80%ин камтыйт. Кооперативдер дыйкандарды жеңилдетилген банк кредиттери, өсүмдүк уруктары, айыл чарба техникасы, отун, керектелүүчү товарлар менен камсыз кылып, ошондой эле продукцияны сатууну уюштуруп берет. Өлкөнүн айыл чарбанын негизги тармагы өсүмдүк өстүрүүчүлүк. Негизги азык-түлүк өсүмдүктөрү дан эгиндери: буудай (2006-07-ж. 12 млн тдан ашык түшүм жыйналган; экспортко да чыгарат), шалы (1,6 млн т; Каспий боюнда), арпа (жылына 3 млн т); техникалык өсүмдүктөрү: кант кызылча (5 млн т) жана балкамыш (5,9 млн; негизги плантациялары Хузстан останында), тамеки (22 миң т), чай (көк чай; 134 миң т; негизинен Каспий бою), пахта аянты кескин кыскарууда, аны негизинен сырттан сатып алат. Бакчылык (анар, өрүк, алма, алмурут, цитрус өсүмдүктөрү, шабдаалы, кайналы, анжир, курма) жана жүзүмчүлүк (айрыкча Ширазда) өнүккөн. Картөшкө, жашылча (пияз, баклажан, томат, бадыраң, капуста, сарымсак, калемпир жана башкалар), бакча (коон, дарбыз) өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Маанилүү экспорттук айыл чарба товарлары: анар, курма, мейиз, кактар, мисте, шафран жана башкалар Куш чарбалары тез темп менен өнүгүүдө. Мал чарбасы негизинен эт багытында; 2002-ж. 54 млн кой, 26 млн эчки, 9 млн бодо мал, 0,4 млн төө, 0,55 млн буйвол, 0,3 млн жылкы болгон. Каспий боюнда жибекчилик өнүккөн. Каспий деңизинен жана Ормуз булуңунан балык кармалат. Тейлөө чөйрөсүнүн негизги тармагы банкфинансы системасы; Иран Борбордук банкы, 6 коммерциялык, 4 адистешкен банк иштейт; алар негизинен мамлекетке карайт. Майда соодагерлер жана кол өнөрчүлөр синфке (гильдияга) бириккен. Чекене жана дүң сооданын негизги борборлору үстү жабык базарлар. Тарыхый эстеликтеринин көптүгүнө карабай чет өлкөлүк туризм анча өнүккөн эмес. Эс алуу туризминин өнүгүүсүнө исламдык чектөөлөр кыйла тоскоолдук кылат. Жыл сайын Иранга 1,7 млн чет элдик турист келет (алардын 40%и Орто Азия жана Закавказье өлкөлөрүнөн келгендер). Туризмдин негизги түрлөрү: диний-зыяратчылык (борборлору: Мешхед, Кум), маданий-таанып билүү (Исфахан, Шираз, Йезд, Тебриз, Тегеран жана башкалар). Эң белгилүү деңиздик ден соолук чыңдоо, эс алуу борбору Киш аралы.

Транспорттун негизги түрү автомобиль жолу, анын жалпы узундугу 179,4 миң км (андан ичкери 120,8 миң кми асфальтталган); негизги автомагистралдары: Түркия менен чек арасы /Базерган Тебриз Тегеран Мешхед Догхарон/Афганстан менен чек арасы; Пакистан менен чек арасы/Захедан Керман Йезд Кум Хамадан Хосрови/ Ирак менен чек арасы; Тегеран Кум Исфахан Шираз. Кийин жогорку ылдамдыкта жүрүүгө ыңгайлуу көптөгөн магистралдар салынган. Темир жолунун узундугу 8,4 миң км (анын 146 кми электрлештирилген). Ирандын негизги темир жол магистралдары: Каспий деңизинин жээгин Перс булуңу менен туташтырган Трансиран (Бендер-Торкемен Тегеран Бендер-Имам-Хомейни) магистралы: Тегеран Тебриз Жульфа, Тегеран Мешхед Кум Бад Исфахан, Бад Йезд Бафк Керман Бам, Бафк Бендер-Аббас, Мешхед Серахс/Түркия менен чек ара. 2005-ж. Бафк Мешхед темир жол курулгандан баштап Борбордук Азия өлкөлөрүнө Перс булуңунун жээгиндеги Бендер-Аббас порту менен түз байланышууга шарт түзүлдү. Ошондой эле көптөгөн темир жол линиялары курулууда. Сыртка кетчү жүктүн 80%и (негизинен нефть жана нефть продуктулары, кенташ, металл) деңиз транспорту аркылуу ташылат. Ирандын желеги менен башка өлкөлөрдүн 130 соода кемеси, ал эми Мальта, Панама, Кипр, Боливия жана башкалар өлкөлөрдүн желеги менен Ирандын 33 соода кемеси жүрөт (2007). Негизги порттору: Перс булуңунда Бендер-Аббас, Бендер-Имам-Хомейни, Харк; Каспий деңизинде Бендер-Энзели, Амир-Абад. Урмия көлүндө кеме жүрөт. Карун дарыясы менен кеме каттап, Шатт-эль-Араб аркылуу Перс булуңуна чыгат. 321 коммерциялык аэропорту бар. Эл аралык аэропорттору Тегеран, Исфахан, Мешхед, Абадан, Бендер-Аббас, Шираз, Тебриз шаарында жайгашкан. Мамлекеттик ири авпакомпанпясы «Iran Air». Жер бети жана суу асты менен өткөн куурларынын жалпы узундугу 34,4 миң км; анын 17,1 миң кми газ кууру, 8,5 миң кми нефть кууру. Негизги нефть куурлары: Ахваз Эрак Тегеран, Гечсаран Шираз, Агажари Исфахан Тегеран, Саркан Керманшах, Нефт-Шехр Керманшах, Тегеран Тебриз, Тегеран Мешхед, Нека Тегеран. Перс булуңунун шельфиндеги кендерден нефтини порт терминалдарына жеткирүүчү куурлар иштейт. Түркияга кеткен экспорттук газ кууру (Тебриз Базерган Анкара) бар; Арменияга газ кууру (Тебриз Мегри Хажаран Арарат) курулууда (2008). Тегеранда метрополитен иштейт; Шираз, Исфахан шаарында курулууда (2008). Сырткы сооданын көлөмү 108,7 млрд долларды түзөт; анын 63,2 млрды экспортко, 45,5 млрды импортко таандык. Экспорттун негизин (80%тейин) чийки нефть түзөт; ошондой эле сыртка нефть-химия, химия, автомобиль өнөр жай продуктулары, газ, килем, жыгач мисте, кара икра жана башкалар сатат. Сырттан сырьё жана матерпалдарды, өнөр жай үчүн чала фабрикат, машина, жабдуу, керектөө товарларын, азык-түлүк, дары-дармек сатып алат. Негизги соода шериктери: Япония, Кытай, [[Түркия]], [[Германия]], [[Италия]], Түштүк Корея, Бириккен Араб Эмираттары, Франция, Нпдерланд, [[Россия]].

== Маданияты ==
[[Файл:Isfahan_Royal_Mosque_general.JPG|thumb|280x280px|[[Исфахан|Исфахандагы]] Имам мечити]]
Өлкөдө билим берүү мектептен тартып, ЖОЖдоруна чейин акысыз жүргүзүлөт. Ири ЖОЖдору Исфахан, Мешхед, Шираз, Тебриз жана Тегеран шаарларында жайгашкан. 1983-ж. алгачкы жеке менчик университет (Эркин ислам университети) ачылган. Ири китепканалары: Улуттук китепкана (1935-ж. негизделген), Пехлеви китепканасы (1965) жана ЖОЖдордогу кптепканалар жана башкалар Булардан тышкары, ири мечит, медреселерде китепканалар бар, андан ичкери айрыкча Мешхеддеги Реза имам мечитинин китепканасында 10 миңге жакын байыркы кол жазмалар сакталган. Тегерандагы Улуттук китепканада Иран тарыхы боюнча бай материал (Кажар дпнастпясынын учуруна таандык мамлекеттик документтер) топтолгон. Ири музейлери: көркөм (1894-жылдан, Голстан сарайында), улуттук (1937; 1987-ж. чейин Ирандын байыркылык музейи), улуттук пскво (1930), килем (1978) музейлери жана башкалар. Иранда табият илимдери исламга чейин Сасаниддер (3-7-к.) мезгилинде жогору өнүккөн. Бул мезгилге таандык математика, астрономия, медицина, айыл чарба, ветеринария боюнча сирия, пехлеви тилдериндеги китептер сакталган. Илимдин (айрыкча географиянын) өнүгүшүнө Иран Аббасиддер халифатына карап турганда (8-11-к.) жакшы шарттар түзүлүп, аль-Бахи, аль-Истахринин география боюнча эмгектери белгилүү болгон. Бул мезгилде медицинада (ар-Рази жана Ибн Сина), математикада (Омар Хайям) да кыйла ийгиликтер жаралган. Байыркы философиялык ой-пикир диний жазма булактарда сакталган. 3-7-кылымда Иранда байыркы грек окуусу, асыресе неоплатонизм философиясы кеңири тараган. Тил илими бай лексикографиялык салтка эгедер. Фарсча жазылган түшүндүрмө сөздүктөр 11-кылымдан эле белгилүү. 1940-ж. чыккан «Фарс энциклопедиясынын» кириш сөзүндө 202 сөздүк болгону эскерилет. Байыркы ар.-фарсча сөздүктөрдүн бирин («Мугаддадимад аль-адаб») хорезмдик Абдулкасим-Мухаммед аз-Замахшари 12-кылымда түзгөн. 19-кылымда илимдин өнүгүшүнө Эмир Незамдын реформасы (1859-51), Тегеранда политехникалык мектептин ачылышы, Иранга чет элдик плпмпоздордун чакырылышы, жаштардын чет өлкөлөргө окууга жиберилиши өбөлгө түзгөн. 20-кылымдан тартып илимий-изилдөө жакшы жолго коюлган. Ирандын байыркы, айрыкча орто кылымдагы адабияты иран (фарсы, пушту, күрд жана башкалар) жана түрк (өзбек, түркмөн, азербайжан жана башкалар) тплдерпнде, ошондой эле айрым инди тилдеринде өнүккөн. Араб халифатына кошулгандан кийин (7-к.), араб тили Иран адабиятынын негизги тилине айланган. 9кылымдан араб тилиндеги адабият менен катар фарсы тилиндеги адабият өнүккөн. Фарсы-дари адабий тили жана Иран классикалык поэзиясынын негизги жанрдык формалары (рубап, казал, касыйда, месневи, кыта) айрыкча Рудакинин чыгармалыгында биротоло калыптанган. 10-кылымдын 1-жарымынан башталган ыр түрүндө эппкалык жыйнак жазуу Фирдоусинин айтылуу «Шах-намеси» менен аяктаган. Фарсы тилиндеги гуманисттик адабияттын өсүп жеткен чеги Омар Хайямдын рубаилери, Хаканинин касыйдалары, азербайжан акыны Низаминин чыгармалары болгон. Моңгол баскынчылыгынан (1220-56) бошонгондон кийин, 13-кылымдын 2-жарымы жана 14-кылымда Ирандын классикалык адабияты кайрадан өнүгүп, Амир Хосров Дехлеви, Саади, Хафиз жана башкалар акындар чыгармаларын жараткан. 15-кылымда өзбек акыны Алишер Навоинин окутуучусу жана досу Жаминин фарс тилинде жазган чыгармалары классикалык жеткилеңдиктин жогорку чегпне жеткен. Мурда фарс адабиятынын чегинде бир нукта өнүгүп келген Иран адабияты 16-кылымда экиге бөлүнө баштаган: азербайжан, өзбек, түрк жана башкалар элдер адабиятын өз тилинде жазууга өткөн. 20-кылымдын 20-жылдары Тегеранда Иран адабпй коому (Акылман Низами коому) түзүлгөн. 1979-ж. Иран революциясынан кийин жазуучулардын бир бөлүгү эмиграцияга кеткен. Өлкөдө ислам дөөлөттөрүн тастыктаган патриоттук адабият өнүгүүдө (М. Солеймана, М. Михмалбаор жана башкалар). Чет жактагы фарсы тилдүү адабият улуттук салттар менен тыгыз байланышын сактап, Ирандагы адабиятка да таасир тийгизүүдө (Исмаил Фасиха, X. Шакани). Биздин заманга чейинки 5-4-миң тургун жайлардан адамдардын, жаныбарлардын чоподон жасалган сөлөкөттөрү, оймо-чийме түшүрүлгөн карапа, чебер иштелген металл буюмдар табылган. Ирандын аймагындагы искусство эстеликтери байыркы доорго таандык. Түштүк-Батыш Ирандан биздин заманга чейинки 3-2-миң жылдыкта Элам падышалыгынын искусствосунда Вавилон-Ассирия маданиятына жакын болгон. Мидия падышалыгынын тушунда (биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын 1-жарымы) мыкты имараттар курулуп, фасаддары оймолонгон таш күмбөздөр, Ахемениддер доорунда (биздин заманга чейинки 6-4-к.) кедр менен жабылган ападана салтанат залдары (Пасаргады, Персеполь), түбү коңгуроо сымал негизге орнотулган өгүз, жолборс баш түркүктүү имараттар (Персеполь, Сузы) арбын салынган. Сасаниддер доорунда шаар куруу маанилүү орун ээлеген. Айрыкча көркөм сүрөт өнөрү жогорку деңгээлге жетип, падыша аңчылыгы жана тойтамаша сүрөттөрү менен кооздолгон алтын, күмүш идиштер кеңири тараган. Арабдар басып алгандан кийин (7-к.), Иранда көп чеп шаарлар, мечиттер, мунаралар, медреселер, күмбөздөр, мончолор, кербен сарайлар курулган. 8-13-кылымда аңчылык жана ак сарай кызматчыларынын турмушун чагылдырган дубал оймо-чиймелеринен фрагменттер, ошондой эле миниатюралар сакталган. 15-16-кылымда көркөм сүрөт өнөрүндө миниатюра негизги орун ээлейт (Султан Мухаммед), кийинчерээк европалык сүрөт тартуу ыкмаларынын таасири байкалат. Севефиддер доорунда (16-18-к.) ири шаар ансамблдери курулат (Исфахан, Мешхед, Тебриз). 17-кылымдын 2-жарымында Тебриз, Кашан, Исфахан жана башкалар эски кол өнөрчүлүк борборлорунда түр түшүрүлгөн кездеме (жибек, баркыт, парча, атлас) токуу, килем согуу, металлды көркөм иштөө улантылган; көркөм сүрөт өнөрүндө акварель менен май боёк живописи пайда болгон. 20-кылымда архитектура жана сүрөт өнөрүндө бир кыйла илгерилөө башталган: жаңы типтеги мекемелер, турак жай жана колдонмо өнөрүнүн салттуу түрлөрү ары өнүгө баштады. Ирандын профессионалдык (классикалык) жана элдик музыкасынын эзелтен келаткан салты бар. Элдик музыканын тесниф (баллада), теране (жергиликтүү ыр), касыйда (ода),казал (лирикалык ыр) сыяктуу түрлөрү кеңири тараган. Элдик музыкалык аспаптары саз, тар (чертме кыл аспап), кеманча (жаалуу кыл аспап), карнай, зурна (үйлөмө), зарб (урма). Иран музыкасында 15-кылымдан нота жөнүндө маалымат кездешет. 19-кылымдын 2-жарымынан европалык музыканын таасири тие баштап, Тегеранда Империя коллежинде музыкалык мектеп негизделген. 20-кылымдын 20жылдары комп., тарыхчы, Тегеран университетинин профессор Али Наги Вазири улуттук музыканы окутууга жол ачып, музыкалык теория жөнүндө китеп жазып, Тегеранда улуттук туңгуч музыканттарды даярдоочу мектеп негиздеген. 30-жылдардын башында Тегеранда музыкалык жогорку мектеп (40-жылдын акырынан консерватория) жана музыкалык мектептер иштейт. 20-кылымдын белгилүү музыканттары, дирижёрлор Фархат Мешкат, Хешмат Сенжера; пианисттер Г. Эмир Хосрови, Э. МеликЭсланян; скрипачтар Али Форуг, аралы Авакян; опера ырчылары Хосейн Саршар, Менир Вакили жана башкалар Иранда Рудаки атындагы Опера-балет театры (1967), телекөрсөтүү менен филармониянын балет труппасы (1953), симфониялык оркестрлер жана камералык консерватория бар. 20-кылымдын 20-жылдарына чейин жер кыдырып оюн көрсөтүүчү актёр-маскарапоздор болгон. 1883-ж. Тегеранда европалык үлгүдөгү театр ачылган. 1920-жылдан кийин тазийе аталган жанрды аткаруучуларга тыюу салынып, театрлар жабылгандан кийин театр топтору жана союздары пайда болгон. Эң белгилүү топ Иран комедия (1921) Тегеранда биринчи театр мектебин ачкан (1939). 1940-жылдарда Тегеранда бир нече театр ачылып, 60-70-жылдар Иран театрынын гүлдөгөн мезгили болду. 1979-жылкы Иран революциясынан кийин Тегерандагы варьете театры жабылган, театрда ролдорду аткарууга эркектер гана катышса жана спектаклдердин мазмуну исламдын шарттарына туура келсе гана коюуга уруксат берилген. 20-21-кылымдын чегинде салттык театрды жандандыруу менен катар европалык заманбап тажрыйбаларга да көңүл бурулуп, улуттук салттарды заманбап көйгөйлөр менен айкалыштырууга аракеттер болууда. Иранда биринчи көркөм фильм «Аби Раби» (режиссер аралы Эханиан) 1929-ж. коюлган. 1954-ж. Ирандын мыкты фильмдеринин бири «Порт уурусу» (режиссер аралы Ширази) фильми экранга чыккан. 1970-жылдарда кинематографка келген Д. Мехржуи («Уй», 1870; Венеция ЭКФтин сыйлыгын), Б. Бейзан («Чоочун жана туман» 1974), аралы Надери («Тангсир», 1973) фильмдери дүйнөгө таанылган. Ревяга чейин кино өнөрү бир топ ийгиликтерге жетишсе, 1979-жылдан кийин шариаттын жоболоруна шайкеш келбеген фильмдерди коюуга тыюу салынган. Кинофильмдердин импорту кыскартылып, жергиликтүү киностудиялардын продукциялары цензурадан өткөрүлө баштаган. 1980-жылдардан кино өндүрүшү жанданып, Ирандын фильмдери ар кандай эл аралык кинофестивалдарда көптөгөн сыйлыктарга ээ болууда: аралы Кияростами, «Алчанын даамы», 1997, Канныда ЭКФтин башкы байгеси; Р. Баниэтимад, «Көгүш жоолук», 1995, Локарнодогу ЭКФтин сыйлыгын; С. Макмалбаф, «Мектеп доскасы», 2002, Канныдагы ЭКФтин сыйлыгын жана башкалар көркөм фильмдери эл аралык кинофестивалда башкы байгелерге татыган. Иранда биринчи гезит 1835-ж. басылган. 2006-ж. Иранда 500дөн ашык гезит-журнал чыккан. Негизгилери фарсы тилинде («Кейхан», 1942; «Эттелаат», 1925; «Жомхурийе ислами», 1979; «Абрар», 1985), бир катар гезиттер англис тилинде («Техран таймс», 1979) жарык көрөт. Радиоуктуруу 1940-ж. башталган. 2005-ж. 90го жакын радиостанция болгон. Телекөрсөтүү 1950-жылдардан иштейт, берүүнү өкмөттүк Радио жана теле «Иран Ислам Республикасынын үнү» уюму көзөмөлдөйт. Мамлекеттик Ислам Республикасынын маалымат агенттиги жана башкалар маалымат борборлору иштейт.

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://irangov.ir/en Ирандын өкмөтүнүн сайты]
* [https://president.ir/ Ирандын президентинин сайты]
{{Азия өлкөлөрү}}

[[Категория:Иран]]
[[Категория:Каспий деңизинин боюндагы мамлекеттер]]
[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]</text>
      <sha1>t9a1k884fseow7gijuemi3d3uumrlga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мадазимов Рахмонберди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72658</id>
    <revision>
      <id>648485</id>
      <parentid>516682</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T03:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 14 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>648485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46410" sha1="kpg7rgmfqi0f3l5ooy9vhgpmliww78q" xml:space="preserve">{{Кинематографчы
 |ысымы                = Рахмонберди Мадазимов
 |нукура ысымы         = {{lang-uz|Раҳмонбери Мадазимов}}
 |сүрөт                =|thumb|200px|&lt;small&gt;Рахмонберди Мадазимов-[[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театрдын]] биринчи негиздөөчүсү, директору, көркөм жетекчиси жана башкы режиссёру&lt;/small&gt;
 |туурасы              = 200px
 |сүрөттүн баяндамасы  = Рахмонберди Мадазимов
 |төрөлгөндөгү ысымы   = Мирза Рахмонберди Мухаммадазим аълам уулу
 |туулган датасы       = 1875
 |өлгөн датасы         = 1933
 |туулган жери         = [[Ош шаары]], [[Ош уезди]], [[Түркстан]]
 |өлгөн жери           = [[Өзгөн шаары]], [[Ош облусу]], [[Кыргыз ССР]]
 |кесиби               = [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]]н биринчи негиздөөчүсү, директору, көркөм жетекчиси, башкы режиссёру жана [[артист]]и, [[жазуучу]], музыкант
 |жарандыгы            = [[Түркстан]]&lt;br /&gt;{{Өлкө желеги|Кыргыз ССР}}
 |активдүү жылдары     = [[1914]] - [[1932]] жылдары
 |багыты               = театр артисти, көркөм жетекчиси жана башкы режиссёру
 |киностудия           = 
 |сыйлыктары           = 
 |imdb_id              = 
 |сайт                 = 
}}

'''Рахмонберди Мухаммадазимович Мадазимов''' ({{lang-uz|Раҳмонбери Мадазимов}}; ([[1875]], [[Ош шаары]], [[Ош уезди]], [[Түркстан]] - [[1933]]), [[Өзгөн шаары]], [[Ош облусу]], [[Кыргыз ССР]] - [[Кыргызстан]]да театралдык кыймылдын негиздөөчүсү жана уюштуруучусу, [[Борбордук Азия]]да экинчи байыркы профессионал театры болуп эсептелген [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]]н негиздөөчүсү, биринчи директору, көркөм жетекчиси жана башкы режиссёру, [[Кыргызстан|кыргызстандык]] [[артист]], [[жазуучу]] жана музыкант. Кыргызстандын түштүгүндөгү [[жадидизм|жадидизмдин]] лидери жана [[Идеология|идеологу]]. Ал [[Кыргызстан]]дын маданиятын, көркөм өнөрүн жана элге билим берүү системасын өнүктүрүүгө зор салым кошкон. [[Ош облусу|Ош областтык]], [[Ош|Ош шаардык]] жана [[Кара-Суу району|Кара-Суу райондук]] Кеңештеринин [[Депутат|депутаты]] болуп шайланган. Кыргызстанда жаңы мамлекеттүүлүктүн түптөлүшүнүн башында Рахмонберди Мадазимов [[Кара кыргыз автономиялуу областы|Кара-Кыргыз автономиялуу областын]] түзүүдө активдүү роль ойногон.

== Өмүр баяны ==
Мирзо '''Рахмонберди [[ажы]] Мухаммадазим аълам уулу''' (Мадазимов) [[1875]] жылы [[Ош шаары]]нда туулган. Ал эми, ал жана анын атасы Мухаммадазим [[Мекке]]ге [[ажылык]]ка барган кадырлуу окумуштуу молдолор болчу, ал дуба окуп үмүтсүз оор ооругандарды дарылаган. Мирзо Рахмонберди [[ажы]] чоң кадыр-баркка ээ болгон.

[[1914]] жылы '''Рахмонберди Мадазимов''' жетекчилигинде [[Ош шаары]]нын [[Орус-тузем мектептери|орус-тузем мектеби]] мугалими [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] менен бирге [[театр]]алдык кружок негиздеген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ош старейший театр республики отметил своё 95-летие |url=http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ |accessdate=2015-10-01 |archivedate=2015-10-01 |archiveurl=https://archive.today/20151001122051/http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ }}&lt;/ref&gt;

[[1918]] жылы Рахмонберди Мадазимов жетекчилигинде [[Ош уезди]]нын башка агартуу ишмерлери жана мугалимдери Бекназар Назаров, Иброхим Мусабоев, [[:ru:Зайнобиддинов, Журахон|Журахон Зайнобиддинов]], [[:ru:Камолов, Назирхон|Назирхон Камолов]], Абдурашид Эшонхонов, А. Саидовдор менен бирге [[Түркстан]] фронти Реввоенсоветине караштуу концерт бригадасын базасында [[Кыргызстан]]да биринчи жолу жергиликтүү мусулман элдерден түзүлгөн өз демилгеси менен иштөөчү театралдык кружок негизделген. Кийин ал труппага Абдукодир Исхоков, Исроилжон Исмоилов, Жалил Собитовдор кошулган.

Театр труппасынын биринчи директору, көркөм жетекчиси жана башкы режиссёру Рахмонберди Мадазимов [[Кыргызстан]]дын театралдык кыймылдын биринчи негиздөөчүсү жана уюштуруучусу болгон&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Они стояли у истоков&lt;/small&gt; |url=http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm |accessdate=2015-02-03 |archivedate=2015-02-03 |archiveurl=https://archive.is/20150203020116/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm }}&lt;/ref&gt;. [[1919]] жылы кружок драма труппасы болуп калыптанды. Бул труппа [[Кыргызстан]] түштүгүндө театралдык көркөм өнөрун өнүктүрүүго гана эмес жана кесиптик музыкалык көркөм өнөрун өнүктүрүүго дагы кызмат кылды. Анткени труппанын репертуарында спектакль коюудан тышкары, көптөгөн [[концерт]]тик программалар коюлду, ошондой эле спектаклдерди коштоогон элдик обондор үчүн музыкалык иштеп чыгуу жүргүзүлгөндүктан музыкант-профессионалдардын калыптанышы жолундо өзгөчө этабы болду.
Андан ары бул труппа [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]]н түзүү үчүн негиз болуп калды.&lt;ref&gt;[https://www.centrasia.org/person2.php?st=1386103932 &lt;small&gt;Центразия Персоны&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt; [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Ош шаарындагы өзбек драма театры]] [[Борбордук Азия]]да [[Ташкент]] шаарындагы Хамза атындагы өзбек улуттук академиялык драма театрынан ([[1913]]-[[27 февраль]] [[1914]] жылдары негизделген) кийинки экинчи байыркы профессионал театры болуп эсептелет.

Рахмонберди Мадазимов [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театр]] курамында [[Ош уезди]]нын бардык райондорунда болуп, ал жерде спектаклдер коюп, Кыргызстандын маданиятын жана көркөм өнөрүн өнүктүрүүгө зор салым кошкон.

Драма труппасында Рахмонберди Мадазимов тарабынан коюлган Маннон Уйгурдын &quot;[[Түркстан]]дык табып&quot; пьесасы өз убагында реакционерлердин кескин нааразылыгын келтирди. Ошол кезде труппа курамында аял актрисалар жок эле, анда аялдардын ролун Журахон Зайнобиддинов мыкты аткарган. [[Жарандык согуш]]тун убагында Ошко чектеш болгон райондор  согуш майданына айланды. [[Ош шаары]]нын [[милиция]]сын башчысы [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султановдун]] сунушу боюнча [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|труппа]] бул фронттун катышуучусу жана [[РКП(б)|большевиктер партиясынын]] үгүтчүүсү болуп калды. [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Театралдык труппа]] [[Ош уезди]]нин айылдарында, [[базар]]ларда, аянттарда жана эл көп чогулган башка жерлерде спектаклдер жана [[концерт]]терди коюп, Кыргызстанда Совет бийлигин орнотууга зор салым кошкон.
Көрүнүктүү [[революция]] ишмерлери [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] жана [[Касымбеков Мырза Фазылбек|Фазылбек Касымбековтор]] [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театралдык труппанын]] жаш жамаатына бутга турууга жардам берди.

[[Султанов, Балтакожо|Б. Султановдун]] кудасы [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Ош өзбек театрын]] биринчи негиздөөчүсү, директору жана көркөм жетекчиси Рахмонберди Мадазимов мындай айтып жүргөн: [[Корбашы]] [[Мадаминбек]] [[Андижан облусу|Андижан]]га жакын жерлерде талоончулук кылып, тургундарга  куралдуу кол салып журду. [[Ош шаары]]нын [[милиция]]сын башчысы [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] жана Ош [[гарнизон]]у [[Андижан облусу|Андижан]] аскердик [[гарнизон]]ун [[курал-жарак]] менен камсыз кылуу учун жардам берууну каалады. Бирок ал жакка куралды кандай жеткирүүгө болот? Бул көйгөйдү [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театр]] артисттери чечти. Арабаны жасалгалашты, анга [[курал-жарак]]ты жайып коюшту, үстүнөн төшөктөр коюшту. Артист Рахмонберди Мадазимов грим сыйпоолоп жана чоң &quot;ишан&quot;-диний үгүттөөчү болду. Дагы эки актёр анын &quot;муридтери&quot;-шакирттери болуп калды. Өзүнө жакын мусулмандардын ыйык [[Куран]] китебин коюшту, аны окуп жолго тушту. Араба Ходжаабадга жакындап барганда ок атылганы угулду. Арабаны ондогон атчандар курчооду. Ошондо арабакеч атчандарга бармагы менен &quot;жымжырт&quot; деп белгисин көрсөттү жана парданы тартып койду. Атчандар &quot;ишан&quot; жана анын &quot;шакиртерин&quot; көрүүшту жана жүгүнүүшту. Андан кийин аларды [[Андижан облусу|Андижан]]га чейин урмат менен жеткиришти. [[Курал-жарак]] менен камсыз кылуу үчүн [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|труппанын]] мындай &quot;постановкалары&quot; бир нече жолу кайталанды.

[[Кыргыз АССР Эл Комиссарлар Совети (ЭКС)|Кыргыз АССР эл комиссарлары Кеңешинин]] [[1929]] жылдагы [[Акты (документ)|токтомуна]] ылайык [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театр]] өз ишин кесипкөй негизде баштаган. Ошол убакыттан баштап [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театр]] сахнасында көйгөйлүү маселелерди чагылдырган чоң пьесалар жана чыгармалар коюлгон. Сахнада Рахмонберди Мадазимов тарабынан коюлган Камил Яшин жана Музаффар Мухамедовдун &quot;Гулсара&quot; музыкалуу драмасы чоң окуялардын бири болуп калды. [[1929]]-[[1931]] жылдары театрда Рахмонберди Мадазимов тарабынан К. Яшиндин &quot;Лолахон&quot;, &quot;Ажи-ажи&quot; пьесалары коюлду. Бул чыгармалар идеялык душмандардын кара ойлорун ачып берди. &quot;Лолахон&quot; спектакли [[Араван]], [[Өзгөн району|Өзгөн]], [[Кара-Суу району|Кара-Суу]], Ходжаабад эмгекчилерин арасында көп жолу коюлуп жатты. [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Театр]] кызматкерлерине карата реакциялык элементтер бир катар кол салууларды уюштуруштуу. [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Театр]] артисттери Рахмонберди Мадазимовду, [[Моминова, Разияхан|Розияхон Муминованы]], Тожихон Хасанованы, [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмоновду]] кармап алуу жана көздорүн чукуу учун жалдангычтар даярдалган эле. [[Артист]]тердин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн аларга куралдуу сакчылар коюлган эле.

Уюштуруу кыйынчылыктарга карабастан, [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театр]] өзүнүн репертуарын жаңы идеялык жана чоң көркөм чыгармалардын эсебинен кеңейтти. [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Театрга]] бул учун [[СССР]]дин эл артисти Рахим Пирмухамедов, [[Өзбекстан]]дын эл артисттери Хикмат Латипов жана Кудрат Ходжаевтер чоң практикалык жардам көрсөттүшту. [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Ош театрынын]] сахнасында Рахмонберди Мадазимов тарабынан &quot;Эки коммунист&quot;, &quot;Достор&quot;, &quot;[[Алишер Навои]]&quot; жана башка чыгармалар коюлду.

[[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Ош өзбек драма театрын]] биринчи негиздөөчүсү, директору, көркөм жетекчиси жана режиссёру Рахмонберди [[ажы]] Мадазимов [[Өзгөн шаары]]на көчүп кеткенине байланыштуу [[1932]] жылы [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театрдан]] жумуштан кетти жана [[1933]] жылы май айынын аягында [[Өзгөн шаары]]нда каза болду.

Рахмонберди Мадазимов [[жазуучу]] эле, анын &quot;Оштун мүнөздөмөсү&quot; жана &quot;Аттардын сөздүгү&quot; китептери [[1914]]-[[1915]] жылдары [[Ташкент]] шаарындагы [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан өлкөсү генерал-губернаторунун]] [[кеңсе]]сине караштуу [[басмакана]]сында басылып чыккан.&lt;ref&gt;[http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php/rss.php?subaction=showfull&amp;id=1422803501&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=1&amp;category=1 &lt;small&gt;Порталус Биографии знаменитостей&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;

Рахмонберди Мадазимовтун эки уулу өзүнүн атасынын ишин татыктуу улантышты [[искусство]] жана [[маданият]]ке кызмат кылышты, [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Ош драма театрын]] сахнасында көп жыл иштешти. [[Рахмонов Уринбой|Уринбой]] жана [[Рахмонов Журахон|Журахон Рахмонов]]дор [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]]нын негиздөөчүлөрүнөн бири болушкон жана [[Кыргызстан]]дын [[искусство]] жана [[маданият]]ын өнүгүшүнө чоң салым кошушкон, көп жаш актёрлорго тарбия беришти. Алардын чоң салымы жана эмгеги [[Кыргыз ССР]]инин жетекчилиги тарабынан жогору бааланган жана алар [[орден]]дер, көп сандаган медалдар, [[Грамота (сыйбарак)|ардак грамоталар]] менен сыйланышты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Актёрская династия&lt;/small&gt; |url=http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm |accessdate=2015-02-03 |archivedate=2015-02-03 |archiveurl=https://archive.today/20150203020052/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm }}&lt;/ref&gt;

== [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Театрдагы]] чыгармачылыгы ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Год
! Название
! Оригинальное название {{lang-uz}}
! Автор
|-
| 1919 || Отцеубийца || Падаркуш ||  [[Бехбудий Махмудкожо|М. Бехбудий]]
|-
| 1919 || Лекарь из Туркестана || Туркистонлик табиб || [[:ru:Уйгур-Маджидов, Маннон|Маннон Уйгур]]
|-
| 1920 || Отравленная жизнь || Заҳарли ҳаёт || [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]]
|-
| 1921 || Сирота || Етим || [https://web.archive.org/web/20190823130559/https://ziyouz.uz/ozbek-ziyolilari/gulom-zafariy/ Гулом Зафарий]
|-
| 1922 || Наказание клеветников || Туҳматчилар жазоси || [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]]
|-
| 1923 || Лолахон || Лолахон || [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]]
|-
| 1924 || Рапорт с юга || Жанубдан рапорт || Махмуд Рахмон
|-
| 1925 || Гулсара || Гулсара || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] жана [http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ М. Мухамедов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826214822/http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ |date=2018-08-26 }}
|-
| 1926 || Два коммуниста || Икки коммунист || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1927 || Друзья || Ўртоқлар || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1928 || Внутри || Ичкарида || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1929 || Халима || Ҳалима || [https://archive.today/20180306135655/http://ziyouz.uz/ozbek-ziyolilari/gulom-zafariy/ Гулом Зафарий]
|-
| 1929 || Ажи-ажи || Ажи-ажи || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1930 || Истории на хлопковом поле || Пахта шумғиялари || Умаржон Исмоилов
|-
| 1931 || [[:ru:Женитьба (пьеса)|Женитьба]] || Уйланиш || [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]]
|-
| 1932 || Переводчик || Тилмоч || [[:ru:Уйгур-Маджидов, Маннон|Маннон Уйгур]]
|-
|}

* [[1919]] жыл - [[Бехбудий Махмудкожо|М.Бехбудий]] «Падаркуш», [[:ru:Уйгур-Маджидов, Маннон|Маннон Уйгур]] &quot;[[Түркстан]]дык [[табып]]&quot;.
* [[1920]] жыл - [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «Уулануулган өмүр».
* [[1921]] жыл - [https://web.archive.org/web/20190823130559/https://ziyouz.uz/ozbek-ziyolilari/gulom-zafariy/ Гулом Зафарий] «Жетим».
* [[1922]] жыл - [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «Ушакчылардын жазасы».
* [[1923]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Лолахон».
* [[1924]] жыл - Махмуд Рахмон «Түштүктөн рапорт».
* [[1925]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] жана [http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ М. Мухамедов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826214822/http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ |date=2018-08-26 }} «Гулсара».
* [[1926]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] «Эки коммунист».
* [[1927]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] «Достор».
* [[1928]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] «Ичиндеги».
* [[1929]] жыл - [https://web.archive.org/web/20190823130559/https://ziyouz.uz/ozbek-ziyolilari/gulom-zafariy/ Гулом Зафарий] «Халима», К.Яшин «Ажи-ажи».
* [[1930]] жыл - Умаржон Исмоилов «[[Пахтачылык|Пахта]] талаасындеги тарыхтар».
* [[1931]] жыл - [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]] «Үйлөнүү».
* [[1932]] жыл - [[:ru:Уйгур-Маджидов, Маннон|Маннон Уйгур]] «Котормочу».

Мындан тышкары, ал көп сандагы [[концерт]]тик программаларда катышкан.

== Кыргызстандын түштүгүндөгү элге билим берүү системасына кошкон салымы ==
20-кылымдын башында [[Ош шаары|Ош шаарында]] [[Жадид мектептери|жадид мектеби]] ачылып, анда Рахмонберди Мадазимов жана анын кудасы [[Султанов Балтакожо|Балтыхожа Султанов]] жана саякатчы, революционер [[Фазылбек Касымбеков]] иштешкен. Кыргызстандын түштүгүндөгү [[жадидизм|жадидизмдин]] лидерлери жана [[Идеология|идеологдору]] молдо Рахмонберди Мадазимов, [[Султанов Балтакожо|Балтыхожа Султанов]] жана саякатчы, революционер [[Фазылбек Касымбеков]] болушкон. Ал кезде катты билгендер аз болчу, катты негизинен ак сөөктөрдүн, колунда бар үй-бүлөлөрдүн балдары алышчу. Ошондуктан эл агартууга, Кыргызстандын түштүгүндө мектептердин тармагын өнүктүрүүгө молдо Рахмонберди Мадазимов зор көңүл бурган. Ал [[Ош облусу|Ош облусунун]] [[Эл агартуу|эл агартуу тармагын]] өнүктүрүүгө зор салым кошкон. [[Ош шаары|Ош шаарында]] Рахмонберди Мадазимов, [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] жана [[Фазылбек Касымбеков]] тарабынан мектеп ачылып, 60 тан ашуун бала, [[Кара-Суу (шаар)|Кара-Суудагы]] мектепте 20 дай бала окуган. 

1918-жылдын 20-майында Ошто эл агартуу кеңешин түзүүгө активдүү катышкан. Рахмонберди Мадазимов, Балтыходжи Султанов жана Журахон Зайнобиддиновдун түздөн-түз катышуусу менен 1918-жылы август айында 95 орундуу биринчи бала бакча, 1918-жылы [[Ош уезди|Ош уездинде]] 13 мектеп ачылып, анда 939 бала жана өспүрүмдөр билим алышкан. Р. Мадазимовдун сунушу менен ачка калган жана жетим балдарга ысык тамак бекер таркатылган.

Кыргызстанда жаңы мамлекеттүүлүктүн түптөлүшүнүн башында Рахмонберди Мадазимов, [[Султанов Балтакожо|Балтыхожа Султанов]], Насрулло Султанов, Журахон Зайнобиддинов, [[Санжар Касымбеков]], Иномжон Саидий, Журахон Шамсуддиновдор [[Кара кыргыз автономиялуу областы|Кара-Кыргыз автономиялуу областын]] түзүүдө активдүү роль ойношкон.

Рахмонберди Мадазимов [[Ош облусу|Ош областтык]], [[Ош|Ош шаардык]] жана [[Кара-Суу району|Кара-Суу райондук]] Кеңештеринин [[Депутат|депутаты]] болуп шайланган.

== Жеке жашоосу ==
* Атасы - Ибни Мухаммадаъзим аълам ([[1876]] жылы каза болгон), диний ишмер, уламо, [[Имам|мечит имамы]], [[Ош шаары|Ош шаарынын]] [[Казы|казысы]].
* Энеси - Биби Солиха ([[1850]]-[[1922]]) Уратепа шаарында төрөлгөн. 
* Жубайы - Бибихон ([[1884]]-[[1922]]) Уратепа шаарында төрөлгөн.
* Балдары - Назокатхон ([[1902]]-[[1934]]), Хожинисо ([[1907]]-[[1932]]), [[Рахмонов Уринбой|Уринбой]] ([[1910]]-[[1980]]), Назирхон ([[1912]]-[[1917]]), [[Рахмонов Журахон|Журахон]] ([[1917]]-[[1977]]).
* Экинчи аялы Шарофатхон ([[Өзгөн]] шаарынын тургуну) [[Султанов Мухтар Насруллаевич|Мухтар Султанов]]дун энеси болгон.
* Небереси: [[:uz:Azizullo Izzatullayev|Азизулло Иззатуллаев]]
* Туугандары: [[:ru:Ходжаназар Хувайдо|Хужаназар Хувайдо]], [[Абдуллаев, Хабиб Мухамедович|Хабиб Абдуллаев]]
* Жээндери: [[:ru:Касымов, Анвар Махмудович|Анвар Косимов]], ырчы Мухаммадкарим Соипов.
* Кудалары тарабынан туугандары: [https://24.kg/obschestvo/73205_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ Султан жана Кудрат Таирбаевдер]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Памирские письма капитана Зайцова |url=http://www.boris-belogolovy.ru/zaycev/zaycev27.html |access-date=2019-12-25 |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026061427/http://www.boris-belogolovy.ru/zaycev/zaycev27.html |dead-url=yes |accessdate=2019-12-25 |archivedate=2020-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026061427/http://www.boris-belogolovy.ru/zaycev/zaycev27.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/odiljon.dadajonov/posts/2351438128427184 Тоирбоев Султон мингбоши]&lt;/ref&gt;, [[Балтакожо Султанов]], [[Иззат Султанов|Иззат Султан]], [[Султанов Мухтар Насруллаевич|Мухтар Султанов]], [[Мамадали Курбанов]], [[:ru:Косимов, Махмуд Тожикулович|Махмуд Косимов]], [[:ru:Отабоев, Алишер Абдужалилович|Алишер Отабоев]], [https://web.archive.org/web/20181115013301/https://upl.uz/policy/6897-news.html Кодир Рахматович Парпиев], [http://www.sayasat.kg/society-mobile/57115-known-and-unknown-wife-of-the-president-of-uzbekistan-ziroathon-hoshimova.html Зироатхон (Ойхон) Хошимова], [[:uz:Erkin Komilov|Эркин Комилов]], Мурод Зайнобиддинович Салохиддинов - &quot;Узвторцветмет&quot; ААК мурдагы төрагасы, Ахмаджон Давидов - [[Ош шаары]]нын аткаруу комитетинин төрагасы.

== Жазган китептери ==
* &quot;Оштун мүнөздөмөсү&quot; ({{lang-uz|«Ўшнинг тавсифи»}}, ({{lang-ru|&quot;Характеристика Оша&quot;}}), [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан өлкөсү генерал-губернаторунун]] [[кеңсе]]сине караштуу [[басмакана]]сы, [[Ташкент]] шаары, [[1914]] жыл. 
* &quot;Аттардын сөздүгү&quot; ({{lang-uz|«Исмлар имлоси»}}, ({{lang-ru|&quot;Словарь имён&quot;}}), [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан өлкөсү генерал-губернаторунун]] [[кеңсе]]сине караштуу [[басмакана]]сы, [[Ташкент]] шаары, [[1915]] жыл&lt;ref&gt;[https://uz.wikipedia.org/wiki/Ismlar_imlosi &lt;small&gt;&quot;Аттардын сөздүгү&quot; китебинен бир бөлүгү өзбек тилинде&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Колдонулган адабияттар ==
# [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том, 763 бет. Башкы редактору Асанов Ү.А. К 97. Б.: [[Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору]], [[2014]]. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 (кирг.)
# Энциклопедия Ошской области, Раздел &quot;Театральная жизнь&quot; / гл. ред. Орузбаева Б.О. Академия Наук Киргизской ССР. — Фрунзе (Бишкек): Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии, 1987. — С. 110. — 445 с. ББК 92я2 (рус.)
# Национальная энциклопедия Узбекистана / Государственное научное издательство &quot;Ўзбекистон миллий энциклопедияси&quot; Академии наук Республики Узбекистан. — Ташкент: Государственное научное издательство &quot;Ўзбекистон миллий энциклопедияси&quot;, 2000-2006. — С. 219, буква (буква Ў, стр.219). (узб.)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%27%20harfi.pdf |accessdate=2015-12-22 |archivedate=2021-08-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210830225628/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%27%20harfi.pdf }}&lt;/ref&gt;.
# [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]] &quot;Ошский узбекский музыкальный театр&quot;, Фрунзе шаары: Кыргызстан, [[1980]] жыл. - 59 с. 21 см, ББК 85.4. (узб.), (рус.) и (кирг.)&lt;ref&gt;[http://search.rsl.ru/ru/record/01001001622 Ошский узбекский музыкальный театр]&lt;/ref&gt;.
# [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]] «Видные сыновья Оша», [[Ош шаары]]: Ошская областная типография, [[2000]] жыл — 176 с. (узб.) и (рус.)
# [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]] «Ошский академический театр», [[Ош шаары]], &quot;Азия Принт&quot;, [[2010]] жыл, — 52 с. (узб.)
# [[&quot;Кыргызстандын гүлдөп-өсүшү үчүн&quot; энциклопедиясы]] (&quot;Во имя процветания Кыргызстана&quot; Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана) Под рук. Жураева Б.Ж. ([[:ky:Абдугани Абдугафуров|Абдугафуров А.]], Рахманов Д.Д. и др.), Ош, &quot;Ризван&quot;, 2017, страницы 27-32, 287-309, страниц 336| ISBN= 978-9967-18-344-5 УДК 351/354. ББК 66,3(2Ки).
# Одилжон Дадажонов &quot;Тарыхка кайрылып&quot; (узб. &quot;Мозийға қайтиб&quot;), [[Ош шаары]], &quot;Ризван&quot; [[2021]] жыл, - 398 с. ISBN=978-9967-9258-6-1 УДК 821,51. ББК 84.УЗ7-4. Д14. (узб.)&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/odiljon.dadajonov/posts/pfbid025nNihddoY4Pzje6RaHwiNdD5pTXkUBPt78ScpgzJNaoxbuvS8SW6kfBkqMhJD6Fql]&lt;/ref&gt;

== Тиркемелер ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== Шилтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20150202205819/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm Они стояли у истоков]
* [https://web.archive.org/web/20150202215028/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm Актёрская династия]
* [https://centrasia.org/person2.php?st=1386103932 Центразия Персоны]
* [http://www.nlkg.kg/ru/society/grimasy-i-kaprizy-obezyany &lt;small&gt;Гримасы и капризы Обезьяны&lt;/small&gt;]
* [https://24.kg/obschestvo/60162_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ Люди, которые меняли мир]
* [https://24.kg/obschestvo/77551_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ &lt;small&gt;Люди, которые меняли мир&lt;/small&gt;]
* [https://24.kg/obschestvo/110546_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ &lt;small&gt;Люди, которые меняли мир&lt;/small&gt;]
* [http://tyup.net/page/madazimov-rahmonberdi Рахмонберди Мадазимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821160818/http://tyup.net/page/madazimov-rahmonberdi |date=2018-08-21 }}
* [http://www.alliance-press.kg/ru/news/view/717 &lt;small&gt;27 марта — Всемирный день театра&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20180606231549/http://rus.kg/news_rus/interesno_rus/50898-k-100-letiyu-stareyshego-teatra-kyrgyzstana.html &lt;small&gt;К 100 летию старейшего театра Кыргызстана&lt;/small&gt;]
* [http://slovo.kg/?p=96889 &lt;small&gt;Старейшему театру Кыргызстана — 100 лет&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426064100/http://slovo.kg/?p=96889 |date=2018-04-26 }}
* [https://daryo.uz/k/2018/03/30/markaziy-osiyodagi-eng-keksa-professional-teatr-100-yoshga-toldi/ &lt;small&gt;Марказий Осиёдаги энг кекса профессионал театр 100 ёшга тўлди&lt;/small&gt;]
* [http://www.bbc.com/uzbek/uzbekistan-40191001 «Жайдари келин» чегара оша томоша кўрсатди]
* [https://centrasia.org/person2.php?st=1386247524 Центразия История]
* [https://centre1.com/kyrgyzstan/v-oshe-postavili-dushevnye-smyateniya-babura-s-pomoshhyu-uzbekistana/ &lt;small&gt;В Оше поставили «Душевные смятения Бабура» с помощью Узбекистана&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828203242/https://centre1.com/kyrgyzstan/v-oshe-postavili-dushevnye-smyateniya-babura-s-pomoshhyu-uzbekistana/ |date=2018-08-28 }}
* [https://web.archive.org/web/20160310012811/http://ru.sputnik.kg/culture/20160117/1021630041.html Спектакль «Барсбек» будет представлять Кыргызстан на международном фестивале в Турции]
* [http://slovo.kg/?p=52879 «Барсбек» покажут на международном фестивале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402181655/http://slovo.kg/?p=52879 |date=2019-04-02 }}
* [http://www.ehoosha.com/?module=articles&amp;action=view&amp;id=1131 Из истории старейшего театра страны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810205404/http://www.ehoosha.com/?module=articles&amp;action=view&amp;id=1131 |date=2018-08-10 }}
* [http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php/rss.php?subaction=showfull&amp;id=1422803501&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=1&amp;category=1 Биографии знаменитостей]
* [[:uz:Ismlar imlosi|Отрывок из книги «Исмлар имлоси» (на узбекском языке)]]
* [http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=28q285k0a5 Книга Р. Мадазимов а «Ўшнинг тавсифи» (Характеристика Оша)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180715151946/http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=28q285k0a5 |date=2018-07-15 }}
* [http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830225628/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%27%20harfi.pdf |date=2021-08-30 }}
* [https://web.archive.org/web/20160415221427/http://referaty.in.ua/index.php?newsid=1547368 Реферат]
* [https://www.moypolk.ru/osh/soldiers/madazimov-rahmonberdi-muhammadazimovich Бессмертный полк]
* [http://www.gpedia.com/uz/w/index.php?title=O%CA%BBzbek_adabiyoti&amp;variant=uz-cyrl Ўзбек адабиёти Раҳмонберди Мадазимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804141118/http://www.gpedia.com/uz/w/index.php?title=O%CA%BBzbek_adabiyoti&amp;variant=uz-cyrl |date=2017-08-04 }}
* [https://www.peoplelife.ru/174413_2 Биографии известных людей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810205654/https://www.peoplelife.ru/174413_2 |date=2018-08-10 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=264L-aepbFQ &lt;small&gt;Документальный фильм студия «Кыргызтелефильм» «Ошский государственный узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура»&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20170810230543/http://chabarman.kg/index.php/biografiyalar-m-r-bayandar/4175-madazimov-rakhmonberdi Рахмонберди Мадазимов]
* [http://www.nlkg.kg/ru/projects/little-kirghizstan/synovya-mully-i-pisarya-stoyali-u-istokov-pervogo-teatra-v-oshe &lt;small&gt;Сыновья муллы и писаря стояли у истоков первого театра в Оше&lt;/small&gt;]
* [http://rus.ruhaniat.kg/?p=1404 &lt;small&gt;Сыновья муллы и писаря создали первый театр в стране&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403135212/http://rus.ruhaniat.kg/?p=1404 |date=2019-04-03 }}
* [http://incredibleosh.kg/?p=940 &lt;small&gt;Сыновья муллы и писаря создали первый театр в Оше&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20241228130852/https://www.revolvy.com/main/index.php?s=Rahmonberdi%20Madazimov&amp;uid=1575 Rahmonberdi Madazimov]
* [https://web.archive.org/web/20190403110620/https://www.peoplelife.ru/174413 Биографии известных людей]
* [https://web.archive.org/web/20151117023421/http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 История театра]
* [https://yug.kg/item/teatr-imeni-babura-g-osh/ Театр имени Бабура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616115840/https://yug.kg/item/teatr-imeni-babura-g-osh/ |date=2019-06-16 }}
* [http://oshshamy.kg/index.php/kg/component/k2/item/2989-kylym-karytkan-babur-teatry Кылым карыткан Бабур театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803182343/http://oshshamy.kg/index.php/kg/component/k2/item/2989-kylym-karytkan-babur-teatry |date=2020-08-03 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=FM0JXUMCmDM &lt;small&gt;Рахмонберди Мадазимов ҳақида /&quot;Мозийга қараб иш кўрмоқлик хайрлидир!&quot; 1- қисм&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20171107023829/http://procella.ru/index.php?do=person&amp;view=9730 Мадазимов Рахмонберди Мадазимович]
* [https://archive.today/20191213144347/http://teatrjurnali.uz/yangiliklar/296-zbek-millij-akademik-drama-teatri-ir-iziston-respublikasiga-tashrif-buyuradi &lt;small&gt;Ўзбек Миллий академик драма театри Қирғизистон Республикасига ташриф буюради&lt;/small&gt;]
* [https://www.youtube.com/watch?v=iDEHczRIbHo Известные узбеки из Кыргызстана]
* [https://www.facebook.com/odiljon.dadajonov/posts/2331239363780394 &quot;Мозийға қараб иш кўрмоғлиқ хайрлидир&quot;]
* [http://www.zamonaviy.uz/yangiliklar/markaziy_osiyodagi_eng_keksa_professional_teatr_100_yoshga_to_ldi/2018-03-30-1949 Markaziy Osiyodagi eng keksa professional teatr 100 yoshga to‘ldi]

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Ош облусу]]
[[Категория:Ош шаары]]
[[Категория:Актерлор]]
[[Категория: Кыргыз обончулары]]
[[Категория:Чөлкөм таануу]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Көркөм өнөр]]
[[Категория: Музыка]]
[[Категория: Кыргыз таануу]]
[[Категория: Искусство]]
[[Категория: Маданият]]
[[Категория: Кыргыз маданияты]]
[[Категория:Кыргыз жазуучулары]]
[[Категория:Кыргыз Республикасынын жазуучулары]]
[[Категория:Кыргыз театры]]
[[Категория:Ош шаарынын Бабур театры]]
[[Категория:Мамлекеттик ишмерлер]]
[[Категория:Маданият ишмерлер]]
[[Категория:Кыргызстанда театралдык кыймылдын негиздөөчүлөрү]]
[[Категория:Кыргызстанда театралдык кыймылдын уюштуруучулөру]]
[[Категория:Басмачылык менен күрөшкөндөр]]
[[Категория:Кыргызстанда Совет бийлигин орноткондор]]
[[Категория:Жарандык согуштун катышуучусу]]</text>
      <sha1>kpg7rgmfqi0f3l5ooy9vhgpmliww78q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мамадали Курбанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72765</id>
    <revision>
      <id>648489</id>
      <parentid>520233</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T04:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>648489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24313" sha1="aditd75zkev9k4cmzxjygwy42ge2twz" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
 |ысымы                = Мамадали Курбанович Курбанов
 |сүрөтү               = Мамадали Курбанов.jpg
 |кызматы              = [[Тажикстан]] [[Премьер-министр]]и ([[1937]]-[[1946]]), 1 жана 2 чакырылыштагы [[ССРС]] Жогорку Совети [[депутат]]ы.
 |желек                = Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic (1940-1953).svg{{!}}border
 |желек2               =  
 |иш баштоо убагы      = [[16-сентябрь]] [[1937]]
 |иш аяктоо убагы      = [[апрель]] [[1946]]
 |андан мурунку инсан  = [[Урумбай Ашуров]]
 |андан кийинки инсан  = [[Жабар Расулов]]
| катар = 1
|премьер = 
| кызматы_2            = 
| желек_2              = 
| иш баштоо убагы_2    = 
| иш аяктоо убагы_2    =  
| андан мурунку инсан_2 = 
| андан кийинки инсан_2 = 
| кызматы_3            = 
| желек_3              = 
| катар_3              = 
| иш баштоо убагы_3 = 
| иш аяктоо убагы_3 = 
| андан мурунку инсан_3 = 
| андан кийинки инсан_3 = 
| кызматы_4             = 
| желек_4               = 
| катар_4               = 
| иш баштоо убагы_4     = 
| иш аяктоо убагы_4     = 
| андан мурунку инсан_4 = 
| андан кийинки инсан_4 = 
 |жарандыгы = [[Түркстан]]&lt;br /&gt;{{Өлкө желеги|Кыргыз ССР}} {{Өлкө желеги|СССР}}
 |туулган жылы          = 1905
 |туулган жери          = [[Үч-Коргон, Кадамжай району|Үч-Коргон кыштагы]], [[Ош уезди]], [[Түркстан]], {{Өлкө желеги|Кыргыз ССР}}
 |каза болгон жылы      = 14.05.1976
 |каза болгон жери      = [[Ош шаары]] [[Ош облусу]] {{Өлкө желеги|Кыргыз ССР}}
 |мүрзөсүнүн орду       = [[Ош шаары]] [[Сулайман-Тоо, тоо|Сулайман-Тоо]]
 |атасы                 = Курбан
 |апасы                 = 
 |жубайы                = Рахимахон Тожибоевна Султонова ([[1928]]-[[2006]]) 
 |балдары               = Дилшод, [[Курбанов Серго Мамадалиевич|Серго-Шахзада]] (22.04.1964) - ООО «УГМК-Холдинг» коомунун башкы мүдүрүнүн орун басары, эки кызы [[Ташкен]] шаарында жашайт.
 |партиясы              = [[КПСС]]
 |билими                = Тоо-[[кен]] казып алуу факультетине караштуу жумушчу [[курс]]тары
 |илимий даражасы       = 
 |кесиби                = 
 |ишмердүүлүгү          = [[1924]] - [[1967]] жылдары
 |дини                  = [[Ислам]]
 |сыйлыктары            = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Ленин Ордени|1939}}{{!!}}{{Ленин Ордени|1944}}{{!!}}{{Ардак белгиси Ордени|1940}}{{!!}}{{1-даражадгы Ата мекендик согуш ордени (инсан)}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}[[Файл:Order of the Red Banner of Labour OBVERSE.jpg|20px]]{{!!}}{{Ардак белгиси Ордени}}{{!!}}{{Ардак белгиси Ордени}}
{{!}}}
 |кол тамгасы           = 
 |сайты                 =
}}

'''Мамадали Курбанович Курбанов''' ([[1905]], [[Үч-Коргон, Кадамжай району|Үч-Коргон кыштагы]], [[Ош уезди]], [[Түркстан]] — [[1976]], [[Ош]], [[Кыргыз ССРи]]) — [[Кыргызстан]]дын, [[Өзбекстан]]дын, [[Тажикстан]]дын мамлекеттик, саясый жана коомдук ишмери, [[Тажикстан]] [[Премьер-министр]]и ([[1937]]-[[1946]]), 1 жана 2 чакырылыштагы [[ССРС]] Жогорку Совети [[депутат]]ы.

== Өмүр баяны ==
Мамадали Курбанов январь [[1905]] жылы [[Үч-Коргон, Кадамжай району|Үч-Коргон кыштагы]], [[Ош уезди]]нда кедей [[дыйкан]] [[үй-бүлө]]сундө туулган, [[улут]]у [[тажик]]. Ал [[революция]] чейин [[Ош шаары]]нын чыгыш бөлүгүн башкарган [[Аксакал, башкаруучу|улук аксакалы]] жана миңбашысы молдо Султан Таирбаевдин [[күйөө]]сү болгон. Анын уулу [[Курбанов Серго Мамадалиевич|Серго-Шахзада]] ООО «УГМК-Холдинг» (Урал тоо-кен-металлургия [[компания]]сы) азыркы учурдагы башкы [[директор]]lдун орун басары болуп иштейт. [[Кесиптик билим берүү|Орто-кесиптик билимга]] ээ, тоо-[[кен]] казып алуу факультетине караштуу жумушчу [[курс]]тарын бүткөн.

Эмгек жолун [[Кызыл-Кыя көмүр кени]]нде [[кен]]чи болуп баштаган. [[1930]] жылдан ВКП(б) мүчөсү. [[Кызыл-Кыя шаары|Кызыл-Кыя]] [[кен]]чилери ичинен белгилүү мамлекеттик ишмерлер жетишкен. Алсак, кенчи [[Төрөбай Кулатов]] [[Кыргыз ССР]] Совнарком төрагасы болду, андан кийин [[Кыргыз ССР Жогорку Совети]]нин төрагасы, ошондой эле Мамадали Курбанов [[1937]] жылдан [[1946]] жылгача [[Тажик ССР]] Совнарком төрагасы болгон.

*[[1924]]-[[1930]] жылдары - [[Кыргыз ССР]] [[Ош облусу]] [[Кызыл-Кыя көмүр кени]]нде [[кен]]чи болуп иштеген
*[[1930]]-[[1931]] жылдары - [[Кызыл-Кыя көмүр кени]]н [[сактоо]] жана [[техника]] коопсуздугу станциясы башчысы
*[[1931]]-[[1933]] жылдары - [[Кызыл-Кыя көмүр кени]]н башчысы
*[[1933]]-[[1936]] жылдары - [[Тажик ССР]] [[Шураб көмүр кени]]н башчысы
*[[1936]]-[[1937]] жылдары - [[Тажик ССР]] жергиликтүү [[өнөр жай]] [[эл]] комиссары, бир убакта [[Тажикстан]] КП(б) БК [[транспорт]] жана [[өнөр жай]] бөлүмү башчысы.

[[1937]] жылы [[Тажик ССР]] [[Министр]]лер кеңеши торагасынын орун басары, [[Тажик ССР]] [[дыйканчылык]] эл комиссары.

16 сентябрь [[1937]] жылдан апрель [[1946]] жылгача Совнарком - [[Тажик ССР]] [[Министр]]лер Кеңешинин төрагасы. [[Тажик ССР]] Совнарком төрагасынын ордуна [[Тажикстан]] Компартиясы 3 съездинде бекитилген. Анын жетекчилиги астында бул жылдары [[Тажикстан]]дын борбору - [[Дүйшөмбү (шаар)|Дүйшөмбү шаары]] курулган, [[Памир]]ге кеткен &quot;Ош-[[Хорог]]&quot; жолу [[курулуш]]у жүргүзүлгөн, [[Тажикстан]]дын биринчи ГЭСи - Варзоб ГЭСи курулган. [[Улуу Ата Мекендик согуш]]тун жылдарында жана [[согуш]]тан кийин [[Тажикстан]] фронтке [[айыл чарба]] продукциясын, азык-түлүк, [[Пахтачылык|пахта]], [[ок-дарылар]] жана башка продукциялар жеткирген.

*[[1946]] жылы - [[Өзбек ССР]] [[айыл чарба]] [[министр]]инин биринчи орун басары
*[[1947]]-[[1949]] жылдары - [[Өзбек ССР]] [[Фергана облусу]] [[депутат]]тардын аткаруу комитети төрагасынын биринчи орун басары
*[[1949]]-[[1950]] жылдары - [[Кыргыз ССР]] жергиликтүү [[өнөр жай]] [[министр]]инин биринчи орун басары
*[[1950]]-[[1957]] жылдары - [[Кыргыз ССР]] [[Ош облусу]] [[депутат]]тардын аткаруу комитети төрагасынын биринчи орун басары
*[[1957]]-[[1960]] жылдары - Ош шаардык аткаруу комитетинын төрагасы&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Персоны Центразии&lt;/small&gt; |url=http://www.centrasia.ru/person2.php?&amp;st=1086985991 |access-date=2016-01-03 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208143939/http://www.centrasia.ru/person2.php?&amp;st=1086985991 |dead-url=yes |accessdate=2016-01-03 |archivedate=2015-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208143939/http://www.centrasia.ru/person2.php?&amp;st=1086985991 }}&lt;/ref&gt;.

Бул мезгилде [[Ош шаары]]нда [[курулуш]]у жүргүзүлгөн жана пайдаланууга Ош пединститути (азыр - [[Ош мамлекеттик университети]]нин башкы [[корпус]]у) тапшырылган, [[Ак-Буура]] дарыясы үстүндө жайгашкан чоң темир бетон [[көпүрө]] (шаардын оң жээги жана сол жээги менен биринчи жолу бириктирген), автоматтык жана шаар аралык [[телефон]] станциясы курулду. Ал учурда [[1957]] жылы шаардын негизги бөлүгү арык [[суу]] ордуна [[Чарбалык-ичүүчү суу менен жабдуунун борбордук тармагы|суу тармактарынан ичүүчү таза суу]] менен камсыз болду. Ошондой эле, [[1959]] жылы [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|Советтик Союзда]] экинчи ([[Кишинёв]]дан кийинки) эсептелген терең [[Артезиан суулары|артезиан]] [[Суу кудук|кудуктар]] учун [[насос]]тор чыгаруу боюнча [[ишкана]] түзүлгөн.

[[1960]]-[[1967]] жылдары - [[Памир]] өндүрүштүк автотранспорт [[ишкана]]сынын башкы [[директор]]у, ал [[Тажикстан]]га эл-чарбалык жүктөрдү &quot;Ош-[[Хорог]]&quot; [[Автомагистраль|автомагистрали]] аркылуу ташыган. Анын башкаруусу астында 1120 кызматкерлер иштеген. [[1960]] жылдан тартып - Курбанов Буткул союз маанидеги персоналдык пенсионер.

ССРС Жогорку Советинин Союз Кеңешинин 1 жана 2 чакырылыштагы [[депутат]]ы, ССРС Жогорку Советинин [[бюджет]]тик [[комиссия]]сынын [[мүчө]]сү, [[Тажикстан]]дын [[Куляб]] округунан [[депутат]]ы. [[1937]]-[[1948]] жылдары [[Тажик ССР]] Жогорку Кеңештин [[депутат]]ы. Ош облустук Кеңештин, Ош шаардык Кеңешинин [[депутат]]ы. [[1939]]-[[1952]] жылдары ВКП(б) Борбордук [[Текшерүү комиссиясы]]нын [[мүчө]]сү.

КПСС БК Саясый бюро мүчөсү [[Микоян Анастас Иванович|Анастас Микоянды]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;С Микояном дружбу водил и городом руководил…&lt;/small&gt; |url=http://www.ehoosha.ru/?module=articles&amp;action=view&amp;id=532 |access-date=2016-01-03 |archive-date=2018-03-04 |archive-url=https://archive.today/20180304102251/http://www.ehoosha.ru/?module=articles&amp;action=view&amp;id=532 |dead-url=yes |accessdate=2016-01-03 |archivedate=2018-03-04 |archiveurl=https://archive.today/20180304102251/http://www.ehoosha.ru/?module=articles&amp;action=view&amp;id=532 }}&lt;/ref&gt; досу болгон. Анын уулу [[Курбанов Серго Мамадалиевич|Серго-Шахзада Курбанов]] (22.04.[[1964]] жыл) Урал тоо-[[кен]]-[[металлургия]] [[компания]]сынын башкы [[директор]]дун орун басары болуп иштейт&lt;ref&gt;[http://www.ugmk.com/ru/company/leaders/zamdirector/&lt;small&gt;Курбанов Серго Мамадалиевич&lt;/small&gt;]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

14 май [[1976]] жылы каза болду. Ал [[Ош шаары]]нын [[Сулайман-Тоо, тоо|Сулайман-Тоо]]нун [[түштүк]] капталында чоң урмат менен көмулгөн.

== Жеке жашоосу ==
[[Ата]]сы - Курбан - кедей [[дыйкан]]. [[Жубайлар|Жубайы]] - Рахимахон Тожибоевна Султонова ([[1928]]-[[2006]]) улуту [[өзбек]]. Балдары: Дилшод, [[Курбанов Серго Мамадалиевич|Серго-Шахзада]] (22.04.[[1964]]) - ООО «УГМК-Холдинг» коомунун башкы мүдүрүнүн орун басары, эки кызы [[Ташкен]] шаарында жашайт.

== Сыйлыктары ==
* {{Ленин Ордени|1939}} 17 октябрь [[1939]] жылы [[Тажик ССР]] [[айыл чарба]]сында көрүнүктүү ийгиликтер, жана өзгөчө [[Пахтачылык|пахта]] планын ашыкча аткарганы учун Ленин [[орден]]и менен [[Сыйлык|сыйланган]].
* {{Ардак белгиси Ордени|1940}} 28 апрель [[1940]] жылы [[ССРС]] эң чоң болгон ирригациялык курулма И.В. [[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталин]] атындагы Чоң [[Фергана]] [[канал]]ын куруу үчүн активдүү катышкандыгы учун Ардак Белгиси [[орден]]и менен [[Сыйлык|сыйланган]].
* {{Ленин Ордени|1944}} 3 январь [[1944]] жылы [[Тажик ССР]] [[айыл чарба]], мал чарба, тамак-аш, жергиликтүү [[өнөр жай]] жана [[аңчылык]] [[кооперация]]сын өнүктүрүү боюнча [[Өкмөт]]түн тапшырмаларын ийгиликтүү аткарганы үчүн экинчи жолу [[Ленин]] [[орден]]и менен [[Сыйлык|сыйланган]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Указ Президиума Верховного Совета СССР от 3 января 1944 года&lt;/small&gt; |url=http://dshinin.ru/Upload_Books3/Books/2011-07-01/201107011251291.pdf |access-date=2016-01-04 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309135957/http://dshinin.ru/Upload_Books3/Books/2011-07-01/201107011251291.pdf |dead-url=yes |accessdate=2016-01-04 |archivedate=2016-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309135957/http://dshinin.ru/Upload_Books3/Books/2011-07-01/201107011251291.pdf }}&lt;/ref&gt;.
* {{1-даражадгы Ата мекендик согуш ордени (инсан)}}
* [[Файл:Order of the Red Banner of Labour OBVERSE.jpg|20px]] Эмгек Кызыл Туу ордени
* {{Ардак белгиси Ордени}}
* {{Ардак белгиси Ордени}}
* [[ССРС]], [[Кыргыз ССР]], [[Тажик ССР]], [[Өзбек ССР]] Жогорку Совети [[Президиум]]унун Компартия Борбордук [[комитет]]инын, [[Министр]]лер Кеңешинын көп жолу [[Грамота (сыйбарак)|ардак грамоталары]], көптөгөн [[Медаль|медалдар]] менен [[Сыйлык|сыйланган]].

== Түбөлүк эсте сактоо ==
*Көз карандысыз [[Тажикстан]] [[Өкмөт]]үнүн чечими менен [[Дүйшөмбү (шаар)|Дүйшөмбү шаарын]] борборунда Совнарком эски имаратында мемориалдык такта орнотулган.
*[[Дүйшөмбү (шаар)|Дүйшөмбү шаардын]] борбордук көчөлөрүнүн бирине Исмаил Самани районунда Мамадали Курбанов аты коюлган (мурда [[Лумумба Патрис Эмери|П. Лумумба]] көчөсү).
*[[Ош шаары]]ндагы №15 [[өзбек]] [[Орто мектеп|орто мектеби]] Мамадали Курбанов атында (мурунку Э. Тельман атындагы [[мектеп]]). Бул [[мектеп]]те Мамадали Курбанов [[бюст]] [[Эстелик –|эстелиги]] коюлган.
*Ош шаардык [[депутат]]тарынын Кеңешинин 17 март [[2003]] жылкы №128 [[Акты (документ)|токтому]] менен [[Ош шаары]]нын мурдагы [[Мусоргский Модест Петрович|Мусоргский]] көчөсү атын өзгөртүп Мамадали Курбанов урматына аты коюлду.
*Өз мекени [[Баткен облусу]]нун [[Кадамжай району]]ндагы [[Үч-Коргон, Кадамжай району|Үч-Коргон кыштагы]] [[тажик]] [[Орто мектеп|орто мектеби]] Мамадали Курбанов атына коюлган&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Уч-Коргон - село культурного разнообразия&lt;/small&gt; |url=http://rus.azattyk.org/media/photogallery/27275477.html |accessdate=2016-01-03 |archivedate=2015-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222104729/http://rus.azattyk.org/media/photogallery/27275477.html }}&lt;/ref&gt;.

== Адабият==
*Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза [[1898]]-[[1991]] годы.
*Энциклопедия Таджикистана.
*Коммунистическая Энциклопедия.
*Книга «Документы советской истории». Советское руководство переписка. [[1928]]-[[1941]] г. часть 5. стр.379.
*Личное дело депутата Верховного Совета СССР 2 созыва Мамадали Курбанова хранится в Государственном архиве РФ (личное дело № Р7523 48 598 из 9 листов).
*Личное дело Мамадали Курбанова хранится в Государственном архиве РФ (личное дело № 544 из 19 листов) даты дела: 12 декабря [[1937]]-10 февраля [[1946]].

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Шилтемелер ==
* [http://www.knowbysight.info/KKK/05346.asp &lt;small&gt;Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991 годы&lt;/small&gt;]
* [http://www.wikimapia.org/street/17383759/ru/ул-Мамадали-Курбанова &lt;small&gt;Улица Мамадали Курбанова&lt;/small&gt;]
* [http://www.ehoosha.ru/?module=articles&amp;action=view&amp;id=532 &lt;small&gt;С Микояном дружбу водил и городом руководил…&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304100314/http://www.ehoosha.ru/?module=articles&amp;action=view&amp;id=532 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.oldgazette.narod.ru/muniver/18011938/text3.html &lt;small&gt;Информационное сообщение о заседании Совета Союза 13 января 1938 года&lt;/small&gt;]
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_pictures/233/Ашуров &lt;small&gt;Список премьер-министров Таджикистана&lt;/small&gt;]
* [http://www.assembly.kg/Obshestvo/Tadjiki.html &lt;small&gt;Общественное объединение таджиков им. Рудаки (1992 г.)&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151021012414/http://assembly.kg/Obshestvo/Tadjiki.html |date=2015-10-21 }}
* [http://www.pandia.org/text/77/459/36790.php &lt;small&gt;Список депутатов Верховного Совета СССР 1 созыва&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://archive.today/20180304104436/http://www.pandia.org/text/77/459/36790.php |date=2018-03-04 }}
* [http://www.cikrf.ru/vistavki/65let/spisok_dep.html &lt;small&gt;Список депутатов Верховного Совета СССР 1 созыва&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080149/http://cikrf.ru/vistavki/65let/spisok_dep.html |date=2016-03-04 }}
* [http://kolanord.ru/html_public/col_periodicals/Pol_pravda/Poljar_pravda_1938_12/Poljar_pravda_1938_12/assets/basic-html/#1 &lt;small&gt;Газета &quot;Полярная правда&quot;&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305062814/http://kolanord.ru/html_public/col_periodicals/Pol_pravda/Poljar_pravda_1938_12/Poljar_pravda_1938_12/assets/basic-html/#1 |date=2016-03-05 }}
* [http://www.trinitymodel.narod.ru/st_1.htm &lt;small&gt;№ 223 И. В. Сталин — А. А. Андрееву Санкционируем председателем СНК — Курбанова&lt;/small&gt;]
* [http://www.fedy-diary.ru/?page_id=6671 &lt;small&gt;Документы советской истории. Советское руководство Переписка. 1928—1941 гг. Часть V&lt;/small&gt;]
* [http://www.centrasia.ru/person2.php?&amp;st=1086985991 &lt;small&gt;Персоны Центразии&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208143939/http://www.centrasia.ru/person2.php?&amp;st=1086985991 |date=2015-12-08 }}
* [http://rgakfd.altsoft.spb.ru/showObject.do?object=1808999436 &lt;small&gt;Российский Госархив кинофотодокументов&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305084425/http://rgakfd.altsoft.spb.ru/showObject.do?object=1808999436 |date=2016-03-05 }}
* [http://rus.azattyk.org/media/photogallery/27275477.html &lt;small&gt;Уч-Коргон - село культурного разнообразия&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222104729/http://rus.azattyk.org/media/photogallery/27275477.html |date=2015-12-22 }}

{{start box}}
{{succession box
|title=[[Файл:Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic (1940-1953).svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Тажик ССР|Тажик ССРинин]] [[Премьер-министр|премьер-министри]]
|years=[[16-сентябрь]] [[1937]] — [[апрель]] [[1946]]
|before=[[Урумбай Ашуров]]
|after=[[Жабар Расулов]] }}
{{end box}}

[[Категория:Инсандар:Кыргызстан]]
[[Категория:Инсандар:Тажикстан]]
[[Категория:Мамлекеттик ишмерлер]]
[[Категория:Саясат таануу]]
[[Категория:СССР Жогорку Кеңешинин депутаттары]]
[[Категория:Кыргызстандын саясатчылары]]
[[Категория:Саясатчылар]]</text>
      <sha1>aditd75zkev9k4cmzxjygwy42ge2twz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мадумаров Абдурахмон Мамасиддикович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72915</id>
    <revision>
      <id>648486</id>
      <parentid>507795</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T03:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>648486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6889" sha1="h75gbkdgexwmlthhr7h7z4dbvw9z2nf" xml:space="preserve">{{Кинематографчы
 |ысымы                = Абдурахмон Мамасиддикович Мадумаров
 |нукура ысымы         = ({{lang-uz|Абдураҳмон Мамасиддиқович Мадумаров}})
 |сүрөт                = 
 |туурасы              = 200px
 |сүрөттүн баяндамасы  = Абдурахмон Мамасиддикович Мадумаров
 |төрөлгөндөгү ысымы   = Абдураҳмон Мамасиддиқович Мадумаров
 |туулган датасы       = 1929
 |өлгөн датасы         = 2008
 |туулган жери         = [[Өзгөн шаары]], [[Ош облусу]], {{Өлкө желеги|Кыргыз ССР}}
 |өлгөн жери           = [[Ош шаары]], [[Ош облусу]], {{Өлкө желеги|Кыргызстан}}
 |кесиби               = Белгилүү коомдук ишмер, [[ишкер]], [[Ош шаары]] тейлөө комбинаты [[тери]]-жүн цехынын башчысы
 |жарандыгы            = {{Өлкө желеги|Кыргыз ССР}} {{Өлкө желеги|СССР}}&lt;br /&gt;{{Өлкө желеги|Кыргызстан}}
 |активдүү жылдары     = [[1941]] - [[2000]] жылдары
 |багыты               = Белгилүү коомдук ишмер, [[ишкер]], [[Ош шаары]] тейлөө комбинаты [[тери]]-жүн цехынын башчысы
 |киностудия           = 
 |сыйлыктары           = Көптөгөн [[орден]], [[медаль]] жана [[Грамота (сыйбарак)|ардак грамоталар]] менен [[Сыйлык|сыйланган]]
 |imdb_id              = 
 |сайт                 = 
}}

'''Абдурахмон Мамасиддикович Мадумаров''' ({{lang-uz|Абдураҳмон Мадумаров}}; (1929-2008), [[Өзгөн шаары]], [[Ош облусу]], [[Кыргыз ССР]] — белгилүү коомдук ишмер, ишкер.  

== Өмүр баяны ==
'''Абдурахмон Мадумаров''' 12-январь 1929-жылы Өзгөн шаарында, дыйкандын үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Анын атасы Мамасиддик Мадумаров [[Ош облусу]] [[Өзгөн району|Өзгөн районунун]] колхоз кыймылынын негиздөөчүсү, революционер, көптөгөн жылдар бою [[колхоз]] төрагасы болгон. [[Улуу Ата Мекендик согуш]] жылдарында Мамасиддик Мадумаров өз ыктыяры менен фронтка кетти. Улуу Ата Мекендик согуштун жылдарында Абдурахмон Мадумаров тылда иштеди жана фашисттер үстүнөн жеңиш учун өз салымын кошту&lt;ref&gt;[https://centrasia.org/person2.php?st=1386115285 &lt;small&gt;Центразия Персоны&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;.

Советтик армиянын катарынан кайтып келип, Абдурахмон Мадумаров 1950-1953-жылдары Кыргызстандын, Ош облусунун жана ар түрдүү мелдештерди самбо боюнча чемпиону болду. 1953-жылы анын колу сынып, ал самбо күрөшү боюнча [[Ташкент]] шаарында [[машыктыргыч]] болуп калат. 1954-жылдан [[пенсия]]га чыкканга чейин Ош турмуш жагын тейлөө комбинаты тери-жүн цехынын башчысы болуп иштеди. 1980-1982 жылдары Ош шаарында килем өндүрүү боюнча цех ачты жана аны башкарды. 1990-жылы Ош шаарында жаңы ачылган тери-жүн фабриканын ишин жүзүнө ашырган.

Абдурахмон Мадумаровдун Ош шаарынын социалдык-экономикалык өнүктүрүү, өнөр жай продукциясын өндүрүүнүн өсүшүн, жаңы түрлөрүнүн көбөйтүү, керектөө товарларынын сапатын жакшыртуу жана көп жылдык ак ниет иштегендиги, мамлекеттик пландарын туруктуу ашыгы менен аткарууга кошкон зор салымын баалап, өкмөтүбүз аны көп сандаган ордендер, медалдар жана ардактуу грамоталар менен сыйлаган&lt;ref&gt;[http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?subaction=showfull&amp;id=1452514191&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=&amp; &lt;small&gt;Биографии знаменитостей&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;.

Абдурахмон Мадумаров ошондой эле Ош шаарынын коомдук турмушуна активдүү катышкан. Ошондой эле мунун аркасында Ош шаарынын Алебастрова көчөсүнө электр, суу түтүк тармагы, жаратылыш газы, канализация, телефон линиясы өткөрүлгөн, жолго асфальт төшөлгөн.

== Булактар ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== Шилтемелер ==
* [https://centrasia.org/person2.php?st=1386115285 &lt;small&gt;Центразия Персоны&lt;/small&gt;]
* [http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?subaction=showfull&amp;id=1452514191&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=&amp; &lt;small&gt;Биографии знаменитостей&lt;/small&gt;]
* [http://libmonster.ru/m/person/view/Мадумаров-Абдурахмон-Мамасиддикович &lt;small&gt;Биографии известных персон&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20151230135211/http://dunyouzbeklari.com/archives/123939 &lt;small&gt;О Ботиржоне Мадумарове&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20141023174326/http://dunyouzbeklari.com/archives/52654 &lt;small&gt;О Ботиржоне Мадумарове&lt;/small&gt;]
* [http://tyup.net/page/madumarov-abdurahmon-mamasiddikovich Мадумаров Абдурахмон Мамасиддикович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224230103/http://tyup.net/page/madumarov-abdurahmon-mamasiddikovich |date=2017-12-24 }}

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Ош облусу]]
[[Категория:Ош шаары]]
[[Категория:Коом]]
[[Категория:Ишкерлер]]
[[Категория:Чөлкөм таануу]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]</text>
      <sha1>h75gbkdgexwmlthhr7h7z4dbvw9z2nf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мадумаров Кахрамон Абдурахмонович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72919</id>
    <revision>
      <id>648487</id>
      <parentid>413349</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T03:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>648487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6510" sha1="43srar0dygr8nczxnogm1gsiebflejz" xml:space="preserve">{{Кинематографчы
 |ысымы                = Кахрамон Абдурахмонович Мадумаров
 |нукура ысымы         = ({{lang-uz|Қаҳрамон Абдураҳмонович Мадумаров}})
 |сүрөт                = 
 |туурасы              = 200px
 |сүрөттүн баяндамасы  = Кахрамон Абдурахмонович Мадумаров
 |төрөлгөндөгү ысымы   = Қаҳрамон Абдураҳмонович Мадумаров
 |туулган датасы       = 1954
 |өлгөн датасы         = 
 |туулган жери         = [[Ош шаары]], [[Ош облусу]], {{Өлкө желеги|Кыргыз ССР}}
 |өлгөн жери           = 
 |кесиби               = Белгилүү коомдук ишмер, [[ишкер]], [[араб тили]] жетектөөчү [[котормо]]чусу
 |жарандыгы            = {{Өлкө желеги|Кыргыз ССР}} {{Өлкө желеги|СССР}}&lt;br /&gt;{{Өлкө желеги|Кыргызстан}}
 |активдүү жылдары     = [[1977]] жылдан баштап
 |багыты               = Белгилүү коомдук ишмер, [[ишкер]], [[араб тили]] жетектөөчү [[котормо]]чусу
 |киностудия           = 
 |сыйлыктары           = Көптөгөн [[Грамота (сыйбарак)|ардак грамоталар]] менен [[Сыйлык|сыйланган]]
 |imdb_id              = 
 |сайт                 = 
}}

'''Кахрамон Абдурахмонович Мадумаров''' ({{lang-uz|Қаҳрамон Мадумаров}}; ([[1954]]), [[Ош шаары]], [[Ош облусу]], [[Кыргыз ССР]] - Белгилүү коомдук ишмер, [[ишкер]], [[араб тили]] жетектөөчү [[котормо]]чусу&lt;ref&gt;[https://centrasia.org/person2.php?st=1386148564 &lt;small&gt;Центразия Персоны&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;.

== [[Өмүр баян]]ы ==
'''Кахрамон Мадумаров''' 3 март [[1954]] жылы [[Ош шаары]]нда, кызматчыларды үй-бүлөсундө төрөлгөн. Анын [[ата]]сы [[Мадумаров, Абдурахмон Мамасиддикович]] ([[1929]]-[[2008]]) - белгилүү коомдук ишмер, [[ишкер]], [[Ош шаары]] тейлөө комбинаты [[тери]]-жүн цехынын мүдүрү болуп иштеген.

[[1977]] жылы Кахрамон [[ажы]] Мадумаров [[Ташкент]] Чыгыш таануу [[институт]]ун [[араб тили]] [[Адистик|адистиги]] боюнча артыкчылык менен аяктаган, [[Советтер Союзу]]нун [[Сирия]], [[Йемен]], [[Иордания]] [[элчи]]ликтерине жана [[Соода өкүлчүлүгү|соода өкүлчүлүктөрүне]] [[котормо]]чу, Ош [[кыргыз]]-[[өзбек]] [[университет]]инин араб [[борбор]]унун [[директор]]у, [[араб тили]] мугалими болуп иштеген. Эки баласы бар. [[Куран]]ды жаттап билет, азыр [[ишкер]] болуп иштейт.
Иниси Ботиржон Мадумаров [[Өзбекстан Улуттук Университети|Ташкент Мамлекеттик университетинин]] [[журналистика]] факультетин бүтүрүүп, [[Өзбекстан]]дын жана [[Кыргызстан]]дын [[массалык маалымат каражаттары]]нда жүздөгөн [[макала]]ларын чыгарды. Ал жөнүндө Исмат Хушевтын &quot;Акталбаган үмүт узак аңгемеси&quot; 1 [[китеп]], 12-бөлүк, [[2014]] жылы чыккан китебинде жазылган.

Көптөгөн [[Грамота (сыйбарак)|ардак грамоталар]] менен [[Сыйлык|сыйланган]], [[1985]] жылы [[ССРС]] [[Өкмөт]]ү ага ГАЗ-2410 автоунааны [[белек]]ке берди&lt;ref&gt;[http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?subaction=showfull&amp;id=1452517201&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=&amp;&lt;small&gt;Биографии знаменитостей&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Жеке жашоосу ==
[[Ата]]сы - [[Мадумаров, Абдурахмон Мамасиддикович]] ([[1929]]-[[2008]]) - белгилүү коомдук ишмер, [[ишкер]], [[Ош шаары]] тейлөө комбинаты [[тери]]-жүн цехынын башчысы болгон. [[Эне]]си - Минавар [[ажы]] Туйчибаева ([[1936]]-[[2003]]). [[Жубайлар|Жубайы]] - Ханифа (5 июль [[1958]] жыл). Балдары: Өткир (16 март [[1979]] жыл), Эркин (10 март [[1984]] жыл)-[[стоматолог]].

== Тиркемелер ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== Шилтемелер ==
* [https://centrasia.org/person2.php?st=1386148564 &lt;small&gt;Центразия Персоны&lt;/small&gt;]
* [http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?subaction=showfull&amp;id=1452517201&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=&amp;&lt;small&gt;Биографии знаменитостей&lt;/small&gt;]
* [http://libmonster.ru/m/person/view/Мадумаров-Кахрамон-Абдурахмонович &lt;small&gt;Биографии известных персон&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20151230135211/http://dunyouzbeklari.com/archives/123939 &lt;small&gt;О Ботиржоне Мадумарове&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20141023174326/http://dunyouzbeklari.com/archives/52654 &lt;small&gt;О Ботиржоне Мадумарове&lt;/small&gt;]
* [http://tyup.net/page/madumarov-kahramon-abdurahmonovich Мадумаров Кахрамон Абдурахмонович]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Ош облусу]]
[[Категория:Ош шаары]]
[[Категория:Ишкерлер]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:Чөлкөм таануу]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория: Кыргыз таануу]]</text>
      <sha1>43srar0dygr8nczxnogm1gsiebflejz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Европа өлкөлөрүнүн борборлору</title>
    <ns>10</ns>
    <id>72971</id>
    <revision>
      <id>648474</id>
      <parentid>528668</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T15:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>648474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2490" sha1="ak1ujp1flks6n578ig4qknzrsu4acsn" xml:space="preserve">{{Багыттоочу жадыбал
|state           = &lt;includeonly&gt;{{{state|expanded}}}&lt;/includeonly&gt;
 |аталышы          = [[Европа өлкөлөрүнүн борборлору]]
 |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff
 |стиль_башжазуу    =  background:#ccccff
 |башжазуу                 =  [[Европа]] өлкөлөрүнүн [[Борбор шаар|борборлору]]
 |сүрөт                    =  

|башжазуу1 = [[БУУ]]га мүчө өлкөлөр
|тизмек1 = [[Амстердам]]{{*}}
[[Андорра-Ла-Вилья]]{{*}}
[[Анкара]]{{*}}
[[Афины]]{{*}}
[[Белград]]{{*}}
[[Берлин]]{{*}}
[[Берн]]{{*}}
[[Братислава]]{{*}}
[[Брюссель]]{{*}}
[[Будапешт]]{{*}}
[[Бухарест]]{{*}}
[[Вадуц]]{{*}}
[[Валлетта]]{{*}}
[[Варшава]]{{*}}
[[Ватикан]]{{*}}
[[Вена]]{{*}}
[[Вильнюс]]{{*}}
[[Дублин]]{{*}}
[[Загреб]]{{*}}
[[Киев]]{{*}}
[[Кишинёв]]{{*}}
[[Копенгаген]]{{*}}
[[Лиссабон]]{{*}}
[[Лондон]]{{*}}
[[Любляна]]{{*}}
[[Люксембург (шаар)|Люксембург]]{{*}}
[[Мадрид]]{{*}}
[[Минск]]{{*}}
[[Монако (шаар)|Монако]]{{*}}
[[Москва]]{{*}}
[[Осло]]{{*}}
[[Париж]]{{*}}
[[Прага]]{{*}}
[[Рейкьявик]]{{*}}
[[Рига]]{{*}}
[[Рим]]{{*}}
[[Сан-Марино (шаар)|Сан-Марино]]{{*}}
[[Сараево]]{{*}}
[[Скопье]]{{*}}
[[София]]{{*}}
[[Стокгольм]]{{*}}
[[Таллинн]]{{*}}
[[Тирана]]{{*}}
[[Хельсинки]]{{*}}
[[Цетине]]

|башжазуу2 = Башка аймактардын борборлору
|тизмек2 = [[Гибралтар]]{{*}}
[[Дуглас (Мэн аралы)|Дуглас]]{{*}}
[[Лонгйир]]{{*}}
[[Мальта сарайы]]{{*}}
[[Мариехамн]]{{*}}
[[Сент-Питер-Порт]]{{*}}
[[Сент-Хелиер]]{{*}}
[[Торсхавн]]{{*}}
[[Эпископи]]

|башжазуу3 = Расмий таанылбаган&lt;br&gt;өлкөлөрдүн борборлору
|тизмек3 = [[Донецк]]{{*}}[[Луганск]]{{*}}[[Приштина]]{{*}}[[Тирасполь]]


}}
&lt;noinclude&gt;
[[Категория:География калыптары]]
[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ak1ujp1flks6n578ig4qknzrsu4acsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Козубеков Азимкан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82596</id>
    <revision>
      <id>648472</id>
      <parentid>542977</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T15:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35451-32</username>
        <id>48008</id>
      </contributor>
      <origin>648472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1376" sha1="9980598m82ypkj4xktrlnt0k838ih25" xml:space="preserve">'''Козубеков Азимкан''' (1940-1988 ж.ж., Жергетал айылы) - коомдук ишмер; [[Кыргыз ССР Жогорку Совети]]нин депутаты (1980-85). Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1980).

* 1963-ж. Бишкек политехникалык институтун бүткөн.
* 1963-67-ж. Токтогул ГЭСинде инженер-энергетик, начальник,
* 1967-71-ж. Токтогул райондук аткаруу комитетинин терагасынын орун басары.
* 1971-82-ж.  Токтогул райондук аткаруу комитетинин төрагасы.
* 1982-85-ж. Кыргызстан КПнын Каракөл шааркомунун 1 секретары.
* Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.

== Колдонулган адабияттар ==
Токтогул району: Энциклопедия/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. колл.: О. Ибраимов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2005. 292 б., ил.ISBN 9967-14-030-5

[[Категория:Токтогул району]]
[[Категория:Инсандар]]</text>
      <sha1>9980598m82ypkj4xktrlnt0k838ih25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>648478</id>
      <parentid>648472</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T15:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35451-32</username>
        <id>48008</id>
      </contributor>
      <origin>648478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1376" sha1="62en2zm2dypekfroxnajp3r81empact" xml:space="preserve">'''Козубеков Азимкан''' (1940-1988 ж.ж., Жергетал айылы) - коомдук ишмер; [[Кыргыз ССР Жогорку Совети]]нин депутаты (1980-85). Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1980).

* 1963-ж. Бишкек политехникалык институтун бүткөн.
* 1963-67-ж. Токтогул ГЭСинде инженер-энергетик, начальник.
* 1967-71-ж. Токтогул райондук аткаруу комитетинин терагасынын орун басары.
* 1971-82-ж.  Токтогул райондук аткаруу комитетинин төрагасы.
* 1982-85-ж. Кыргызстан КПнын Каракөл шааркомунун 1 секретары.
* Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.

== Колдонулган адабияттар ==
Токтогул району: Энциклопедия/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. колл.: О. Ибраимов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2005. 292 б., ил.ISBN 9967-14-030-5

[[Категория:Токтогул району]]
[[Категория:Инсандар]]</text>
      <sha1>62en2zm2dypekfroxnajp3r81empact</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Асрайыл</title>
    <ns>14</ns>
    <id>113092</id>
    <redirect title="Категория:Израиль" />
    <revision>
      <id>648453</id>
      <parentid>550221</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Категория:Израиль]]» барагына багытталды</comment>
      <origin>648453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="1rvq0qref3fuc24wuuchciu8hmksphx" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Категория:Израиль]]</text>
      <sha1>1rvq0qref3fuc24wuuchciu8hmksphx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рухолла Хомейни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113428</id>
    <revision>
      <id>648452</id>
      <parentid>469174</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>648452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29743" sha1="ro0y7u65b7wt89md3yq03o7rbpcttlt" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
|ысымы                              = Рухолла Хомейни
|расмий ысымы                       = {{lang-fa|روح‌الله خمینی}}
|сүрөтү                             = Portrait of Ruhollah Khomeini By Ali Kaveh.jpg
|туурасы                            = 280px
|өлкө                               = Иран

|герби                              = Emblem of Iran.svg
|гербдин туурасы                    = 150px
|гербдин аталышы                    = 

|желек                              = Flag of Iran.svg
|желек2                             = Coat of arms of Iran.svg
|таажыланышы                        = 
|президент                          = Банисадр Абольхасан&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1980—1981)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;Ражаи Мохаммед Али&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1981)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;Хаменеи Али Хосейни&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1981—1989)&lt;/small&gt;
|премьер                            = Базарган Мехди&lt;br&gt;&lt;small&gt;(м.а., 1979—1980)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;Ражаи Мохаммед Али&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1980—1981)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;Бахонар Мохаммад Жавад &lt;small&gt;(1981)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;Махдави Кани Мохаммад-Реза&lt;br&gt;&lt;small&gt;(м.а., 1981)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;Мусави Мир-Хосейн&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1981—1989)&lt;/small&gt;
|кызматы                            = 1-чи Ирандын улук жетекчиси
|иш баштоо убагы                    = 3-декабрь 1979
|иш аяктоо убагы                    = 3-июнь 1989
|андан мурунку инсан                = кызмат негизделген&lt;br&gt;[[Мохаммед Реза Пехлеви]] [[шахиншах]] катары
|андан кийинки инсан                = Али Хаменеи
|башжазуу1                          = Ирандын улук жетекчисинин орун басары
|текст1                             = Хуссейн Али Монтазери

|туулган жылы                       = 17.05.1900
|туулган жери                       = Кажар Ираны, Хомейн
|каза болгон жылы                   = 03.06.1989
|каза болгон жери                   = Иран, Тегеран
|мүрзөсүнүн орду                    = Хомейнинин күмбөзү, Тегеран
|атасы                              = Сейид Мустафа
|апасы                              = Хажар Ага Ханум
|жубайы                             = Хадиже Сакафи
|балдары                            = уулдары: Мостафа, Ахмад&lt;br&gt;кыздары: Захра Мостафави
|партиясы                           = Ислам Республикалык партиясы
|билими                             = Кум хаузасы&lt;br&gt;Ан-Нажаф хаузасы
|кесиби                             = 
|илимий даражасы                    = 
|илимий наамы                       = 
|дини                               = [[Ислам]] ([[Шииттер|шиит]])
|кол тамгасы                        = Ruhollah Khomeini signature.svg
|сыйлыктары                         = 
|ишмердүүлүгү                       = 

|наамы                              = 
|өтөгөн жылы                        = 
|жарандыгы                          = Иран
|кызмат өтөгөн жайы                 = Ислам революциясынын сакчыларынын корпусу
|башкаруусу                         = 
|катышкан согушу                    = [[Иран-ирак согушу]]
}}
=Имам Хомейни  امام خمینی=
Рухолла аль-Мусави аль-Хомейни 1902-жылы 24-сентябрда Хомейн деген шаарда [[ислам]] динин бекем туткан дин кызматкеринин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. 
Жаш кезинде  атасынан, 15 жашка чыкканда энесинен айрылат. Ал жетимдиктин өтө катаал сыноосуна туруштук берет. Бирок, 15 жашка чейин ал ата менен эненин тарбиясын алууга жетишкен. 
Хомейнинин ыймандуу адам болуп калыптанышына атасы Сейит Мустафа Мусави, энеси Хажардын жакшынакай тарбиясы таасир берген. Анын ата-энеси өз жашоолорунда ислам дининин эрежелерин бекем сактап, Кудурети күчтүү Кудайдын адамзатка койгон буйруктарын так аткарышкан. Үй-бүлөдө бири-бирине жасаган мамиле дагы ислам дининин тартиптери менен калыптанып, ар кимиси өздөрүндөгү начар мамилелерди (таарынуу, калп айтуу, кайдыгерлик, орой мүнөздөрүн – А. О.) оңдоого аракет жасашкан. 
Алардын үй-бүлөсүндө адилеттүүлүк өкүм сүргөн. Ошондуктан Хомейни бала кезинен эле үй-бүлөсүнө, жолдошторуна, шакирттерине, дин кызматкерлерине калыс мамиле жасап, адилеттүүлүк үчүн өмүр бою күрөшкөн. 
Ал эми адилетсиздик өкүм сүргөн шахтын бийлигинде адамдардын укуктары тебеленип, элдин байлыгы болгон «кара алтын» чет өлкөлүктөр менен бирдикте уурдалып, карапайым элдин акысын жеген жемкорлор Кудайга жакпаган иштерди жасашкан.
Адилеттүүлүк тууралуу Ыйык Куранда мындайча түшүндүрмө берилет: «Чындыгында Аллах адилеттүүлүктү, жакшылыкты жана тууган-урукка кайрымдуу болууну буйруп, уятсыздыктан капырлыктан жана чектен ашуудан тыят. Аллах сиздерге (ушундайча) насыят берет. Балким түшүнөөрсүңөр».
Ошондуктан,  Хомейни жаш кезинен эле   адилеттүү, чынчыл, таза адам болуу кыйын, жана татаал экенине карабастан адилеттүүлүктөн, акыйкаттан тайбай өмүр кечирүүнү көздөгөн.
Хомейнинин билимдүү жана ислам динин кастарлаган, сыйлаган адам болуусуна ал окуган диний медреселер, институттар өз таасирин берген. Ал медреседе билим алган күндөн баштап, Ыйык [[Куран|Куранды]] баш көтөрбөй окуп, башка балдарга өзүнүн жүрүм-туруму, токтоолугу, эске тутуу жөндөмдүүлүгү менен үлгү болгон.
Хомейни башталгыч диний медреседе окуп жүргөндө эле арабча кооз жазганды үйрөнүп, перс адабиятын өтө берилүү менен окуган. Өзгөчө перс поэзиясын калыптандырган белгилүү акындардын ырын жатка билген. Анын ата-бабасы ыйык тутуп келген ислам динин тереңдетип окуу менен диний аалым болууну медреседе окуп жүргөндө эле алдына чоң максат катары койгон. Ал илим менен Куран жолунда адилеттүү иштерди чечүүгө боло тургандыгын аныктаган. 
Өлкөдө Ислам бийлигин орнотуп, адилеттүү, калыс башкарууну киргизүүнү өз эмгектеринде сунуштаган.
Хомейни жаштык курагын жалаң диний билим алуу менен өткөзгөн. Ал ислам дининин илими менен бирдикте философияны, укукту, тарыхты, адабиятты, педагогиканы, саясатты дагы терең изилдөөгө жетише алган. Анын Ирандагы белгилүү ислам аалымдарынан артыкчылыгы, өзгөчөлүгү мына ушунда болгон. Ал тургай Хомейни Иран поэзиясынын сырдуу дүйнөсүнө саякат жасоодон тайманбастан, байыркы перстердин салттуу поэзиясын улаган.
Имам Хомейни тарыхта ислам динине ак кызмат өтөгөн аалым, өз элининин эркиндиги үчүн революциялык чакырыктарды уюштурган саясий ишмер, байыркы иран поэзиясын терең сүйүп чыгармачылыгын өркүндөткөн акын катары белгилүү болгон инсан. Бирок имам өзүнүн поэзияга болгон ышкыбоздугун өз окурмандарынан жашырып, эч кимге билдирбей жүрөгүнүн, түпкүрүнөн оргуштап чыккан ыр саптарын кагаз беттерине түшүрүп жүргөн.
=Имам Хомейнинин чыгармачылыгы=
Анын поэзиясынын жазылыш ыкмасы персиялык атактуу акындар Хафиз менен Хайямдын ыр саптарына окшоп кетет. Анткени өз учурунда персиялык акындардын газелдары, рубаилери, таржибандары, фардылары жаш акындарды ыр жазууга үндөгөн, шыктандырган ыкма катары кеңири таралган. 
Имам Хомейнинин көзү өткөндөн кийин, келини Фатиманын демилгеси менен жарыкка чыккан «Сүйүү шарабы» (1989-жылы) аттуу ырлар жыйнагы тез эле карапайым элдин сүймөнчүлүгүнө ээ болгон. Анын жазган газелдери абдан уккулуктуу, жагымдуу болгондуктан, алардын көпчүлүгү эл ичинде обонго салынып ырдалып жүрөт. Ал 1944–1961-жылдары ислам динине арналган отуздан ашуун илимий эмгектерди жазган.  
Хомейнинин устаттарынын бири Мухаммад Секафи Техрани 1924-жылы өзүнүн кызы Батул ханумду ага колуктулукка берүүгө макулдугун берген. Кайын атасынын батасын алган, Хомейни үй-бүлөлүк турмушунун аягына чейин бактылуу болгон.
=Имам Хомейнинин үй бүлөсү жана балдары=
Ал аялы экөө барга да, жокко да кайыл болуп, жети баланы тарбиялап өстүрүшкөн. Бирок, өз канынан чыккан балдардан ажыроо азабын Хомейни жана аялы экөө өз баштарынан өткөрүшкөн, анткени, үч баласы жаш кездеринде эле ооруга чалдыгып көз жумган. Эң улуу баласы Мустафаны 1977-жылы ноябрда Иракта, шахтын тыңчылары уу берип өлтүрүшкөн. 
Улам бир баласынан ажыроо ата менен энеге кандай оор, кандай кайгылуу, кандай муңдуу. Бирок, Хомейни Кудайдын бул сыноосуна дагы сабырдуулук, токтоолук менен жооп берген. Ал аялына да, туугандарына да кайрат айтып, Кудурети күчтүү Кудайдан калган балдарынын өмүрү узун болуп, өздөрүнө ыйман берсин деп тилегиле дечү. 
Хомейнинин кыздары татынакай жана акылдуу болуп чоңоюшкан. Мусулмандардын салты боюнча өзүнүн устазы Боружерди менен кудалашып, бир кызын анын уулуна нике кыйышкан. Анын кудаларынын баары ислам динин бекем туткан, ыймандуу үй-бүлөдөн болгон.
Аятолла Хомейни өмүрү өткүчө аялын, балдарын сыйлап, аларга өзүнүн кеп-кеңешин акылын айтып турган. Ал исламдагы үй-бүлөлүк адеп-ахлакты  өтө ыйык тутуп, аягына чейин бекем сактаган.	
=Имам Хомейни жана революция=
Ал жашаган коом аны Ислам революциясын ишке ашырууга түрткөн. Анткени, Иран шахтарынын (Пехлеви хандыгын негиздөөчүсү Реза шах – 1925–1941-жж. анын мураскору – Пехлеви Мухаммед Реза шах (1941-1979 ж. ж.)) биринен-бири өтүп, Иран элинин канын кактабай соруп, өз башкарууларында зулумдуктун, бети жоктуктун, жүзү каралыктын, ач көздүктүн, адилетсиздиктин, ыймансыздыктын чегине жетишкен.
Жаш кезинен жөнөкөйлүккө, кичи пейилдикке жана чыдамкайлыкка тарбияланган Хомейни жеке турмушу жөнүндө кам көргөн эмес. Ал байлык топтоо жана бийликке жетүү деген ойлордон алыс болгон. Анын бул жашоодо урматтаганы жалгыз гана Кудай болгон. 
Ал өзүнүн шакирттерине: «Силер, Иран элине чексиз бийлик жүргүзгөн адилетсиз шахтан коркпогула, шахка жан талашып жардам берип жаткан дүйнөдөгү эң ири мамлекеттер болгон [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], Израиль, Англия, СССРден коркпогула, силер Кудурети күчтүү, бизди жараткан Кудайдан корккула. Анткени, Кудай баарынан Улук – деп айткан.
Имам Хомейни узак жылдар бою өз элинен, мекенинен алыс чет өлкөлөрдө саясий сүргүндө жүргөн мезгилдери өтө кооптуу жана  коркунучтуу болгон. Анын өмүрү кылдын учунда эле. Ирандын шахы, АКШ, Израилдин тыңчылары ыңгайы келген учурда анын көзүн тазалоого даяр турушкан. Имамдын чет өлкөдөгү революциялык ишмердүүлүгүнүн ар бир кадамына, ар бир кыймылына көз салып турушкан. Анын артынан дайыма тыңчылар коюшкан.
Имам Хомейнинин революциялык чакырыктарын колдоп демонстрацияга чыккан жаштардын кѳпчүлүгү шахтын аскерлеринин окторунан курман болушкан. Өз элинин эркиндиги, бактысы үчүн курман болгон күндөрдү ыйык күн катары аза күтүүлөрдү уюштуруп турган. Өлкөдө Исламдык башкарууну орнотуу үчүн курман болгон ар бир адамдын өлүмү Хомейнинин жүрөгү аркылуу өткөн. Алардын өлүмү аны чоң кайгы-муңга бөлөгөн. 
Мына ушулардын баарын башынан өткөрүп, 60 жаштан ашканда Ирандагы Ислам Революциясын ишке ашырууну жетектеген, анын алгачкы жылдардагы кыйынчылыктарын, жеңиштен кийинки өлкөдөгү өтө оор күндөрдү дагы жүрөгү менен кабыл алган. 
Ошол кыйын кезеңдерде Имам Хомейни ден соолугун кароого убактысы болгон эмес. 1980-жылы февралда Иран Ислам Республикасынын лидери Имам Хомейни   инфаркт болуп, Тегерандагы жүрөк оорусун дарылоочу ооруканага жеткирилген. Ал жерде аны өлкөнүн эң мыкты дарыгерлери карашып, бир айдан ашык дарылап, андан соң аны үйдө дарылап көзөмөлгө алып турушкан.
Эми Имам Хомейни акырындан ден соолугун чыңдап, өзү өмүр бою эңсеп келген исламдык башкарууну андан ары бекемдеп, чыңдап жана өнүктүрүү багытында иштеп жаткан. 
Иран Ислам Республикасынын ички жана тышкы саясатына дайыма көз салып, өлкөдөгү ислам башкаруунун Лидери катары өз пикирин айтып, аларга көрсөтмө берип турган. Ал өлкөнүн исламдык багытта башкарууда карапайым элге адилеттүү чечим чыгаруу керектигин оорулуу жүрөгү менен сезчү. Ал эми адилетсиздик өкүм сүргөн башкарууда жетекчилердин акыйкаттуулугу жоголуп, жөнөкөй адамдардын укуктары басмырланып, мамлекеттик кызматкерлердин бой көтөрүүсү, менменсинүүсү күчөп, мансапкорлук пайда болорун мурдагы шахтын бийлигинен көргөн. Исламдык башкарууда ал ишенген министрлер карапайым элдин күнүмдүк суроо талабын чечүүдө адилеттүүлүктөн тайып, өз бийлигине таянып, ага көз каранды болгон кызматкерлерди кордоп, кемсинтип, же алардын эмгек акысын жесе, жамаатта теңсиздик, эки жүздүүлүк, жалган ушактар өкүм сүрсө, анда  Ислам Революциясынын жеңиши акырындап кыйроого учурашына көзү жеткен. 
Имам Хомейни жүрөгү сыздап ооруп жатса дагы касиеттүү Кудайдын зор кудуретине тобо кылып, өзүн сабырдуу кармап, кайрымдуулук иштерин уланткан. Бул анын ислам дининин баалуулуктарына зор көңүл буруп урматтаганынын далили эле. Мындай абал 1988-жылга чейин созулду. Туптуура сегиз жылдан кийин Имам Хомейнинин жүрөгү үчүнчү инфаркка кабылган. Бул сапар ал өлкөнүн  экономикасын көтөрүү,   Иран-Ирак согушу, ички саясий интригалар сыяктуу оор маселелерди чечүүгө бүт күчүн жумшагандыктан, жүрөгү мындай оор жүккө чыдаган эмес. 
Имам Хомейнинин такыбалыгы сабырдуулугу, ден соолугун чыңдоого жардам берип турду. Анын акыбалынын өтө оор экендигине карабастан, Иран Ислам Республикасынын ички жана тышкы иштери боюнча көптөгөн оор, татаал маселелерди ислам бийлигинин Лидери Хомейни менен кеңешүү үчүн мамлекеттик жооптуу кызматта иштеген жетекчилер дайыма келип турган. Анткени, кеңешип иш жасоо – бул мусулман адамдардын негизги милдети. Мечитте жамаат менен кеңешүү, окуу жайда аалым мугалимдер менен кеңешүү, Мажлисте депутаттар менен кеңешүү – сөзсүз жакшы жыйынтыгын берген. Ал эми бүтүндөй Иран элинин эртеңки келечеги үчүн анын Лидери Имам Хомейни менен кеңешүү зарылдыгы турган. 
=Имам Хомейнинин акыркы күндөрү=
Имам Хомейни Кудайга миң мертебе тобокел кылып, жүрөк оорусунун татаалдыгы, өмүрүнө чон коркунуч туудурганына карабастан өзүнүн революциялык ишмердүүлүгүн акырындап улай берген. Акыркы кеңештерин жана сунуштарын ал ден соолугуна карабастан, чын ниети менен берүүгө аракет жасаган. 
Дарыгерлер анын жүрөгүнүн согушу улам басаңдап, ашказанынын тамак сиңирүүсү начарлап,  дем алуусу оордоп баратканын Хомейниге түшүндүрүп, ага сөзсүз түрдө операция жасоо керектигин билдиришкен. Бардык оор нерселерди сабырдуулук, токтоолук менен көтөрө билген Имам бул сапар дагы Кудурети күчтүү Кудайдын ага берген сыноосуна тобокел жасап, операция жасоого уруксатын берген. Атасынын жанында уулу Ахмед жана эң мыкты дарыгерлерден турган топ күн-түн дебей, анын ден соолугуна көз салып турушкан. 
Бирок күн сайын анын абалы оордоп, өз алдынча аракеттенүүгө дарманы келбей бирөөлөрдүн жардамына муктаж болгон. Ал өз алдынча тура албай жатса дагы бирөөлөрдүн жардамы менен намаз окууга, аракеттенип намазды өмүрүнүн аягына чейин таштабагандыгын жана өзүнө дайыма келме келтирип жаткандыгы абдан таасирдүү.
1989-жылы 3-июлда түнкү саат ондон кийин Имам Хомейнинин жүрөгү сокпой, жарык дүйнө менен түбөлүккө коштошкон. Анын сүйүктүү үй-бүлөсү, бала-бакырасы, неберелери, шакирттери, карапайым эл оор кайгынын муңун жутуп, каңырыгы түтөп кала беришкен. 
4-июлда Иран Ислам Республикасынын Эксперттер Кеңешинин аза күтүү жыйынында Аятолла Хаменеи Имам Хомейнинин Иран элине жазып кеткен аманатын, кайрылуусун окуган. Ал кайрылуу мындай сөздөр менен башталган:
 «Көңүлүм жай, кубанычтуу жана ишенимдүү сезимдерим менен Жараткандын акылмандыгына болгон үмүтүм менен диндеш бир туугандарым менен коштошуп, түбөлүк дүйнөгө баратам. Мен силердин мага арнап дуба кылып турушуңарга муктажмын. Ыракымы жана ырайымы артык Кудайдан билип-билбей кетирген күнөөлөрүмдү, каталарым менен кемчиликтеримди кечирүүнү сурайм жана менин каталарым менен кемчиликтеримди эл да кечирип, алга карай кубаттуу жана ишенимдүү кадам таштайт деп үмүт кылам...». 
Ошентип, 1989-жылы 5-июнда Мусалла аянтында ислам дининин шарты менен Имам Хомейниге жаназа окулган. Миллиондогон Тегерандыктар жана Ирандын туш тарабынан келген мусулмандар өздөрүнүн сүйүктүү адамы менен акыркы жолу коштошууга келишкен. Сөөктү жерге жашырар мезгилде көрүстөнгө келген элдин саны 9 миллион адамга жеткен деген маалыматтар бар. 
Имам Хомейнини акыркы сапарга узатуу жөрөлгөсү да даректүү фильмге тартылып алынган экен. Андагы кадрда көчөлөргө батпаган  кыжылдаган элдин толкуну ары-бери чайпалат. Жашы-карысы дебей баары аза күтүп, көпчүлүгү өкүрүп-бакырып ыйлап, өздөрүн төшкө, башка койгулап, Имамдын сөөгү салынган табыпка жулунгандарын көрүп, Хомейниге болгон ишеним жана сүйүү чексиз экендиги байкалат. Өз максаттары үчүн ажалдан кайра тартпаган, сүйүктүү Лидерин эл акыркы сапарга өтө кайгы-муң менен узаткан.  
Ошентип, Имам Хомейни Ислам революциясынын лидери катары тарых барактарында жазылып, Ислам революциясынын жеңиш күнү ар бир жылдын (22-бахман айы) 11-февраль күнү өткөрүлүп келет. 
=Окшош булактар=
*توهم توطئه روح‌الله خمینی–انگلیسی
*اشعار سید روح‌الله خمینی
*بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران
*دیوان امام (کتاب)
*آرامگاه روح‌الله خمینی
*سید احمد خمینی
*سید مصطفی خمینی
*خدیجه ثقفی
*میرحامد حسین موسوی
*دیوید بارنت
*سید مرتضی پسندیده برادر دوم
*سید نورالدین هندی برادر بزرگ‌تر
=Фарсы тилиндеги булактар=

*میلانی، عباس. نگاهی به شاه. تورنتو: پرشین سیرکل، ۱۳۹۲.
*یادنامه روزنامه شرق، ۱۲ خرداد ۸۴
*پایگاه اطلاع‌رسانی امام خمینی
*صحیفه نور
=Латынча булактар=
*Abrahamian, Ervand. “The Paranoid Style in Iranian Politics”. In Khomeinism. Berkeley: California University Press, 1993. 111–131. ISBN ‎0520085035. Retrieved 4/11/2014.
*Milani, Abbas. Eminent Persians: the men and women who made modern Iran, 1941-1979. vol. 2. New York: Cyracuse University Press, 2008. 1221. ISBN ‎978-0-8156-0907-0.
*Milani, Abbas. The Shah. New York: Palgrave Macmillan, 2011. ISBN ‎978-1-4039-7193-7.
*Khomeinism: Essays on the Islamic Republic, Ervand Abrahamian, University of California Press,1993, ISBN 0-520-08173-0
*Saikal, Amin. The rise and fall of the shah. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 2009. 279. ISBN ‎978-0-691-14040-7.
=Сырткы шилтемелер=
*پرتال روح‌الله خمینی
*پایگاه گسترش آراء و اندیشه‌های روح‌الله خمینی
*کارت پستال‌های قدیمی آیت‌الله خمینی shahrefarang.com
*روح‌الله خمینی دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
[[Инсандар, саясат]]</text>
      <sha1>ro0y7u65b7wt89md3yq03o7rbpcttlt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Израиль</title>
    <ns>14</ns>
    <id>121436</id>
    <revision>
      <id>648454</id>
      <parentid>551789</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>648454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="457" sha1="irvsdeoyrvd4zrn2bjjej6ltnenz29o" xml:space="preserve">Жакынкы Чыгыштагы Израиль мамлекети, анын тарыхы, экономикасы, маданияты, этностору, тарыхый инсандары, изилдөөчүлөрү, ж.б. менен байланыштуу маалымат топтому.

{{Негизги макала|Израиль}}

[[Категория:Чыгыш таануу]]
[[Категория:Азия]]
[[Категория:Дүйнө‎]]</text>
      <sha1>irvsdeoyrvd4zrn2bjjej6ltnenz29o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>648456</id>
      <parentid>648454</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>648456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="543" sha1="gjtegjcuf30tpsmn11tonlyta5vbip0" xml:space="preserve">Жакынкы Чыгыштагы Израиль мамлекети, анын тарыхы, экономикасы, маданияты, этностору, тарыхый инсандары, изилдөөчүлөрү, ж.б. менен байланыштуу маалымат топтому.

{{Негизги макала|Израиль}}

[[Категория:Арип боюнча өлкөлөр категориялары]]
[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]
[[Категория:Азия өлкөлөрү]]</text>
      <sha1>gjtegjcuf30tpsmn11tonlyta5vbip0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нгбанди тилдери</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128723</id>
    <revision>
      <id>648500</id>
      <parentid>483093</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T10:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>648500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2232" sha1="8kdcf911fh3cidltdhl31g3jd7wc5wn" xml:space="preserve">'''Нгбанди тилдери''' Убанги уясына таандык. Нгбанди тилдеринде [[Борбордук Африка Республикасы|Борбордук Африка Республикасында]] жана [[Конго Демократиялык Республикасы|Конго Демократиялык Республикасында]] сүйлөшөт.
Нгбанди лексикасы санго креол лексикасынын негизин түзөт.

{{Тил картасы
|түсү                 = 
       = 
|расмий аталышы       = {{unicode|}}
|айтылышы             =
|өлкөлөр              =   
[[Борбордук Африка Республикасы]]&lt;br&gt;[[Конго Демократиялык Республикасы]]
|аймактар             = 
|расмий тил болуп     =  
|көзөмөлдөөчү уюм     = 
|колдонгондордун саны =  355 миң 
|түрмөгү              = [[Африка тилдери]]
|классификациясы      =
[[Нигер-конго тилдери|Нигер-конго макроүй-бүлөсү]]

:Адамава-убанги бутагы
::Убанги уясы
|жазуу               = [[латын алфавити]] 
}}

Нгбанди тилдери: 

''денди, гбайи, мбанги, түндүк нгбанди, түштүк нгбанди'' жана ''якома''.&lt;br&gt;

[[Конго Демократиялык Республикасы|Конго Демократиялык Республикасында]] нгбанди тилдин жазуусу латын алфавиттин негизинде түзүлгөн.&lt;br&gt;
Мурун үндүүлөрү тильда диакритика белгиси жардамы менен берилет: ã [ã], ɛ̃ [ɛ̃], ĩ [ĩ], ɔ̃ [ɔ̃], ũ [ũ].

== Булактар ==

*https://kartaslov.ru/карта-знаний/Нгбанди+%28языки%29

*https://bigenc.ru/linguistics/text/1799767{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220920170724/https://bigenc.ru/linguistics/text/1799767 |date=2022-09-20 }}

[[Категория:Нигер-конго тилдери]]</text>
      <sha1>8kdcf911fh3cidltdhl31g3jd7wc5wn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сирия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135932</id>
    <revision>
      <id>648460</id>
      <parentid>640418</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү|Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен)</comment>
      <origin>648460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4071" sha1="03qn7vt7r92urv69iz366b9zpbu9zxf" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Кыргызча аталышы = Сирия Араб Республикасы
 |Расмий аталышы = {{lang-ar|ٱلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلسُّورِيَّةُ|italics=off}}
 |Кыскача аталышы = Сирия (SYR) 
 |Мамлекеттик дини =
 |Герб = Emblem of Syria (2025–present).svg
 |Желек = Flag of Syria (2025-).svg
 |Картада = Syria (orthographic projection).svg
 |карта сүрөттөлүшү=Сирия дүйнөлүк картада
 |Гимндин аталышы = Хумат ад-Дияр
 |Аудио = National Anthem of Syria.ogg
 |Девизи =
 |Карта = 
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 35
 |lat_min = 18 
 |lat_sec = 0
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 38
 |lon_min = 38
 |lon_sec = 0
 |region = SY
 |CoordScale = 4000000
 |Негизделген = [[17 Апрель (Чын куран айы)|17-чи апрель]] [[1946| 1946-жыл]]
 |Башкаруу формасы =
 |Тили = [[Араб тили|Арапча]]
 |Эгемендүүлүгүн алды = 
 |Борбор шаары = [[Дамаск]]
 |Ири шаарлар =[[Алеппо]], [[Хомс]], [[Хама]], [[Латакия]]
 |Башчыларынын милдеттери = 
 |Башчылары = 
 |Аянты боюнча орду = 87-чи
 |Аянты = 185.180 km2
 |Суу пайызы = 0,06 
 |Калкы боюнча орду = 57-чи
 |Калкы = 25,100,900 &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/syria-population/|title=Сириянын калкынын саны|website=World of Meters.info|access-date=2024-жылдын, 14-декабрына карата}}&lt;/ref&gt;
 |Калкты каттоо жылы = 2019
 |Калктын жыштыгы = 92 
 |ИДП (САМ)= 59,957 млрд 
 |ИДП (САМ) эсептөө жылы = 2010
 |ИДП (САМ) боюнча орду = 
 |ИДП (САМ) ар бир жанга = 2802 
 |ИДП (номинал)= 
 |ИДП (номинал) боюнча орду    = 
 |ИДП (номинал) ар бир жанга = 
 |Акча бирдиги=
 |АДӨИ эсептөө жылы =
 |АДӨИ боюнча орду = 
 |АДӨИ деңгээли  = 
 |МОК = 
 |Этнохороним = 
 |Домени = [[.sy]]
 |Телефон коду = 963
 |Убакыт аралыгы = +3
 |Штрих коду=
}}

'''Сирия''' ({{lang-ar|سُورِيَا}}) расмий аталышы — '''Сирия Араб Республикасы''' ({{IPA|al-Jumhūriyya al-ʿArabiyya as-Sūriyya}}) — мамлекет Чыгыш [[Жер ортолук деңиз|Жер Ортолук деңизинде]] жана Левантта жайгашкан [[Батыш Азия|Батыш Азиядагы]] өлкө. Батышынан Жер Ортолук деңизи, түндүгүнөн [[Түркия]], чыгышынан жана түштүк-чыгышынан [[Ирак]], түштүгүнөн [[Иордания]], түштүк-батышынан [[Израиль]] жана [[Ливан]] менен чектешет. Борбор калаасы жана эң ири шаары — [[Дамаск]]. Өлкөнүн жалпы аянты 185 180 чарчы километрди түзүп, дүйнөдөгү мамлекеттердин аянты боюнча 87-орунду ээлейт.

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Колдонулган булактар ==

# [https://www.bbc.com/kyrgyz/articles/cdek9nlkgx6o Сирия: качкан президенттен кабар жок, козголоңчулар борбордо] 
# [https://www.unicef.org/eca/ru/topics/%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Сирия Арап Республикасы - БУУ ар бир балага үчүн жаңылыктар түрмөгү]
{{Азия өлкөлөрү}}

[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]</text>
      <sha1>03qn7vt7r92urv69iz366b9zpbu9zxf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>648468</id>
      <parentid>648460</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T13:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>34540</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Категория:Сирия]],[[Категория:Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө мамлекеттер]],[[Категория:Азия өлкөлөрү]] ([[Википедия:Гаджет/Категорияларды_импорттоо|Категорияларды импорттоо]])</comment>
      <origin>648468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4254" sha1="cldebk8genklmah96yv22nrucudwclg" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Кыргызча аталышы = Сирия Араб Республикасы
 |Расмий аталышы = {{lang-ar|ٱلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلسُّورِيَّةُ|italics=off}}
 |Кыскача аталышы = Сирия (SYR) 
 |Мамлекеттик дини =
 |Герб = Emblem of Syria (2025–present).svg
 |Желек = Flag of Syria (2025-).svg
 |Картада = Syria (orthographic projection).svg
 |карта сүрөттөлүшү=Сирия дүйнөлүк картада
 |Гимндин аталышы = Хумат ад-Дияр
 |Аудио = National Anthem of Syria.ogg
 |Девизи =
 |Карта = 
 |lat_dir = N
 |lat_deg = 35
 |lat_min = 18 
 |lat_sec = 0
 |lon_dir = E
 |lon_deg = 38
 |lon_min = 38
 |lon_sec = 0
 |region = SY
 |CoordScale = 4000000
 |Негизделген = [[17 Апрель (Чын куран айы)|17-чи апрель]] [[1946| 1946-жыл]]
 |Башкаруу формасы =
 |Тили = [[Араб тили|Арапча]]
 |Эгемендүүлүгүн алды = 
 |Борбор шаары = [[Дамаск]]
 |Ири шаарлар =[[Алеппо]], [[Хомс]], [[Хама]], [[Латакия]]
 |Башчыларынын милдеттери = 
 |Башчылары = 
 |Аянты боюнча орду = 87-чи
 |Аянты = 185.180 km2
 |Суу пайызы = 0,06 
 |Калкы боюнча орду = 57-чи
 |Калкы = 25,100,900 &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/syria-population/|title=Сириянын калкынын саны|website=World of Meters.info|access-date=2024-жылдын, 14-декабрына карата}}&lt;/ref&gt;
 |Калкты каттоо жылы = 2019
 |Калктын жыштыгы = 92 
 |ИДП (САМ)= 59,957 млрд 
 |ИДП (САМ) эсептөө жылы = 2010
 |ИДП (САМ) боюнча орду = 
 |ИДП (САМ) ар бир жанга = 2802 
 |ИДП (номинал)= 
 |ИДП (номинал) боюнча орду    = 
 |ИДП (номинал) ар бир жанга = 
 |Акча бирдиги=
 |АДӨИ эсептөө жылы =
 |АДӨИ боюнча орду = 
 |АДӨИ деңгээли  = 
 |МОК = 
 |Этнохороним = 
 |Домени = [[.sy]]
 |Телефон коду = 963
 |Убакыт аралыгы = +3
 |Штрих коду=
}}

'''Сирия''' ({{lang-ar|سُورِيَا}}) расмий аталышы — '''Сирия Араб Республикасы''' ({{IPA|al-Jumhūriyya al-ʿArabiyya as-Sūriyya}}) — мамлекет Чыгыш [[Жер ортолук деңиз|Жер Ортолук деңизинде]] жана Левантта жайгашкан [[Батыш Азия|Батыш Азиядагы]] өлкө. Батышынан Жер Ортолук деңизи, түндүгүнөн [[Түркия]], чыгышынан жана түштүк-чыгышынан [[Ирак]], түштүгүнөн [[Иордания]], түштүк-батышынан [[Израиль]] жана [[Ливан]] менен чектешет. Борбор калаасы жана эң ири шаары — [[Дамаск]]. Өлкөнүн жалпы аянты 185 180 чарчы километрди түзүп, дүйнөдөгү мамлекеттердин аянты боюнча 87-орунду ээлейт.

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Колдонулган булактар ==

# [https://www.bbc.com/kyrgyz/articles/cdek9nlkgx6o Сирия: качкан президенттен кабар жок, козголоңчулар борбордо] 
# [https://www.unicef.org/eca/ru/topics/%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Сирия Арап Республикасы - БУУ ар бир балага үчүн жаңылыктар түрмөгү]
{{Азия өлкөлөрү}}

[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]
[[Категория:Сирия]]
[[Категория:Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө мамлекеттер]]
[[Категория:Азия өлкөлөрү]]</text>
      <sha1>cldebk8genklmah96yv22nrucudwclg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>136776</id>
    <revision>
      <id>648449</id>
      <parentid>648412</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>648449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24728" sha1="4g4vy2sgfwo8uwvx3jfh24d4m59l6p6" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:Chaoborus|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chaoborus&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25685}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 2 || [[User:Bosogo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bosogo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 3 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:13593}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 4 || [[User:Chorobek|Chorobek]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 5 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12812}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11067}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 7 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7965}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 8 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 9 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:5946}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 10 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 11 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4953}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 14 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 15 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4497}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 16 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 17 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 18 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 19 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 20 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 21 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 22 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 23 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 24 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 25 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 26 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2263}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kairat Zamirbekov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1600}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1441}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 31 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 32 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 33 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 34 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 35 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 36 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 37 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 38 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 39 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 40 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:851}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 41 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 42 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 43 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 44 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 45 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 46 || [[User:Дилдорбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Дилдорбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:698}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 47 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 48 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 49 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 50 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 51 || [[User:Incall|Incall]] || [[Special:Contributions/Incall|{{formatnum:610}}]] || {{Permissions|Incall}}
|-
| 52 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 53 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 54 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 55 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 56 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 57 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 58 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 59 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 60 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 61 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 62 || [[User:Makenzis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makenzis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:525}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 65 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 66 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 67 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 68 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 69 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 70 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 71 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 72 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 73 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 74 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:415}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 75 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 76 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 77 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 78 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 79 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 80 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 81 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 82 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 83 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 84 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 85 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 86 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 87 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 88 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 89 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 90 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 91 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 92 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 93 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 94 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 95 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 96 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 97 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 98 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 99 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 100 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 101 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
|-
| 102 || [[User:Janyzak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Janyzak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}}
|-
| 103 || [[User:Машъал|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Машъал&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}}
|-
| 104 || [[User:Fatim|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fatim&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}}
|-
| 105 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:251}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 106 || [[User:Баха Исаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Баха Исаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}}
|-
| 107 || [[User:Noloun|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Noloun&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}}
|-
| 108 || [[User:Чоко Бой|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чоко Бой&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}}
|-
| 109 || [[User:Tynchtykbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Tynchtykbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}}
|-
| 110 || [[User:Dutcman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dutcman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}}
|-
| 111 || [[User:Ulan A|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ulan A&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Ulan A}}
|-
| 112 || [[User:DragonBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DragonBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}}
|-
| 113 || [[User:Таалай Берен|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Таалай Берен&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}}
|-
| 114 || [[User:Adilet15|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adilet15&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}}
|-
| 115 || [[User:Dostojewskij|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dostojewskij&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:219}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}}
|-
| 116 || [[User:MauritsBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MauritsBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}}
|-
| 117 || [[User:タチコマ robot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;タチコマ robot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}}
|-
| 118 || [[User:Adamboluu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adamboluu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}}
|-
| 119 || [[User:Dr.atakulov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dr.atakulov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}}
|-
| 120 || [[User:Dinamik-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dinamik-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}}
|-
| 121 || [[User:Anara|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anara&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}}
|-
| 122 || [[User:Kyrgyzchala|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kyrgyzchala&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}}
|-
| 123 || [[User:UlutSoft2|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft2&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}}
|-
| 124 || [[User:YFdyh-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YFdyh-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}}
|-
| 125 || [[User:A.djan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;A.djan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|A.djan}}
|-
| 126 || [[User:Robbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Robbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}}
|-
| 127 || [[User:Chingis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chingis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}}
|-
| 128 || [[User:Foggy kub|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Foggy kub&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}}
|-
| 129 || [[User:Чръный человек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чръный человек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}}
|-
| 130 || [[User:Мыктыбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Мыктыбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}}
|-
| 131 || [[User:Adamantine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adamantine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}}
|-
| 132 || [[User:BakytTalas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BakytTalas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}}
|-
| 133 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}}
|-
| 134 || [[User:Мастер теней|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Мастер теней&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}}
|-
| 135 || [[User:Amirobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amirobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}}
|-
| 136 || [[User:HerculeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HerculeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}}
|-
| 137 || [[User:GhalyBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;GhalyBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}}
|-
| 138 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 139 || [[User:Nasihat.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nasihat.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}}
|-
| 140 || [[User:Temir21|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Temir21&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}}
|-
| 141 || [[User:Vasit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vasit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}}
|-
| 142 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}}
|-
| 143 || [[User:HiW-Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HiW-Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}}
|-
| 144 || [[User:JYBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JYBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}}
|-
| 145 || [[User:NKOzi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NKOzi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}}
|-
| 146 || [[User:Кичинекей Поллианна|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кичинекей Поллианна&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}}
|-
| 147 || [[User:Samatq|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Samatq&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}}
|-
| 148 || [[User:Sampo.Kuusi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Sampo.Kuusi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}}
|-
| 149 || [[User:Azamat Omar|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Azamat Omar&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}}
|-
| 150 || [[User:Kaiyr|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kaiyr&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
{{/end}}</text>
      <sha1>4g4vy2sgfwo8uwvx3jfh24d4m59l6p6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча боттор тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137589</id>
    <revision>
      <id>648451</id>
      <parentid>648414</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>648451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6917" sha1="sivijzj9lsxi434qhiwqxiuyjg6q89d" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:114512}}]]
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]]
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35385}}]]
|-
| 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8507}}]]
|-
| 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7216}}]]
|-
| 6 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]]
|-
| 8 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]]
|-
| 9 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]]
|-
| 10 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]]
|-
| 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3126}}]]
|-
| 12 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]]
|-
| 13 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]]
|-
| 14 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]]
|-
| 15 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]]
|-
| 16 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]]
|-
| 17 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]]
|-
| 18 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]]
|-
| 19 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1126}}]]
|-
| 20 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]]
|-
| 21 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1036}}]]
|-
| 22 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]]
|-
| 23 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]]
|-
| 24 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]]
|-
| 25 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]]
|-
| 26 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]]
|-
| 27 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]]
|-
| 28 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]]
|-
| 29 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]]
|-
| 30 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]]
|-
| 31 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]]
|-
| 32 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]]
|-
| 33 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]]
|-
| 34 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]]
|-
| 35 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]]
|-
| 36 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]]
|-
| 37 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]]
|-
| 38 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]]
|-
| 39 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]]
|-
| 40 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]]
|-
| 41 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]]
|-
| 42 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]]
|-
| 43 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]]
|-
| 44 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]]
|-
| 45 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]]
|-
| 46 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]]
|-
| 47 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]]
|-
| 48 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]]
|-
| 49 || [[User:BotMultichill|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BotMultichill&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]]
|-
| 50 || [[User:PixelBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PixelBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]]
|-
| 51 || [[User:Loveless|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Loveless&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]]
|-
| 52 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]]
|-
| 53 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 54 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>sivijzj9lsxi434qhiwqxiuyjg6q89d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси (боттор менен бирге)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137601</id>
    <revision>
      <id>648450</id>
      <parentid>648413</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:01:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>648450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24237" sha1="j2idqcfc5ytj3ku2er50nzc46bz90pq" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:114512}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}}
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35385}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 4 || [[User:Chaoborus|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chaoborus&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25685}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 5 || [[User:Bosogo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bosogo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 6 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:13593}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 7 || [[User:Chorobek|Chorobek]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 8 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12812}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11067}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8507}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7965}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7216}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 13 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}}
|-
| 14 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:5946}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 16 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 17 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 18 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4953}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 21 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 22 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4497}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 23 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 24 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 25 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 26 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 27 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 28 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 29 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 30 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 31 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}}
|-
| 32 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 33 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 34 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3126}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 35 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 36 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 37 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 38 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 39 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2263}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 41 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 42 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kairat Zamirbekov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1600}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 45 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 46 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1441}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 48 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 49 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 50 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 51 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 52 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 53 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1126}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 54 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 55 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 56 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1036}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 57 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 58 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 59 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 60 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 61 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 62 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 63 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:851}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 64 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 65 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 66 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 67 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}}
|-
| 68 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 69 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 70 || [[User:Дилдорбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Дилдорбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:698}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 71 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 72 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}}
|-
| 73 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 74 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}}
|-
| 75 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 76 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}}
|-
| 77 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 78 || [[User:Incall|Incall]] || [[Special:Contributions/Incall|{{formatnum:610}}]] || {{Permissions|Incall}}
|-
| 79 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 80 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 81 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}}
|-
| 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 83 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 84 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 85 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 86 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 87 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 88 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 89 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}}
|-
| 90 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 91 || [[User:Makenzis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makenzis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:525}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 93 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}}
|-
| 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 95 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}}
|-
| 96 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}}
|-
| 97 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 98 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 99 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 100 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 101 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}}
|-
| 102 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 103 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}}
|-
| 104 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 105 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 106 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 107 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}}
|-
| 108 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 109 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:415}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 110 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 111 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}}
|-
| 112 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 113 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}}
|-
| 114 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 115 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 116 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}}
|-
| 117 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 118 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 119 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 120 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 121 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}}
|-
| 122 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 123 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 124 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 125 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}}
|-
| 126 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}}
|-
| 127 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 128 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 129 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}}
|-
| 130 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 131 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 132 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 133 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 134 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}}
|-
| 135 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 136 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}}
|-
| 137 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 138 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 139 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 140 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 141 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}}
|-
| 142 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}}
|-
| 143 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}}
|-
| 144 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}}
|-
| 145 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 146 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 147 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 148 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 149 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
|-
| 150 || [[User:Janyzak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Janyzak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}}
{{/end}}</text>
      <sha1>j2idqcfc5ytj3ku2er50nzc46bz90pq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валлетта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151042</id>
    <revision>
      <id>648471</id>
      <parentid>642360</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T15:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>648471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10026" sha1="kr5at17djtueesle3kcok1q3y13l3g7" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]]}} 
{{ОЖ
|расмий аталышы={{lang-mt|Il-Belt Valletta}},&lt;br&gt;{{lang-it|La Valletta}}
|сүрөт=St Sebastian Curtain 2.jpg
|герб=Insigne Valettae coronatum.svg
|желек=Flag of Valletta, Malta.svg
|өлкө=Мальта
|облус=Түштүк-Чыгыш аймагы
|калкы=5,827
|расмий тили=Мальта тили
[[Англис тили]]
|телефон коду=+356
|автоунаа коду=VLT
|почта индекстери=VLT
|сайты=https://www.cityofvalletta.org
|улуттук курамы=Мальталыктар
|кыргызча аталышы=Валлетта
|lat_deg=35
|lat_min=53
|lat_sec=00
|lon_deg=14
|lon_min=31
|lon_sec=00
|CoordScale=50000
|башчысы=[[Альфред Заммит|Альфред Заммит]]
|башчысынын түрү=Мэр
|DST=+2
|этнохороним=Валлетталыктар
|макамы=Борбор шаар [[Мальта]]
|негизделген күнү=1566-жыл
|статус=Борбор шаар
|климаты=Жер Ортолук деңиз климаты
|диний курамы=Католиктер
|аймактын түрү=Аймак
|ички бөлүнүшү=Валлетта шаары
|убакыт аралыгы=+1
|Commons түрмөгүндө=Valletta
}}
'''Валлетта''' ({{lang-mt|Belt Valletta}}, {{lang-en|Valletta}}) — [[Мальта]] мамлекетинин борбор шаары жана өлкөнүн саясий, маданий жана административдик борбору. Шаар [[Жер ортолук деңиз|Жер Ортолук деңизинин]] жээгинде жайгашкан. Валлетта Европадагы аянты боюнча эң кичинекей борбор шаарлардын бири болуп саналат.

Шаар 1566-жылы Ыйык Иоанн ордени тарабынан негизделген. Ал осмон аскерлеринин 1565-жылдагы Улуу курчоосунан кийин курула баштаган. Шаар ордендин улуу магистри Жан Паризо де Валеттин урматына аталган.

Валлетта тарыхый архитектурасы, чеп дубалдары жана барокко стилиндеги имараттары менен белгилүү. Шаардын тарыхый борбору 1980-жылы [[ЮНЕСКО]]нун Дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген.

== Тарыхы ==
Мальта аралынын жээктери көптөгөн ыңгайлуу булуңдар менен тилке-тилке болуп кесилген, ийри-буйру жээк сызыктарынан турат Бул географиялык өзгөчөлүк азыркы Валлеттанын ордундагы отурукташкан конуштардын биздин заманга чейинки IX кылымдан бери белгилүү болушун шарттаган. Ошол доордо аралды финикийликтер колонияга айландырышкан. Кылымдар бою Мальта колдон колго өтүп келген: биздин заманга чейинки VII кылымда ал гректерге, VI кылымдан баштап Карфагенге, биздин замандын 218-жылынан тарта Римге таандык болгон. Кийинчерээк аны вандалдар басып алып, алардын ордун византийликтер ээлесе, 869-жылы аралды арабдар басып алган. XI кылымда Мальтаны Сицилияга кошуп алган норманндар анын акыркы кожоюндары болуп, XVI кылымдын башында аралды Ыйык Иоанн орденине (мальтий рыцарларына) белекке беришкен.

Валлеттанын тарыхы, осмондордун падышасы Сулайман архипелагды басып алуу үчүн жөнөткөн түрк аскерлеринин чабуулун Жан де Ла Валлеттин жетекчилиги астындагы аз сандуу мальта рыцарларынын кошууну артка кайтарган учурдан башталат. Бул жеңиш Мальта тургундарына абдан кымбатка турган. Бул жагдай улуу магистрди келечекте душмандардын кысымына туруштук бере ала турган, жакшы чыңдалган шаар куруу чечимине алып келген.

Улуу магистр жаңы шаардын алгачкы кышын 1566-жылдын 28-мартында өз колу менен койгон. Бүткүл христиан дүйнөсүнөн келген берешен кайрымдуулук каражаттары курулуш иштерин абдан тез жүргүзүүгө мүмкүндүк берген. Курулушту италиялык архитектор Франческо Лапарелли жетектеген. Ал Валлеттанын планын иштеп чыгып, Европанын шаар куруу тарыхында алгачкы жолу бардык нерсени архитектуранын ченемдери менен эрежелерине ылайык жасоо мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон. Шаарда агынды сууларды чыгаруу жана таштандыларды тазалоо үчүн атайын системалар курулуп, бул иштердин курулуш калдыктарын топтобой таза жүрүшүн шарттаган. Көчөлөрдүн түзүлүшү деңиз шамалы бардык жерге кирип, абаны тазалап, салкындатып тургандай пландаштырылган.

Ошол мезгилде шаарды курууну катуу көзөмөлгө алган, бүгүнкү күнгө чейин сакталган атайын Шаар куруу департаменти түзүлгөн. Департамент үйлөрдү бир сызыктын боюна салууну, алардын бурчтарын скульптуралар менен кооздоону жана короодо жамгыр суусун чогултуу үчүн кудук казууну буйруган, ал эми үйлөрдүн астына бакча өстүрүүгө тыюу салынган.

Турак жайлар менен коомдук имараттарды тургузуу менен бирге, борбор калаанын айланасында инженердик коргонуу курулуштары пайда болгон: Ыйык Иоанн кавальери, Сант-Эльмо форту жана башкалар. Беш жылдын ичинде бул иштер аяктап, анын ичинде Валлеттаны аралдын негизги бөлүгүнөн бөлүп турган кенен аң казылган. Аңдын узундугу 1000 метрди, тереңдиги 18 метрди, ал эми туурасы 20 метрди түзгөн.

1570-жылдан баштап шаардын курулушун Лапареллинин шакирти Жироламо Кассар уланткан. Анын жетекчилиги астында Валлеттада сарайлар жана чиркөөлөр курулган. Шаарда соода, кол өнөрчүлүк жана искусство өнүккөн. Түрк баскынчыларынын коркунучунан арылган соң, мальта рыцарлары тез эле өздөрүнүн ыңгайлуу жашоосуна кам көрө баштап, үйлөрдү жана сарайларды курууга киришкени Валлеттанын көркүнө көрк кошкон. Шаарда бакчалар жана парктар негизделген.

1769-жылы бул шаарда Мальта университети уюштурулган.

1798-жылы согуштук жөндөмүн жана тартибин жоготкон рыцарлар Наполеондун аскерлерине каршылык көрсөтө алышкан эмес, атүгүл каршылык көрсөтүүнү каалашкан да эмес. Тескерисинче, алардын көбүнүн арасында француз улутундагылар болгондуктан, императорду абдан жылуу тосуп алышкан. Рыцарлардын мындай жүрүм-туруму Валлеттаны талкалануудан сактап, анын алгачкы архитектуралык көрүнүшүн өзгөртүүсүз сактап калууга жардам берген.

1800-жылы Валлетта бүтүндөй арал менен бирге англистердин бийлигине өтүп, 1964-жылга чейин алардын бийлиги астында калган. Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда шаар немис авиациясынын бомбалоолорунан улам олуттуу кыйроолорго учураган. 1974-жылдан тарта Валлетта көз карандысыздыкка жетишкен Мальта Республикасынын расмий борбору болуп саналат.

== Булактар == 
== Тышкы шилтемелер ==

* [http://www.cityofvalletta.org/cityofvalletta/home.aspx Валлетта жергиликтүү кеңешинин сайты]</text>
      <sha1>kr5at17djtueesle3kcok1q3y13l3g7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>648477</id>
      <parentid>648471</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T15:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>648477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10088" sha1="4vvrky3abvwngra9kr9ilfg80dzmb89" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]]}} 
{{ОЖ
|расмий аталышы={{lang-mt|Il-Belt Valletta}},&lt;br&gt;{{lang-it|La Valletta}}
|сүрөт=St Sebastian Curtain 2.jpg
|герб=Insigne Valettae coronatum.svg
|желек=Flag of Valletta, Malta.svg
|өлкө=Мальта
|облус=Түштүк-Чыгыш аймагы
|калкы=5,827
|расмий тили=Мальта тили
[[Англис тили]]
|телефон коду=+356
|автоунаа коду=VLT
|почта индекстери=VLT
|сайты=https://www.cityofvalletta.org
|улуттук курамы=Мальталыктар
|кыргызча аталышы=Валлетта
|lat_deg=35
|lat_min=53
|lat_sec=00
|lon_deg=14
|lon_min=31
|lon_sec=00
|CoordScale=50000
|башчысы=[[Альфред Заммит|Альфред Заммит]]
|башчысынын түрү=Мэр
|DST=+2
|этнохороним=Валлетталыктар
|макамы=Борбор шаар [[Мальта]]
|негизделген күнү=1566-жыл
|статус=Борбор шаар
|климаты=Жер Ортолук деңиз климаты
|диний курамы=Католиктер
|аймактын түрү=Аймак
|ички бөлүнүшү=Валлетта шаары
|убакыт аралыгы=+1
|Commons түрмөгүндө=Valletta
}}
'''Валлетта''' ({{lang-mt|Belt Valletta}}, {{lang-en|Valletta}}) — [[Мальта]] мамлекетинин борбор шаары жана өлкөнүн саясий, маданий жана административдик борбору. Шаар [[Жер ортолук деңиз|Жер Ортолук деңизинин]] жээгинде жайгашкан. Валлетта Европадагы аянты боюнча эң кичинекей борбор шаарлардын бири болуп саналат.

Шаар 1566-жылы Ыйык Иоанн ордени тарабынан негизделген. Ал осмон аскерлеринин 1565-жылдагы Улуу курчоосунан кийин курула баштаган. Шаар ордендин улуу магистри Жан Паризо де Валеттин урматына аталган.

Валлетта тарыхый архитектурасы, чеп дубалдары жана барокко стилиндеги имараттары менен белгилүү. Шаардын тарыхый борбору 1980-жылы [[ЮНЕСКО]]нун Дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген.

== Тарыхы ==
Мальта аралынын жээктери көптөгөн ыңгайлуу булуңдар менен тилке-тилке болуп кесилген, ийри-буйру жээк сызыктарынан турат Бул географиялык өзгөчөлүк азыркы Валлеттанын ордундагы отурукташкан конуштардын биздин заманга чейинки IX кылымдан бери белгилүү болушун шарттаган. Ошол доордо аралды финикийликтер колонияга айландырышкан. Кылымдар бою Мальта колдон колго өтүп келген: биздин заманга чейинки VII кылымда ал гректерге, VI кылымдан баштап Карфагенге, биздин замандын 218-жылынан тарта Римге таандык болгон. Кийинчерээк аны вандалдар басып алып, алардын ордун византийликтер ээлесе, 869-жылы аралды арабдар басып алган. XI кылымда Мальтаны Сицилияга кошуп алган норманндар анын акыркы кожоюндары болуп, XVI кылымдын башында аралды Ыйык Иоанн орденине (мальтий рыцарларына) белекке беришкен.

Валлеттанын тарыхы, осмондордун падышасы Сулайман архипелагды басып алуу үчүн жөнөткөн түрк аскерлеринин чабуулун Жан де Ла Валлеттин жетекчилиги астындагы аз сандуу мальта рыцарларынын кошууну артка кайтарган учурдан башталат. Бул жеңиш Мальта тургундарына абдан кымбатка турган. Бул жагдай улуу магистрди келечекте душмандардын кысымына туруштук бере ала турган, жакшы чыңдалган шаар куруу чечимине алып келген.

Улуу магистр жаңы шаардын алгачкы кышын 1566-жылдын 28-мартында өз колу менен койгон. Бүткүл христиан дүйнөсүнөн келген берешен кайрымдуулук каражаттары курулуш иштерин абдан тез жүргүзүүгө мүмкүндүк берген. Курулушту италиялык архитектор Франческо Лапарелли жетектеген. Ал Валлеттанын планын иштеп чыгып, Европанын шаар куруу тарыхында алгачкы жолу бардык нерсени архитектуранын ченемдери менен эрежелерине ылайык жасоо мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон. Шаарда агынды сууларды чыгаруу жана таштандыларды тазалоо үчүн атайын системалар курулуп, бул иштердин курулуш калдыктарын топтобой таза жүрүшүн шарттаган. Көчөлөрдүн түзүлүшү деңиз шамалы бардык жерге кирип, абаны тазалап, салкындатып тургандай пландаштырылган.

Ошол мезгилде шаарды курууну катуу көзөмөлгө алган, бүгүнкү күнгө чейин сакталган атайын Шаар куруу департаменти түзүлгөн. Департамент үйлөрдү бир сызыктын боюна салууну, алардын бурчтарын скульптуралар менен кооздоону жана короодо жамгыр суусун чогултуу үчүн кудук казууну буйруган, ал эми үйлөрдүн астына бакча өстүрүүгө тыюу салынган.

Турак жайлар менен коомдук имараттарды тургузуу менен бирге, борбор калаанын айланасында инженердик коргонуу курулуштары пайда болгон: Ыйык Иоанн кавальери, Сант-Эльмо форту жана башкалар. Беш жылдын ичинде бул иштер аяктап, анын ичинде Валлеттаны аралдын негизги бөлүгүнөн бөлүп турган кенен аң казылган. Аңдын узундугу 1000 метрди, тереңдиги 18 метрди, ал эми туурасы 20 метрди түзгөн.

1570-жылдан баштап шаардын курулушун Лапареллинин шакирти Жироламо Кассар уланткан. Анын жетекчилиги астында Валлеттада сарайлар жана чиркөөлөр курулган. Шаарда соода, кол өнөрчүлүк жана искусство өнүккөн. Түрк баскынчыларынын коркунучунан арылган соң, мальта рыцарлары тез эле өздөрүнүн ыңгайлуу жашоосуна кам көрө баштап, үйлөрдү жана сарайларды курууга киришкени Валлеттанын көркүнө көрк кошкон. Шаарда бакчалар жана парктар негизделген.

1769-жылы бул шаарда Мальта университети уюштурулган.

1798-жылы согуштук жөндөмүн жана тартибин жоготкон рыцарлар Наполеондун аскерлерине каршылык көрсөтө алышкан эмес, атүгүл каршылык көрсөтүүнү каалашкан да эмес. Тескерисинче, алардын көбүнүн арасында француз улутундагылар болгондуктан, императорду абдан жылуу тосуп алышкан. Рыцарлардын мындай жүрүм-туруму Валлеттаны талкалануудан сактап, анын алгачкы архитектуралык көрүнүшүн өзгөртүүсүз сактап калууга жардам берген.

1800-жылы Валлетта бүтүндөй арал менен бирге англистердин бийлигине өтүп, 1964-жылга чейин алардын бийлиги астында калган. Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда шаар немис авиациясынын бомбалоолорунан улам олуттуу кыйроолорго учураган. 1974-жылдан тарта Валлетта көз карандысыздыкка жетишкен Мальта Республикасынын расмий борбору болуп саналат.

== Булактар == 
== Тышкы шилтемелер ==

* [http://www.cityofvalletta.org/cityofvalletta/home.aspx Валлетта жергиликтүү кеңешинин сайты]

{{Европа өлкөлөрүнүн борборлору}}</text>
      <sha1>4vvrky3abvwngra9kr9ilfg80dzmb89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>648496</id>
      <parentid>648477</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T07:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>648496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13940" sha1="sjw85hqrkxjk8ktupo643l6133yzxjy" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]]}} 
{{ОЖ
|расмий аталышы={{lang-mt|Il-Belt Valletta}},&lt;br&gt;{{lang-it|La Valletta}}
|сүрөт=St Sebastian Curtain 2.jpg
|герб=Insigne Valettae coronatum.svg
|желек=Flag of Valletta, Malta.svg
|өлкө=Мальта
|облус=Түштүк-Чыгыш аймагы
|калкы=5,827
|расмий тили=Мальта тили
[[Англис тили]]
|телефон коду=+356
|автоунаа коду=VLT
|почта индекстери=VLT
|сайты=https://www.cityofvalletta.org
|улуттук курамы=Мальталыктар
|кыргызча аталышы=Валлетта
|lat_deg=35
|lat_min=53
|lat_sec=00
|lon_deg=14
|lon_min=31
|lon_sec=00
|CoordScale=50000
|башчысы=[[Альфред Заммит|Альфред Заммит]]
|башчысынын түрү=Мэр
|DST=+2
|этнохороним=Валлетталыктар
|макамы=Борбор шаар [[Мальта]]
|негизделген күнү=1566-жыл
|статус=Борбор шаар
|климаты=Жер Ортолук деңиз климаты
|диний курамы=Католиктер
|аймактын түрү=Аймак
|ички бөлүнүшү=Валлетта шаары
|убакыт аралыгы=+1
|Commons түрмөгүндө=Valletta
}}
'''Валлетта''' ({{lang-mt|Belt Valletta}}, {{lang-en|Valletta}}) — [[Мальта]] мамлекетинин борбор шаары жана өлкөнүн саясий, маданий жана административдик борбору. Шаар [[Жер ортолук деңиз|Жер Ортолук деңизинин]] жээгинде жайгашкан. Валлетта Европадагы аянты боюнча эң кичинекей борбор шаарлардын бири болуп саналат.

Шаар 1566-жылы Ыйык Иоанн ордени тарабынан негизделген. Ал осмон аскерлеринин 1565-жылдагы Улуу курчоосунан кийин курула баштаган. Шаар ордендин улуу магистри Жан Паризо де Валеттин урматына аталган.

Валлетта тарыхый архитектурасы, чеп дубалдары жана барокко стилиндеги имараттары менен белгилүү. Шаардын тарыхый борбору 1980-жылы [[ЮНЕСКО]]нун Дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген.

== Тарыхы ==
Мальта аралынын жээктери көптөгөн ыңгайлуу булуңдар менен тилке-тилке болуп кесилген, ийри-буйру жээк сызыктарынан турат Бул географиялык өзгөчөлүк азыркы Валлеттанын ордундагы отурукташкан конуштардын биздин заманга чейинки IX кылымдан бери белгилүү болушун шарттаган. Ошол доордо аралды финикийликтер колонияга айландырышкан. Кылымдар бою Мальта колдон колго өтүп келген: биздин заманга чейинки VII кылымда ал гректерге, VI кылымдан баштап Карфагенге, биздин замандын 218-жылынан тарта Римге таандык болгон. Кийинчерээк аны вандалдар басып алып, алардын ордун византийликтер ээлесе, 869-жылы аралды арабдар басып алган. XI кылымда Мальтаны Сицилияга кошуп алган норманндар анын акыркы кожоюндары болуп, XVI кылымдын башында аралды Ыйык Иоанн орденине (мальтий рыцарларына) белекке беришкен.

Валлеттанын тарыхы, осмондордун падышасы Сулайман архипелагды басып алуу үчүн жөнөткөн түрк аскерлеринин чабуулун Жан де Ла Валлеттин жетекчилиги астындагы аз сандуу мальта рыцарларынын кошууну артка кайтарган учурдан башталат. Бул жеңиш Мальта тургундарына абдан кымбатка турган. Бул жагдай улуу магистрди келечекте душмандардын кысымына туруштук бере ала турган, жакшы чыңдалган шаар куруу чечимине алып келген.

Улуу магистр жаңы шаардын алгачкы кышын 1566-жылдын 28-мартында өз колу менен койгон. Бүткүл христиан дүйнөсүнөн келген берешен кайрымдуулук каражаттары курулуш иштерин абдан тез жүргүзүүгө мүмкүндүк берген. Курулушту италиялык архитектор Франческо Лапарелли жетектеген. Ал Валлеттанын планын иштеп чыгып, Европанын шаар куруу тарыхында алгачкы жолу бардык нерсени архитектуранын ченемдери менен эрежелерине ылайык жасоо мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон. Шаарда агынды сууларды чыгаруу жана таштандыларды тазалоо үчүн атайын системалар курулуп, бул иштердин курулуш калдыктарын топтобой таза жүрүшүн шарттаган. Көчөлөрдүн түзүлүшү деңиз шамалы бардык жерге кирип, абаны тазалап, салкындатып тургандай пландаштырылган.

Ошол мезгилде шаарды курууну катуу көзөмөлгө алган, бүгүнкү күнгө чейин сакталган атайын Шаар куруу департаменти түзүлгөн. Департамент үйлөрдү бир сызыктын боюна салууну, алардын бурчтарын скульптуралар менен кооздоону жана короодо жамгыр суусун чогултуу үчүн кудук казууну буйруган, ал эми үйлөрдүн астына бакча өстүрүүгө тыюу салынган.

Турак жайлар менен коомдук имараттарды тургузуу менен бирге, борбор калаанын айланасында инженердик коргонуу курулуштары пайда болгон: Ыйык Иоанн кавальери, Сант-Эльмо форту жана башкалар. Беш жылдын ичинде бул иштер аяктап, анын ичинде Валлеттаны аралдын негизги бөлүгүнөн бөлүп турган кенен аң казылган. Аңдын узундугу 1000 метрди, тереңдиги 18 метрди, ал эми туурасы 20 метрди түзгөн.

1570-жылдан баштап шаардын курулушун Лапареллинин шакирти Жироламо Кассар уланткан. Анын жетекчилиги астында Валлеттада сарайлар жана чиркөөлөр курулган. Шаарда соода, кол өнөрчүлүк жана искусство өнүккөн. Түрк баскынчыларынын коркунучунан арылган соң, мальта рыцарлары тез эле өздөрүнүн ыңгайлуу жашоосуна кам көрө баштап, үйлөрдү жана сарайларды курууга киришкени Валлеттанын көркүнө көрк кошкон. Шаарда бакчалар жана парктар негизделген.

1769-жылы бул шаарда Мальта университети уюштурулган.

1798-жылы согуштук жөндөмүн жана тартибин жоготкон рыцарлар Наполеондун аскерлерине каршылык көрсөтө алышкан эмес, атүгүл каршылык көрсөтүүнү каалашкан да эмес. Тескерисинче, алардын көбүнүн арасында француз улутундагылар болгондуктан, императорду абдан жылуу тосуп алышкан. Рыцарлардын мындай жүрүм-туруму Валлеттаны талкалануудан сактап, анын алгачкы архитектуралык көрүнүшүн өзгөртүүсүз сактап калууга жардам берген.

1800-жылы Валлетта бүтүндөй арал менен бирге англистердин бийлигине өтүп, 1964-жылга чейин алардын бийлиги астында калган. Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда шаар немис авиациясынын бомбалоолорунан улам олуттуу кыйроолорго учураган. 1974-жылдан тарта Валлетта көз карандысыздыкка жетишкен Мальта Республикасынын расмий борбору болуп саналат.

== Географиясы ==
Валлетта Мальта аралынын түндүк-чыгыш жээгинде, Жер ортолук деңизинин эки табигый булуңунун (Марсамшетт жана Гранд-Харбор) ортосундагы аскалуу жарым аралда жайгашкан. Шаардын айрым көчөлөрү Скиберрас тоосунун боорунда жайгашкан. Бүтүндөй өлкөдөгүдөй эле, шаарда да дарыялар жок; жер астындагы суулардын бир бөлүгү шор (туздуу) болгондуктан, калк айыл чарба муктаждыктары үчүн жамгыр суусун чогултууга жана тузсуздоочу курулмаларды колдонууга мажбур. Өсүмдүктөр дүйнөсү кедей, негизинен бадалдар өсөт. Айрым чөптөр фармацевтикада жана парфюмерия-косметика өндүрүшүндө колдонулат.

=== Климаты ===
Валлеттада Жер ортолук деңиз климаты өкүм сүрөт: жайы ысык жана кургак (июль айында абанын температурасы +36°C чейин жетет), ал эми кышы жумшак жана жаанчыл келет (абанын температура +4°C төмөн түшпөйт). Жылдык жаан-чачындын көлөмү — 550 ммге жакын.{{Шаардын аба ырайы||Туурасы=|Абалы=|Жер_илик=Валлеттанын|Булак=[http://pogoda.ru.net/climate2/16597.htm Аба ырайы жана климат], [http://svali.ru/catalog~59~16597~index.htm Туристтик портал]|Үчт_ср=12.6|Үчт_ор_ж-ч=89.0|Бир_ср=12.4|Бир_ор_ж-ч=61.3|Жал_ср=13.7|Жал_ор_ж-ч=40.9|Чын_ср=15.9|Чын_ор_ж-ч=22.5|Буг_ср=19.6|Буг_ор_ж-ч=6.6|Кул_ср=23.7|Кул_ор_ж-ч=3.2|Тек_ср=26.5|Тек_ор_ж-ч=0.4|Баш_ср=27.0|Баш_ор_ж-ч=7.0|Аяк_ср=24.5|Аяк_ор_ж-ч=40.4|Тог_ср=21.4|Тог_ор_ж-ч=89.7|Жет_ср=17.5|Жет_ор_ж-ч=80.0|Беш_ср=14.2|Беш_ор_ж-ч=112.3|Жыл_ср=19.1|Жыл_ор_ж-ч=553.3|Үчт_ор_мин=10.5|Үчт_ор_макс=15.5|Бир_ор_мин=10.1|Бир_ор_макс=15.5|Жал_ор_мин=10.9|Жал_ор_макс=17.2|Чын_ор_мин=12.7|Чын_ор_макс=19.7|Буг_ор_мин=15.6|Буг_ор_макс=24.0|Кул_ор_мин=19.1|Кул_ор_макс=28.4|Тек_ор_мин=21.5|Тек_ор_макс=31.4|Баш_ор_мин=22.3|Баш_ор_макс=31.6|Аяк_ор_мин=20.6|Аяк_ор_макс=28.4|Тог_ор_мин=18.1|Тог_ор_макс=24.9|Жет_ор_мин=14.8|Жет_ор_макс=20.5|Беш_ор_мин=12.0|Беш_ор_макс=17.0|Жыл_ор_мин=15.7|Жыл_ор_макс=22.8|Үчт_а_макс=22.2|Үчт_а_мин=1.0|Бир_а_макс=26.7|Бир_а_мин=0.6|Жал_а_макс=33.5|Жал_а_мин=1.4|Чын_а_макс=29.1|Чын_а_мин=4.4|Буг_а_макс=35.3|Буг_а_мин=7.0|Кул_а_макс=40.1|Кул_а_мин=11.0|Тек_а_макс=42.7|Тек_а_мин=15.0|Баш_а_макс=43.8|Баш_а_мин=13.0|Аяк_а_макс=37.4|Аяк_а_мин=12.8|Тог_а_макс=34.5|Тог_а_мин=8.0|Жет_а_макс=28.2|Жет_а_мин=6.0|Беш_а_макс=23.9|Беш_а_мин=3.7|Жыл_а_макс=43.8|Жыл_а_мин=0.6|Үчт_суу=14.5|Бир_суу=14.5|Жал_суу=14.5|Чын_суу=16.1|Буг_суу=18.4|Кул_суу=21.1|Тек_суу=24.5|Баш_суу=25.6|Аяк_суу=25.0|Тог_суу=22.2|Жет_суу=19.5|Беш_суу=16.7|Жыл_суу=19.4}}

== Булактар == 
== Тышкы шилтемелер ==

* [http://www.cityofvalletta.org/cityofvalletta/home.aspx Валлетта жергиликтүү кеңешинин сайты]

{{Европа өлкөлөрүнүн борборлору}}</text>
      <sha1>sjw85hqrkxjk8ktupo643l6133yzxjy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>648497</id>
      <parentid>648496</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T07:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>648497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17285" sha1="dltu9lwr29hne9gve4kzmjiv8u3m6dn" xml:space="preserve">{{ОЖ
|расмий аталышы={{lang-mt|Il-Belt Valletta}},&lt;br&gt;{{lang-it|La Valletta}}
|сүрөт=St Sebastian Curtain 2.jpg
|герб=Insigne Valettae coronatum.svg
|желек=Flag of Valletta, Malta.svg
|өлкө=Мальта
|облус=Түштүк-Чыгыш аймагы
|калкы=5,827
|расмий тили=Мальта тили
[[Англис тили]]
|телефон коду=+356
|автоунаа коду=VLT
|почта индекстери=VLT
|сайты=https://www.cityofvalletta.org
|улуттук курамы=Мальталыктар
|кыргызча аталышы=Валлетта
|lat_deg=35
|lat_min=53
|lat_sec=00
|lon_deg=14
|lon_min=31
|lon_sec=00
|CoordScale=50000
|башчысы=[[Альфред Заммит|Альфред Заммит]]
|башчысынын түрү=Мэр
|DST=+2
|этнохороним=Валлетталыктар
|макамы=Борбор шаар [[Мальта]]
|негизделген күнү=1566-жыл
|статус=Борбор шаар
|климаты=Жер Ортолук деңиз климаты
|диний курамы=Католиктер
|аймактын түрү=Аймак
|ички бөлүнүшү=Валлетта шаары
|убакыт аралыгы=+1
|Commons түрмөгүндө=Valletta
}}
'''Валлетта''' ({{lang-mt|Belt Valletta}}, {{lang-en|Valletta}}) — [[Мальта]] мамлекетинин борбор шаары жана өлкөнүн саясий, маданий жана административдик борбору. Шаар [[Жер ортолук деңиз|Жер Ортолук деңизинин]] жээгинде жайгашкан. Валлетта Европадагы аянты боюнча эң кичинекей борбор шаарлардын бири болуп саналат&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 10 Smallest Countries in Europe|language=en|website=World Atlas|date=31 May 2018|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-10-smallest-countries-in-europe.html|access-date=5 September 2019|archive-date=6 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210706153632/https://www.worldatlas.com/articles/the-10-smallest-countries-in-europe.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visitmalta.com/en/valletta-history|title=History of Valletta – Story About Valletta – Interesting Facts|website=www.visitmalta.com|access-date=2020-02-29|archive-date=10 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410214756/https://www.visitmalta.com/en/valletta-history|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Шаар 1566-жылы Ыйык Иоанн ордени тарабынан негизделген&lt;ref name=&quot;journal&quot;&gt;{{cite book|url=http://booksandjournals.brillonline.com/content/books/b9789004222083_010|title=Foundation, Dedication and Consecration in Early Modern Europe|last=Gugliuzzo|first=Carmelina|date=9 December 2011|publisher=Booksandjournals.brillonline.com|isbn=9789004222083|pages=209–224|chapter=Building a Sense of Belonging. The Foundation of Valletta in Malta|doi=10.1163/9789004222083_010|access-date=26 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426155146/http://booksandjournals.brillonline.com/content/books/b9789004222083_010|archive-date=26 April 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ал осмон аскерлеринин 1565-жылдагы Улуу курчоосунан кийин курула баштаган. Шаар ордендин улуу магистри Жан Паризо де Валеттин урматына аталган.

Валлетта тарыхый архитектурасы, чеп дубалдары жана барокко стилиндеги имараттары менен белгилүү. Шаардын тарыхый борбору 1980-жылы [[ЮНЕСКО]]нун Дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген.

== Тарыхы ==
Мальта аралынын жээктери көптөгөн ыңгайлуу булуңдар менен тилке-тилке болуп кесилген, ийри-буйру жээк сызыктарынан турат Бул географиялык өзгөчөлүк азыркы Валлеттанын ордундагы отурукташкан конуштардын биздин заманга чейинки IX кылымдан бери белгилүү болушун шарттаган. Ошол доордо аралды финикийликтер колонияга айландырышкан. Кылымдар бою Мальта колдон колго өтүп келген: биздин заманга чейинки VII кылымда ал гректерге, VI кылымдан баштап Карфагенге, биздин замандын 218-жылынан тарта Римге таандык болгон. Кийинчерээк аны вандалдар басып алып, алардын ордун византийликтер ээлесе, 869-жылы аралды арабдар басып алган&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thinksite.eu/userfiles/Glossary+of+placenames+related+to+Islam+Christianity+and+Ethnicity.pdf|title=thinksite.eu|website=Thinksite.eu|access-date=8 August 2017|archive-date=29 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629211446/http://www.thinksite.eu/userfiles/Glossary+of+placenames+related+to+Islam+Christianity+and+Ethnicity.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2013-01-06/newspaper-lifestyleculture/%E2%80%98Xaghret-Mewwija:-L-Istorja-tal-Belt-%E2%80%A6-Milwija%E2%80%99-aka-Dragut%E2%80%99s-revenge-637304835|title='Xagħret Mewwija: L-Istorja tal-Belt … Milwija' aka Dragut's revenge – The Malta Independent|website=www.independent.com.mt}}&lt;/ref&gt;. XI кылымда Мальтаны Сицилияга кошуп алган норманндар анын акыркы кожоюндары болуп, XVI кылымдын башында аралды Ыйык Иоанн орденине (мальтий рыцарларына) белекке беришкен.

Валлеттанын тарыхы, осмондордун падышасы Сулайман архипелагды басып алуу үчүн жөнөткөн түрк аскерлеринин чабуулун Жан де Ла Валлеттин жетекчилиги астындагы аз сандуу мальта рыцарларынын кошууну артка кайтарган учурдан башталат. Бул жеңиш Мальта тургундарына абдан кымбатка турган. Бул жагдай улуу магистрди келечекте душмандардын кысымына туруштук бере ала турган, жакшы чыңдалган шаар куруу чечимине алып келген.

Улуу магистр жаңы шаардын алгачкы кышын 1566-жылдын 28-мартында өз колу менен койгон. Бүткүл христиан дүйнөсүнөн келген берешен кайрымдуулук каражаттары курулуш иштерин абдан тез жүргүзүүгө мүмкүндүк берген. Курулушту италиялык архитектор Франческо Лапарелли жетектеген. Ал Валлеттанын планын иштеп чыгып, Европанын шаар куруу тарыхында алгачкы жолу бардык нерсени архитектуранын ченемдери менен эрежелерине ылайык жасоо мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон. Шаарда агынды сууларды чыгаруу жана таштандыларды тазалоо үчүн атайын системалар курулуп, бул иштердин курулуш калдыктарын топтобой таза жүрүшүн шарттаган. Көчөлөрдүн түзүлүшү деңиз шамалы бардык жерге кирип, абаны тазалап, салкындатып тургандай пландаштырылган.

Ошол мезгилде шаарды курууну катуу көзөмөлгө алган, бүгүнкү күнгө чейин сакталган атайын Шаар куруу департаменти түзүлгөн. Департамент үйлөрдү бир сызыктын боюна салууну, алардын бурчтарын скульптуралар менен кооздоону жана короодо жамгыр суусун чогултуу үчүн кудук казууну буйруган, ал эми үйлөрдүн астына бакча өстүрүүгө тыюу салынган.

Турак жайлар менен коомдук имараттарды тургузуу менен бирге, борбор калаанын айланасында инженердик коргонуу курулуштары пайда болгон: Ыйык Иоанн кавальери, Сант-Эльмо форту жана башкалар. Беш жылдын ичинде бул иштер аяктап, анын ичинде Валлеттаны аралдын негизги бөлүгүнөн бөлүп турган кенен аң казылган. Аңдын узундугу 1000 метрди, тереңдиги 18 метрди, ал эми туурасы 20 метрди түзгөн.

1570-жылдан баштап шаардын курулушун Лапареллинин шакирти Жироламо Кассар уланткан. Анын жетекчилиги астында Валлеттада сарайлар жана чиркөөлөр курулган. Шаарда соода, кол өнөрчүлүк жана искусство өнүккөн. Түрк баскынчыларынын коркунучунан арылган соң, мальта рыцарлары тез эле өздөрүнүн ыңгайлуу жашоосуна кам көрө баштап, үйлөрдү жана сарайларды курууга киришкени Валлеттанын көркүнө көрк кошкон. Шаарда бакчалар жана парктар негизделген.

1769-жылы бул шаарда Мальта университети уюштурулган.

1798-жылы согуштук жөндөмүн жана тартибин жоготкон рыцарлар Наполеондун аскерлерине каршылык көрсөтө алышкан эмес, атүгүл каршылык көрсөтүүнү каалашкан да эмес. Тескерисинче, алардын көбүнүн арасында француз улутундагылар болгондуктан, императорду абдан жылуу тосуп алышкан. Рыцарлардын мындай жүрүм-туруму Валлеттаны талкалануудан сактап, анын алгачкы архитектуралык көрүнүшүн өзгөртүүсүз сактап калууга жардам берген.

1800-жылы Валлетта бүтүндөй арал менен бирге англистердин бийлигине өтүп&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=Ekistics|last=Zammit|first=Andre|date=1986|title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands|volume=53|issue=316/317|publisher=Athens Center of Ekistics|pages=89–95|jstor=43620704}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Bonello|first1=Giovanni|title=Let's hide the majestic bastions|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20121118/life-features/Let-s-hide-the-majestic-bastions.445894|access-date=14 October 2014|work=[[Times of Malta]]|date=18 November 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000315/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20121118/life-features/Let-s-hide-the-majestic-bastions.445894|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, 1964-жылга чейин алардын бийлиги астында калган. Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда шаар немис авиациясынын бомбалоолорунан улам олуттуу кыйроолорго учураган. 1974-жылдан тарта Валлетта көз карандысыздыкка жетишкен Мальта Республикасынын расмий борбору болуп саналат.

== Географиясы ==
Валлетта Мальта аралынын түндүк-чыгыш жээгинде, Жер ортолук деңизинин эки табигый булуңунун (Марсамшетт жана Гранд-Харбор) ортосундагы аскалуу жарым аралда жайгашкан&lt;ref name=&quot;olivergatt&quot;&gt;{{cite book|url=http://www.bdlbooks.com/knights/279-valletta-city-of-the-knights.html|title=Valletta City of the Knights|last=Gatt|first=Oliver|date=2008|publisher=Bdlbooks.com|isbn=978-99957-20-05-6|page=1|access-date=26 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903134800/http://www.bdlbooks.com/knights/279-valletta-city-of-the-knights.html|archive-date=3 September 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bliet u Rħula Maltin|last=Guillaumier|first=Alfie|date=2005|publisher=Klabb Kotba Maltin|isbn=99932-39-41-0|volume=2|page=947}}&lt;/ref&gt;. Шаардын айрым көчөлөрү Скиберрас тоосунун боорунда жайгашкан. Бүтүндөй өлкөдөгүдөй эле, шаарда да дарыялар жок; жер астындагы суулардын бир бөлүгү шор (туздуу) болгондуктан, калк айыл чарба муктаждыктары үчүн жамгыр суусун чогултууга жана тузсуздоочу курулмаларды колдонууга мажбур. Өсүмдүктөр дүйнөсү кедей, негизинен бадалдар өсөт. Айрым чөптөр фармацевтикада жана парфюмерия-косметика өндүрүшүндө колдонулат.

=== Климаты ===
Валлеттада Жер ортолук деңиз климаты өкүм сүрөт: жайы ысык жана кургак (июль айында абанын температурасы +36°C чейин жетет), ал эми кышы жумшак жана жаанчыл келет (абанын температура +4°C төмөн түшпөйт). Жылдык жаан-чачындын көлөмү — 550 ммге жакын.{{Шаардын аба ырайы||Туурасы=|Абалы=|Жер_илик=Валлеттанын|Булак=[http://pogoda.ru.net/climate2/16597.htm Аба ырайы жана климат], [http://svali.ru/catalog~59~16597~index.htm Туристтик портал]|Үчт_ср=12.6|Үчт_ор_ж-ч=89.0|Бир_ср=12.4|Бир_ор_ж-ч=61.3|Жал_ср=13.7|Жал_ор_ж-ч=40.9|Чын_ср=15.9|Чын_ор_ж-ч=22.5|Буг_ср=19.6|Буг_ор_ж-ч=6.6|Кул_ср=23.7|Кул_ор_ж-ч=3.2|Тек_ср=26.5|Тек_ор_ж-ч=0.4|Баш_ср=27.0|Баш_ор_ж-ч=7.0|Аяк_ср=24.5|Аяк_ор_ж-ч=40.4|Тог_ср=21.4|Тог_ор_ж-ч=89.7|Жет_ср=17.5|Жет_ор_ж-ч=80.0|Беш_ср=14.2|Беш_ор_ж-ч=112.3|Жыл_ср=19.1|Жыл_ор_ж-ч=553.3|Үчт_ор_мин=10.5|Үчт_ор_макс=15.5|Бир_ор_мин=10.1|Бир_ор_макс=15.5|Жал_ор_мин=10.9|Жал_ор_макс=17.2|Чын_ор_мин=12.7|Чын_ор_макс=19.7|Буг_ор_мин=15.6|Буг_ор_макс=24.0|Кул_ор_мин=19.1|Кул_ор_макс=28.4|Тек_ор_мин=21.5|Тек_ор_макс=31.4|Баш_ор_мин=22.3|Баш_ор_макс=31.6|Аяк_ор_мин=20.6|Аяк_ор_макс=28.4|Тог_ор_мин=18.1|Тог_ор_макс=24.9|Жет_ор_мин=14.8|Жет_ор_макс=20.5|Беш_ор_мин=12.0|Беш_ор_макс=17.0|Жыл_ор_мин=15.7|Жыл_ор_макс=22.8|Үчт_а_макс=22.2|Үчт_а_мин=1.0|Бир_а_макс=26.7|Бир_а_мин=0.6|Жал_а_макс=33.5|Жал_а_мин=1.4|Чын_а_макс=29.1|Чын_а_мин=4.4|Буг_а_макс=35.3|Буг_а_мин=7.0|Кул_а_макс=40.1|Кул_а_мин=11.0|Тек_а_макс=42.7|Тек_а_мин=15.0|Баш_а_макс=43.8|Баш_а_мин=13.0|Аяк_а_макс=37.4|Аяк_а_мин=12.8|Тог_а_макс=34.5|Тог_а_мин=8.0|Жет_а_макс=28.2|Жет_а_мин=6.0|Беш_а_макс=23.9|Беш_а_мин=3.7|Жыл_а_макс=43.8|Жыл_а_мин=0.6|Үчт_суу=14.5|Бир_суу=14.5|Жал_суу=14.5|Чын_суу=16.1|Буг_суу=18.4|Кул_суу=21.1|Тек_суу=24.5|Баш_суу=25.6|Аяк_суу=25.0|Тог_суу=22.2|Жет_суу=19.5|Беш_суу=16.7|Жыл_суу=19.4}}

== Булактар == 
{{Булактар|2}}
== Тышкы шилтемелер ==
* [http://www.cityofvalletta.org/cityofvalletta/home.aspx Валлетта жергиликтүү кеңешинин сайты]

{{Европа өлкөлөрүнүн борборлору}}</text>
      <sha1>dltu9lwr29hne9gve4kzmjiv8u3m6dn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Powerdk5790</title>
    <ns>3</ns>
    <id>152837</id>
    <revision>
      <id>648455</id>
      <timestamp>2026-06-17T12:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>648455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="thljevo2xi361cd3ehzl1rz57rl9lae" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 12:15, 17 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>thljevo2xi361cd3ehzl1rz57rl9lae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү</title>
    <ns>14</ns>
    <id>152838</id>
    <revision>
      <id>648457</id>
      <timestamp>2026-06-17T12:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Created blank page</comment>
      <origin>648457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>648458</id>
      <parentid>648457</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T12:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Категория:Жакынкы Чыгыш|Жакынкы Чыгыш]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен)</comment>
      <origin>648458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="q97uupxu204idbh3u4cg7zr3fn4f937" xml:space="preserve">[[Категория:Жакынкы Чыгыш]]</text>
      <sha1>q97uupxu204idbh3u4cg7zr3fn4f937</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Արմեն Խեչումյան</title>
    <ns>3</ns>
    <id>152839</id>
    <revision>
      <id>648470</id>
      <timestamp>2026-06-17T14:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>648470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="cyo895zr97seooldyk5psgbvmku3iz9" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 14:15, 17 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>cyo895zr97seooldyk5psgbvmku3iz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-35451-32</title>
    <ns>3</ns>
    <id>152840</id>
    <revision>
      <id>648473</id>
      <timestamp>2026-06-17T15:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>648473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="1pff5xku3ndn3m2oq8euaeug3xi4qzk" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 15:15, 17 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1pff5xku3ndn3m2oq8euaeug3xi4qzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору</title>
    <ns>14</ns>
    <id>152841</id>
    <revision>
      <id>648475</id>
      <timestamp>2026-06-17T15:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Created blank page</comment>
      <origin>648475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>648476</id>
      <parentid>648475</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T15:17:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Категория:Багыттоочу калыптар|Багыттоочу калыптар]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен)</comment>
      <origin>648476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="n1u0rk6hftrwufxzx44248digbxwvj4" xml:space="preserve">[[Категория:Багыттоочу калыптар]]</text>
      <sha1>n1u0rk6hftrwufxzx44248digbxwvj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-34837-67</title>
    <ns>3</ns>
    <id>152842</id>
    <revision>
      <id>648479</id>
      <timestamp>2026-06-17T16:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>648479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="qsugar7mvn19g4aiakeyjmr27kefnfh" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 16:15, 17 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>qsugar7mvn19g4aiakeyjmr27kefnfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Adil Anarbaev</title>
    <ns>3</ns>
    <id>152843</id>
    <revision>
      <id>648480</id>
      <timestamp>2026-06-17T18:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>648480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="hd0vn9t66u3vxrcwo80thp23jp20cgg" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 18:16, 17 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>hd0vn9t66u3vxrcwo80thp23jp20cgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Grufo</title>
    <ns>3</ns>
    <id>152844</id>
    <revision>
      <id>648481</id>
      <timestamp>2026-06-17T21:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>648481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="9yna9v2mkodk7yys9saed1u8sqoluzo" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 21:16, 17 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>9yna9v2mkodk7yys9saed1u8sqoluzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Wiltedwildrose</title>
    <ns>3</ns>
    <id>152845</id>
    <revision>
      <id>648484</id>
      <timestamp>2026-06-18T00:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>648484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="qaqh98w0f7bf28xbmz37p4bevvp53gt" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 00:17, 18 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>qaqh98w0f7bf28xbmz37p4bevvp53gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Tagayyy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>152846</id>
    <revision>
      <id>648488</id>
      <timestamp>2026-06-18T04:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>648488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="g7ydhdzlvs6jlz564x6to2dd715jpmb" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 04:17, 18 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>g7ydhdzlvs6jlz564x6to2dd715jpmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Шаар аба ырайы/colw</title>
    <ns>10</ns>
    <id>152847</id>
    <revision>
      <id>648495</id>
      <timestamp>2026-06-18T07:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎&lt;includeonly&gt;background:&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;{{#switch:{{#expr:({{{1}}}+1.4)/3 round 0}}|#default=40E0FF|1=80FFFF|2=80FFC0|3=80FF80|4=A0FF80|5=C0FF80|6=E0FF80|7=FFFF80|8=FFF060|9=FFE040|10=FFD020|11=FFC000|12=FFB000|13|14|15|16=FFA000}};&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>648495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="272" sha1="60ptfpvy4cunmpno03w9trp09b0xd6s" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;background:&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;{{#switch:{{#expr:({{{1}}}+1.4)/3 round 0}}|#default=40E0FF|1=80FFFF|2=80FFC0|3=80FF80|4=A0FF80|5=C0FF80|6=E0FF80|7=FFFF80|8=FFF060|9=FFE040|10=FFD020|11=FFC000|12=FFB000|13|14|15|16=FFA000}};&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>60ptfpvy4cunmpno03w9trp09b0xd6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Muhammad Rashid Attilah</title>
    <ns>3</ns>
    <id>152848</id>
    <revision>
      <id>648499</id>
      <timestamp>2026-06-18T09:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>648499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="1lntevj2rhb9t0kuop3nr9n53ustz21" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 09:18, 18 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1lntevj2rhb9t0kuop3nr9n53ustz21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tung Tung Tung Sahur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152849</id>
    <revision>
      <id>648502</id>
      <timestamp>2026-06-18T10:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enguun Muunstriu</username>
        <id>48015</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎'''Tung Tung Tung Sahur''' – 2025-жылы [[:ru:TikTok|TikTok]] колдонуучусу @noxaasht тарабынан италиялык Brainrot сериясынын бир бөлүгү катары сунушталган вирустук интернет мем каарманы. Сериалдын аталышына карабастан, ал [[Индонезия|Индонезиядан]] келип чыккан.&lt;ref&gt;https://www.theguardian.com/society/2025/j...&quot;</comment>
      <origin>648502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1158" sha1="btsppnoc67lrsvijkha2zqgjwzr160b" xml:space="preserve">'''Tung Tung Tung Sahur''' – 2025-жылы [[:ru:TikTok|TikTok]] колдонуучусу @noxaasht тарабынан италиялык Brainrot сериясынын бир бөлүгү катары сунушталган вирустук интернет мем каарманы. Сериалдын аталышына карабастан, ал [[Индонезия|Индонезиядан]] келип чыккан.&lt;ref&gt;https://www.theguardian.com/society/2025/jun/25/from-chimpanzini-bananini-to-ballerina-cappuccina-how-gen-alpha-went-wild-for-italian-brain-rot-animals&lt;/ref&gt; Tung Tung Tung Sahur бул жасалма интеллект тарабынан жаратылган, жыгач таякча кармап турган антропоморфтук Кентонгэн (жараңкалуу барабан), кээде кажан катары таанылат.&lt;ref&gt;https://english.elpais.com/economy-and-business/2025-11-22/tiktok-italian-brainrot-and-trademarks-who-owns-the-rights-to-tralalero-tralala.html&lt;/ref&gt;

== Шилтемелер ==
&lt;references/&gt;
{{Stub}}

[[Category:YouTube'да 2025-жыл]]
[[Category:TikTok'да 2025-жыл]]</text>
      <sha1>btsppnoc67lrsvijkha2zqgjwzr160b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эг (Монголия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152850</id>
    <revision>
      <id>648503</id>
      <timestamp>2026-06-18T11:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enguun Muunstriu</username>
        <id>48015</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎[[File:Batshireet,_Khentii.png|right|210px]] '''Эг''' - [[Моңголия|Моңголиянын]] чыгышындагы Хэнтий облусунун району. 2010-жылы анын калкынын саны 2086 адамды түзгөн.&lt;ref&gt;http://www.toollogo2010.mn/doc/sum,duurgeer.pdf&lt;/ref&gt; Борбору Эг деп да аталат.  == Шилтемелер == &lt;references/&gt; [[Category:Моңголия]]&quot;</comment>
      <origin>648503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="427" sha1="qoize97gisfaerk80a4avj0q04mrznb" xml:space="preserve">[[File:Batshireet,_Khentii.png|right|210px]]
'''Эг''' - [[Моңголия|Моңголиянын]] чыгышындагы Хэнтий облусунун району. 2010-жылы анын калкынын саны 2086 адамды түзгөн.&lt;ref&gt;http://www.toollogo2010.mn/doc/sum,duurgeer.pdf&lt;/ref&gt; Борбору Эг деп да аталат.

== Шилтемелер ==
&lt;references/&gt;
[[Category:Моңголия]]</text>
      <sha1>qoize97gisfaerk80a4avj0q04mrznb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Kingname0304</title>
    <ns>3</ns>
    <id>152851</id>
    <revision>
      <id>648504</id>
      <timestamp>2026-06-18T11:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>648504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="ohrfmwyopjwmsbqqhw13prcl3mau2ij" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 11:19, 18 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ohrfmwyopjwmsbqqhw13prcl3mau2ij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Enguun Muunstriu</title>
    <ns>3</ns>
    <id>152852</id>
    <revision>
      <id>648505</id>
      <timestamp>2026-06-18T11:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>648505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="ohrfmwyopjwmsbqqhw13prcl3mau2ij" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 11:19, 18 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ohrfmwyopjwmsbqqhw13prcl3mau2ij</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>