Vicilibri lawikibooks https://la.wikibooks.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicilibri Disputatio Vicilibrorum Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 3607 10782 10762 2026-06-13T20:45:42Z PandaMystique 2967 10782 wikitext text/x-wiki <div style="max-width:58em;margin:0 auto;padding:1.4em 1.6em;font-family:-apple-system,'Segoe UI',Roboto,Helvetica,Arial,sans-serif;color:var(--color-base,#202122);background:var(--background-color-neutral-subtle,#faf8f2);border:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);"> <div style="font-family:Georgia,'Times New Roman',serif;font-size:2.25em;line-height:1.05;color:#a86a3d;letter-spacing:0.02em;">Lexicon philosophicum</div> <div style="font-family:Georgia,serif;font-style:italic;font-size:1.05em;color:var(--color-subtle,#54595d);margin-top:0.3em;">Vocabula philosophica Latina, additis Graecorum nominibus</div> <div style="height:3px;background:#c08552;margin:0.85em 0 0 0;"></div> <div style="margin:0.9em 0 1.3em 0;font-family:Georgia,serif;font-size:1.05em;color:var(--color-subtle,#54595d);">[[#A|A]] · [[#B|B]] · [[#C|C]] · [[#D|D]] · [[#E|E]] · [[#F|F]] · [[#G|G]] · [[#H|H]] · [[#I|I]] · [[#L|L]] · [[#M|M]] · [[#N|N]] · [[#O|O]] · [[#P|P]] · [[#Q|Q]] · [[#R|R]] · [[#S|S]] · [[#T|T]] · [[#V|V]]</div> <div id="A" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">A</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Abductio|Abductio]]</span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Abstractio|Abstractio]]</span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Accidens|Accidens]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">συμβεβηκός</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Anarchismus|Anarchismus]]</span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Anima|Anima]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ψυχή</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Animus|Animus]]</span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Appetitus|Appetitus]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ὁρμή</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Assensio|Assensio]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">συγκατάθεσις</span></span> </div> <div id="B" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">B</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Beatitudo|Beatitudo]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">εὐδαιμονία</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Bonum|Bonum]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ἀγαθόν</span></span> </div> <div id="C" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">C</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Causa|Causa]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">αἰτία</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Cognitio|Cognitio]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">γνῶσις</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Comprehensio|Comprehensio]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">κατάληψις</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Cupiditas|Cupiditas]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ἐπιθυμία</span></span> </div> <div id="D" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">D</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Decorum|Decorum]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">πρέπον</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Definitio|Definitio]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ὁρισμός</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Deus|Deus]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">θεός</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Dialectica|Dialectica]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">διαλεκτική</span></span> </div> <div id="E" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">E</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Elementum|Elementum]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">στοιχεῖον</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Essentia|Essentia]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">οὐσία</span></span> </div> <div id="F" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">F</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Fatum|Fatum]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">εἱμαρμένη</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Finis|Finis]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">τέλος</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Forma|Forma]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">μορφή</span></span> </div> <div id="G" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">G</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Genus|Genus]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">γένος</span></span> </div> <div id="H" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">H</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Honestum|Honestum]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">καλόν</span></span> </div> <div id="I" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">I</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Iudicium|Iudicium]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">κρίσις</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Iustitia|Iustitia]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">δικαιοσύνη</span></span> </div> <div id="L" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">L</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Locus|Locus]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">τόπος</span></span> </div> <div id="M" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">M</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Materia|Materia]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ὕλη</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Memoria|Memoria]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">μνήμη</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Mens|Mens]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">νοῦς</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Motus|Motus]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">κίνησις</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Mundus|Mundus]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">κόσμος</span></span> </div> <div id="N" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">N</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Natura|Natura]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">φύσις</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Necessitas|Necessitas]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ἀνάγκη</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Notio|Notio]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ἔννοια</span></span> </div> <div id="O" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">O</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Officium|Officium]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">καθῆκον</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Opinio|Opinio]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">δόξα</span></span> </div> <div id="P" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">P</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Perturbatio|Perturbatio]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">πάθος</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Praeposita|Praeposita]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">προηγμένα</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Principium|Principium]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ἀρχή</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Probabile|Probabile]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">πιθανόν</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Providentia|Providentia]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">πρόνοια</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Prudentia|Prudentia]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">φρόνησις</span></span> </div> <div id="Q" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">Q</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Qualitas|Qualitas]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ποιότης</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Quantitas|Quantitas]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ποσότης</span></span> </div> <div id="R" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">R</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Ratio|Ratio]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">λόγος</span></span> </div> <div id="S" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">S</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Sapientia|Sapientia]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">σοφία</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Scientia|Scientia]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ἐπιστήμη</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Sensus|Sensus]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">αἴσθησις</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Species|Species]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">εἶδος</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Substantia|Substantia]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ὑπόστασις</span></span> </div> <div id="T" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">T</div> <div style="margin:0 0 1.1em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Tempus|Tempus]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">χρόνος</span></span> </div> <div id="V" style="font-family:Georgia,serif;font-size:1.45em;color:#a86a3d;border-bottom:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);padding-bottom:0.12em;margin:0.3em 0 0.6em 0;">V</div> <div style="margin:0 0 0.4em 0;"> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Veritas|Veritas]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ἀλήθεια</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Virtus|Virtus]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ἀρετή</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Visum|Visum]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">φαντασία</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Voluntas|Voluntas]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">βούλησις</span></span> <span style="display:inline-block;width:15em;vertical-align:top;margin:0 0 0.3em 0;">[[Lexicon philosophicum/Voluptas|Voluptas]] <span style="color:var(--color-subtle,#54595d);font-style:italic;font-size:0.92em;">ἡδονή</span></span> </div> <div style="margin-top:1.3em;padding-top:0.6em;border-top:1px solid var(--border-color-subtle,#d8d3c8);font-family:Georgia,serif;font-style:italic;font-size:0.9em;color:var(--color-subtle,#54595d);">LVII vocabula</div> </div> [[Categoria:Lexicon philosophicum|*]] [[fr:Dictionnaire de philosophie]] hokz8hs8ymy636p8m5bi6vnatku8vqf 0 3610 10794 10778 2026-06-14T05:13:57Z PandaMystique 2967 10794 wikitext text/x-wiki {{Lexicon|Abstractio}} == Definitio et quaestiones generales == '''Abstractio''' duobus modis accipitur: nam et actionem animi et id quod ex ea nascitur significat. Est autem actio qua mens ex una pluribusve rebus quasdam proprietates legit, ceteras omittit; id vero quod ita gignitur notio communis est. Neque ulla fere pars doctrinae de cognitione ea vetustior aut gravior habetur, siquidem hinc maxima quaestio oritur, quomodo res singulae cum [[Lexicon philosophicum/Universale|universalibus]] cohaereant, quomodo ea quae sub sensus cadunt cum cogitatione, quae notionibus nititur, coniungantur.<ref>Armstrong, David M., ''Universals. An Opinionated Introduction'', Boulder, Westview Press, 1989, p. 1-15.</ref> Nomen a verbo Latino ''abstrahendi'' ductum est, quo detrahere aliquid et separare significamus; idemque Graeci ''aphairesin'' vocant. Ex quo ipsa rei natura intellegitur: eximitur enim aliquid ex maiore copia, ut ex omnibus quae dantur quaedam tantum sumantur.<ref>Klima, Gyula, "The Medieval Problem of Universals", ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2008 (versio interretialis).</ref> Ergo abstractio ea via est qua res ad simpliciora revocantur: quasdam enim proprietates consulto praeterit, ut id teneatur quod inter plures res aut rerum status commune est. Hanc facultatem inter prima humanae cognitionis propria esse constat. Per eam ex singulis quae experimur communes notiones fingimus, res in genera discribimus, leges naturae enuntiamus, rationes mathematicas excolimus.<ref>Martínez, Sergio F. et Huang, Xiang, "Epistemic Groundings of Abstraction and Their Cognitive Dimension", ''Philosophy of Science'', vol. 78, nr. 3, 2011, p. 490-511.</ref> Quae si desit, omnis cogitatio praesentibus singulisque rebus alligata est neque ad eas rationes adsurgit quibus rerum ordo continetur. Sed eadem magnas difficultates habet. Quaeritur enim quomodo id quod commune est esse possit, cum solae res [[Lexicon philosophicum/Individuum|singulae]] veram et solidam naturam habere videantur; deinde utrum notiones abstractae rebus ipsis respondeant an animi tantum opera sint; tum utrum haec ratio a [[Lexicon philosophicum/Veritas|veritate]] abducat, quia concreta amittuntur, an ad eam perducat, quia id quod praecipuum est comprehenditur. Ante autem quam ad historiam veniamus, plures huius vocabuli significationes distinguere oportet, quae, quamvis inter se cohaereant, tamen ad diversas quaestiones pertinent neque sine errore confunduntur. Primum abstractio opus animi significat, quo ex singulis experimentis communes plurium rerum imagines elicimus: quod maxime tractaverunt et [[Lexicon philosophicum/Empirismus|empirici]], a Lockio usque ad Humium, et qui nunc de cognitione humana scribunt. Deinde ad ipsam rerum naturam pertinet, cum quaeritur quid sint universalia (genera, species, proprietates) et latius res abstractae (numeri, multitudines, enuntiata): de quibus alii res ipsas esse contendunt, alii notiones tantum, alii nomina sola esse censent. Tertio condicionem quandam cognitioni priorem significat: nam apud Kantium formae purae non a sensibus abstrahuntur, sed res sensibiles [[Lexicon philosophicum/A priori|a priori]] ordinant; apud Husserl essentiae intuitus liberam per imaginationem variationem desiderat, quae a Lockiana notarum omissione differt. Quarto, ut Marx ostendet, abstractio forma quaedam socialis intellegi potest, certo tempore nata atque ex ipsis commerciis orta, priusquam philosophi quicquam cogitent.<ref>De hac significationum distributione vide Rosen, Gideon, "Abstract Objects", ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2020 (versio interretialis); Horsten, Leon et Leitgeb, Hannes, "How Abstraction Works", ''Philosophia Mathematica'', vol. 17, nr. 3, 2009, p. 334-358.</ref> Hos quattuor sensus diversae artes tractant: primum animi doctrina, alterum rerum naturae scientia, tertium philosophia transcendentalis, quartum rerum socialium reprehensio. Quos qui confundit, res diversissimas pro una habet. Nos igitur ita sequemur ut inter se conectantur neque tamen misceantur. == Historia philosophica notionis == === Antiquitas: Plato et Aristoteles === De abstractione cogitari coeptum est apud Graecos, qui primi quaestionem de universalibus diligenter pertractaverunt. Plato (428-348 a.C.n.) doctrinam de [[Lexicon philosophicum/Idea|ideis]] (sive formis) excogitavit ut explicaret quomodo scientia firma et universalis esse possit, cum mundus sensibilis perpetuo mutetur.<ref>Platon, ''République'', lib. VI-VII, vers. Gall. G. Leroux, Paris, Flammarion, 2002.</ref> Ideae Platonicae sunt res aeternae et immutabiles, quae a mundo sensibili seiunctae in mundo quodam intellegibili exsistunt. Idea pulchri, exempli gratia, etiam sine rebus pulchris singularibus exsistit earumque exemplar est: quia enim huius ideae participes sunt, res sensibiles pulchrae dici possunt. In hac sententia abstractio non est mentis opus sed recordatio: cognoscere est meminisse formarum quas [[Lexicon philosophicum/Anima|anima]] ante lapsum in corpus contemplata est.<ref>Platon, ''Phédon'', 72e-76e, vers. Gall. M. Dixsaut, Paris, Flammarion, 1991, p. 221-235.</ref> Cognoscendi opus in eo positum est ut a sensibilibus ad intellegibilia, a singulari mutabili ad universale aeternum surgamus. Quae ascensio, in illa speluncae imagine praecipue descripta, ipse philosophiae motus est. Aristoteles (384-322 a.C.n.), Platonis discipulus, illam inter mundum sensibilem et mundum formarum seiunctionem reicit.<ref>Aristote, ''Métaphysique'', lib. I, 9, 990b-991b, vers. Gall. M.-P. Duminil et A. Jaulin, Paris, Flammarion, 2008, p. 83-87.</ref> Eius enim sententia universalia non separatim a rebus singulis exsistunt, sed ''in'' ipsis rebus singulis velut earum forma. Forma equi non seorsum in mundo intellegibili est, sed in equis singulis tantum actu praesens. Haec doctrina, quae rem omnem ex materia et forma compositam esse docet (a Graecis ''hylè'', materia, et ''morphè'', forma), affirmat nullam substantiam sine utraque in re ipsa exsistere. Apud Aristotelem abstractio fit verum mentis opus: intellectus enim agens formam intellegibilem ex iis quae sensus ministrant elicit.<ref>Aristote, ''De l'âme'', III, 4-5, 429a-430a, vers. Gall. R. Bodéüs, Paris, Flammarion, 1993, p. 217-222.</ref> Quod opus universale non fingit, sed ex singulari, ubi inest, educit. Abstractio Aristotelica per gradus procedit, dum condiciones materiales paulatim removentur: formam geometricam rei capere possumus, colore, asperitate, pondere omissis, ut sola spatii figura retineatur. Quae inter Platonem et Aristotelem dissensio quaestionem aperit quae totam philosophiae historiam pervadet: utrum universalia ante res (''ante res''), an in rebus (''in rebus''), an post res tantum, velut mentis opera (''post res''), exsistant? === Schola mediae aetatis: quaestio de universalibus === Philosophia mediae aetatis hanc quaestionem a Boethio (c. 480-524) accepit, qui Latinis hominibus problema a Porphyrio in ''Isagoge'' propositum tradidit: utrum genera et species re vera subsistant an in sola cogitatione; si re vera subsistant, utrum corporea sint an incorporea; utrum a rebus sensibilibus seiuncta an in ipsis posita.<ref>Porphyre, ''Isagoge'', vers. Gall. A. de Libera et A.-P. Segonds, Paris, Vrin, 1998, p. 1-3.</ref> Thomas Aquinas (1225-1274) solutionem invenit quae doctrinam Aristotelis cum theologia Christiana coniungit.<ref>Thomas d'Aquin, ''Somme théologique'', Ia, q. 84-85, vers. Gall. A.-M. Roguet, Paris, Cerf, 1984, vol. I, p. 714-772.</ref> Apud eum universale triplicem statum habet. Primum natura communis in rebus singulis inest: humanitas re vera in Socrate et in Platone est, sed ibi non universalis, immo singularis tantum. Deinde eadem natura in intellectu humano velut notio universalis exsistit, postquam ab intellectu agente ex imaginibus sensibilibus abstracta est. Postremo naturae etiam in mente divina velut exemplaria creationis sunt. Abstractio Thomistica plures gradus habet. Abstractione « totali » notiones generum et specierum formamus, dum essentiam communem sine [[Lexicon philosophicum/Individuum|individuis]] consideramus. Abstractione « formali » formam sine materia sensibili capimus, unde res mathematicae patent.<ref>Thomas d'Aquin, ''De ente et essentia'', cap. 3, in ''L'Être et l'essence'', vers. Gall. C. Capelle, Paris, Vrin, 1985, p. 38-45.</ref> Thomas tamen monet: quamvis intellectus separatim considerare possit ea quae in re ipsa non separantur, haec mentis separatio non est mendacium sed condicio cognitionis intellegentis. Gulielmus Occamus (c. 1287-1347) hanc de universalibus realibus moderatam sententiam deserit, affirmans solas res singulas re vera esse: nihil enim commune in re ipsa inter Socratem et Platonem est, nisi quod eodem nomine « homo » appellari possunt.<ref>Guillaume d'Ockham, ''Summa logicae'', I, 14-17, in ''Philosophical Writings'', ed. et interpr. P. Boehner, Indianapolis, Hackett, 1990, p. 32-41.</ref> Universalia nihil sunt nisi signa quaedam mentis aut vocis quae, ex hominum consensu, ad plures res singulas referuntur. Quae sententia, quae universalibus omnem extra mentem naturam negat, magni momenti fuit ad recentiorem [[Lexicon philosophicum/Epistemologia|cognitionis doctrinam]]. === Empirici recentiores: a Lockio ad Humium === Ioannes Lockius (1632-1704) doctrinam de abstractione renovavit in sua [[Lexicon philosophicum/Empirismus|philosophia ab experientia orta]]. In libro ''De intellectu humano'' (1690) docet animum initio velut tabulam rasam esse, in qua experientia omnes nostras notiones inscribit.<ref>Locke, John, ''Essai sur l'entendement humain'', II, 1, §2, vers. Gall. J.-M. Vienne, Paris, Vrin, 2001, p. 105.</ref> Notiones simplices protinus a sensu aut a reflexione oriuntur; notiones autem compositae ab animo ex simplicibus construuntur. Abstractio Lockiana in eo posita est ut quasdam notiones, quae rem comitantur, mente seiungamus, iis tantum retentis quae pluribus rebus communes sunt. Sic, ut notionem generalem albedinis formemus, animus colorem album in creta aut nive cernit, seorsum eum considerat loco, tempore ceterisque qualitatibus omissis, eique nomen « albedo » imponit, quod tum omnibus rebus eiusdem speciei convenit.<ref>Locke, John, ''Essai sur l'entendement humain'', III, 3, §6-9, op. cit., p. 393-396.</ref> Notiones igitur abstractae fiunt proprietatibus omissis et similitudinibus servatis. Georgius Berkeleius (1685-1753) hanc doctrinam acriter reprehendit in libro ''De principiis cognitionis humanae'' (1710).<ref>Berkeley, George, ''Traité des principes de la connaissance humaine'', introd., §10-15, vers. Gall. D. Berlioz, Paris, Flammarion, 1991, p. 63-69.</ref> Contendit fieri non posse ut notionem abstractam trianguli generalem formemus, qui neque scalenus sit neque isosceles neque aequilaterus, neque magnus neque parvus, sed omnes simul tales. Talis enim notio secum pugnaret. Concludit ergo eas quas Lockius « notiones abstractas » vocat in animo formari non posse: nihil enim concipere possumus nisi notiones singulas, quamquam his singulis generaliter uti possumus, dum quibusdam tantum earum partibus animum advertimus. Quae reprehensio dissensionem quandam in ipsa experientiae philosophia aperit: si omnis cognitio ex sensibus venit, qui nihil nisi singulare nobis dant, quomodo notiones generales vere universas formare possumus? Berkeleius hunc nodum ita solvit, dum negat veras notiones generales esse: sola enim verba generalia sunt, quae notionibus semper singularibus applicantur. David Humius (1711-1776) Berkeleii reprehensionem prosequitur, sed alio modo eam vertit. In ''Tractatu de natura humana'' (1739-1740) aperte assentitur sententiae illi, omnes notiones generales nihil aliud esse quam notiones singulas, quibus adiunctum est vocabulum quoddam quod eis ampliorem significationem dat easque facit ut alias notiones singulas similes pro occasione revocent.<ref>Hume, David, ''Traité de la nature humaine. Livre I : De l'entendement'', pars I, sect. VII, vers. Gall. P. Baranger et P. Saltel, Paris, GF-Flammarion, 1995, p. 73.</ref> Quod pro notione abstracta habemus, re vera notio singularis est cum quadam proclivitate alias similes notiones evocandi. Sic Humius ad Berkeleii nominalismum accedit, sed eum subtiliore mentis explicatione fulcit. Quod Humius novi attulit in eo est quod notionum coniunctioni multum tribuit. Eius enim sententia animus essentiam communem non recta inspectione capit, sed res in greges colligit tribus illis coniunctionis principiis impellentibus, scilicet similitudine, vicinitate loci aut temporis, et causa, quae velut consuetudines mentis ex rerum repetitione partae operantur.<ref>Hume, David, ''Traité de la nature humaine'', lib. I, pars I, sect. IV, op. cit., p. 60-63.</ref> Vocabulum igitur generale velut « homo » non ad essentiam quandam universam iam exsistentem refertur, sed fascem quendam variabilem notionum singularium excitat, prout loquentis consuetudo et dicendi occasio ferunt. Itaque consuetudo, non universalis cuiusdam intellectio, vera causa est generalitatis. Quae explicatio abstractionem quasi naturalem reddit: eam enim ad mentis opera reducit quae experientia describi possunt, neque ullam propriam universalium intellegendorum facultatem requirit. In ''Quaestione de intellectu humano'' (1748) Humius hanc reductionem auget, dum contendit et omnium notionum nostrarum originem ex experientia esse et nomina generalia ex solo hominum consensu pendere.<ref>Hume, David, ''Enquête sur l'entendement humain'', sect. II, vers. Gall. A. Leroy recognita a M. Beyssade, Paris, GF-Flammarion, 2008, p. 70-76.</ref> Idem motus, secundum Humium, notionem causae explicat: non enim in experientia capitur, sed ex consuetudine nascitur quae ex duorum eventuum constanti coniunctione oritur. Doctrina igitur Humiana de abstractione cum tota quadam doctrina de cognitione cohaeret, ubi mentis consuetudines pro necessitatibus logicis aut essentialibus ponuntur. Quod Humius reliquit, in plures partes diffunditur. Animi doctrina saeculi undevicesimi (James Mill, Alexander Bain) hanc notionum generalium explicationem velut coniunctionum sedimentum excoluit. Kantius autem, in praefatione alterius editionis ''Criticae rationis purae'', se ab Humio « ex somno dogmatico excitatum » esse fatetur; sed viam Humianam invertit, contendens categorias ad consuetudines coniunctionis reduci non posse, quoniam aliter legum scientificarum necessitas intellegi non posset.<ref>Kant, Emmanuel, ''Prolégomènes à toute métaphysique future qui pourra se présenter comme science'', praef., vers. Gall. L. Guillermit, Paris, Vrin, 2001, p. 13-15.</ref> Quod dissidium non leve est: duas enim de abstractione sententias inter se pugnantes opponit, alteram quae eam ad consuetudinis rationem redigit, alteram quae contra condiciones [[Lexicon philosophicum/A priori|a priori]] quaerit quae ipsam consuetudinem possibilem reddunt. Quae disceptatio, novis formis renovata, tota saecula undevicesimum et vicesimum pervasit. === Qui rationi fidunt: Cartesius et abstractionis recusatio === Renatus Cartesius (1596-1650) quaestionem de abstractione hoc nomine non aperte tractat, sed eius doctrina de notionibus innatis eorum sententiam tacite oppugnat qui omnem cognitionem ab abstractione ducunt. Si enim notiones gravissimae, ut notio Dei, notiones extensionis et cogitationis, veritates mathematicae, non ex sensibus abstrahuntur sed in ipso intellectu inveniuntur, tum abstractio cognitionis fons praecipuus esse desinit: fit potius res quaedam secundaria et subordinata.<ref>Descartes, René, ''Méditations métaphysiques'', III, AT VII, p. 37-52, in ''Œuvres de Descartes'', ed. C. Adam et P. Tannery, Paris, Vrin, 1996, vol. VII.</ref> In ''Meditationibus de prima philosophia'' (1641) Cartesius tria notionum genera distinguit: notiones adventicias (quae foris venire videntur), notiones factitias (quas animus ipse construit), notiones innatas (quae ab origine ad mentis naturam pertinent). Notio Dei innata est, quoniam nulla experientia finita causa idonea esse potest imaginis infiniti. Notiones quoque mathematicae innatae sunt: non enim ex figuris sensibilibus abstrahuntur, sed puro intellectu capiuntur.<ref>Descartes, René, ''Méditations métaphysiques'', V, AT VII, p. 63-71, op. cit.</ref> Cartesianum illud chiliogoni exemplum (figurae mille laterum) in Meditatione sexta rem aperit: figuram hanc clare concipio eiusque proprietates accurate demonstrare possum, quamquam nullam eius imaginem singularem fingere possum quae a myriagoni aut alterius polygoni multorum laterum imagine distet.<ref>Descartes, René, ''Méditations métaphysiques'', VI, AT VII, p. 72-73, op. cit.</ref> Intellectus igitur conceptio non in ea facultate posita est qua imaginem ex rebus sensibilibus formamus: ordo enim intellegendi et ordo imaginandi inter se discedunt. Quae sententia tamen omnem abstractionem apud Cartesium non tollit. Distinctio enim inter substantiam et eius [[Lexicon philosophicum/Attributum|attributa]], aut inter extensionem et hanc figuram singularem quae eius modus quidam est, opere quodam nititur quod abstrahens dici potest: « distinctio rationis » illa ''Principiorum philosophiae'' (1644) mente separat ea quae separatim esse non possunt.<ref>Descartes, René, ''Principes de la philosophie'', I, §§53-54, vers. Gall. D. Moreau, Paris, Vrin, 2009, p. 96-98.</ref> Sed hoc opus secundarium intuitum naturarum simplicium, clararum et distinctarum antea postulat. Ordo igitur Cartesianus empiricorum ordinem invertit: non abstractiones essentiarum cognitionem fundant, sed essentiae intellectu captae abstractiones moderatas postea sinunt. Quae inversio Kantianum illud consilium praenuntiat, scilicet in ipso intellectu condiciones formales omnis abstractionis empiricae quaerere, quamquam diversis prorsus de rerum natura opinionibus: Kantius enim theologiam Cartesianam de notionibus innatis repudiaturus erat atque analysin structurarum a priori praeponere maluit. === Kantius: abstractio et categoriae a priori === Immanuel Kantius (1724-1804) empiricos et eos qui rationi fidunt inter se coniungit, dum formam et materiam cognitionis distinguit.<ref>Kant, Emmanuel, ''Critique de la raison pure'', « Esthétique transcendantale » et « Analytique transcendantale », vers. Gall. A. Tremesaygues et B. Pacaud, Paris, PUF, 2012 [1781/1787], p. 53-223.</ref> In ''Critica rationis purae'' (1781, 1787) ostendit experientiam fieri non posse nisi materia sensibilis formis [[Lexicon philosophicum/A priori|a priori]] animi (spatio, tempore, categoriis) ordinetur. Categoriae Kantianae, scilicet quantitas, qualitas, relatio, modus, non ex experientia abstrahuntur, sed condiciones priores sunt quae omnem experientiam possibilem reddunt.<ref>Kant, Emmanuel, ''Critique de la raison pure'', « Analytique des concepts », §10-13, op. cit., p. 105-119.</ref> Ad ipsam intellectus structuram pertinent et omnibus rebus apparentibus necessario applicantur. Demonstratio illa transcendentalis docet phaenomena categoriis conformari debere, ut omnino res experientiae esse possint. Quae conversio statum abstractionis mutat. Notiones quidem empiricae per abstractionem ex experientia formari possunt: notionem « canis » formare possum diversos canes comparando, in eorum communibus cogitando, differentiis omissis. Sed purae intellectus notiones (categoriae) non ex hac empirica abstractione veniunt: sunt enim ipsae formae secundum quas intellectus experientiam ordinat. Sic Kantius abstractionem, qua notiones empiricae formantur, ab illa analysi priore distinguit quae structuras a priori cognitionis aperit. Quae distinctio in philosophiam posteriorem diu valuit, quamvis varie sit intellecta: qui idealismum Germanicum coluerunt initium historiae rationis in ea viderunt; qui Kantium secuti sunt (Cohen, Cassirer) doctrinam formarum symbolicarum; qui autem hodie analytice philosophantur (Sellars, Brandom) eius nucleum ad « dati fabulam » reprehendendam adhibuerunt.<ref>Sellars, Wilfrid, "Empiricism and the Philosophy of Mind", in ''Science, Perception and Reality'', Atascadero, Ridgeview, 1963, p. 127-196; Cassirer, Ernst, ''La Philosophie des formes symboliques'', vers. Gall. O. Hansen-Løve et J. Lacoste, Paris, Minuit, 1972, 3 vol.</ref> Quae inter notiones empiricas et notiones puras divisio etiam nunc disceptationes de abstractionis doctrina universa ordinat. === Hegelius: dialectica concreti et abstracti === Georgius Guilielmus Fridericus Hegelius (1770-1831) veterem de abstractione sententiam evertit, dum ostendit verum concretum non esse id quod statim datur, sed quod ex quodam mediationis opere oritur.<ref>Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, ''Science de la logique'', lib. I, « La doctrine de l'être », vers. Gall. P.-J. Labarrière et G. Jarczyk, Paris, Aubier, 1972, p. 53-78.</ref> In ''Scientia logicae'' (1812-1816) atque in ''Encyclopaedia scientiarum philosophicarum'' (1817-1827) Hegelius intellectum abstractum (''Verstand''), qui res singillatim et immobiliter capit, reprehendit, eique opponit rationem dialecticam (''Vernunft''), quae vivum notionum motum apprehendit. Apud Hegelium abstractum non est generale particulari oppositum, sed id quod unilaterum est concreto oppositum. Abstractum enim est quod a suis condicionibus, a suis relationibus, a suo per tempus processu seiunctum est.<ref>Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, ''Encyclopédie des sciences philosophiques'', I, « La Science de la Logique », §82, Add., vers. Gall. B. Bourgeois, Paris, Vrin, 1970, p. 343-345.</ref> Sic ipsum esse purum, unde Logica incipit, categoria est maxime abstracta, quia maxime indeterminata et rebus pauperrima. Concretum contra est « unitas varii », multarum determinationum synthesis. Quae inversio magni momenti est ad cognitionem. Cognitio enim non a concreto ad abstractum procedit, rem paulatim depauperans, sed ab abstracto ad concretum, cogitationem ditans, dum determinationes semper plures dialectice colligit. Notio Hegeliana (''Begriff'') non est imago generalis abstractione parta, sed ipsa rei structura rationalis, in suo ipsius motu capta. In scriptis suis Hegelius « abstractionem » sensu deteriore vituperat: cogitationem scilicet quae rigidis oppositionibus et immobilibus identitatibus haeret, neque vivas contradictiones neque dialecticas transitiones intellegit. In illo notissimo libello « Quis abstracte cogitat? » (1807) per ironiam ostendit vulgarem cogitationem abstracte cogitare, dum homicidam ad solum crimen redigit, philosophicam autem concrete cogitare, dum eum in tota suarum condicionum socialium et historicarum copia comprehendit.<ref>Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, « Qui pense abstraitement ? », in ''Écrits sur la critique'', vers. Gall. M. Jacob, Paris, Aubier-Montaigne, 1978, p. 113-121.</ref> === Marx: reprehensio abstractionis in re oeconomica === [[Lexicon philosophicum/Carolus Marx|Carolus Marx]] (1818-1883) dialecticam Hegelianam accepit sed eam mutavit, dum eam in materialibus fundamentis collocat. In ''Grundrisse'' (1857-1858) et in ''Capitali'' (1867) viam excogitat quae a simplicissimis abstractionibus incipit ut concretum velut « multarum determinationum synthesim » restituat.<ref>Marx, Karl, ''Grundrisse. Fondements de la critique de l'économie politique'', « Introduction de 1857 », vers. Gall. J.-P. Lefebvre, Paris, Éditions sociales, 2011, p. 34-42.</ref> Pars illa « De methodo oeconomiae politicae » in ''Grundrisse'' hanc viam exponit. Qui saeculo septimo decimo de re oeconomica scribebant, a populo, a gente, a civitate incipiebant, quae totae quidem res sunt sed confusae. Posterior autem analysis notiones abstractas peperit: laboris divisionem, pecuniam, valorem. Quae abstractiones non sunt sola mentis opera, sed rebus socialibus respondent quae certo tempore et certa condicione ortae sunt. Marx duos motus diligenter distinguit. Prior a concreto confuso (universa rei imaginatio) ad simplices abstractas determinationes per analysin procedit. Posterior concretum per synthesim determinationum abstractarum restituit: « concretum concretum est, quia multarum determinationum synthesis est, ergo unitas varii ».<ref>Marx, Karl, ''Grundrisse'', op. cit., p. 38.</ref> Quae via, ab abstracto ad concretum ascendens, sola recta est ad scientiam, quia in cogitatione verum illum processum imitatur quo res ipsa constituitur. Sed Marx aliquid magni momenti addit. Abstractio enim non est sola quaedam methodus: in ipsa re sociali insita est. Ordo enim oeconomicus capitalisticus abstractiones reales gignit. Valor commutativus a vario rerum usu abstrahit: omnes enim merces inter se comparari possunt, quatenus laborem abstractum in se continent.<ref>Marx, Karl, ''Le Capital. Critique de l'économie politique, Livre I'', sect. I, cap. 1, vers. Gall. J.-P. Lefebvre, Paris, PUF, 1993, p. 39-93.</ref> Pecunia abstractio est summa, aequivalens illud generale quod omnes qualitatum differentias delet. Quae abstractio socialis et realis id gignit quod Marx « fetichismum mercium » appellat: relationes enim sociales inter homines formam relationum inter res induunt.<ref>Marx, Karl, ''Le Capital'', lib. I, sect. I, cap. 1, §4, op. cit., p. 82-93.</ref> Operarii non iam inter se sine medio coniunguntur, sed per merces quas permutant. Quae inversio, ubi abstractiones (valor, capitale, pecunia) quasi sua sponte vivere videntur, dum verae hominum relationes evanescunt, ipsa [[Lexicon philosophicum/Alienatio|alienatio]] est ordinis capitalistici. Sic analysis Marxiana ostendit abstractionem non esse instrumentum mentis nudum et a partibus vacuum, sed processum certo tempore situm qui formas vitae socialis ordinat. Reprehensio igitur oeconomiae politicae fit reprehensio illarum abstractionum realium quas modus producendi capitalisticus gignit. === Phaenomenologia: Husserl et essentiae intuitus === Edmundus Husserl (1859-1938) quaestionem renovat, dum duo opera aperte distinguit quae veteres saepe confuderant. In ''Investigationibus logicis'' (1900-1901) et in ''Ideis ad phaenomenologiam puram'' (1913) abstractionem sensu antiquo, scilicet alicuius « momenti dependentis », quod per se stare non potest, ex toto concreto seiunctionem (ut cum colorem ab extensa superficie, a qua separari non potest, abstrahimus), opponit illi essentiae intuitui (''Wesensschau''), quo essentia (''Eidos'') recta ratione capitur neque cum communi ex multis collectione confunditur.<ref>Husserl, Edmund, ''Recherches logiques'', tom. 2, Recherche II, §§1-10, vers. Gall. H. Élie, A. L. Kelkel et R. Schérer, Paris, PUF, 1961, p. 117-144.</ref> Quod discrimen methodi magni momenti est neque neglegendum, ne quis phaenomenologiam pro subtiliore quadam abstractione Lockiana habeat. Abstractio enim empirica, qualem Lockius aut Humius intellegunt, per comparationem plurium casuum singularium re vera observatorum procedit; plures veras experientias requirit atque ad imaginem generalem pervenit quae similitudines animadversas complectitur. Essentiae autem intuitus Husserlianus ab uno tantum exemplo (vero aut sola imaginatione ficto) incipere potest et per liberam imaginationis variationem (''freie Variation'') procedit. Cum enim omnes rei consideratae notas mente variat, philosophus id quaerit quod tolli non potest quin res esse desinat quod est: sic essentiam velut « structuram constantiae » capit, velut id quod necessario manere debet ut tale rei genus esse possit.<ref>Husserl, Edmund, ''Expérience et jugement. Recherches en vue d'une généalogie de la logique'', §§87-93, vers. Gall. D. Souche-Dagues, Paris, PUF, 1970, p. 409-436.</ref> Quae ratio igitur non est simplex notarum singularium omissio more Lockiano. Ut enim essentiam trianguli capiamus, non communes notas empirice observatas addimus; sed liberam triangulorum possibilium variationem exploramus, aequilaterorum, isoscelium, scalenorum, quantumvis deformatorum, ut videamus quid necessario maneat ut adhuc triangulus adsit. Illa abstractionis empiricae infirmitas, quae semper exemplo nondum reperto obnoxia est, locum cedit comprehensioni structurarum modalium rei, quae necessitates essentiales attingere creditur.<ref>Husserl, Edmund, ''Idées directrices pour une phénoménologie et une philosophie phénoménologique pures. Livre premier'', §§4, 69-70, vers. Gall. P. Ricœur, Paris, Gallimard, 1950, p. 22-26, 228-236.</ref> Essentiae igitur Husserlianae neque universalia Platonica seorsum in mundo intellegibili sunt, neque solae notiones animi, neque purae nominum compendia. Sunt enim structurae ideales in ipso cognoscendi actu apprehensae, correlativa noematica cuiusdam intentionis. « Reductio eidetica », a reductione transcendentali diversa, factum exsistentiae rei suspendit (''epoché''), ut puram eius essentiam respiciat. Quae sinit scientias eideticas priores constitui quae empiricas scientias fundant: geometria pura physicam geometricam fundat, formalis ontologia omnem doctrinam deductivam. Phaenomenologiae tamen pollicitatio, necessitatum essentialium per imaginationis variationem tradendarum, in dubium vocata est. Theodorus Adorno, in libro ''Metacritica theoriae cognitionis'' (1956), contendit liberam variationem semper ambitum quendam variationum possibilium requirere, qui tempore et cultu circumscribatur, atque « essentiam » ita partam nihil aliud esse posse quam praeiudiciorum eius qui variat concretionem.<ref>Adorno, Theodor W., ''Sur la métacritique de la théorie de la connaissance. Études sur Husserl et les antinomies phénoménologiques'', vers. Gall. C. David, Paris, Payot, 1976, p. 190-225.</ref> Similia obiecerunt, ex diversis prorsus sententiis, qui mentem ad naturam referunt, quibus nullus intuitus, ne eideticus quidem, ab empiricis et notionalibus condicionibus prioribus liber est. Quae reprehensiones distinctionem Husserlianam inter abstractionem empiricam et essentiae intuitum non evertunt, sed quaerunt quantum essentiae ita partae ad rerum naturam valeant. == Doctrinae recentiores == === Frege et abstractionis principia === Gottlob Frege (1848-1925) abstractionem ratione logica et accurata tractat in ''Fundamentis arithmeticae'' (1884) et in ''Legibus fundamentalibus arithmeticae'' (1893-1903).<ref>Frege, Gottlob, ''Les Fondements de l'arithmétique'', §§62-69, vers. Gall. C. Imbert, Paris, Seuil, 1969, p. 179-198.</ref> Frege principia abstractionis hac forma exprimit: « abstractum ipsius a idem est ac abstractum ipsius b, si et solum si a et b in relatione R sunt », ubi R relatio aequivalentiae est (id est, qua res inter se pares habentur). Principium illud quod Humii nomine insignit, exempli gratia, enuntiat « numerum eorum quae F sunt eundem esse ac numerum eorum quae G sunt, si et solum si ea quae F et ea quae G singula singulis respondere possunt ».<ref>Frege, Gottlob, ''Les Fondements de l'arithmétique'', §63, op. cit., p. 180-182.</ref> Quod principium numeros cardinales tacite definit, dum eorum identitatis condiciones ex relatione quadam statuit (scilicet ex aequali numero, id est ex eo quod utrimque totidem res sunt) quae ipsos numeros non prius postulat. Quod ratione philosophica interest, in eo est quod hac via res abstractae (numeri) introducuntur non velut entia quaedam obscura iam exsistentia, sed velut correlativa operis logici in notionibus facti. Abstractio igitur Fregeana relationem aequivalentiae inter notiones in relationem identitatis inter res vertit, qua re novam empiricorum quaestioni responsionem praebet: res enim abstractae non e sensibilibus eximendae sunt, sed suis condicionibus identitatis logicis introducuntur. Frege tamen ipse in difficultatem quandam internam incurrit, quae postea « Caesaris quaestio » appellata est. Principium enim abstractionis condiciones identitatis inter duos numeros statuit, sed eas non determinat quibus identitas mixta diiudicari posset, ut « utrum Iulius Caesar idem sit ac numerus septem necne ».<ref>Frege, Gottlob, ''Les Fondements de l'arithmétique'', §§56, 66, op. cit., p. 164-166, 190-192.</ref> Frege hanc lacunam gravem iudicat: si enim tacita definitio quaestionem identitatis indeterminatam relinquit, ad significationem terminorum figendam non sufficit. Quam ob causam, inter alias, principium Humianum velut definitionem sibi sufficientem reicit et, in ''Legibus fundamentalibus'', definitiones apertas numerorum (velut extensionum notionum) abstractionis principiis substituere conatur. Sed systema ita constitutum sibi non constat. Lex enim fundamentalis V, quae cuique notioni suam extensionem tribuit et sic abstractionis principia in universum extendit, ad contradictionem ducit quam Bertrandus Russell anno 1902 ostendit: extensio enim notionis « multitudinis quae se ipsam non continet » nodum logicum gignit.<ref>Russell, Bertrand, epistula ad Frege, die 16 Iunii 1902, in Jean van Heijenoort (cur.), ''From Frege to Gödel. A Source Book in Mathematical Logic, 1879-1931'', Cambridge, Harvard University Press, 1967, p. 124-125.</ref> Legis V defectus quaestionem generalem aperit: non enim omnia abstractionis principia paria sunt, et quaedam, quamquam naturalia videantur, contradictiones logicas gignunt. Qui hodie ad Fregeanum consilium redeunt (praesertim Crispin Wright et Bob Hale, inde ab annis circiter 1980) principia abstractionis quaerunt et sibi constantia et satis valida ut mathematicam fundent.<ref>Wright, Crispin, ''Frege's Conception of Numbers as Objects'', Aberdeen, Aberdeen University Press, 1983, p. 106-180.</ref> Quod maximi momenti est, principium Humianum, contra Legem V, sibi constare apparet, si arithmeticae classicae comparatur, atque sinit arithmeticam secundi ordinis (axiomata Dedekind-Peano) ex sola secundi ordinis logica hoc principio aucta derivari: quod in litteris eruditorum theorema Fregeanum appellatur, a Georgio Boolos iterum repertum.<ref>Boolos, George, "The Consistency of Frege's ''Foundations of Arithmetic''", in ''Logic, Logic, and Logic'', Cambridge, Harvard University Press, 1998, p. 183-201; Hale, Bob et Wright, Crispin, ''The Reason's Proper Study. Essays towards a Neo-Fregean Philosophy of Mathematics'', Oxford, Clarendon Press, 2001, p. 1-39.</ref> Hoc tamen consilium in duas difficultates structurales incurrit, quae disceptationes alunt neque adhuc solutionem omnibus probatam invenerunt. Prior, quae « malae societatis quaestio » (''bad company problem'') dicitur, ita exponi potest: si Lex V sibi non constat, principium autem Humianum constat, quomodo alterum accipere et alteram reicere possumus, ratione non arbitraria? Plura enim principia abstractionis singula sibi constare possunt, sed simul sumpta inter se pugnare; alia, ut « principium paritatis » (quod idem ens iis notionibus tribuit quarum extensiones numero pari differunt), sibi constant, sed illegitima videntur, quia entia sine clara causa notionali gignunt.<ref>Linnebo, Øystein, "Bad Company Tamed", ''Synthese'', vol. 170, nr. 3, 2009, p. 371-391; Weir, Alan, "Neo-Fregeanism: An Embarrassment of Riches", ''Notre Dame Journal of Formal Logic'', vol. 44, nr. 1, 2003, p. 13-48.</ref> Varia legitimitatis signa proposita sunt, sine ullo communi consensu. Altera difficultas est Caesaris quaestio in ipsa nova ratione Fregeana renata: principium enim Humianum etiam nunc non determinat utrum Iulius Caesar idem sit ac numerus tres necne, quod videtur ostendere condiciones identitatis ab abstractionis principiis datas non sufficere ad significationem terminorum abstractorum plene figendam.<ref>Hale, Bob, "Grundlagen §64", in ''Philosophical Papers'', Oxford, Clarendon Press, 2001, p. 203-237; Rosen, Gideon, "The Refutation of Nominalism (?)", ''Philosophical Topics'', vol. 21, nr. 2, 1993, p. 149-186.</ref> Quae disceptationes ipsam possibilitatem rerum abstractarum per aequivalentias notionales definiendi attingunt. Pristinam Fregeanam quaestionem prosequuntur, scilicet quibus condicionibus principium abstractionis legitime poni possit et cuius naturae sint res quas introducit, ostendentes responsionem logicam, quamvis pulchram, perplexitatem illam de rerum natura quae entia abstracta circumdat non dissipare. Quae de his principiis disputatio hodie inter ea numeratur quae in philosophia mathematica maxime florent, ubi logica formalis, metaphysica analytica et cognitionis doctrina conveniunt. === Disceptatio recens: nominales contra Platonicos === Philosophia recentior magna quadam disputatione de statu entium abstractorum dividitur. Nominales affirmant solas res concretas, quae loco et tempore sitae sunt, re vera esse.<ref>Field, Hartry, ''Science without Numbers'', Oxford, Blackwell, 1980, p. 1-43.</ref> Universalia, numeri, multitudines, enuntiata nihil sunt nisi loquendi modi, instrumenta utilia quidem sed propria rerum natura carentia. Argumenta nominalium ad parsimoniam quandam in rebus statuendis pertinent (Occami illa novacula): non enim entia praeter necessitatem multiplicanda sunt. Entia praeterea abstracta difficultatem ad cognitionem afferunt: quomodo enim res cognoscere possumus quae nullam nobiscum causae relationem habent, quae loco et tempore nihil agunt?<ref>Benacerraf, Paul, "Mathematical Truth", ''Journal of Philosophy'', vol. 70, nr. 19, 1973, p. 661-679.</ref> Platonici autem, sive ii qui res ipsas esse putant, respondent entia abstracta scientiae et mathematicae necessaria esse. Doctrinae enim scientiae de multitudinibus, de functionibus, de spatiis abstractis loquuntur. Si optimas scientiae nostrae doctrinas serio accipere debemus, tum etiam accipere debemus ea esse de quibus loquuntur (argumentum illud « necessitatis », quod Quine et Putnam proposuerunt).<ref>Quine, W. V. O., "On What There Is", in ''From a Logical Point of View'', Cambridge, Harvard University Press, 1953, p. 1-19.</ref> Disputatio pluribus in partibus pergit. Quidam nominales ostendere conantur doctrinas scientiae sine ullis entibus mathematicis abstractis reformari posse. Alii, quos « fictionistas » vocant, mathematicae utilitatem concedunt sed negant enuntiata mathematica ad litteram vera esse. Qui autem « structuras » sequuntur censent mathematicam non de rebus abstractis singulis agere, sed de structuris relationum.<ref>Shapiro, Stewart, ''Philosophy of Mathematics: Structure and Ontology'', Oxford, Oxford University Press, 1997, p. 72-104.</ref> Quae controversia ipsa fundamenta nostrae de lingua, de [[Lexicon philosophicum/Veritas|veritate]], de rerum natura intellegentiae attingit. Ostendit quaestionem de abstractione non esse problema quoddam technicum et seiunctum, sed totam quandam de mundo sententiam movere. === Quae ad mentem et cognitionem pertinent === Animi doctrina recens et eae scientiae quae cerebrum explorant studium empiricum abstractionis renovaverunt. Quae studia ostendunt abstractionem non unum esse opus, sed diversa mentis opera complecti: rerum per sensus distributionem, notionum in genus collectionem, schematicam repraesentationem, ratiocinationem per similitudinem.<ref>Murphy, Gregory L., ''The Big Book of Concepts'', Cambridge, MIT Press, 2002, p. 11-43.</ref> Studia de notionibus ostendunt repraesentationes abstractas iam prima aetate formari. Infantes enim primis mensibus eas facultates ostendunt quibus res secundum communes proprietates colligunt. Quae facultates praecoces suadent quasdam abstractionis formas innatas esse, aut saltem ab ipsa mentis compagine circumscribi.<ref>Mandler, Jean M., "How to Build a Baby: II. Conceptual Primitives", ''Psychological Review'', vol. 99, nr. 4, 1992, p. 587-604.</ref> Quod ad [[Lexicon philosophicum/Epistemologia|cognitionis doctrinam]] attinet, philosophi de statu notionum abstractarum disputant: utrum entia mentis privata sint an structurae publicae et communes; quomodo notiones ad rerum proprietates referantur; quae relatio sit inter notiones scientiae theoricas (ut « quark » aut « naturae selectio ») et cotidianam experientiam. Quidam philosophi, ut Wilfrid Sellars, « nominalismum psychologicum » defendunt, secundum quem omnis similitudinum, generum, structurarum conscientia per linguam et per socialia instituta fit.<ref>Sellars, Wilfrid, "Empiricism and the Philosophy of Mind", in ''Science, Perception and Reality'', Atascadero, Ridgeview, 1963, p. 127-196.</ref> Quae sententia partem socialem et historicam in notionibus abstractis formandis urget, et sic quibusdam Marxianae traditionis opinionibus de abstractionibus realibus accedit. == Quaestiones philosophicae == Abstractio quaestiones movet quae ad ipsa philosophiae penetralia pertinent. Primum de natura universalis eiusque ad singulare relatione quaerit. Utrum universalia exsistant separatim a rebus singulis in quibus insunt, an nihil sint nisi opera mentis res digerentis? Quae quaestio totam quandam de rerum natura doctrinam movet. Deinde quaeritur quomodo notiones nostrae abstractae ad ipsas res referantur: quae fides nobis est nostras mentis categorias veris rerum articulis respondere neque solas esse imaginationes ex homine fictas? Quae interrogatio ad cognitionem et ad scientiae philosophiam praecipue pertinet. Tertio, ut [[Lexicon philosophicum/Carolus Marx|Marx]] ostendit, abstractio non est solum mentis opus sed etiam processus socialis et historicus. Formae enim abstractionis quae in aliqua societate dominantur relationes sociales producendi et reddunt et renovant. Sic abstractio illa mercatoria, quae omnia laboris producta ad quantitates valoris commutativi redigit, structurae modi producendi capitalistici respondet. Quod abstractio etiam res socialis est, ostendit eam ad opiniones de societate firmandas valere posse. Quarto abstractio quaestionem normae movet: qui est rectus abstractionis gradus ad aliquam rem intellegendam? Nimia enim abstractio ad inopiam et ad rei amissionem ducit, ut Hegelius vituperat. Sublata autem abstractione, nihil theorice intellegi potest. Scientia igitur semper inter haec duo pericula medium tenere debet, dum abstractiones fecundas quaerit quae id quod praecipuum est aperiant, satis tamen divites ut rerum datarum varietatem reddant. Quinto abstractio partem habet quae ad rem publicam pertinet. Categoriae enim abstractae quibus mundum socialem cogitamus, scilicet ordo, stirps, sexus, gens, [[Lexicon philosophicum/Individuum|individuum]], numquam a partium studio vacant. Perceptionem enim nostram rerum ordinant et actionem dirigunt. Quare reprehensio abstractionum dominantium pars necessaria est omnis cogitationis quae liberare studet. == Notae == <references /> == Bibliographia == === Fontes antiqui === * Aristote, ''De l'âme'', vers. Gall. R. Bodéüs, Paris, Flammarion, 1993 * Aristote, ''Métaphysique'', vers. Gall. M.-P. Duminil et A. Jaulin, Paris, Flammarion, 2008 * Berkeley, George, ''Traité des principes de la connaissance humaine'', vers. Gall. D. Berlioz, Paris, Flammarion, 1991 * Descartes, René, ''Méditations métaphysiques'', in ''Œuvres de Descartes'', ed. C. Adam et P. Tannery, Paris, Vrin, 1996, vol. VII * Descartes, René, ''Principes de la philosophie'', vers. Gall. D. Moreau, Paris, Vrin, 2009 * Frege, Gottlob, ''Les Fondements de l'arithmétique'', vers. Gall. C. Imbert, Paris, Seuil, 1969 * Guillaume d'Ockham, ''Summa logicae'', in ''Philosophical Writings'', ed. et interpr. P. Boehner, Indianapolis, Hackett, 1990 * Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, ''Science de la logique'', vers. Gall. P.-J. Labarrière et G. Jarczyk, Paris, Aubier, 1972-1981, 3 vol. * Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, ''Encyclopédie des sciences philosophiques'', I, « La Science de la Logique », vers. Gall. B. Bourgeois, Paris, Vrin, 1970 * Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, « Qui pense abstraitement ? », in ''Écrits sur la critique'', vers. Gall. M. Jacob, Paris, Aubier-Montaigne, 1978 * Hume, David, ''Traité de la nature humaine. Livre I : De l'entendement'', vers. Gall. P. Baranger et P. Saltel, Paris, GF-Flammarion, 1995 * Hume, David, ''Enquête sur l'entendement humain'', vers. Gall. A. Leroy recognita a M. Beyssade, Paris, GF-Flammarion, 2008 * Husserl, Edmund, ''Recherches logiques'', tom. 2, vers. Gall. H. Élie, A. L. Kelkel et R. Schérer, Paris, PUF, 1961 * Husserl, Edmund, ''Idées directrices pour une phénoménologie et une philosophie phénoménologique pures. Livre premier'', vers. Gall. P. Ricœur, Paris, Gallimard, 1950 * Husserl, Edmund, ''Expérience et jugement. Recherches en vue d'une généalogie de la logique'', vers. Gall. D. Souche-Dagues, Paris, PUF, 1970 * Kant, Emmanuel, ''Critique de la raison pure'', vers. Gall. A. Tremesaygues et B. Pacaud, Paris, PUF, 2012 [1781/1787] * Kant, Emmanuel, ''Prolégomènes à toute métaphysique future qui pourra se présenter comme science'', vers. Gall. L. Guillermit, Paris, Vrin, 2001 * Locke, John, ''Essai sur l'entendement humain'', vers. Gall. J.-M. Vienne, Paris, Vrin, 2001 * Marx, Karl, ''Grundrisse. Fondements de la critique de l'économie politique'', vers. Gall. J.-P. Lefebvre, Paris, Éditions sociales, 2011 * Marx, Karl, ''Le Capital. Critique de l'économie politique, Livre I'', vers. Gall. J.-P. Lefebvre, Paris, PUF, 1993 * Platon, ''République'', vers. Gall. G. Leroux, Paris, Flammarion, 2002 * Platon, ''Phédon'', vers. Gall. M. Dixsaut, Paris, Flammarion, 1991 * Porphyre, ''Isagoge'', vers. Gall. A. de Libera et A.-P. Segonds, Paris, Vrin, 1998 * Thomas d'Aquin, ''Somme théologique'', vers. Gall. A.-M. Roguet, Paris, Cerf, 1984-1986, 4 vol. * Thomas d'Aquin, ''De ente et essentia'', in ''L'Être et l'essence'', vers. Gall. C. Capelle, Paris, Vrin, 1985 === Studia recentiora === * Adorno, Theodor W., ''Sur la métacritique de la théorie de la connaissance. Études sur Husserl et les antinomies phénoménologiques'', vers. Gall. C. David, Paris, Payot, 1976 * Armstrong, David M., ''Universals. An Opinionated Introduction'', Boulder, Westview Press, 1989 * Bäck, Allan, "Aristotle's Abstract Ontology", ''Proceedings of the Society for Ancient Greek Philosophy'', 2008 * Benacerraf, Paul, "Mathematical Truth", ''Journal of Philosophy'', vol. 70, nr. 19, 1973, p. 661-679 * Boolos, George, ''Logic, Logic, and Logic'', Cambridge, Harvard University Press, 1998 * Burgess, John P. et Rosen, Gideon, ''A Subject with No Object: Strategies for Nominalistic Interpretation of Mathematics'', Oxford, Clarendon Press, 1997 * Cassirer, Ernst, ''La Philosophie des formes symboliques'', vers. Gall. O. Hansen-Løve et J. Lacoste, Paris, Minuit, 1972, 3 vol. * Cocchiarella, Nino B., ''Conceptual Realism as a Formal Ontology'', in Roberto Poli et Peter Simons (cur.), ''Formal Ontology'', Dordrecht, Kluwer, 1996, p. 27-60 * Dummett, Michael, ''Frege: Philosophy of Mathematics'', Cambridge, Harvard University Press, 1991 * Field, Hartry, ''Science without Numbers'', Oxford, Blackwell, 1980 * Fine, Kit, "The Question of Ontology", in David J. Chalmers, David Manley et Ryan Wasserman (cur.), ''Metametaphysics'', Oxford, Oxford University Press, 2009, p. 157-177 * Goodman, Nelson, ''The Structure of Appearance'', Cambridge, Harvard University Press, 1951 * Gordon, Liran, "Reconstructing Aquinas's Process of Abstraction", ''Revista Española de Filosofía Medieval'', vol. 25, 2018, p. 41-67 * Hale, Bob, ''Abstract Objects'', Oxford, Blackwell, 1987 * Hale, Bob, ''Philosophical Papers'', Oxford, Clarendon Press, 2001 * Hale, Bob et Wright, Crispin, ''The Reason's Proper Study. Essays towards a Neo-Fregean Philosophy of Mathematics'', Oxford, Clarendon Press, 2001 * Horsten, Leon et Leitgeb, Hannes, "How Abstraction Works", ''Philosophia Mathematica'', vol. 17, nr. 3, 2009, p. 334-358 * Ilyenkov, Evald, "The Dialectics of the Abstract and the Concrete in Marx's Capital", Moscow, Progress Publishers, 1982 * Klima, Gyula, "The Medieval Problem of Universals", ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (cur.), 2008 (versio interretialis) * Kriegel, Uriah, "Nominalism and Material Plenitude", ''Res Philosophica'', vol. 98, 2021, p. 89-112 * Linnebo, Øystein, "Bad Company Tamed", ''Synthese'', vol. 170, nr. 3, 2009, p. 371-391 * Linnebo, Øystein, ''Philosophy of Mathematics'', Princeton, Princeton University Press, 2017 * Linsky, Bernard et Zalta, Edward N., "In Defense of the Simplest Quantified Modal Logic", ''Philosophical Perspectives'', vol. 8, 1994, p. 431-458 * Lowe, E. J., ''The Possibility of Metaphysics: Substance, Identity, and Time'', Oxford, Clarendon Press, 1998 * Mandler, Jean M., "How to Build a Baby: II. Conceptual Primitives", ''Psychological Review'', vol. 99, nr. 4, 1992, p. 587-604 * Martínez, Sergio F. et Huang, Xiang, "Epistemic Groundings of Abstraction and Their Cognitive Dimension", ''Philosophy of Science'', vol. 78, nr. 3, 2011, p. 490-511 * Murphy, Gregory L., ''The Big Book of Concepts'', Cambridge, MIT Press, 2002 * Quine, W. V. O., "On What There Is", in ''From a Logical Point of View'', Cambridge, Harvard University Press, 1953, p. 1-19 * Rodriguez-Pereyra, Gonzalo, ''Resemblance Nominalism: A Solution to the Problem of Universals'', Oxford, Clarendon Press, 2002 * Rosen, Gideon, "The Refutation of Nominalism (?)", ''Philosophical Topics'', vol. 21, nr. 2, 1993, p. 149-186 * Rosen, Gideon, "Abstract Objects", ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (cur.), 2020 (versio interretialis) * Russell, Bertrand, epistula ad Frege, die 16 Iunii 1902, in Jean van Heijenoort (cur.), ''From Frege to Gödel. A Source Book in Mathematical Logic, 1879-1931'', Cambridge, Harvard University Press, 1967, p. 124-125 * Sellars, Wilfrid, "Empiricism and the Philosophy of Mind", in ''Science, Perception and Reality'', Atascadero, Ridgeview, 1963, p. 127-196 * Shapiro, Stewart, ''Philosophy of Mathematics: Structure and Ontology'', Oxford, Oxford University Press, 1997 * Sohn-Rethel, Alfred, ''Intellectual and Manual Labour: A Critique of Epistemology'', London, Macmillan, 1978 * Strevens, Michael, "The Essentialist Aspect of Naive Theories", ''Cognition'', vol. 74, 2000, p. 149-175 * Taylor, C. C. W., "Berkeley's Theory of Abstract Ideas", ''Philosophical Quarterly'', vol. 28, nr. 111, 1978, p. 97-115 * Weir, Alan, "Neo-Fregeanism: An Embarrassment of Riches", ''Notre Dame Journal of Formal Logic'', vol. 44, nr. 1, 2003, p. 13-48 * Wright, Crispin, ''Frege's Conception of Numbers as Objects'', Aberdeen, Aberdeen University Press, 1983 {{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} {{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} [[fr:Dictionnaire de philosophie/Abstraction]] [[Categoria:Lexicon philosophicum]] {{DEFAULTSORT:Abstractio}} 3us3kea7bpupmw7ebmt0q59qg6wf4p9 10795 10794 2026-06-14T05:14:07Z PandaMystique 2967 10795 wikitext text/x-wiki {{Lexicon|Abstractio}} == Definitio et quaestiones generales == '''Abstractio''' duobus modis accipitur: nam et actionem animi et id quod ex ea nascitur significat. Est autem actio qua mens ex una pluribusve rebus quasdam proprietates legit, ceteras omittit; id vero quod ita gignitur notio communis est. Neque ulla fere pars doctrinae de cognitione ea vetustior aut gravior habetur, siquidem hinc maxima quaestio oritur, quomodo res singulae cum [[Lexicon philosophicum/Universale|universalibus]] cohaereant, quomodo ea quae sub sensus cadunt cum cogitatione, quae notionibus nititur, coniungantur.<ref>Armstrong, David M., ''Universals. An Opinionated Introduction'', Boulder, Westview Press, 1989, p. 1-15.</ref> Nomen a verbo Latino ''abstrahendi'' ductum est, quo detrahere aliquid et separare significamus; idemque Graeci ''aphairesin'' vocant. Ex quo ipsa rei natura intellegitur: eximitur enim aliquid ex maiore copia, ut ex omnibus quae dantur quaedam tantum sumantur.<ref>Klima, Gyula, "The Medieval Problem of Universals", ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2008 (versio interretialis).</ref> Ergo abstractio ea via est qua res ad simpliciora revocantur: quasdam enim proprietates consulto praeterit, ut id teneatur quod inter plures res aut rerum status commune est. Hanc facultatem inter prima humanae cognitionis propria esse constat. Per eam ex singulis quae experimur communes notiones fingimus, res in genera discribimus, leges naturae enuntiamus, rationes mathematicas excolimus.<ref>Martínez, Sergio F. et Huang, Xiang, "Epistemic Groundings of Abstraction and Their Cognitive Dimension", ''Philosophy of Science'', vol. 78, nr. 3, 2011, p. 490-511.</ref> Quae si desit, omnis cogitatio praesentibus singulisque rebus alligata est neque ad eas rationes adsurgit quibus rerum ordo continetur. Sed eadem magnas difficultates habet. Quaeritur enim quomodo id quod commune est esse possit, cum solae res [[Lexicon philosophicum/Individuum|singulae]] veram et solidam naturam habere videantur; deinde utrum notiones abstractae rebus ipsis respondeant an animi tantum opera sint; tum utrum haec ratio a [[Lexicon philosophicum/Veritas|veritate]] abducat, quia concreta amittuntur, an ad eam perducat, quia id quod praecipuum est comprehenditur. Ante autem quam ad historiam veniamus, plures huius vocabuli significationes distinguere oportet, quae, quamvis inter se cohaereant, tamen ad diversas quaestiones pertinent neque sine errore confunduntur. Primum abstractio opus animi significat, quo ex singulis experimentis communes plurium rerum imagines elicimus: quod maxime tractaverunt et [[Lexicon philosophicum/Empirismus|empirici]], a Lockio usque ad Humium, et qui nunc de cognitione humana scribunt. Deinde ad ipsam rerum naturam pertinet, cum quaeritur quid sint universalia (genera, species, proprietates) et latius res abstractae (numeri, multitudines, enuntiata): de quibus alii res ipsas esse contendunt, alii notiones tantum, alii nomina sola esse censent. Tertio condicionem quandam cognitioni priorem significat: nam apud Kantium formae purae non a sensibus abstrahuntur, sed res sensibiles [[Lexicon philosophicum/A priori|a priori]] ordinant; apud Husserl essentiae intuitus liberam per imaginationem variationem desiderat, quae a Lockiana notarum omissione differt. Quarto, ut Marx ostendet, abstractio forma quaedam socialis intellegi potest, certo tempore nata atque ex ipsis commerciis orta, priusquam philosophi quicquam cogitent.<ref>De hac significationum distributione vide Rosen, Gideon, "Abstract Objects", ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2020 (versio interretialis); Horsten, Leon et Leitgeb, Hannes, "How Abstraction Works", ''Philosophia Mathematica'', vol. 17, nr. 3, 2009, p. 334-358.</ref> Hos quattuor sensus diversae artes tractant: primum animi doctrina, alterum rerum naturae scientia, tertium philosophia transcendentalis, quartum rerum socialium reprehensio. Quos qui confundit, res diversissimas pro una habet. Nos igitur ita sequemur ut inter se conectantur neque tamen misceantur. == Historia philosophica notionis == === Antiquitas: Plato et Aristoteles === De abstractione cogitari coeptum est apud Graecos, qui primi quaestionem de universalibus diligenter pertractaverunt. Plato (428-348 a.C.n.) doctrinam de [[Lexicon philosophicum/Idea|ideis]] (sive formis) excogitavit ut explicaret quomodo scientia firma et universalis esse possit, cum mundus sensibilis perpetuo mutetur.<ref>Platon, ''République'', lib. VI-VII, vers. Gall. G. Leroux, Paris, Flammarion, 2002.</ref> Ideae Platonicae sunt res aeternae et immutabiles, quae a mundo sensibili seiunctae in mundo quodam intellegibili exsistunt. Idea pulchri, exempli gratia, etiam sine rebus pulchris singularibus exsistit earumque exemplar est: quia enim huius ideae participes sunt, res sensibiles pulchrae dici possunt. In hac sententia abstractio non est mentis opus sed recordatio: cognoscere est meminisse formarum quas [[Lexicon philosophicum/Anima|anima]] ante lapsum in corpus contemplata est.<ref>Platon, ''Phédon'', 72e-76e, vers. Gall. M. Dixsaut, Paris, Flammarion, 1991, p. 221-235.</ref> Cognoscendi opus in eo positum est ut a sensibilibus ad intellegibilia, a singulari mutabili ad universale aeternum surgamus. Quae ascensio, in illa speluncae imagine praecipue descripta, ipse philosophiae motus est. Aristoteles (384-322 a.C.n.), Platonis discipulus, illam inter mundum sensibilem et mundum formarum seiunctionem reicit.<ref>Aristote, ''Métaphysique'', lib. I, 9, 990b-991b, vers. Gall. M.-P. Duminil et A. Jaulin, Paris, Flammarion, 2008, p. 83-87.</ref> Eius enim sententia universalia non separatim a rebus singulis exsistunt, sed ''in'' ipsis rebus singulis velut earum forma. Forma equi non seorsum in mundo intellegibili est, sed in equis singulis tantum actu praesens. Haec doctrina, quae rem omnem ex materia et forma compositam esse docet (a Graecis ''hylè'', materia, et ''morphè'', forma), affirmat nullam substantiam sine utraque in re ipsa exsistere. Apud Aristotelem abstractio fit verum mentis opus: intellectus enim agens formam intellegibilem ex iis quae sensus ministrant elicit.<ref>Aristote, ''De l'âme'', III, 4-5, 429a-430a, vers. Gall. R. Bodéüs, Paris, Flammarion, 1993, p. 217-222.</ref> Quod opus universale non fingit, sed ex singulari, ubi inest, educit. Abstractio Aristotelica per gradus procedit, dum condiciones materiales paulatim removentur: formam geometricam rei capere possumus, colore, asperitate, pondere omissis, ut sola spatii figura retineatur. Quae inter Platonem et Aristotelem dissensio quaestionem aperit quae totam philosophiae historiam pervadet: utrum universalia ante res (''ante res''), an in rebus (''in rebus''), an post res tantum, velut mentis opera (''post res''), exsistant? === Schola mediae aetatis: quaestio de universalibus === Philosophia mediae aetatis hanc quaestionem a Boethio (c. 480-524) accepit, qui Latinis hominibus problema a Porphyrio in ''Isagoge'' propositum tradidit: utrum genera et species re vera subsistant an in sola cogitatione; si re vera subsistant, utrum corporea sint an incorporea; utrum a rebus sensibilibus seiuncta an in ipsis posita.<ref>Porphyre, ''Isagoge'', vers. Gall. A. de Libera et A.-P. Segonds, Paris, Vrin, 1998, p. 1-3.</ref> Thomas Aquinas (1225-1274) solutionem invenit quae doctrinam Aristotelis cum theologia Christiana coniungit.<ref>Thomas d'Aquin, ''Somme théologique'', Ia, q. 84-85, vers. Gall. A.-M. Roguet, Paris, Cerf, 1984, vol. I, p. 714-772.</ref> Apud eum universale triplicem statum habet. Primum natura communis in rebus singulis inest: humanitas re vera in Socrate et in Platone est, sed ibi non universalis, immo singularis tantum. Deinde eadem natura in intellectu humano velut notio universalis exsistit, postquam ab intellectu agente ex imaginibus sensibilibus abstracta est. Postremo naturae etiam in mente divina velut exemplaria creationis sunt. Abstractio Thomistica plures gradus habet. Abstractione « totali » notiones generum et specierum formamus, dum essentiam communem sine [[Lexicon philosophicum/Individuum|individuis]] consideramus. Abstractione « formali » formam sine materia sensibili capimus, unde res mathematicae patent.<ref>Thomas d'Aquin, ''De ente et essentia'', cap. 3, in ''L'Être et l'essence'', vers. Gall. C. Capelle, Paris, Vrin, 1985, p. 38-45.</ref> Thomas tamen monet: quamvis intellectus separatim considerare possit ea quae in re ipsa non separantur, haec mentis separatio non est mendacium sed condicio cognitionis intellegentis. Gulielmus Occamus (c. 1287-1347) hanc de universalibus realibus moderatam sententiam deserit, affirmans solas res singulas re vera esse: nihil enim commune in re ipsa inter Socratem et Platonem est, nisi quod eodem nomine « homo » appellari possunt.<ref>Guillaume d'Ockham, ''Summa logicae'', I, 14-17, in ''Philosophical Writings'', ed. et interpr. P. Boehner, Indianapolis, Hackett, 1990, p. 32-41.</ref> Universalia nihil sunt nisi signa quaedam mentis aut vocis quae, ex hominum consensu, ad plures res singulas referuntur. Quae sententia, quae universalibus omnem extra mentem naturam negat, magni momenti fuit ad recentiorem [[Lexicon philosophicum/Epistemologia|cognitionis doctrinam]]. === Empirici recentiores: a Lockio ad Humium === Ioannes Lockius (1632-1704) doctrinam de abstractione renovavit in sua [[Lexicon philosophicum/Empirismus|philosophia ab experientia orta]]. In libro ''De intellectu humano'' (1690) docet animum initio velut tabulam rasam esse, in qua experientia omnes nostras notiones inscribit.<ref>Locke, John, ''Essai sur l'entendement humain'', II, 1, §2, vers. Gall. J.-M. Vienne, Paris, Vrin, 2001, p. 105.</ref> Notiones simplices protinus a sensu aut a reflexione oriuntur; notiones autem compositae ab animo ex simplicibus construuntur. Abstractio Lockiana in eo posita est ut quasdam notiones, quae rem comitantur, mente seiungamus, iis tantum retentis quae pluribus rebus communes sunt. Sic, ut notionem generalem albedinis formemus, animus colorem album in creta aut nive cernit, seorsum eum considerat loco, tempore ceterisque qualitatibus omissis, eique nomen « albedo » imponit, quod tum omnibus rebus eiusdem speciei convenit.<ref>Locke, John, ''Essai sur l'entendement humain'', III, 3, §6-9, op. cit., p. 393-396.</ref> Notiones igitur abstractae fiunt proprietatibus omissis et similitudinibus servatis. Georgius Berkeleius (1685-1753) hanc doctrinam acriter reprehendit in libro ''De principiis cognitionis humanae'' (1710).<ref>Berkeley, George, ''Traité des principes de la connaissance humaine'', introd., §10-15, vers. Gall. D. Berlioz, Paris, Flammarion, 1991, p. 63-69.</ref> Contendit fieri non posse ut notionem abstractam trianguli generalem formemus, qui neque scalenus sit neque isosceles neque aequilaterus, neque magnus neque parvus, sed omnes simul tales. Talis enim notio secum pugnaret. Concludit ergo eas quas Lockius « notiones abstractas » vocat in animo formari non posse: nihil enim concipere possumus nisi notiones singulas, quamquam his singulis generaliter uti possumus, dum quibusdam tantum earum partibus animum advertimus. Quae reprehensio dissensionem quandam in ipsa experientiae philosophia aperit: si omnis cognitio ex sensibus venit, qui nihil nisi singulare nobis dant, quomodo notiones generales vere universas formare possumus? Berkeleius hunc nodum ita solvit, dum negat veras notiones generales esse: sola enim verba generalia sunt, quae notionibus semper singularibus applicantur. David Humius (1711-1776) Berkeleii reprehensionem prosequitur, sed alio modo eam vertit. In ''Tractatu de natura humana'' (1739-1740) aperte assentitur sententiae illi, omnes notiones generales nihil aliud esse quam notiones singulas, quibus adiunctum est vocabulum quoddam quod eis ampliorem significationem dat easque facit ut alias notiones singulas similes pro occasione revocent.<ref>Hume, David, ''Traité de la nature humaine. Livre I : De l'entendement'', pars I, sect. VII, vers. Gall. P. Baranger et P. Saltel, Paris, GF-Flammarion, 1995, p. 73.</ref> Quod pro notione abstracta habemus, re vera notio singularis est cum quadam proclivitate alias similes notiones evocandi. Sic Humius ad Berkeleii nominalismum accedit, sed eum subtiliore mentis explicatione fulcit. Quod Humius novi attulit in eo est quod notionum coniunctioni multum tribuit. Eius enim sententia animus essentiam communem non recta inspectione capit, sed res in greges colligit tribus illis coniunctionis principiis impellentibus, scilicet similitudine, vicinitate loci aut temporis, et causa, quae velut consuetudines mentis ex rerum repetitione partae operantur.<ref>Hume, David, ''Traité de la nature humaine'', lib. I, pars I, sect. IV, op. cit., p. 60-63.</ref> Vocabulum igitur generale velut « homo » non ad essentiam quandam universam iam exsistentem refertur, sed fascem quendam variabilem notionum singularium excitat, prout loquentis consuetudo et dicendi occasio ferunt. Itaque consuetudo, non universalis cuiusdam intellectio, vera causa est generalitatis. Quae explicatio abstractionem quasi naturalem reddit: eam enim ad mentis opera reducit quae experientia describi possunt, neque ullam propriam universalium intellegendorum facultatem requirit. In ''Quaestione de intellectu humano'' (1748) Humius hanc reductionem auget, dum contendit et omnium notionum nostrarum originem ex experientia esse et nomina generalia ex solo hominum consensu pendere.<ref>Hume, David, ''Enquête sur l'entendement humain'', sect. II, vers. Gall. A. Leroy recognita a M. Beyssade, Paris, GF-Flammarion, 2008, p. 70-76.</ref> Idem motus, secundum Humium, notionem causae explicat: non enim in experientia capitur, sed ex consuetudine nascitur quae ex duorum eventuum constanti coniunctione oritur. Doctrina igitur Humiana de abstractione cum tota quadam doctrina de cognitione cohaeret, ubi mentis consuetudines pro necessitatibus logicis aut essentialibus ponuntur. Quod Humius reliquit, in plures partes diffunditur. Animi doctrina saeculi undevicesimi (James Mill, Alexander Bain) hanc notionum generalium explicationem velut coniunctionum sedimentum excoluit. Kantius autem, in praefatione alterius editionis ''Criticae rationis purae'', se ab Humio « ex somno dogmatico excitatum » esse fatetur; sed viam Humianam invertit, contendens categorias ad consuetudines coniunctionis reduci non posse, quoniam aliter legum scientificarum necessitas intellegi non posset.<ref>Kant, Emmanuel, ''Prolégomènes à toute métaphysique future qui pourra se présenter comme science'', praef., vers. Gall. L. Guillermit, Paris, Vrin, 2001, p. 13-15.</ref> Quod dissidium non leve est: duas enim de abstractione sententias inter se pugnantes opponit, alteram quae eam ad consuetudinis rationem redigit, alteram quae contra condiciones [[Lexicon philosophicum/A priori|a priori]] quaerit quae ipsam consuetudinem possibilem reddunt. Quae disceptatio, novis formis renovata, tota saecula undevicesimum et vicesimum pervasit. === Qui rationi fidunt: Cartesius et abstractionis recusatio === Renatus Cartesius (1596-1650) quaestionem de abstractione hoc nomine non aperte tractat, sed eius doctrina de notionibus innatis eorum sententiam tacite oppugnat qui omnem cognitionem ab abstractione ducunt. Si enim notiones gravissimae, ut notio Dei, notiones extensionis et cogitationis, veritates mathematicae, non ex sensibus abstrahuntur sed in ipso intellectu inveniuntur, tum abstractio cognitionis fons praecipuus esse desinit: fit potius res quaedam secundaria et subordinata.<ref>Descartes, René, ''Méditations métaphysiques'', III, AT VII, p. 37-52, in ''Œuvres de Descartes'', ed. C. Adam et P. Tannery, Paris, Vrin, 1996, vol. VII.</ref> In ''Meditationibus de prima philosophia'' (1641) Cartesius tria notionum genera distinguit: notiones adventicias (quae foris venire videntur), notiones factitias (quas animus ipse construit), notiones innatas (quae ab origine ad mentis naturam pertinent). Notio Dei innata est, quoniam nulla experientia finita causa idonea esse potest imaginis infiniti. Notiones quoque mathematicae innatae sunt: non enim ex figuris sensibilibus abstrahuntur, sed puro intellectu capiuntur.<ref>Descartes, René, ''Méditations métaphysiques'', V, AT VII, p. 63-71, op. cit.</ref> Cartesianum illud chiliogoni exemplum (figurae mille laterum) in Meditatione sexta rem aperit: figuram hanc clare concipio eiusque proprietates accurate demonstrare possum, quamquam nullam eius imaginem singularem fingere possum quae a myriagoni aut alterius polygoni multorum laterum imagine distet.<ref>Descartes, René, ''Méditations métaphysiques'', VI, AT VII, p. 72-73, op. cit.</ref> Intellectus igitur conceptio non in ea facultate posita est qua imaginem ex rebus sensibilibus formamus: ordo enim intellegendi et ordo imaginandi inter se discedunt. Quae sententia tamen omnem abstractionem apud Cartesium non tollit. Distinctio enim inter substantiam et eius [[Lexicon philosophicum/Attributum|attributa]], aut inter extensionem et hanc figuram singularem quae eius modus quidam est, opere quodam nititur quod abstrahens dici potest: « distinctio rationis » illa ''Principiorum philosophiae'' (1644) mente separat ea quae separatim esse non possunt.<ref>Descartes, René, ''Principes de la philosophie'', I, §§53-54, vers. Gall. D. Moreau, Paris, Vrin, 2009, p. 96-98.</ref> Sed hoc opus secundarium intuitum naturarum simplicium, clararum et distinctarum antea postulat. Ordo igitur Cartesianus empiricorum ordinem invertit: non abstractiones essentiarum cognitionem fundant, sed essentiae intellectu captae abstractiones moderatas postea sinunt. Quae inversio Kantianum illud consilium praenuntiat, scilicet in ipso intellectu condiciones formales omnis abstractionis empiricae quaerere, quamquam diversis prorsus de rerum natura opinionibus: Kantius enim theologiam Cartesianam de notionibus innatis repudiaturus erat atque analysin structurarum a priori praeponere maluit. === Kantius: abstractio et categoriae a priori === Immanuel Kantius (1724-1804) empiricos et eos qui rationi fidunt inter se coniungit, dum formam et materiam cognitionis distinguit.<ref>Kant, Emmanuel, ''Critique de la raison pure'', « Esthétique transcendantale » et « Analytique transcendantale », vers. Gall. A. Tremesaygues et B. Pacaud, Paris, PUF, 2012 [1781/1787], p. 53-223.</ref> In ''Critica rationis purae'' (1781, 1787) ostendit experientiam fieri non posse nisi materia sensibilis formis [[Lexicon philosophicum/A priori|a priori]] animi (spatio, tempore, categoriis) ordinetur. Categoriae Kantianae, scilicet quantitas, qualitas, relatio, modus, non ex experientia abstrahuntur, sed condiciones priores sunt quae omnem experientiam possibilem reddunt.<ref>Kant, Emmanuel, ''Critique de la raison pure'', « Analytique des concepts », §10-13, op. cit., p. 105-119.</ref> Ad ipsam intellectus structuram pertinent et omnibus rebus apparentibus necessario applicantur. Demonstratio illa transcendentalis docet phaenomena categoriis conformari debere, ut omnino res experientiae esse possint. Quae conversio statum abstractionis mutat. Notiones quidem empiricae per abstractionem ex experientia formari possunt: notionem « canis » formare possum diversos canes comparando, in eorum communibus cogitando, differentiis omissis. Sed purae intellectus notiones (categoriae) non ex hac empirica abstractione veniunt: sunt enim ipsae formae secundum quas intellectus experientiam ordinat. Sic Kantius abstractionem, qua notiones empiricae formantur, ab illa analysi priore distinguit quae structuras a priori cognitionis aperit. Quae distinctio in philosophiam posteriorem diu valuit, quamvis varie sit intellecta: qui idealismum Germanicum coluerunt initium historiae rationis in ea viderunt; qui Kantium secuti sunt (Cohen, Cassirer) doctrinam formarum symbolicarum; qui autem hodie analytice philosophantur (Sellars, Brandom) eius nucleum ad « dati fabulam » reprehendendam adhibuerunt.<ref>Sellars, Wilfrid, "Empiricism and the Philosophy of Mind", in ''Science, Perception and Reality'', Atascadero, Ridgeview, 1963, p. 127-196; Cassirer, Ernst, ''La Philosophie des formes symboliques'', vers. Gall. O. Hansen-Løve et J. Lacoste, Paris, Minuit, 1972, 3 vol.</ref> Quae inter notiones empiricas et notiones puras divisio etiam nunc disceptationes de abstractionis doctrina universa ordinat. === Hegelius: dialectica concreti et abstracti === Georgius Guilielmus Fridericus Hegelius (1770-1831) veterem de abstractione sententiam evertit, dum ostendit verum concretum non esse id quod statim datur, sed quod ex quodam mediationis opere oritur.<ref>Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, ''Science de la logique'', lib. I, « La doctrine de l'être », vers. Gall. P.-J. Labarrière et G. Jarczyk, Paris, Aubier, 1972, p. 53-78.</ref> In ''Scientia logicae'' (1812-1816) atque in ''Encyclopaedia scientiarum philosophicarum'' (1817-1827) Hegelius intellectum abstractum (''Verstand''), qui res singillatim et immobiliter capit, reprehendit, eique opponit rationem dialecticam (''Vernunft''), quae vivum notionum motum apprehendit. Apud Hegelium abstractum non est generale particulari oppositum, sed id quod unilaterum est concreto oppositum. Abstractum enim est quod a suis condicionibus, a suis relationibus, a suo per tempus processu seiunctum est.<ref>Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, ''Encyclopédie des sciences philosophiques'', I, « La Science de la Logique », §82, Add., vers. Gall. B. Bourgeois, Paris, Vrin, 1970, p. 343-345.</ref> Sic ipsum esse purum, unde Logica incipit, categoria est maxime abstracta, quia maxime indeterminata et rebus pauperrima. Concretum contra est « unitas varii », multarum determinationum synthesis. Quae inversio magni momenti est ad cognitionem. Cognitio enim non a concreto ad abstractum procedit, rem paulatim depauperans, sed ab abstracto ad concretum, cogitationem ditans, dum determinationes semper plures dialectice colligit. Notio Hegeliana (''Begriff'') non est imago generalis abstractione parta, sed ipsa rei structura rationalis, in suo ipsius motu capta. In scriptis suis Hegelius « abstractionem » sensu deteriore vituperat: cogitationem scilicet quae rigidis oppositionibus et immobilibus identitatibus haeret, neque vivas contradictiones neque dialecticas transitiones intellegit. In illo notissimo libello « Quis abstracte cogitat? » (1807) per ironiam ostendit vulgarem cogitationem abstracte cogitare, dum homicidam ad solum crimen redigit, philosophicam autem concrete cogitare, dum eum in tota suarum condicionum socialium et historicarum copia comprehendit.<ref>Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, « Qui pense abstraitement ? », in ''Écrits sur la critique'', vers. Gall. M. Jacob, Paris, Aubier-Montaigne, 1978, p. 113-121.</ref> === Marx: reprehensio abstractionis in re oeconomica === [[Lexicon philosophicum/Carolus Marx|Carolus Marx]] (1818-1883) dialecticam Hegelianam accepit sed eam mutavit, dum eam in materialibus fundamentis collocat. In ''Grundrisse'' (1857-1858) et in ''Capitali'' (1867) viam excogitat quae a simplicissimis abstractionibus incipit ut concretum velut « multarum determinationum synthesim » restituat.<ref>Marx, Karl, ''Grundrisse. Fondements de la critique de l'économie politique'', « Introduction de 1857 », vers. Gall. J.-P. Lefebvre, Paris, Éditions sociales, 2011, p. 34-42.</ref> Pars illa « De methodo oeconomiae politicae » in ''Grundrisse'' hanc viam exponit. Qui saeculo septimo decimo de re oeconomica scribebant, a populo, a gente, a civitate incipiebant, quae totae quidem res sunt sed confusae. Posterior autem analysis notiones abstractas peperit: laboris divisionem, pecuniam, valorem. Quae abstractiones non sunt sola mentis opera, sed rebus socialibus respondent quae certo tempore et certa condicione ortae sunt. Marx duos motus diligenter distinguit. Prior a concreto confuso (universa rei imaginatio) ad simplices abstractas determinationes per analysin procedit. Posterior concretum per synthesim determinationum abstractarum restituit: « concretum concretum est, quia multarum determinationum synthesis est, ergo unitas varii ».<ref>Marx, Karl, ''Grundrisse'', op. cit., p. 38.</ref> Quae via, ab abstracto ad concretum ascendens, sola recta est ad scientiam, quia in cogitatione verum illum processum imitatur quo res ipsa constituitur. Sed Marx aliquid magni momenti addit. Abstractio enim non est sola quaedam methodus: in ipsa re sociali insita est. Ordo enim oeconomicus capitalisticus abstractiones reales gignit. Valor commutativus a vario rerum usu abstrahit: omnes enim merces inter se comparari possunt, quatenus laborem abstractum in se continent.<ref>Marx, Karl, ''Le Capital. Critique de l'économie politique, Livre I'', sect. I, cap. 1, vers. Gall. J.-P. Lefebvre, Paris, PUF, 1993, p. 39-93.</ref> Pecunia abstractio est summa, aequivalens illud generale quod omnes qualitatum differentias delet. Quae abstractio socialis et realis id gignit quod Marx « fetichismum mercium » appellat: relationes enim sociales inter homines formam relationum inter res induunt.<ref>Marx, Karl, ''Le Capital'', lib. I, sect. I, cap. 1, §4, op. cit., p. 82-93.</ref> Operarii non iam inter se sine medio coniunguntur, sed per merces quas permutant. Quae inversio, ubi abstractiones (valor, capitale, pecunia) quasi sua sponte vivere videntur, dum verae hominum relationes evanescunt, ipsa [[Lexicon philosophicum/Alienatio|alienatio]] est ordinis capitalistici. Sic analysis Marxiana ostendit abstractionem non esse instrumentum mentis nudum et a partibus vacuum, sed processum certo tempore situm qui formas vitae socialis ordinat. Reprehensio igitur oeconomiae politicae fit reprehensio illarum abstractionum realium quas modus producendi capitalisticus gignit. === Phaenomenologia: Husserl et essentiae intuitus === Edmundus Husserl (1859-1938) quaestionem renovat, dum duo opera aperte distinguit quae veteres saepe confuderant. In ''Investigationibus logicis'' (1900-1901) et in ''Ideis ad phaenomenologiam puram'' (1913) abstractionem sensu antiquo, scilicet alicuius « momenti dependentis », quod per se stare non potest, ex toto concreto seiunctionem (ut cum colorem ab extensa superficie, a qua separari non potest, abstrahimus), opponit illi essentiae intuitui (''Wesensschau''), quo essentia (''Eidos'') recta ratione capitur neque cum communi ex multis collectione confunditur.<ref>Husserl, Edmund, ''Recherches logiques'', tom. 2, Recherche II, §§1-10, vers. Gall. H. Élie, A. L. Kelkel et R. Schérer, Paris, PUF, 1961, p. 117-144.</ref> Quod discrimen methodi magni momenti est neque neglegendum, ne quis phaenomenologiam pro subtiliore quadam abstractione Lockiana habeat. Abstractio enim empirica, qualem Lockius aut Humius intellegunt, per comparationem plurium casuum singularium re vera observatorum procedit; plures veras experientias requirit atque ad imaginem generalem pervenit quae similitudines animadversas complectitur. Essentiae autem intuitus Husserlianus ab uno tantum exemplo (vero aut sola imaginatione ficto) incipere potest et per liberam imaginationis variationem (''freie Variation'') procedit. Cum enim omnes rei consideratae notas mente variat, philosophus id quaerit quod tolli non potest quin res esse desinat quod est: sic essentiam velut « structuram constantiae » capit, velut id quod necessario manere debet ut tale rei genus esse possit.<ref>Husserl, Edmund, ''Expérience et jugement. Recherches en vue d'une généalogie de la logique'', §§87-93, vers. Gall. D. Souche-Dagues, Paris, PUF, 1970, p. 409-436.</ref> Quae ratio igitur non est simplex notarum singularium omissio more Lockiano. Ut enim essentiam trianguli capiamus, non communes notas empirice observatas addimus; sed liberam triangulorum possibilium variationem exploramus, aequilaterorum, isoscelium, scalenorum, quantumvis deformatorum, ut videamus quid necessario maneat ut adhuc triangulus adsit. Illa abstractionis empiricae infirmitas, quae semper exemplo nondum reperto obnoxia est, locum cedit comprehensioni structurarum modalium rei, quae necessitates essentiales attingere creditur.<ref>Husserl, Edmund, ''Idées directrices pour une phénoménologie et une philosophie phénoménologique pures. Livre premier'', §§4, 69-70, vers. Gall. P. Ricœur, Paris, Gallimard, 1950, p. 22-26, 228-236.</ref> Essentiae igitur Husserlianae neque universalia Platonica seorsum in mundo intellegibili sunt, neque solae notiones animi, neque purae nominum compendia. Sunt enim structurae ideales in ipso cognoscendi actu apprehensae, correlativa noematica cuiusdam intentionis. « Reductio eidetica », a reductione transcendentali diversa, factum exsistentiae rei suspendit (''epoché''), ut puram eius essentiam respiciat. Quae sinit scientias eideticas priores constitui quae empiricas scientias fundant: geometria pura physicam geometricam fundat, formalis ontologia omnem doctrinam deductivam. Phaenomenologiae tamen pollicitatio, necessitatum essentialium per imaginationis variationem tradendarum, in dubium vocata est. Theodorus Adorno, in libro ''Metacritica theoriae cognitionis'' (1956), contendit liberam variationem semper ambitum quendam variationum possibilium requirere, qui tempore et cultu circumscribatur, atque « essentiam » ita partam nihil aliud esse posse quam praeiudiciorum eius qui variat concretionem.<ref>Adorno, Theodor W., ''Sur la métacritique de la théorie de la connaissance. Études sur Husserl et les antinomies phénoménologiques'', vers. Gall. C. David, Paris, Payot, 1976, p. 190-225.</ref> Similia obiecerunt, ex diversis prorsus sententiis, qui mentem ad naturam referunt, quibus nullus intuitus, ne eideticus quidem, ab empiricis et notionalibus condicionibus prioribus liber est. Quae reprehensiones distinctionem Husserlianam inter abstractionem empiricam et essentiae intuitum non evertunt, sed quaerunt quantum essentiae ita partae ad rerum naturam valeant. == Doctrinae recentiores == === Frege et abstractionis principia === Gottlob Frege (1848-1925) abstractionem ratione logica et accurata tractat in ''Fundamentis arithmeticae'' (1884) et in ''Legibus fundamentalibus arithmeticae'' (1893-1903).<ref>Frege, Gottlob, ''Les Fondements de l'arithmétique'', §§62-69, vers. Gall. C. Imbert, Paris, Seuil, 1969, p. 179-198.</ref> Frege principia abstractionis hac forma exprimit: « abstractum ipsius a idem est ac abstractum ipsius b, si et solum si a et b in relatione R sunt », ubi R relatio aequivalentiae est (id est, qua res inter se pares habentur). Principium illud quod Humii nomine insignit, exempli gratia, enuntiat « numerum eorum quae F sunt eundem esse ac numerum eorum quae G sunt, si et solum si ea quae F et ea quae G singula singulis respondere possunt ».<ref>Frege, Gottlob, ''Les Fondements de l'arithmétique'', §63, op. cit., p. 180-182.</ref> Quod principium numeros cardinales tacite definit, dum eorum identitatis condiciones ex relatione quadam statuit (scilicet ex aequali numero, id est ex eo quod utrimque totidem res sunt) quae ipsos numeros non prius postulat. Quod ratione philosophica interest, in eo est quod hac via res abstractae (numeri) introducuntur non velut entia quaedam obscura iam exsistentia, sed velut correlativa operis logici in notionibus facti. Abstractio igitur Fregeana relationem aequivalentiae inter notiones in relationem identitatis inter res vertit, qua re novam empiricorum quaestioni responsionem praebet: res enim abstractae non e sensibilibus eximendae sunt, sed suis condicionibus identitatis logicis introducuntur. Frege tamen ipse in difficultatem quandam internam incurrit, quae postea « Caesaris quaestio » appellata est. Principium enim abstractionis condiciones identitatis inter duos numeros statuit, sed eas non determinat quibus identitas mixta diiudicari posset, ut « utrum Iulius Caesar idem sit ac numerus septem necne ».<ref>Frege, Gottlob, ''Les Fondements de l'arithmétique'', §§56, 66, op. cit., p. 164-166, 190-192.</ref> Frege hanc lacunam gravem iudicat: si enim tacita definitio quaestionem identitatis indeterminatam relinquit, ad significationem terminorum figendam non sufficit. Quam ob causam, inter alias, principium Humianum velut definitionem sibi sufficientem reicit et, in ''Legibus fundamentalibus'', definitiones apertas numerorum (velut extensionum notionum) abstractionis principiis substituere conatur. Sed systema ita constitutum sibi non constat. Lex enim fundamentalis V, quae cuique notioni suam extensionem tribuit et sic abstractionis principia in universum extendit, ad contradictionem ducit quam Bertrandus Russell anno 1902 ostendit: extensio enim notionis « multitudinis quae se ipsam non continet » nodum logicum gignit.<ref>Russell, Bertrand, epistula ad Frege, die 16 Iunii 1902, in Jean van Heijenoort (cur.), ''From Frege to Gödel. A Source Book in Mathematical Logic, 1879-1931'', Cambridge, Harvard University Press, 1967, p. 124-125.</ref> Legis V defectus quaestionem generalem aperit: non enim omnia abstractionis principia paria sunt, et quaedam, quamquam naturalia videantur, contradictiones logicas gignunt. Qui hodie ad Fregeanum consilium redeunt (praesertim Crispin Wright et Bob Hale, inde ab annis circiter 1980) principia abstractionis quaerunt et sibi constantia et satis valida ut mathematicam fundent.<ref>Wright, Crispin, ''Frege's Conception of Numbers as Objects'', Aberdeen, Aberdeen University Press, 1983, p. 106-180.</ref> Quod maximi momenti est, principium Humianum, contra Legem V, sibi constare apparet, si arithmeticae classicae comparatur, atque sinit arithmeticam secundi ordinis (axiomata Dedekind-Peano) ex sola secundi ordinis logica hoc principio aucta derivari: quod in litteris eruditorum theorema Fregeanum appellatur, a Georgio Boolos iterum repertum.<ref>Boolos, George, "The Consistency of Frege's ''Foundations of Arithmetic''", in ''Logic, Logic, and Logic'', Cambridge, Harvard University Press, 1998, p. 183-201; Hale, Bob et Wright, Crispin, ''The Reason's Proper Study. Essays towards a Neo-Fregean Philosophy of Mathematics'', Oxford, Clarendon Press, 2001, p. 1-39.</ref> Hoc tamen consilium in duas difficultates structurales incurrit, quae disceptationes alunt neque adhuc solutionem omnibus probatam invenerunt. Prior, quae « malae societatis quaestio » (''bad company problem'') dicitur, ita exponi potest: si Lex V sibi non constat, principium autem Humianum constat, quomodo alterum accipere et alteram reicere possumus, ratione non arbitraria? Plura enim principia abstractionis singula sibi constare possunt, sed simul sumpta inter se pugnare; alia, ut « principium paritatis » (quod idem ens iis notionibus tribuit quarum extensiones numero pari differunt), sibi constant, sed illegitima videntur, quia entia sine clara causa notionali gignunt.<ref>Linnebo, Øystein, "Bad Company Tamed", ''Synthese'', vol. 170, nr. 3, 2009, p. 371-391; Weir, Alan, "Neo-Fregeanism: An Embarrassment of Riches", ''Notre Dame Journal of Formal Logic'', vol. 44, nr. 1, 2003, p. 13-48.</ref> Varia legitimitatis signa proposita sunt, sine ullo communi consensu. Altera difficultas est Caesaris quaestio in ipsa nova ratione Fregeana renata: principium enim Humianum etiam nunc non determinat utrum Iulius Caesar idem sit ac numerus tres necne, quod videtur ostendere condiciones identitatis ab abstractionis principiis datas non sufficere ad significationem terminorum abstractorum plene figendam.<ref>Hale, Bob, "Grundlagen §64", in ''Philosophical Papers'', Oxford, Clarendon Press, 2001, p. 203-237; Rosen, Gideon, "The Refutation of Nominalism (?)", ''Philosophical Topics'', vol. 21, nr. 2, 1993, p. 149-186.</ref> Quae disceptationes ipsam possibilitatem rerum abstractarum per aequivalentias notionales definiendi attingunt. Pristinam Fregeanam quaestionem prosequuntur, scilicet quibus condicionibus principium abstractionis legitime poni possit et cuius naturae sint res quas introducit, ostendentes responsionem logicam, quamvis pulchram, perplexitatem illam de rerum natura quae entia abstracta circumdat non dissipare. Quae de his principiis disputatio hodie inter ea numeratur quae in philosophia mathematica maxime florent, ubi logica formalis, metaphysica analytica et cognitionis doctrina conveniunt. === Disceptatio recens: nominales contra Platonicos === Philosophia recentior magna quadam disputatione de statu entium abstractorum dividitur. Nominales affirmant solas res concretas, quae loco et tempore sitae sunt, re vera esse.<ref>Field, Hartry, ''Science without Numbers'', Oxford, Blackwell, 1980, p. 1-43.</ref> Universalia, numeri, multitudines, enuntiata nihil sunt nisi loquendi modi, instrumenta utilia quidem sed propria rerum natura carentia. Argumenta nominalium ad parsimoniam quandam in rebus statuendis pertinent (Occami illa novacula): non enim entia praeter necessitatem multiplicanda sunt. Entia praeterea abstracta difficultatem ad cognitionem afferunt: quomodo enim res cognoscere possumus quae nullam nobiscum causae relationem habent, quae loco et tempore nihil agunt?<ref>Benacerraf, Paul, "Mathematical Truth", ''Journal of Philosophy'', vol. 70, nr. 19, 1973, p. 661-679.</ref> Platonici autem, sive ii qui res ipsas esse putant, respondent entia abstracta scientiae et mathematicae necessaria esse. Doctrinae enim scientiae de multitudinibus, de functionibus, de spatiis abstractis loquuntur. Si optimas scientiae nostrae doctrinas serio accipere debemus, tum etiam accipere debemus ea esse de quibus loquuntur (argumentum illud « necessitatis », quod Quine et Putnam proposuerunt).<ref>Quine, W. V. O., "On What There Is", in ''From a Logical Point of View'', Cambridge, Harvard University Press, 1953, p. 1-19.</ref> Disputatio pluribus in partibus pergit. Quidam nominales ostendere conantur doctrinas scientiae sine ullis entibus mathematicis abstractis reformari posse. Alii, quos « fictionistas » vocant, mathematicae utilitatem concedunt sed negant enuntiata mathematica ad litteram vera esse. Qui autem « structuras » sequuntur censent mathematicam non de rebus abstractis singulis agere, sed de structuris relationum.<ref>Shapiro, Stewart, ''Philosophy of Mathematics: Structure and Ontology'', Oxford, Oxford University Press, 1997, p. 72-104.</ref> Quae controversia ipsa fundamenta nostrae de lingua, de [[Lexicon philosophicum/Veritas|veritate]], de rerum natura intellegentiae attingit. Ostendit quaestionem de abstractione non esse problema quoddam technicum et seiunctum, sed totam quandam de mundo sententiam movere. === Quae ad mentem et cognitionem pertinent === Animi doctrina recens et eae scientiae quae cerebrum explorant studium empiricum abstractionis renovaverunt. Quae studia ostendunt abstractionem non unum esse opus, sed diversa mentis opera complecti: rerum per sensus distributionem, notionum in genus collectionem, schematicam repraesentationem, ratiocinationem per similitudinem.<ref>Murphy, Gregory L., ''The Big Book of Concepts'', Cambridge, MIT Press, 2002, p. 11-43.</ref> Studia de notionibus ostendunt repraesentationes abstractas iam prima aetate formari. Infantes enim primis mensibus eas facultates ostendunt quibus res secundum communes proprietates colligunt. Quae facultates praecoces suadent quasdam abstractionis formas innatas esse, aut saltem ab ipsa mentis compagine circumscribi.<ref>Mandler, Jean M., "How to Build a Baby: II. Conceptual Primitives", ''Psychological Review'', vol. 99, nr. 4, 1992, p. 587-604.</ref> Quod ad [[Lexicon philosophicum/Epistemologia|cognitionis doctrinam]] attinet, philosophi de statu notionum abstractarum disputant: utrum entia mentis privata sint an structurae publicae et communes; quomodo notiones ad rerum proprietates referantur; quae relatio sit inter notiones scientiae theoricas (ut « quark » aut « naturae selectio ») et cotidianam experientiam. Quidam philosophi, ut Wilfrid Sellars, « nominalismum psychologicum » defendunt, secundum quem omnis similitudinum, generum, structurarum conscientia per linguam et per socialia instituta fit.<ref>Sellars, Wilfrid, "Empiricism and the Philosophy of Mind", in ''Science, Perception and Reality'', Atascadero, Ridgeview, 1963, p. 127-196.</ref> Quae sententia partem socialem et historicam in notionibus abstractis formandis urget, et sic quibusdam Marxianae traditionis opinionibus de abstractionibus realibus accedit. == Quaestiones philosophicae == Abstractio quaestiones movet quae ad ipsa philosophiae penetralia pertinent. Primum de natura universalis eiusque ad singulare relatione quaerit. Utrum universalia exsistant separatim a rebus singulis in quibus insunt, an nihil sint nisi opera mentis res digerentis? Quae quaestio totam quandam de rerum natura doctrinam movet. Deinde quaeritur quomodo notiones nostrae abstractae ad ipsas res referantur: quae fides nobis est nostras mentis categorias veris rerum articulis respondere neque solas esse imaginationes ex homine fictas? Quae interrogatio ad cognitionem et ad scientiae philosophiam praecipue pertinet. Tertio, ut [[Lexicon philosophicum/Carolus Marx|Marx]] ostendit, abstractio non est solum mentis opus sed etiam processus socialis et historicus. Formae enim abstractionis quae in aliqua societate dominantur relationes sociales producendi et reddunt et renovant. Sic abstractio illa mercatoria, quae omnia laboris producta ad quantitates valoris commutativi redigit, structurae modi producendi capitalistici respondet. Quod abstractio etiam res socialis est, ostendit eam ad opiniones de societate firmandas valere posse. Quarto abstractio quaestionem normae movet: qui est rectus abstractionis gradus ad aliquam rem intellegendam? Nimia enim abstractio ad inopiam et ad rei amissionem ducit, ut Hegelius vituperat. Sublata autem abstractione, nihil theorice intellegi potest. Scientia igitur semper inter haec duo pericula medium tenere debet, dum abstractiones fecundas quaerit quae id quod praecipuum est aperiant, satis tamen divites ut rerum datarum varietatem reddant. Quinto abstractio partem habet quae ad rem publicam pertinet. Categoriae enim abstractae quibus mundum socialem cogitamus, scilicet ordo, stirps, sexus, gens, [[Lexicon philosophicum/Individuum|individuum]], numquam a partium studio vacant. Perceptionem enim nostram rerum ordinant et actionem dirigunt. Quare reprehensio abstractionum dominantium pars necessaria est omnis cogitationis quae liberare studet. == Notae == <references /> == Bibliographia == === Fontes antiqui === * Aristote, ''De l'âme'', vers. Gall. R. Bodéüs, Paris, Flammarion, 1993 * Aristote, ''Métaphysique'', vers. Gall. M.-P. Duminil et A. Jaulin, Paris, Flammarion, 2008 * Berkeley, George, ''Traité des principes de la connaissance humaine'', vers. Gall. D. Berlioz, Paris, Flammarion, 1991 * Descartes, René, ''Méditations métaphysiques'', in ''Œuvres de Descartes'', ed. C. Adam et P. Tannery, Paris, Vrin, 1996, vol. VII * Descartes, René, ''Principes de la philosophie'', vers. Gall. D. Moreau, Paris, Vrin, 2009 * Frege, Gottlob, ''Les Fondements de l'arithmétique'', vers. Gall. C. Imbert, Paris, Seuil, 1969 * Guillaume d'Ockham, ''Summa logicae'', in ''Philosophical Writings'', ed. et interpr. P. Boehner, Indianapolis, Hackett, 1990 * Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, ''Science de la logique'', vers. Gall. P.-J. Labarrière et G. Jarczyk, Paris, Aubier, 1972-1981, 3 vol. * Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, ''Encyclopédie des sciences philosophiques'', I, « La Science de la Logique », vers. Gall. B. Bourgeois, Paris, Vrin, 1970 * Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, « Qui pense abstraitement ? », in ''Écrits sur la critique'', vers. Gall. M. Jacob, Paris, Aubier-Montaigne, 1978 * Hume, David, ''Traité de la nature humaine. Livre I : De l'entendement'', vers. Gall. P. Baranger et P. Saltel, Paris, GF-Flammarion, 1995 * Hume, David, ''Enquête sur l'entendement humain'', vers. Gall. A. Leroy recognita a M. Beyssade, Paris, GF-Flammarion, 2008 * Husserl, Edmund, ''Recherches logiques'', tom. 2, vers. Gall. H. Élie, A. L. Kelkel et R. Schérer, Paris, PUF, 1961 * Husserl, Edmund, ''Idées directrices pour une phénoménologie et une philosophie phénoménologique pures. Livre premier'', vers. Gall. P. Ricœur, Paris, Gallimard, 1950 * Husserl, Edmund, ''Expérience et jugement. Recherches en vue d'une généalogie de la logique'', vers. Gall. D. Souche-Dagues, Paris, PUF, 1970 * Kant, Emmanuel, ''Critique de la raison pure'', vers. Gall. A. Tremesaygues et B. Pacaud, Paris, PUF, 2012 [1781/1787] * Kant, Emmanuel, ''Prolégomènes à toute métaphysique future qui pourra se présenter comme science'', vers. Gall. L. Guillermit, Paris, Vrin, 2001 * Locke, John, ''Essai sur l'entendement humain'', vers. Gall. J.-M. Vienne, Paris, Vrin, 2001 * Marx, Karl, ''Grundrisse. Fondements de la critique de l'économie politique'', vers. Gall. J.-P. Lefebvre, Paris, Éditions sociales, 2011 * Marx, Karl, ''Le Capital. Critique de l'économie politique, Livre I'', vers. Gall. J.-P. Lefebvre, Paris, PUF, 1993 * Platon, ''République'', vers. Gall. G. Leroux, Paris, Flammarion, 2002 * Platon, ''Phédon'', vers. Gall. M. Dixsaut, Paris, Flammarion, 1991 * Porphyre, ''Isagoge'', vers. Gall. A. de Libera et A.-P. Segonds, Paris, Vrin, 1998 * Thomas d'Aquin, ''Somme théologique'', vers. Gall. A.-M. Roguet, Paris, Cerf, 1984-1986, 4 vol. * Thomas d'Aquin, ''De ente et essentia'', in ''L'Être et l'essence'', vers. Gall. C. Capelle, Paris, Vrin, 1985 === Studia recentiora === * Adorno, Theodor W., ''Sur la métacritique de la théorie de la connaissance. Études sur Husserl et les antinomies phénoménologiques'', vers. Gall. C. David, Paris, Payot, 1976 * Armstrong, David M., ''Universals. An Opinionated Introduction'', Boulder, Westview Press, 1989 * Bäck, Allan, "Aristotle's Abstract Ontology", ''Proceedings of the Society for Ancient Greek Philosophy'', 2008 * Benacerraf, Paul, "Mathematical Truth", ''Journal of Philosophy'', vol. 70, nr. 19, 1973, p. 661-679 * Boolos, George, ''Logic, Logic, and Logic'', Cambridge, Harvard University Press, 1998 * Burgess, John P. et Rosen, Gideon, ''A Subject with No Object: Strategies for Nominalistic Interpretation of Mathematics'', Oxford, Clarendon Press, 1997 * Cassirer, Ernst, ''La Philosophie des formes symboliques'', vers. Gall. O. Hansen-Løve et J. Lacoste, Paris, Minuit, 1972, 3 vol. * Cocchiarella, Nino B., ''Conceptual Realism as a Formal Ontology'', in Roberto Poli et Peter Simons (cur.), ''Formal Ontology'', Dordrecht, Kluwer, 1996, p. 27-60 * Dummett, Michael, ''Frege: Philosophy of Mathematics'', Cambridge, Harvard University Press, 1991 * Field, Hartry, ''Science without Numbers'', Oxford, Blackwell, 1980 * Fine, Kit, "The Question of Ontology", in David J. Chalmers, David Manley et Ryan Wasserman (cur.), ''Metametaphysics'', Oxford, Oxford University Press, 2009, p. 157-177 * Goodman, Nelson, ''The Structure of Appearance'', Cambridge, Harvard University Press, 1951 * Gordon, Liran, "Reconstructing Aquinas's Process of Abstraction", ''Revista Española de Filosofía Medieval'', vol. 25, 2018, p. 41-67 * Hale, Bob, ''Abstract Objects'', Oxford, Blackwell, 1987 * Hale, Bob, ''Philosophical Papers'', Oxford, Clarendon Press, 2001 * Hale, Bob et Wright, Crispin, ''The Reason's Proper Study. Essays towards a Neo-Fregean Philosophy of Mathematics'', Oxford, Clarendon Press, 2001 * Horsten, Leon et Leitgeb, Hannes, "How Abstraction Works", ''Philosophia Mathematica'', vol. 17, nr. 3, 2009, p. 334-358 * Ilyenkov, Evald, "The Dialectics of the Abstract and the Concrete in Marx's Capital", Moscow, Progress Publishers, 1982 * Klima, Gyula, "The Medieval Problem of Universals", ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (cur.), 2008 (versio interretialis) * Kriegel, Uriah, "Nominalism and Material Plenitude", ''Res Philosophica'', vol. 98, 2021, p. 89-112 * Linnebo, Øystein, "Bad Company Tamed", ''Synthese'', vol. 170, nr. 3, 2009, p. 371-391 * Linnebo, Øystein, ''Philosophy of Mathematics'', Princeton, Princeton University Press, 2017 * Linsky, Bernard et Zalta, Edward N., "In Defense of the Simplest Quantified Modal Logic", ''Philosophical Perspectives'', vol. 8, 1994, p. 431-458 * Lowe, E. J., ''The Possibility of Metaphysics: Substance, Identity, and Time'', Oxford, Clarendon Press, 1998 * Mandler, Jean M., "How to Build a Baby: II. Conceptual Primitives", ''Psychological Review'', vol. 99, nr. 4, 1992, p. 587-604 * Martínez, Sergio F. et Huang, Xiang, "Epistemic Groundings of Abstraction and Their Cognitive Dimension", ''Philosophy of Science'', vol. 78, nr. 3, 2011, p. 490-511 * Murphy, Gregory L., ''The Big Book of Concepts'', Cambridge, MIT Press, 2002 * Quine, W. V. O., "On What There Is", in ''From a Logical Point of View'', Cambridge, Harvard University Press, 1953, p. 1-19 * Rodriguez-Pereyra, Gonzalo, ''Resemblance Nominalism: A Solution to the Problem of Universals'', Oxford, Clarendon Press, 2002 * Rosen, Gideon, "The Refutation of Nominalism (?)", ''Philosophical Topics'', vol. 21, nr. 2, 1993, p. 149-186 * Rosen, Gideon, "Abstract Objects", ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (cur.), 2020 (versio interretialis) * Russell, Bertrand, epistula ad Frege, die 16 Iunii 1902, in Jean van Heijenoort (cur.), ''From Frege to Gödel. A Source Book in Mathematical Logic, 1879-1931'', Cambridge, Harvard University Press, 1967, p. 124-125 * Sellars, Wilfrid, "Empiricism and the Philosophy of Mind", in ''Science, Perception and Reality'', Atascadero, Ridgeview, 1963, p. 127-196 * Shapiro, Stewart, ''Philosophy of Mathematics: Structure and Ontology'', Oxford, Oxford University Press, 1997 * Sohn-Rethel, Alfred, ''Intellectual and Manual Labour: A Critique of Epistemology'', London, Macmillan, 1978 * Strevens, Michael, "The Essentialist Aspect of Naive Theories", ''Cognition'', vol. 74, 2000, p. 149-175 * Taylor, C. C. W., "Berkeley's Theory of Abstract Ideas", ''Philosophical Quarterly'', vol. 28, nr. 111, 1978, p. 97-115 * Weir, Alan, "Neo-Fregeanism: An Embarrassment of Riches", ''Notre Dame Journal of Formal Logic'', vol. 44, nr. 1, 2003, p. 13-48 * Wright, Crispin, ''Frege's Conception of Numbers as Objects'', Aberdeen, Aberdeen University Press, 1983 {{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} {{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} [[fr:Dictionnaire de philosophie/Abstraction]] [[Categoria:Lexicon philosophicum]] {{DEFAULTSORT:Abstractio}} 7j1bux6xhw0x1e82k19ab9o1ljjz49z 0 3618 10783 2026-06-13T20:49:57Z PandaMystique 2967 Paginam instituit, scribens 'Anarchismus (vox e Graeco vocabulo ἀναρχία ducta, quod "sine principe" sive "sine imperio" significat) inter doctrinas civiles socialesque numeratur quae in Occidente maxime vituperatae minimeque recte intellectae sunt. Saepe ad perturbationis laudem aut ad studium eorum qui sibi solis consulunt redigitur; re vera tamen nititur in earum institutionum reprehensione, argumentis firmata, quibus homines in alios imperium exercent, atque in consilio societat...' 10783 wikitext text/x-wiki Anarchismus (vox e Graeco vocabulo ἀναρχία ducta, quod "sine principe" sive "sine imperio" significat) inter doctrinas civiles socialesque numeratur quae in Occidente maxime vituperatae minimeque recte intellectae sunt. Saepe ad perturbationis laudem aut ad studium eorum qui sibi solis consulunt redigitur; re vera tamen nititur in earum institutionum reprehensione, argumentis firmata, quibus homines in alios imperium exercent, atque in consilio societatis aliter constituendae. Non omnem auctoritatem oppugnat, multo minus peritiam; eam tantum auctoritatem impugnat quae sine consensu imponitur ac dominatur, una cum ordine graduum qui inde nascitur<ref>Pelletier, Philippe, ''L'Anarchisme'', Paris, Le Cavalier Bleu, coll. « Idées reçues », 2010, chapitre « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. Huic reprehensioni adiungitur adumbratio societatis sine talibus gradibus ordinatae, sine civitate vi cogente; ea autem societas libertate singulorum communique libertate, opera voluntaria et mutuo inter homines auxilio continetur. == Origo historica et doctrinae conformatio == Nonnumquam quaesita sunt anarchismi quasi praesagia in antiquis disciplinis, a doctrina Taoistica, quae Lao-tseu saeculo sexto ante aeram nostram tribuitur, usque ad quasdam societates religiosas in quibus omnes pares habebantur, ut Essenorum communitates aut quasdam Anabaptistarum factiones. Guérin tamen monet ne nimis praecursores quaeramus, cum talis inquisitio, ut ipse putat, levibus tantum similitudinibus innitatur<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. Pelletier quaestionem a doctrina ad hominum mores et naturam transfert: Petrum Clastres, Haroldum Barclay et David Graeber secutus, describit societates carentes potestate quae vi cogat, quas "anarchismo propinquas" vocat, easdem tamen "valde imperfectas" dicens, quoniam bellum et quaedam mysticae opiniones formas quasdam auctoritatis et alienationis in eas inducunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Un anarchisme "primitif" ? ».</ref>. Ut philosophia distincte composita, anarchismus aetate recentiore in Europa oritur, dum ordo medii aevi dissolvitur, dum Reformatio illa ad summam contentionem pervenit, dum primae formae recentioris ordinis civilis et oeconomici nascuntur<ref>Fiala, Andrew, "Anarchism", in ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (éd.), Stanford University, 2017.</ref><ref>Woodcock, George, ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'', Peterborough, Broadview Press, 2004 (édition originale 1962), p. 28-35.</ref>. Primus scriptor in quo Woodcock prima vestigia anarchismi rerum communium agnoscit est Gerardus Winstanleius, mercator pannorum qui parvo Fossorum motui (Diggers) praefuit tempore liberae illius rei publicae Anglicae (Commonwealth)<ref>Woodcock, ''Anarchism'', 2004, p. 39-42.</ref>. In libellis annorum 1649 et 1650, praesertim in opere ''The New Law of Righteousnes'' (1649), Winstanleius sententiam protulit qua omnes pares habebantur, religione Christiana ad rationem revocata: Christum cum universa libertate coniungebat et auctoritatem ubique homines corrumpere adfirmabat<ref>Winstanley, Gerrard, ''The New Law of Righteousnes'' [orthographe de l'édition originale de 1649], Londres, 1649, reproduit dans ''The Works of Gerrard Winstanley'', George H. Sabine (éd.), Ithaca, Cornell University Press, 1941, p. 149-200.</ref>. Artum vinculum cernebat inter dominium institutum et libertatis defectum, atque societatem proponebat in qua opus in commune fieret et fructus per aperta horrea inter omnes distribuerentur, sine ulla mercatura. Woodcock tamen notat ultimum Winstanleii scriptum, ''The Law of Freedom'' (1652) ad Cromwellium missum, quaedam habere quae ad imperium spectant, ut laborem coactum et mortis poenam pro quibusdam delictis in communitatem commissis; quare non licet eum sine dubitatione pro perfecto anarchismi auctore habere<ref>Woodcock, ''L'Anarchisme. Une histoire des idées et mouvements libertaires'', Montréal, Lux, 2019, chapitre « L'arbre généalogique ».</ref>. Gulielmus Godwinus primus est qui, opere de iustitia civili anno 1793 edito (''An Enquiry Concerning Political Justice''), anarchismum certa ratione defendit, quamquam ipsum nomen nondum usurpabatur<ref>Godwin, William, ''An Enquiry Concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness'', Londres, G.G.J. et J. Robinson, 1793, 2 volumes.</ref><ref>Philp, Mark, ''Godwin's Political Justice'', Londres, Duckworth, 1986, p. 1-25.</ref>. Godwinus, ab Anglorum dissentientium religione et a philosophis Gallis recentioribus, qui rationem maxime colebant, permotus, anarchismi reprehensiones explicavit adversus civitatem, adversus opes coacervatas et adversus auctoritatem per suffragia populi aliis mandatam. Credebat leges morales certas immutabilesque esse, quae benevolentia erga omnes declararentur, et contendebat singulos sua ratione agere debere potius quam auctoritati institutorum ab hominibus positorum parere, quae semper vero progressui, rationis lumine ducto, obstarent<ref>Godwin, ''Political Justice'', vol. 1, livre II, chapitre 6, p. 234-248.</ref>. Apud Petrum Iosephum Proudhonium primum nomen anarchismi tamquam nomen honestum philosophiae cuiusdam apparet<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Qu'est-ce que la propriété ? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement'', Paris, J.-F. Brocard, 1840, p. 286.</ref>. Anno 1840, in libro ''Qu'est-ce que la propriété ?'', Proudhonius se ipsum anarchistam appellavit, ratus ordinem civilem in auctoritate fundatum tollendum esse eique substituendum ordinem socialem et oeconomicum in pacto voluntario fundatum. Hac ratione vocabulum antea probrosum, perturbationi simile, fit nomen quod traditio quaedam constans sibi vindicat. Pelletier admonet Proudhonium iam ab annis 1840 voce "anarchia" bono sensu uti, eandemque vocem postea per ludibrium receptam esse a socialistis illis "imperio adversantibus" annorum 1880, quos adversarii eorum, Marxiani et rei publicae studiosi, ita appellabant, non aliter ac olim "Mendicantes" (les Gueux) appellati sunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. == Varia anarchismi genera == Anarchismus non est unum corpus doctrinae compositum, sed complexus multarum sententiarum quae quibusdam similitudinibus inter se cohaerent, ut membra eiusdem familiae<ref>Jun, Nathan J., ''Anarchism and Political Modernity'', New York, Continuum, 2012, p. 15-40.</ref>. Eius genera porriguntur ab anarchismo singulorum, quem Maximus Stirnerus docuit, usque ad communismum anarchicum Petri Kropotkini, interiectis mutualismo Proudhonii, collectivismo Michaelis Bakunini et doctrina collegiorum opificum. Guérin tamen monstrat hanc varietatem sub se opiniones satis inter se similes continere: nam definitio Bakunini, qua anarchismus dicitur "doctrina Proudhonii late explicata et ad extremas consequentias perducta", ad maiorem partem motus socialis, ut ipse putat, pertinet<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. === Anarchismus singulorum === Maximus Stirnerus, cui verum nomen Ioannes Casparus Schmidt (1806-1856), eam partem cogitationis anarchicae repraesentat quae singulis maxime favet<ref>Stirner, Max, ''Der Einzige und sein Eigentum'', Leipzig, Otto Wigand, 1844 ; traduction française ''L'Unique et sa propriété'', Paris, Stock, 1900.</ref>. Eius liber, ''Der Einzige und sein Eigentum'' (fere: "Unicus et eius proprium", 1844), qui pro fundamento anarchismi singulorum habetur, eam sententiam tuetur qua libertas uniuscuiusque summa est et nullum huic libertati impedimentum iure obici potest. Stirnerus oppugnat non modo civitatem, imperium, ius et bona privata, sed etiam religionem, familiam, mores et amorem, quae omnia singulis fines agendi imponunt<ref>Paterson, Ronald William Keith, ''The Nihilistic Egoist: Max Stirner'', Oxford, Oxford University Press, 1971, p. 97-135.</ref>. Ei civitas, dominium tamquam ius, iura naturalia, immo ipsa societatis notio, sunt res inanes, veluti "spectra" (Spuke) in animo<ref>Stirner, ''L'Unique et sa propriété'', p. 43-67.</ref>. Dominium, ut scribit, ex vi nascitur: "Non timide ante proprium tuum recedo, sed id semper meum proprium habeo."<ref>Stirner, ''Der Einzige und sein Eigentum'', p. 251.</ref> Haec philosophia, quae interdum "sui amor" (egoismus) appellatur, contendit hominem singulum non debere se dedere "magnae cuidam rei, bonae causae, doctrinae, ordini, muneri excelso", sed "suam ipsius vitam vivere" nihil curantem "quomodo genus humanum se expediat"<ref>Stirner, ''L'Unique et sa propriété'', p. 5-12.</ref>. Stirnerus suadebat ut quisque se ipsum adfirmaret, et "Societatem sui amantium" (Verein von Egoisten) cogitabat, consociationem nullis legibus astrictam quae civitati succederet, ita intellectam ut esset coniunctio per voluntarium omnium partium consensum semper renovata<ref>Clark, John P., ''Max Stirner's Egoism'', Londres, Freedom Press, 1976, p. 71-89.</ref>. Guérin hanc inter singularem et socialem anarchismum dissensionem minuit, observans "anarchistam singularem fortasse esse hominem societatis amantem qui nomen suum dicere non audeat"<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. === Mutualismus Proudhonianus === Mutualismus, a Petro Iosepho Proudhonio (1809-1865) excultus, ab anarchismo singulorum eo differt quod naturam socialem hominis urget<ref>Vincent, K. Steven, ''Pierre-Joseph Proudhon and the Rise of French Republican Socialism'', Oxford, Oxford University Press, 1984, p. 145-178.</ref>. Proudhonius actionem civilem et vim seditiosam reiciebat (nonnulli eius discipuli etiam operum cessationes tamquam genus coactionis improbabant), atque societatem corrigi malebat per pacatam propagationem collegiorum opificum, quae praesertim mutuum inter eos qui bona gignunt creditum promoverent<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''De la capacité politique des classes ouvrières'', Paris, E. Dentu, 1865, p. 89-124.</ref>. Saepe propositum neque umquam ad effectum perductum est consilium argentariae popularis, quae merces inter homines permutaret, pretio earum chartis operis significato. Proudhonius inter possessionem et dominium distinguit: possessio enim ei qui re utitur usum proximum praebet; dominium autem ius significat quo res etiam ad lucrum gignendum adhiberi potest<ref>Proudhon, ''Qu'est-ce que la propriété ?'', p. 1-45.</ref>. Contra eos qui dominium privatum more locupletium defendebant, aequalitatem urgebat et contendebat omnes opifices partem aliquam dominii habere et ad opes accedere debere, scribens "unumquemque opificem in societate adhibitum partem indivisam dominii societatis habere debere"<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Théorie de la propriété'', Paris, Lacroix et Verboeckhoven, 1866, p. 137.</ref>. Censebat "dominium privatum, quod privilegium parit, civitatem accivisse eique imperasse", neque eam aliter teneri quam suis legibus, suis custodibus, suo exercitu. Mutualistae ordinationem foederatam commendabant, a municipio locali ad gradus superiores ascendentem, quae civitati nationali succederet<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Du Principe fédératif et de la nécessité de reconstituer le parti de la révolution'', Paris, E. Dentu, 1863, p. 55-91.</ref>. Cavendum tamen est ne consilium Proudhonianum ad solam parvam possessionem opificum et agricolarum redigatur. Guérin ostendit Proudhonii de re oeconomica cogitationem in utramque partem inclinare: nam in magnis officinis consulto rerum communium fautor erat, scribens "magnam fabricam magnamque agri culturam in futuro ex consociatione gignendas esse", atque indignabatur quod inter adversarios artis progredientis numeraretur<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. Idem Guérin memorat illam "factionem quae se Proudhonianam dicebat", quae in prima illa Societate inter omnes gentes opificum (Prima Internationalis) dominium privatum instrumentorum bonorum gignendorum collectivismo opponere conata est, statim "mortuam natam esse", cum plerique sodales ad Bakunini argumenta transirent<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. === Collectivismus Bakuninianus === Collectivismus est ea anarchismi forma quae cum Michaele Bakunino (1814-1876) coniungitur<ref>Bakunin, Michel, ''Œuvres complètes'', édition établie par Arthur Lehning, 8 volumes, Paris, Champ libre, 1973-1982.</ref>. Hanc philosophiam Bakuninus ab anno 1864 excoluit, cum primas societates inter gentes conderet, Fraternitatem inter gentes, deinde Foedus inter gentes democratiae socialis (1868). Collectivismus anarchicus praecipuam contra doctrinam Marxianam oppositionem in illa Societate inter omnes gentes opificum effecit, unde orta est diuturna illa contentio inter liberam et imperiosam socialismi sententiam<ref>Carr, E. H., ''Michael Bakunin'', Londres, Macmillan, 1937, p. 345-412.</ref>. Bakuninus collectivistaeque cum mutualistis consentiebant in civitate et rationibus civilibus reiciendis, in ordinatione foederata, in eo quod opifex pro opere suo remunerandus esset. Differebant autem, quod ad civitatem evertendam res novas necessarias esse contendebant, et praesertim quod terram et instrumenta bonorum gignendorum communia esse volebant atque a collegiis opificum administrari. Atque in mutualismo elementum primum erat opifex singulus, in collectivismo vero coetus opificum<ref>Bakunin, Michel, ''Étatisme et anarchie'', édition française établie par Renée Lamberet, Paris, Champ libre, 1976, p. 289-345.</ref>. Bakuninus anarchismum singulorum reiecit et anarchismum doctrinam socialem esse adfirmavit, in communium officiorum susceptione fundatam. Scripta eius odium prae se ferunt erga civitatem et erga "ipsam rei publicae ordinationem tamquam fontem oppressionis et quaestus iniqui ex aliorum labore"<ref>Bakunin, Michel, ''Dieu et l'État'', Genève, 1882 ; réédition Paris, Maspero, 1976, p. 29-67.</ref>. Consilia eius eo spectabant ut civitas et instituta per gradus distincta everterentur, et eorum loco constitueretur ratio municipiorum libere foederatorum, ab imo ad summum ordinatorum, cum voluntariis eorum qui bona gignunt consociationibus a loco ad omnes gentes pertinentibus. Cogitatio eius spectat ad communitates civiles in libertatem vindicandas, in quibus sodales facultates suas augent neque alii aliis imperant<ref>Saltman, Richard B., ''The Social and Political Thought of Michael Bakunin'', Westport, Greenwood Press, 1983, p. 102-134.</ref>. Ei libertas communitatem poscebat, ita ut nemo liber sit nisi omnes liberi sint; poscebat etiam aequalitatem, in iuribus quoque et in muneribus socialibus mulieribus tribuendis. === Communismus anarchicus Kropotkinianus === Collectivismus, qui alibi annis 1870 communismo anarchico (cuius praecipuus auctor Petrus Kropotkinus, 1842-1921) cessit, in Hispania diutius quam alibi valuit, priusquam illic annis 1930 a doctrina collegiorum opificum (CNT) et a communismo libero obrueretur<ref>Kropotkin, Pierre, ''La Conquête du pain'', Paris, Tresse et Stock, 1892 ; réédition Paris, Éditions du Sextant, 2006.</ref><ref>Woodcock, ''L'Anarchisme'' (Lux, 2019), chapitre « L'anarchisme en Espagne ».</ref>. Kropotkinus fortasse apertissime eam partem exposuit quae ex disputationibus inter anarchistas doctos Genavae, post Communam Parisiensem anni 1871, orta erat. In libris ''La Conquête du pain'' (1892) et ''Champs, usines et ateliers'' (''Fields, Factories and Workshops'', 1899), formam societatis sine uno capite, per multa loca dispersae, descripsit, in coniunctione agri culturae et officinarum, vitae urbanae et rusticae, doctrinae et artis discendae fundatam<ref>Kropotkin, Pierre, ''Fields, Factories and Workshops'', Londres, Thomas Nelson and Sons, 1899 ; traduction française ''Champs, usines et ateliers'', Paris, Stock, 1910.</ref>. Kropotkinus theorias suas cum doctrina de specierum mutatione (evolutione) coniunxit: anarchismum enim, ut in libro ''L'Entraide'' (''Mutual Aid'', 1902) significat, ultimum gradum esse operae coniunctae crescentis, quae rerum naturae mutationem efficiat<ref>Kropotkin, Pierre, ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'', Londres, William Heinemann, 1902 ; traduction française ''L'Entraide, un facteur de l'évolution'', Paris, Hachette, 1906.</ref>. Communismus anarchicus a collectivismo uno in puncto differebat, scilicet quomodo fructus operis partirentur. Adversus mercedem horis operis aestimatam, communistae anarchici hoc dictum opponebant: "ab unoquoque pro eius facultatibus, unicuique pro eius necessitatibus", et horrea aperta cogitabant ubi quisque sumeret quibus indigeret. Sic ratiocinabantur opus esse naturalem quandam necessitatem, et, si bona in promptu sint nec ullo modo circumscribantur, neminem plus quam uti posset sumpturum esse<ref>Kropotkin, ''La Conquête du pain'', chapitre 5, p. 71-89.</ref>. Kropotkinus vim mutui auxilii in communitatibus, tam bestiarum quam hominum, urgebat, contendens mutuum auxilium, non solam contentionem, causam esse qua animantia locis suis aptius accommodarentur; id postea multi naturae rerum periti comprobaverunt<ref>Todes, Daniel P., ''Darwin without Malthus: The Struggle for Existence in Russian Evolutionary Thought'', Oxford, Oxford University Press, 1989, p. 123-145.</ref>. Mores ex naturae observatione fundare conatus est<ref>Kropotkin, Pierre, ''L'Éthique'', ouvrage posthume publié en 1922 ; traduction française Paris, Stock, 1979, p. 34-78.</ref>. Dum capitalismum (rationem oeconomicam qua instrumenta bonorum gignendorum a privatis tenentur) et civitatem reprehendit, dum municipium medii aevi pro exemplo proponit, dum scientiam de animantibus eorumque moribus ad res sociales explicandas adhibet, rationes ad mutationem naturae et ad res novas pertinentes coniunxit in ea mundi imagine ubi naturae tuendae cura locum praecipuum tenet. === Doctrina collegiorum opificum (anarcho-syndicalismus) === Doctrina collegiorum opificum exeunte decennio 1880 crevit, cum multi anarchistae in collegia opificum Gallica intrarent, quae post Communam Parisiensem oppressa rursus surgebant<ref>Julliard, Jacques, ''Fernand Pelloutier et les origines du syndicalisme d'action directe'', Paris, Éditions du Seuil, 1971, p. 87-134.</ref>. Postea anarchistae quidam acres loca praecipua in summo opificum foedere (Confédération générale du travail), anno 1895 condito, occupaverunt, et fundamentum anarchismi ad collegia transtulerunt, quae habebantur tamquam societates eos qui bona gignunt communi certamine communique opere coniungentes. Hoc certamen ita gerendum erat ut opifices ipsi per se, non per alios, agerent, maxime in officinis; eius autem summa forma, universa operum cessatio, et capitalismum et civitatem funditus evertere posset<ref>Pouget, Émile, ''Le Sabotage'', Paris, Marcel Rivière, 1910, p. 17-45.</ref>. Tum collegia, seditionis instrumenta, fierent prima elementa societatis liberae: opifices officinarum potestatem caperent et per singula artificia foedere coniungerentur. Sic doctrina collegiorum opificum collegia in medio certamine ordinum collocat<ref>van der Linden, Marcel et Wayne Thorpe (éds.), ''Revolutionary Syndicalism: An International Perspective'', Aldershot, Scolar Press, 1990, p. 1-24.</ref>. Collegia habet tamquam instrumenta quibus et commoda statim parentur et res novae sociales praeparentur, quae formam universae operum cessationis sumant, eo consilio ut civitas et capitalismus tollantur. Quoniam comitiis publicis adversa est, partes civiles reicit et agit ut opifices ipsi rem gerant, per operum cessationes, per consensum ab emendo vendendove abstinendi, et per operis dolo impediendi rationem. Societates foederatae ab imo ad summum struuntur, et secundum loca et secundum artificia: collegia localia in maiores coetus coeunt, qui per regiones, deinde per totam gentem se colligunt, cum unumquodque collegium etiam cum collegiis artium cognatarum in societatibus artificiorum coniunctis coniungatur<ref>Rocker, Rudolf, ''Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice'', Oakland, AK Press, 2004 (édition originale 1938), p. 54-82.</ref>. In Gallia, Italia, Hispania, haec collegiorum forma sola anarchismo multitudinis favorem dedit. Praecipui eius effectores fuerunt homines acres, ut Fernandus Pelloutier, Georgius Yvetot, Aemilius Pouget. Docti quidam extra motum positi inde theorias deduxerunt, ut Georgius Sorel, in cuius libro ''Réflexions sur la violence'' (1908) universa operum cessatio velut fabula socialis cernitur. Quod autem postea aliam viam secutus est, et quod Russell eum primum tamquam Marxi reprehensorem inducit, monent ne eum pro principe huius partis habeamus<ref>Russell, Bertrand, ''Le monde qui pourrait être. Socialisme, anarchisme et anarcho-syndicalisme'', Montréal, Lux, 2025, première partie, « La révolte anarcho-syndicaliste ».</ref>. === Genera secundum Weberum distincta === Distributio in tres partes, scilicet anarchismum singulorum, communismum liberum et doctrinam collegiorum opificum, ad rem historice exponendam commoda manet, sed Gaetanus Manfredonia, rerum gestarum scriptor, eam parum sufficere iudicat. Modum "formarum perfectarum" (types idéaux) a Maximo Webero sumptum repetens, qui quasdam notas auget ut genera condat quae talia in ipsa rerum experientia non reperiuntur, tres formas distinguit: studium seditionis, studium collegiorum, et studium docendi atque efficiendi. In eodem homine, coetu, societate, hae rationes inter se miscentur aut sibi succedunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Une nouvelle typologie de l'anarchisme ».</ref>. Haec ratio id commodi habet, quod motus quosdam comprehendit quos distributio doctrinalis in scholas separatas veluti rigentes cogit. == Fundamenta philosophica et auctoritatis reprehensio == Reprehensio anarchica non omnem auctoritatem petit. In disputatione cum singulorum fautoribus, Malatesta scribit se libenter accipere "auctoritatem eius qui vehiculum regit quo vehitur", et anarchismus peritias agnoscit, sed eis nullum gradum potestatis tribuit: valetudinarium enim et chirurgis et iis qui munditiam curant indiget<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. In re autem puerorum educandorum Bakuninus principium statuit motus a "summa auctoritate ad summam libertatem" tendentis, cum auctoritas ei imponatur qui nondum iudicandi facultatem habet, deinde libertati locum cedat<ref>Bakounine, ''Dieu et l'État'' ; cité par Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. Quod anarchismus oppugnat, ea est auctoritas quae sine consensu imponitur et dominatur, atque ordo graduum qui inde sequitur. Quamvis inter se differant, omnes hae anarchismi formae in his conveniunt: in civitate, in partium studio, in opibus coacervatis reiciendis, sed etiam in quibusdam animi habitibus minus definitis<ref>Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', Londres, Fontana Press, 1993, p. 3-19.</ref>. Quia partium ordinationem vitat, anarchismus elementum morale clarius quam alii reclamationis motus servavit. Id apparet in studio fautorum eius vitam ad simplicitatem revocandi, non solum ut auctoritatis difficultates tollantur, sed etiam ut divitiarum pericula recusentur et frugalis quaedam sufficientia constituatur. Quomodo anarchismus ad progressum se habeat, varie legitur, quod notandum est. Woodcock animadvertit perpetuum bonorum corporeorum incrementum anarchistis numquam placuisse, eosque praesens tempus respuere propter futurum libertatis sobriae, dum virtutes praeteriti temporis naturae propioris revocant; quam societatem dicit "rem fictam optimae civitatis (utopiam) respuere" neque quicquam absoluti aut perfecti agnoscere. Guérin hanc imaginem temperat: nam, ut ipse vult, anarchismus aliquid struere studet, crimen rei fictae recusat, et via historica utitur ut ostendat societatem futuram ex occulto praeteriti labore nasci, non ex doctoris cuiusdam commento<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'anarchisme n'est pas utopique ».</ref>. Praecipua differentia inter anarchistas et socialistas, etiam Marxianos, in hoc est: illi enim censent civitatem primum capiendam esse ut deinde dissolvatur; anarchistae contra contendunt, quoniam potestas corrumpit, quamcumque praesentis auctoritatis structurae occupationem eam tantum perpetuare posse<ref>Guérin, Daniel, ''Anarchism: From Theory to Practice'', New York, Monthly Review Press, 1970, p. 13-43.</ref>. Qui tamen collegia opificum sequuntur, sua collegia tamquam ossa novae societatis intra veterem crescentis habent. Anarchistae argumenta protulerunt quibus negant ullum esse commune officium civitati parendi, et quibus effectus potestatis publicae demonstrant<ref>Wolff, Robert Paul, ''In Defense of Anarchism'', New York, Harper & Row, 1970, p. 3-27.</ref>. Magis disputantur eorum placita, civitatem scilicet tollendam esse, ordinem socialem sine ea fieri posse, et transitum ad anarchismum non esse vanum<ref>McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', Aldershot, Ashgate, 2007, p. 45-78.</ref>. Eorum sententia, onus probandi penes eum est qui aliis imperare et eos regere vult: auctoritas enim ostendere debet se in eorum commodum agere quibus imperat, alioquin iniustus est eius usus. == Ordo sine civitate: administratio sui ipsius et foederatio == Qui partem socialem docent, anarchismum a perturbatione secernunt. Proudhonius adfirmat anarchismum non esse perturbationem, sed ordinem naturalem ordini contrarium qui arte fit et desuper imponitur, scilicet "societatem ordinatam et vivam"<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « Nécessité de l'organisation ».</ref>. Voline explicat non agi de "ordinatione" aut "non ordinatione", sed de duobus diversis ordinandi principiis, quorum alterum ab imo proficiscitur et in centra coniungendi se nectit, alterum ad exemplum veteris illius societatis oppressivae effingitur. Malatesta anarchistas omni ordinationi adversos ad officium revocat, observans eos qui ordinem recusant ne minimam quidem auctoritatem accipiant, re vera malle perturbationem quae vitam reddat impossibilem<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « Nécessité de l'organisation ».</ref>. Administratio sui ipsius, ut Guérin censet, est res ab anarchismo maxime proprie inventa<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos et chapitre « L'autogestion ».</ref>. Cum "Libellus communistarum" (Manifeste communiste) per longum tempus nihil aliud praevideret quam instrumenta bonorum gignendorum in unius civitatis manus conferenda, Proudhonius rationem rei oeconomicae sine civitate administrandae proposuit. Cum subito multae consociationes opificum per res novas mensis Februarii anni 1848 orirentur, in hac nascente administratione sui ipsius, magis quam in rerum publicarum conversione, ipsum rerum novarum factum vidit, et opifices hortatus est ut se ordinarent et bonorum gignendorum domini fierent. Instrumenta bonorum gignendorum permutandorumque neque a societatibus divitum neque a civitate administranda esse, sed a consociationibus opificum: id enim solum, ut Proudhonius putabat, alienationi virium communium finem facere posse<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. Directa illa populi potestas in consilio anarchico libera foederatione nititur. Pelletier notat anarchistas interdum malle vocabulum "administrationis directae", ut se ab experimento Iugoslavico distinguant, quod intra civitatem et sine libertatibus publicis gestum est: unaquaeque enim res oeconomica, unumquodque munus publicum, unaquaeque consociatio se ipsam administrat, dum privatum cuiusque partis studium eo compensatur quod partes ipsae in municipium regionemque pari iure coniunguntur<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchisme est contre la démocratie ».</ref>. Ita foederatio ex Proudhoniana ratione pacti liberi, ultro citroque obligantis et utrimque aequati, proficiscitur; et anarchismus, ut Pelletier vult, intellegitur tamquam modus simultatum regendarum aequa virium libratione fundatus<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos » ; Proudhon, ''Du Principe fédératif''.</ref>. Res novae Hispanicae huic sententiae experimentum praebuerunt. In Aragonia, postquam impetus Franchii in Catalonia mense Iulio anni 1936 cecidit, communitates agricolarum constitutae sunt, quae per pagos, deinde in concilio regionali permutationum copias administrante, foedere coniunctae sunt. Ut libertarii fontes et historici quidam tradunt, ibi bonorum effectio servata vel aucta est, et libertas relicta agricolis qui se iungere nolebant; sed res adhuc disputatur, pro locis dispar, et locorum necessitatibus belloque impedita<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Gestion directe et collectivisation en Espagne » ; Préposiet, Jean, ''Histoire de l'anarchisme'', Paris, Tallandier, 2002, « L'Espagne et le collectivisme libertaire » ; sur les collectivités, Peirats, José, ''La CNT dans la Révolution espagnole'', Paris, Spartacus, 1975.</ref>. Hae communitates partim mense Augusto anni 1937 ab agmine a communistis Hispanicis misso deletae sunt, deinde Franchio anno 1939 vincente penitus interierunt. == Anarchismus et natura tuenda == Anarchismus aliquid valuit ad recentiorem de natura tuenda cogitationem formandam<ref>Jourdain, Edouard, ''Géopolitique de l'anarchisme. Vers un nouveau moment libertaire'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2023, « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde : anarchisme et écologie » ; Purchase, Graham, ''Anarchism and Environmental Survival'', Tucson, See Sharp Press, 1994.</ref>. Anarchismus naturae studiosus vinculum statuit inter dominationem in mundum naturalem exercitam et dominationem qua homines inter se premuntur; formas institutas et moderatas studii naturae tuendae reprehendit, quod nimis ad solum hominem spectent, et concordem hominum cum natura coniunctionem optat, quam adiuvant artes quae nihil inquinant et consuetudines ad hominis modum aptatae. === De origine libertaria studii naturae === Praeter Thoreau et ante Bookchinum, traditio anarchica suam quoque naturae studiosam seriem auctorum habet, praesertim apud Gallice loquentes. Elisaeus Reclus, terrarum descriptor libertarius, notionem "mesologiae" excoluit, id est studii illorum locorum ubi multae res inter se agunt, in quibus est societas<ref>Sur Reclus, voir Ferretti, Federico, ''Élisée Reclus, pour une géographie nouvelle'', Paris, Éditions du CTHS, 2014 ; Vincent, Jean-Didier, ''Élisée Reclus. Géographe, anarchiste, écologiste'', Paris, Robert Laffont, 2010.</ref>. Hominem partem totius cuiusdam ordine aequato esse putabat, scribens "hominem esse naturam sui ipsius consciam factam"<ref>Reclus, Élisée, ''L'Homme et la Terre'', Paris, Librairie universelle, 1905.</ref>, et ex huius aequilibrii observatione colligebat capitalismum et nimium gignendi studium et naturae et homini nocere. Kropotkinus autem, rerum naturae peritus, in natura exemplum morum humanorum cernebat: contra eos qui Darwini doctrinam ad res sociales transferebant, contendebat per operam coniunctam fieri ut animantia locis se accommodent<ref>Kropotkin, ''Mutual Aid''.</ref>. Hae considerationes iis qui urbes designant, Ebenezer Howard et Patricio Geddes, exemplo fuerunt, quorum urbes-horti, optima urbis et ruris coniungentes, in foedera coire debebant<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Hic animi sensus etiam in factis apparuit: pars illa "naturiana", Lutetiae anno 1894 orta, et coloniae rusticae, ut "liber locus" apud Vaux (1902-1905), vitam "in natura" degendam temptaverunt, quam Serge Latouche motui illi qui minus crescere vult comparat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. === Ecologia socialis et primitivismus === Henricus David Thoreau (1817-1862), scriptor, naturae studiosus et "transcendentalista" Americanus, diu de natura cogitationem movit<ref>Thoreau, Henry David, "La Désobéissance civile" (1849), in ''Désobéir'', Paris, Mille et Une Nuits, 1994, p. 7-35.</ref>. Cum imperio diffideret, praesertim quatenus servitutem imponeret et bellum gereret, scribebat: "Toto animo hoc dictum accipio: 'Id imperium optimum est quod minime imperat'", addens se etiam credere "id imperium optimum esse quod omnino non imperat"<ref>Thoreau, Henry David, "Resistance to Civil Government", in ''Aesthetic Papers'', Boston, 1849, p. 189.</ref>. Ad lacum Waldenensem, in mundo naturali invenit fontem morum ex misericordia in animalia, ex reverentia rerum incultarum, ex amore loci, ex vita simplici et sibi sufficienti compositorum<ref>Thoreau, Henry David, ''Walden; or, Life in the Woods'', Boston, Ticknor and Fields, 1854, p. 1-23.</ref>. Potius quam anarchista proprie dictus, radicem quandam Americanam cogitationis libertariae et naturalis repraesentat. Murray Bookchinus (1921-2006), a Kropotkino permotus, philosophiam anarchicam cum cura naturae tuendae coniunxit, ecologiam socialem (rationem socialem de natura) excolens<ref>Bookchin, Murray, ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy'', Palo Alto, Cheshire Books, 1982, p. 1-43.</ref>. Contendebat mala quae ad naturam pertinent ex parte sociali oriri, praesertim ex ordine civili per gradus distincto<ref>Bookchin, Murray, "Ecology and Revolutionary Thought" (1965), in ''Post-Scarcity Anarchism'', Berkeley, Ramparts Press, 1971, p. 57-82.</ref>. Malum, ut ipse putabat, non in ipsa urbe esse, sed in urbium incremento quod capitalismus gignit, ex quo et natura et homo simul nimis premuntur; dominationi, etiam in naturam, opponebat operam coniunctam communitatum quae municipali ratione libera ordinantur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Sub finem vitae Bookchinus anarchismum reprehendit et se ipsum "communalistam" dixit<ref>Bookchin, Murray, ''Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm'', Oakland, AK Press, 1995, p. 1-35.</ref>. Alii scriptores Americani in hac traditione versantur, ut Lewis Mumford rerum gestarum scriptor, Gary Snyder poeta, Ioannes Clark, qui imaginationem regionis urget, Eduardus Abbey scriptor, et David Watson artis reprehensor<ref>Clark, John P., ''The Anarchist Moment: Reflections on Culture, Nature and Power'', Montréal, Black Rose Books, 1984, p. 123-156.</ref>. Anarchismus primitivus forma est magis controversa. Reprehensionem de natura et de re publica ad ipsa civilis cultus initia refert, cuius effectus, quos putat, accusat: artes mechanicas, agri culturam, mansuefactionem animalium, hominum multitudinem crescentem, operum divisionem<ref>Zerzan, John, ''Elements of Refusal'', Seattle, Left Bank Books, 1988, p. 67-94.</ref>. Ioannes Zerzan hanc rupturam ad ortum sermonis signa adhibentis, numerorum, agri culturae refert, et contendit alienationem vitari non posse nisi parvis coetibus inter se familiaribus multiplicatis<ref>Zerzan, John, "Language: Origin and Meaning", in ''Future Primitive and Other Essays'', Brooklyn, Autonomedia, 1994, p. 23-51.</ref>. Jourdain animadvertit hanc partem, inter fabulam boni hominis silvestris et res extremas mundi finem nuntiantes fluctuantem, longe abesse ab eo ut omnibus in motu placeat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Cognata quaestio per illam "collapsologiam" (doctrinam de civilis cultus interitu) pervadit, quae annis post 2010 crevit; cuius unus auctor, Pablo Servigne, anarchistarum motui propinquus est, quaeque civilis cultus machinalis interitum mox futurum esse ponit<ref>Servigne, Pablo et Raphaël Stevens, ''Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes'', Paris, Seuil, 2015.</ref>. Quae sententia, et in motu anarchico et extra eum, reprehenditur quod rem a re publica avocet et omnia fato fieri statuat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde » ; Charbonnier, Pierre, « Splendeurs et misères de la collapsologie. Les impensés du survivalisme de gauche », ''Revue du Crieur'', n° 13, 2019, p. 88-95.</ref>. === Res communes et bioregionalismus === Hodierna de rebus communibus cogitatio hanc traditionem continuat. Res communes significant ea quibus communitas quaedam utitur, quae sibi leges ad ea servanda statuit, et extra civitatem et extra forum; saeptio autem communium medii aevi, quam possessores et civitas effecerunt, capitalismi ortum, ut quidam interpretantur, comitata est<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Quomodo hae res communes valeant, Elinor Ostrom, rei oeconomicae perita, descripsit<ref>Ostrom, Elinor, ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action'', Cambridge, Cambridge University Press, 1990.</ref>; et exempla inveniuntur in illis "acequiis", ductibus aquarum communiter administratis in Novo Mexico inde a saeculo septimo decimo, aut in "Horto Solanorum" (Parc de la pomme de terre) in Peruvia, ubi gentes indigenae centenas varietates communiter servant. Bioregionalismus, a Petro Berg fictus et a Kirkpatrick Sale circa notionem modi humani excultus, regionem naturalem ut spatium concipit ubi populus cum loco suo coniunctissime vivit<ref>Sale, Kirkpatrick, ''Dwellers in the Land: The Bioregional Vision'', San Francisco, Sierra Club Books, 1985.</ref>; quare scientiam gentium indigenarum magni aestimat, sicut in operibus Iacobi Scott et David Graeber fieri solet, qui hominum mores et naturam describunt<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Qui anarchismum naturae studiosum reprehendunt, notant eum nimis ad imagines nimium ornatas naturae et naturae humanae propendere, omni civitati in unum collectae adversari (quam tamen nonnulli ad mala naturae magna ex parte tractanda necessariam putant), et formis ordinationis sine uno capite uti, quas adversarii parum utiles iudicant. Anarchistae naturae studiosi respondent gravitatem malorum naturae postulare ut mores et societas penitus mutentur, et administrationem per res communes saepe naturae parcere magis quam administrationem civitatis aut fori. == Hereditas et momentum hodiernum == Anarchismus mature in motum naturae tuendae valuit. Quoniam late res perpendit, vetat ne quis gravitatem discriminis naturae et amplitudinem remediorum quae poscit minoris aestimet. Praeter hunc autem campum, anarchismus manet reprehensio structurarum potestatis et dominationis. Eius capita, scilicet imperii nimii recusatio, libertas singulorum et universorum, opera voluntaria mutuumque auxilium, motus sociales etiam nunc movent. Ab Hispanis "Indignatis" usque ad motum "Occupy Wall Street", a reclamationibus discipulorum Quebecensium anni 2012 usque ad seditiones quas "Ver Arabicum" exeunte anno 2010 aperuit, principia anarchica rursus exoriri videntur: sui ipsorum ordinatio, consociatio voluntaria, directa populi potestas, communis actio sine gradibus<ref>Graeber, David, ''The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement'', New York, Spiegel & Grau, 2013, p. 67-102.</ref>. Jourdain his addit experimenta in certis locis diuturniora, a municipiis Zapatistarum in Chiapa usque ad liberam administrationem Rojavae, ubi principia foederationis et administrationis sui ipsius exercentur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Au cœur des conflits » et conclusion.</ref>. Ut David Graeber et Andreas Grubačić animadvertunt, motus rerum novarum, qui saeculo vicesimo primo per totum orbem se extendit, traditioni anarchismi similior est quam traditioni Marxianae, cum aetas haec "multo magis studeat novas agendi formas invenire quam de subtilissimis doctrinae partibus disputare"<ref>Graeber, David et Andrej Grubačić, "Anarchism, or the Revolutionary Movement of the Twenty-first Century", ''ZNet'', 2004.</ref>. Anarchismus hodiernus eo cognoscitur quod sectas eosque qui ceteris se duces praebere volunt reicit, quod omnes gentes complectitur, quod sine uno capite agit, quod directa populi potestate utitur. Maximi facit illam rationem civilem quae iam nunc adumbrat quod optatur, scilicet media finibus congruere debere et praesentes ordinandi formas ea bona exprimere debere quae in societate optata quaeruntur<ref>Franks, Benjamin, "Prefiguration", in ''The Palgrave Handbook of Anarchism'', Carl Levy et Matthew S. Adams (éds.), Cham, Palgrave Macmillan, 2019, p. 1-17.</ref>. Eius praeterea auctoritatis civilis reprehensio disputationes de civitatis iure aluit, quae philosophos hodiernos de re publica tenent: anarchismus enim philosophicus, ab anarchismo civili diversus, contendit nullam esse auctoritatem civilem iustam, neque tamen civitatem statim tollendam esse suadet<ref>Simmons, A. John, ''Moral Principles and Political Obligations'', Princeton, Princeton University Press, 1979, p. 192-216.</ref>. == Disputationes et obiectiones == Obiectiones quae anarchismo opponuntur non omnes ex pravo quodam contemptu nascuntur; quaedam enim, a scriptoribus diligentibus prolatae, certa responsa poscunt. Prima obiectio est num fieri possit. Bertrandus Russell, qui anarchismum plenum pro fine optando habet, eum tamen "in praesens fieri non posse" iudicat et putat eum "vix annum aut alterum, postquam ad effectum perductus sit, duraturum"<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', introduction.</ref>. Veretur ne doctrina collegiorum opificum, civitate carens, auctoritatem aliquam summam denuo aedificare debeat ut simultates inter coetus eorum qui bona gignunt componat, et tamquam media via "guild socialism" (socialismum collegiorum) proponit, qui et libertariam erga civitatem diffidentiam et necessitatem per foederationem inter artificia coniungendi sociat<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', introduction et deuxième partie.</ref>. Anarchistae fere respondent anarchismum non esse rem fictam sine fundamento: Guérin enim scribit se crimen rei fictae recusare et aliquid struere velle, et collectivae illae agrorum administrationes in Aragonia annis 1936-1937 rem ipsam, quamvis brevem et disputatam, praebent<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'anarchisme n'est pas utopique » ; Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Gestion directe et collectivisation en Espagne ».</ref>. Altera obiectio ad naturam humanam pertinet. Russell animadvertit alienae libertatis reverentiam non esse naturae instinctum, et, si nullum sit frenum, fortem debilem oppressurum, plures pauciores, eos qui vim amant pacatissimos<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', chapitre « Gouvernement et lois ».</ref>. Inde colligit modicam quandam imperii et legum formam necessariam manere, quae tamen malum sit quod quantum fieri potest minuendum est. Ursula Le Guin, fabularum scriptrix, similem difficultatem in libro ''Les Dépossédés'' (1974) ostendit: in quadam enim stella anarchica, ubi leges desunt, ea similitudo morum quae omnibus imponitur partem vitae privatae corrodit. Jourdain inde colligit plerosque anarchistas fateri regulas et potestates vitari non posse, sed in eo rem verti ut rationes virium aequae, quae temperari revocarique possint, statuantur, et ut libertas singulorum cum communitate aequata servetur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', conclusion.</ref>. Tertia obiectio, a Roberto Michels in libro ''Les Partis politiques'' (1911) prolata, ad illam "aeneam oligarchiae legem" (legem paucorum dominationis) pertinet: omnis enim societas, sive factio sive collegium, in paucos imperantes et plures parentes dividi solet, dum ii qui ceteros repraesentant tandem se a communitatis custodia subducunt. Préposiet animadvertit Michels, quamquam anarchista non est, sic tamen libertariam repraesentationis reprehensionem attingere, quam Proudhonii verbis firmat; sed huius legis vim etiam ut quaestionem anarchismo oppositam valere: num foederationes libertariae cavere possint ne ordo quidam imperantium induretur<ref>Préposiet, ''Histoire de l'anarchisme'', « Un écueil. La loi d'airain de l'oligarchie ».</ref>. Anarchistae huic respondent mandato imperativo, finito et revocabili, et consilio communiter capto potius quam aliis commisso<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchisme est contre la démocratie ».</ref>. Quarta obiectio ad varietatem bonorum et ad opinionem vulgi adhibendam pertinet. Godwinus et Kropotkinus opinione nitebantur ad abusus deterrendos, ubi nulla esset coactio. Georgius Orwell obicit hanc rem in tyrannidem quandam morum vergere posse, quae, quia nullis legibus scriptis finitur, omni legum ratione gravior fiat<ref>Orwell, George, "Réflexions sur Gandhi", in ''Essais, articles, lettres'', tome IV, Paris, Ivrea-Encyclopédie des Nuisances, 1995, p. 539-548.</ref>. Restat quaestio de communi defensione: societas enim sine imperio in unum collecto vix impetui ordinato resistere potest, ut declarat illa armis facta oppressio experimentorum libertariorum. Hae obiectiones disputationem non exhauriunt, sed difficultates ostendunt quibus consilium anarchicum respondere debet. Anarchismus hodiernus eas tractat experiendo, considerando, cum aliis traditionibus colloquendo, potius quam optimam civitatem pronuntiando. Per auctoritatis reprehensionem, per libertatis et operae voluntariae studium, perque formam ordinis sine dominatione, manet inter ea quae in disputationibus de potestate, de libertate, de iustitia sociali respiciuntur. == Notae et fontes == <references /> == Bibliographia == === Fontes primarii === * Bakunin, Michel, ''Dieu et l'État'', Genève, 1882 ; réédition Paris, Maspero, 1976 * Bakunin, Michel, ''Étatisme et anarchie'', édition française établie par Renée Lamberet, Paris, Champ libre, 1976 * Bakunin, Michel, ''Œuvres complètes'', édition établie par Arthur Lehning, 8 volumes, Paris, Champ libre, 1973-1982 * Bookchin, Murray, ''Post-Scarcity Anarchism'', Berkeley, Ramparts Press, 1971 * Bookchin, Murray, ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy'', Palo Alto, Cheshire Books, 1982 * Bookchin, Murray, ''Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm'', Oakland, AK Press, 1995 * Godwin, William, ''An Enquiry Concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness'', Londres, G.G.J. et J. Robinson, 1793, 2 volumes * Kropotkin, Pierre, ''La Conquête du pain'', Paris, Tresse et Stock, 1892 * Kropotkin, Pierre, ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'', Londres, William Heinemann, 1902 * Kropotkin, Pierre, ''L'Éthique'', ouvrage posthume, 1922 ; traduction française Paris, Stock, 1979 * Kropotkin, Pierre, ''Fields, Factories and Workshops'', Londres, Thomas Nelson and Sons, 1899 * Pouget, Émile, ''Le Sabotage'', Paris, Marcel Rivière, 1910 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Qu'est-ce que la propriété ? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement'', Paris, J.-F. Brocard, 1840 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Du Principe fédératif et de la nécessité de reconstituer le parti de la révolution'', Paris, E. Dentu, 1863 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''De la capacité politique des classes ouvrières'', Paris, E. Dentu, 1865 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Théorie de la propriété'', Paris, Lacroix et Verboeckhoven, 1866 * Reclus, Élisée, ''L'Homme et la Terre'', Paris, Librairie universelle, 1905, 6 volumes * Rocker, Rudolf, ''Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice'', Oakland, AK Press, 2004 (édition originale 1938) * Russell, Bertrand, ''Le monde qui pourrait être. Socialisme, anarchisme et anarcho-syndicalisme'', Montréal, Lux, 2014 (rééd. 2025) ; édition originale ''Proposed Roads to Freedom'', 1918 * Sale, Kirkpatrick, ''Dwellers in the Land: The Bioregional Vision'', San Francisco, Sierra Club Books, 1985 * Servigne, Pablo et Raphaël Stevens, ''Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes'', Paris, Seuil, 2015 * Sorel, Georges, ''Réflexions sur la violence'', Paris, Marcel Rivière, 1908 * Stirner, Max, ''Der Einzige und sein Eigentum'', Leipzig, Otto Wigand, 1844 * Thoreau, Henry David, "Resistance to Civil Government", in ''Aesthetic Papers'', Boston, 1849 * Thoreau, Henry David, ''Walden; or, Life in the Woods'', Boston, Ticknor and Fields, 1854 * Voline, ''La Révolution inconnue'', Paris, 1947 * Zerzan, John, ''Elements of Refusal'', Seattle, Left Bank Books, 1988 * Zerzan, John, ''Future Primitive and Other Essays'', Brooklyn, Autonomedia, 1994 === Studia critica et historica === * Carr, E. H., ''Michael Bakunin'', Londres, Macmillan, 1937 * Charbonnier, Pierre, « Splendeurs et misères de la collapsologie. Les impensés du survivalisme de gauche », ''Revue du Crieur'', n° 13, La Découverte, 2019, p. 88-95 * Clark, John P., ''Max Stirner's Egoism'', Londres, Freedom Press, 1976 * Clark, John P., ''The Anarchist Moment: Reflections on Culture, Nature and Power'', Montréal, Black Rose Books, 1984 * Ferretti, Federico, ''Élisée Reclus, pour une géographie nouvelle'', Paris, Éditions du CTHS, 2014 * Fiala, Andrew, "Anarchism", in ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (éd.), Stanford University, 2017 * Franks, Benjamin, "Prefiguration", in ''The Palgrave Handbook of Anarchism'', Carl Levy et Matthew S. Adams (éds.), Cham, Palgrave Macmillan, 2019 * Graeber, David, ''The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement'', New York, Spiegel & Grau, 2013 * Graeber, David et Andrej Grubačić, "Anarchism, or the Revolutionary Movement of the Twenty-first Century", ''ZNet'', 2004 * Guérin, Daniel, ''L'anarchisme. De la doctrine à la pratique'', suivi de ''Anarchisme et marxisme'', Paris, Gallimard, 1981 (première édition 1965) * Guérin, Daniel, ''Ni Dieu ni Maître. Anthologie de l'anarchisme'', Paris, Maspero, 1970 * Guérin, Daniel, ''Anarchism: From Theory to Practice'', New York, Monthly Review Press, 1970 * Jourdain, Edouard, ''Géopolitique de l'anarchisme. Vers un nouveau moment libertaire'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2023 * Julliard, Jacques, ''Fernand Pelloutier et les origines du syndicalisme d'action directe'', Paris, Éditions du Seuil, 1971 * Jun, Nathan J., ''Anarchism and Political Modernity'', New York, Continuum, 2012 * Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', Londres, Fontana Press, 1993 * McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', Aldershot, Ashgate, 2007 * Orwell, George, "Réflexions sur Gandhi", in ''Essais, articles, lettres'', tome IV, Paris, Ivrea-Encyclopédie des Nuisances, 1995 * Ostrom, Elinor, ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action'', Cambridge, Cambridge University Press, 1990 * Paterson, Ronald William Keith, ''The Nihilistic Egoist: Max Stirner'', Oxford, Oxford University Press, 1971 * Peirats, José, ''La CNT dans la Révolution espagnole'', Paris, Spartacus, 1975 * Pelletier, Philippe, ''L'Anarchisme'', Paris, Le Cavalier Bleu, coll. « Idées reçues », 2010 * Philp, Mark, ''Godwin's Political Justice'', Londres, Duckworth, 1986 * Préposiet, Jean, ''Histoire de l'anarchisme'', Paris, Tallandier, 2002 * Purchase, Graham, ''Anarchism and Environmental Survival'', Tucson, See Sharp Press, 1994 * Saltman, Richard B., ''The Social and Political Thought of Michael Bakunin'', Westport, Greenwood Press, 1983 * Simmons, A. John, ''Moral Principles and Political Obligations'', Princeton, Princeton University Press, 1979 * Todes, Daniel P., ''Darwin without Malthus: The Struggle for Existence in Russian Evolutionary Thought'', Oxford, Oxford University Press, 1989 * van der Linden, Marcel et Wayne Thorpe (éds.), ''Revolutionary Syndicalism: An International Perspective'', Aldershot, Scolar Press, 1990 * Vincent, Jean-Didier, ''Élisée Reclus. Géographe, anarchiste, écologiste'', Paris, Robert Laffont, 2010 (Prix Femina essai 2010) * Vincent, K. Steven, ''Pierre-Joseph Proudhon and the Rise of French Republican Socialism'', Oxford, Oxford University Press, 1984 * Wolff, Robert Paul, ''In Defense of Anarchism'', New York, Harper & Row, 1970 * Woodcock, George, ''L'Anarchisme. Une histoire des idées et mouvements libertaires'', Montréal, Lux, 2019 (édition originale ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'', 1962) == Nexus externi == * [https://plato.stanford.edu/entries/anarchism/ Anarchism - Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [https://www.marxists.org/subject/anarchism/ Anarchism Archive] {{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} {{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} [[fr:Dictionnaire de philosophie/Anarchisme]] [[Categoria:Lexicon philosophicum]] {{DEFAULTSORT:Anarchismus}} 9h7inrb1idtx4ypmkhcs3rrh33rcggx 10784 10783 2026-06-13T20:54:34Z PandaMystique 2967 10784 wikitext text/x-wiki '''Anarchismus''' (vox e Graeco vocabulo ''ἀναρχία'' ducta, quod "sine principe" sive "sine imperio" significat) inter doctrinas civiles socialesque numeratur quae in Occidente maxime vituperatae minimeque recte intellectae sunt. Saepe ad perturbationis laudem aut ad studium eorum qui sibi solis consulunt redigitur; re vera tamen nititur in earum institutionum reprehensione, argumentis firmata, quibus homines in alios imperium exercent, atque in consilio societatis aliter constituendae. Non omnem auctoritatem oppugnat, multo minus peritiam; eam tantum auctoritatem impugnat quae sine consensu imponitur ac dominatur, una cum ordine graduum qui inde nascitur<ref>Pelletier, Philippe, ''L'Anarchisme'', Paris, Le Cavalier Bleu, coll. « Idées reçues », 2010, chapitre « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. Huic reprehensioni adiungitur adumbratio societatis sine talibus gradibus ordinatae, sine civitate vi cogente; ea autem societas libertate singulorum communique libertate, opera voluntaria et mutuo inter homines auxilio continetur. == Origo historica et doctrinae conformatio == Nonnumquam quaesita sunt anarchismi quasi praesagia in antiquis disciplinis, a doctrina Taoistica, quae Lao-tseu saeculo sexto ante aeram nostram tribuitur, usque ad quasdam societates religiosas in quibus omnes pares habebantur, ut Essenorum communitates aut quasdam Anabaptistarum factiones. Guérin tamen monet ne nimis praecursores quaeramus, cum talis inquisitio, ut ipse putat, levibus tantum similitudinibus innitatur<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. Pelletier quaestionem a doctrina ad hominum mores et naturam transfert: Petrum Clastres, Haroldum Barclay et David Graeber secutus, describit societates carentes potestate quae vi cogat, quas "anarchismo propinquas" vocat, easdem tamen "valde imperfectas" dicens, quoniam bellum et quaedam mysticae opiniones formas quasdam auctoritatis et alienationis in eas inducunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Un anarchisme "primitif" ? ».</ref>. Ut philosophia distincte composita, anarchismus aetate recentiore in Europa oritur, dum ordo medii aevi dissolvitur, dum Reformatio illa ad summam contentionem pervenit, dum primae formae recentioris ordinis civilis et oeconomici nascuntur<ref>Fiala, Andrew, "Anarchism", in ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (éd.), Stanford University, 2017.</ref><ref>Woodcock, George, ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'', Peterborough, Broadview Press, 2004 (édition originale 1962), p. 28-35.</ref>. Primus scriptor in quo Woodcock prima vestigia anarchismi rerum communium agnoscit est Gerardus Winstanleius, mercator pannorum qui parvo Fossorum motui (Diggers) praefuit tempore liberae illius rei publicae Anglicae (Commonwealth)<ref>Woodcock, ''Anarchism'', 2004, p. 39-42.</ref>. In libellis annorum 1649 et 1650, praesertim in opere ''The New Law of Righteousnes'' (1649), Winstanleius sententiam protulit qua omnes pares habebantur, religione Christiana ad rationem revocata: Christum cum universa libertate coniungebat et auctoritatem ubique homines corrumpere adfirmabat<ref>Winstanley, Gerrard, ''The New Law of Righteousnes'' [orthographe de l'édition originale de 1649], Londres, 1649, reproduit dans ''The Works of Gerrard Winstanley'', George H. Sabine (éd.), Ithaca, Cornell University Press, 1941, p. 149-200.</ref>. Artum vinculum cernebat inter dominium institutum et libertatis defectum, atque societatem proponebat in qua opus in commune fieret et fructus per aperta horrea inter omnes distribuerentur, sine ulla mercatura. Woodcock tamen notat ultimum Winstanleii scriptum, ''The Law of Freedom'' (1652) ad Cromwellium missum, quaedam habere quae ad imperium spectant, ut laborem coactum et mortis poenam pro quibusdam delictis in communitatem commissis; quare non licet eum sine dubitatione pro perfecto anarchismi auctore habere<ref>Woodcock, ''L'Anarchisme. Une histoire des idées et mouvements libertaires'', Montréal, Lux, 2019, chapitre « L'arbre généalogique ».</ref>. Gulielmus Godwinus primus est qui, opere de iustitia civili anno 1793 edito (''An Enquiry Concerning Political Justice''), anarchismum certa ratione defendit, quamquam ipsum nomen nondum usurpabatur<ref>Godwin, William, ''An Enquiry Concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness'', Londres, G.G.J. et J. Robinson, 1793, 2 volumes.</ref><ref>Philp, Mark, ''Godwin's Political Justice'', Londres, Duckworth, 1986, p. 1-25.</ref>. Godwinus, ab Anglorum dissentientium religione et a philosophis Gallis recentioribus, qui rationem maxime colebant, permotus, anarchismi reprehensiones explicavit adversus civitatem, adversus opes coacervatas et adversus auctoritatem per suffragia populi aliis mandatam. Credebat leges morales certas immutabilesque esse, quae benevolentia erga omnes declararentur, et contendebat singulos sua ratione agere debere potius quam auctoritati institutorum ab hominibus positorum parere, quae semper vero progressui, rationis lumine ducto, obstarent<ref>Godwin, ''Political Justice'', vol. 1, livre II, chapitre 6, p. 234-248.</ref>. Apud Petrum Iosephum Proudhonium primum nomen anarchismi tamquam nomen honestum philosophiae cuiusdam apparet<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Qu'est-ce que la propriété ? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement'', Paris, J.-F. Brocard, 1840, p. 286.</ref>. Anno 1840, in libro ''Qu'est-ce que la propriété ?'', Proudhonius se ipsum anarchistam appellavit, ratus ordinem civilem in auctoritate fundatum tollendum esse eique substituendum ordinem socialem et oeconomicum in pacto voluntario fundatum. Hac ratione vocabulum antea probrosum, perturbationi simile, fit nomen quod traditio quaedam constans sibi vindicat. Pelletier admonet Proudhonium iam ab annis 1840 voce "anarchia" bono sensu uti, eandemque vocem postea per ludibrium receptam esse a socialistis illis "imperio adversantibus" annorum 1880, quos adversarii eorum, Marxiani et rei publicae studiosi, ita appellabant, non aliter ac olim "Mendicantes" (les Gueux) appellati sunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. == Varia anarchismi genera == Anarchismus non est unum corpus doctrinae compositum, sed complexus multarum sententiarum quae quibusdam similitudinibus inter se cohaerent, ut membra eiusdem familiae<ref>Jun, Nathan J., ''Anarchism and Political Modernity'', New York, Continuum, 2012, p. 15-40.</ref>. Eius genera porriguntur ab anarchismo singulorum, quem Maximus Stirnerus docuit, usque ad communismum anarchicum Petri Kropotkini, interiectis mutualismo Proudhonii, collectivismo Michaelis Bakunini et doctrina collegiorum opificum. Guérin tamen monstrat hanc varietatem sub se opiniones satis inter se similes continere: nam definitio Bakunini, qua anarchismus dicitur "doctrina Proudhonii late explicata et ad extremas consequentias perducta", ad maiorem partem motus socialis, ut ipse putat, pertinet<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. === Anarchismus singulorum === Maximus Stirnerus, cui verum nomen Ioannes Casparus Schmidt (1806-1856), eam partem cogitationis anarchicae repraesentat quae singulis maxime favet<ref>Stirner, Max, ''Der Einzige und sein Eigentum'', Leipzig, Otto Wigand, 1844 ; traduction française ''L'Unique et sa propriété'', Paris, Stock, 1900.</ref>. Eius liber, ''Der Einzige und sein Eigentum'' (fere: "Unicus et eius proprium", 1844), qui pro fundamento anarchismi singulorum habetur, eam sententiam tuetur qua libertas uniuscuiusque summa est et nullum huic libertati impedimentum iure obici potest. Stirnerus oppugnat non modo civitatem, imperium, ius et bona privata, sed etiam religionem, familiam, mores et amorem, quae omnia singulis fines agendi imponunt<ref>Paterson, Ronald William Keith, ''The Nihilistic Egoist: Max Stirner'', Oxford, Oxford University Press, 1971, p. 97-135.</ref>. Ei civitas, dominium tamquam ius, iura naturalia, immo ipsa societatis notio, sunt res inanes, veluti "spectra" (Spuke) in animo<ref>Stirner, ''L'Unique et sa propriété'', p. 43-67.</ref>. Dominium, ut scribit, ex vi nascitur: "Non timide ante proprium tuum recedo, sed id semper meum proprium habeo."<ref>Stirner, ''Der Einzige und sein Eigentum'', p. 251.</ref> Haec philosophia, quae interdum "sui amor" (egoismus) appellatur, contendit hominem singulum non debere se dedere "magnae cuidam rei, bonae causae, doctrinae, ordini, muneri excelso", sed "suam ipsius vitam vivere" nihil curantem "quomodo genus humanum se expediat"<ref>Stirner, ''L'Unique et sa propriété'', p. 5-12.</ref>. Stirnerus suadebat ut quisque se ipsum adfirmaret, et "Societatem sui amantium" (Verein von Egoisten) cogitabat, consociationem nullis legibus astrictam quae civitati succederet, ita intellectam ut esset coniunctio per voluntarium omnium partium consensum semper renovata<ref>Clark, John P., ''Max Stirner's Egoism'', Londres, Freedom Press, 1976, p. 71-89.</ref>. Guérin hanc inter singularem et socialem anarchismum dissensionem minuit, observans "anarchistam singularem fortasse esse hominem societatis amantem qui nomen suum dicere non audeat"<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. === Mutualismus Proudhonianus === Mutualismus, a Petro Iosepho Proudhonio (1809-1865) excultus, ab anarchismo singulorum eo differt quod naturam socialem hominis urget<ref>Vincent, K. Steven, ''Pierre-Joseph Proudhon and the Rise of French Republican Socialism'', Oxford, Oxford University Press, 1984, p. 145-178.</ref>. Proudhonius actionem civilem et vim seditiosam reiciebat (nonnulli eius discipuli etiam operum cessationes tamquam genus coactionis improbabant), atque societatem corrigi malebat per pacatam propagationem collegiorum opificum, quae praesertim mutuum inter eos qui bona gignunt creditum promoverent<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''De la capacité politique des classes ouvrières'', Paris, E. Dentu, 1865, p. 89-124.</ref>. Saepe propositum neque umquam ad effectum perductum est consilium argentariae popularis, quae merces inter homines permutaret, pretio earum chartis operis significato. Proudhonius inter possessionem et dominium distinguit: possessio enim ei qui re utitur usum proximum praebet; dominium autem ius significat quo res etiam ad lucrum gignendum adhiberi potest<ref>Proudhon, ''Qu'est-ce que la propriété ?'', p. 1-45.</ref>. Contra eos qui dominium privatum more locupletium defendebant, aequalitatem urgebat et contendebat omnes opifices partem aliquam dominii habere et ad opes accedere debere, scribens "unumquemque opificem in societate adhibitum partem indivisam dominii societatis habere debere"<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Théorie de la propriété'', Paris, Lacroix et Verboeckhoven, 1866, p. 137.</ref>. Censebat "dominium privatum, quod privilegium parit, civitatem accivisse eique imperasse", neque eam aliter teneri quam suis legibus, suis custodibus, suo exercitu. Mutualistae ordinationem foederatam commendabant, a municipio locali ad gradus superiores ascendentem, quae civitati nationali succederet<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Du Principe fédératif et de la nécessité de reconstituer le parti de la révolution'', Paris, E. Dentu, 1863, p. 55-91.</ref>. Cavendum tamen est ne consilium Proudhonianum ad solam parvam possessionem opificum et agricolarum redigatur. Guérin ostendit Proudhonii de re oeconomica cogitationem in utramque partem inclinare: nam in magnis officinis consulto rerum communium fautor erat, scribens "magnam fabricam magnamque agri culturam in futuro ex consociatione gignendas esse", atque indignabatur quod inter adversarios artis progredientis numeraretur<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. Idem Guérin memorat illam "factionem quae se Proudhonianam dicebat", quae in prima illa Societate inter omnes gentes opificum (Prima Internationalis) dominium privatum instrumentorum bonorum gignendorum collectivismo opponere conata est, statim "mortuam natam esse", cum plerique sodales ad Bakunini argumenta transirent<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. === Collectivismus Bakuninianus === Collectivismus est ea anarchismi forma quae cum Michaele Bakunino (1814-1876) coniungitur<ref>Bakunin, Michel, ''Œuvres complètes'', édition établie par Arthur Lehning, 8 volumes, Paris, Champ libre, 1973-1982.</ref>. Hanc philosophiam Bakuninus ab anno 1864 excoluit, cum primas societates inter gentes conderet, Fraternitatem inter gentes, deinde Foedus inter gentes democratiae socialis (1868). Collectivismus anarchicus praecipuam contra doctrinam Marxianam oppositionem in illa Societate inter omnes gentes opificum effecit, unde orta est diuturna illa contentio inter liberam et imperiosam socialismi sententiam<ref>Carr, E. H., ''Michael Bakunin'', Londres, Macmillan, 1937, p. 345-412.</ref>. Bakuninus collectivistaeque cum mutualistis consentiebant in civitate et rationibus civilibus reiciendis, in ordinatione foederata, in eo quod opifex pro opere suo remunerandus esset. Differebant autem, quod ad civitatem evertendam res novas necessarias esse contendebant, et praesertim quod terram et instrumenta bonorum gignendorum communia esse volebant atque a collegiis opificum administrari. Atque in mutualismo elementum primum erat opifex singulus, in collectivismo vero coetus opificum<ref>Bakunin, Michel, ''Étatisme et anarchie'', édition française établie par Renée Lamberet, Paris, Champ libre, 1976, p. 289-345.</ref>. Bakuninus anarchismum singulorum reiecit et anarchismum doctrinam socialem esse adfirmavit, in communium officiorum susceptione fundatam. Scripta eius odium prae se ferunt erga civitatem et erga "ipsam rei publicae ordinationem tamquam fontem oppressionis et quaestus iniqui ex aliorum labore"<ref>Bakunin, Michel, ''Dieu et l'État'', Genève, 1882 ; réédition Paris, Maspero, 1976, p. 29-67.</ref>. Consilia eius eo spectabant ut civitas et instituta per gradus distincta everterentur, et eorum loco constitueretur ratio municipiorum libere foederatorum, ab imo ad summum ordinatorum, cum voluntariis eorum qui bona gignunt consociationibus a loco ad omnes gentes pertinentibus. Cogitatio eius spectat ad communitates civiles in libertatem vindicandas, in quibus sodales facultates suas augent neque alii aliis imperant<ref>Saltman, Richard B., ''The Social and Political Thought of Michael Bakunin'', Westport, Greenwood Press, 1983, p. 102-134.</ref>. Ei libertas communitatem poscebat, ita ut nemo liber sit nisi omnes liberi sint; poscebat etiam aequalitatem, in iuribus quoque et in muneribus socialibus mulieribus tribuendis. === Communismus anarchicus Kropotkinianus === Collectivismus, qui alibi annis 1870 communismo anarchico (cuius praecipuus auctor Petrus Kropotkinus, 1842-1921) cessit, in Hispania diutius quam alibi valuit, priusquam illic annis 1930 a doctrina collegiorum opificum (CNT) et a communismo libero obrueretur<ref>Kropotkin, Pierre, ''La Conquête du pain'', Paris, Tresse et Stock, 1892 ; réédition Paris, Éditions du Sextant, 2006.</ref><ref>Woodcock, ''L'Anarchisme'' (Lux, 2019), chapitre « L'anarchisme en Espagne ».</ref>. Kropotkinus fortasse apertissime eam partem exposuit quae ex disputationibus inter anarchistas doctos Genavae, post Communam Parisiensem anni 1871, orta erat. In libris ''La Conquête du pain'' (1892) et ''Champs, usines et ateliers'' (''Fields, Factories and Workshops'', 1899), formam societatis sine uno capite, per multa loca dispersae, descripsit, in coniunctione agri culturae et officinarum, vitae urbanae et rusticae, doctrinae et artis discendae fundatam<ref>Kropotkin, Pierre, ''Fields, Factories and Workshops'', Londres, Thomas Nelson and Sons, 1899 ; traduction française ''Champs, usines et ateliers'', Paris, Stock, 1910.</ref>. Kropotkinus theorias suas cum doctrina de specierum mutatione (evolutione) coniunxit: anarchismum enim, ut in libro ''L'Entraide'' (''Mutual Aid'', 1902) significat, ultimum gradum esse operae coniunctae crescentis, quae rerum naturae mutationem efficiat<ref>Kropotkin, Pierre, ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'', Londres, William Heinemann, 1902 ; traduction française ''L'Entraide, un facteur de l'évolution'', Paris, Hachette, 1906.</ref>. Communismus anarchicus a collectivismo uno in puncto differebat, scilicet quomodo fructus operis partirentur. Adversus mercedem horis operis aestimatam, communistae anarchici hoc dictum opponebant: "ab unoquoque pro eius facultatibus, unicuique pro eius necessitatibus", et horrea aperta cogitabant ubi quisque sumeret quibus indigeret. Sic ratiocinabantur opus esse naturalem quandam necessitatem, et, si bona in promptu sint nec ullo modo circumscribantur, neminem plus quam uti posset sumpturum esse<ref>Kropotkin, ''La Conquête du pain'', chapitre 5, p. 71-89.</ref>. Kropotkinus vim mutui auxilii in communitatibus, tam bestiarum quam hominum, urgebat, contendens mutuum auxilium, non solam contentionem, causam esse qua animantia locis suis aptius accommodarentur; id postea multi naturae rerum periti comprobaverunt<ref>Todes, Daniel P., ''Darwin without Malthus: The Struggle for Existence in Russian Evolutionary Thought'', Oxford, Oxford University Press, 1989, p. 123-145.</ref>. Mores ex naturae observatione fundare conatus est<ref>Kropotkin, Pierre, ''L'Éthique'', ouvrage posthume publié en 1922 ; traduction française Paris, Stock, 1979, p. 34-78.</ref>. Dum capitalismum (rationem oeconomicam qua instrumenta bonorum gignendorum a privatis tenentur) et civitatem reprehendit, dum municipium medii aevi pro exemplo proponit, dum scientiam de animantibus eorumque moribus ad res sociales explicandas adhibet, rationes ad mutationem naturae et ad res novas pertinentes coniunxit in ea mundi imagine ubi naturae tuendae cura locum praecipuum tenet. === Doctrina collegiorum opificum (anarcho-syndicalismus) === Doctrina collegiorum opificum exeunte decennio 1880 crevit, cum multi anarchistae in collegia opificum Gallica intrarent, quae post Communam Parisiensem oppressa rursus surgebant<ref>Julliard, Jacques, ''Fernand Pelloutier et les origines du syndicalisme d'action directe'', Paris, Éditions du Seuil, 1971, p. 87-134.</ref>. Postea anarchistae quidam acres loca praecipua in summo opificum foedere (Confédération générale du travail), anno 1895 condito, occupaverunt, et fundamentum anarchismi ad collegia transtulerunt, quae habebantur tamquam societates eos qui bona gignunt communi certamine communique opere coniungentes. Hoc certamen ita gerendum erat ut opifices ipsi per se, non per alios, agerent, maxime in officinis; eius autem summa forma, universa operum cessatio, et capitalismum et civitatem funditus evertere posset<ref>Pouget, Émile, ''Le Sabotage'', Paris, Marcel Rivière, 1910, p. 17-45.</ref>. Tum collegia, seditionis instrumenta, fierent prima elementa societatis liberae: opifices officinarum potestatem caperent et per singula artificia foedere coniungerentur. Sic doctrina collegiorum opificum collegia in medio certamine ordinum collocat<ref>van der Linden, Marcel et Wayne Thorpe (éds.), ''Revolutionary Syndicalism: An International Perspective'', Aldershot, Scolar Press, 1990, p. 1-24.</ref>. Collegia habet tamquam instrumenta quibus et commoda statim parentur et res novae sociales praeparentur, quae formam universae operum cessationis sumant, eo consilio ut civitas et capitalismus tollantur. Quoniam comitiis publicis adversa est, partes civiles reicit et agit ut opifices ipsi rem gerant, per operum cessationes, per consensum ab emendo vendendove abstinendi, et per operis dolo impediendi rationem. Societates foederatae ab imo ad summum struuntur, et secundum loca et secundum artificia: collegia localia in maiores coetus coeunt, qui per regiones, deinde per totam gentem se colligunt, cum unumquodque collegium etiam cum collegiis artium cognatarum in societatibus artificiorum coniunctis coniungatur<ref>Rocker, Rudolf, ''Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice'', Oakland, AK Press, 2004 (édition originale 1938), p. 54-82.</ref>. In Gallia, Italia, Hispania, haec collegiorum forma sola anarchismo multitudinis favorem dedit. Praecipui eius effectores fuerunt homines acres, ut Fernandus Pelloutier, Georgius Yvetot, Aemilius Pouget. Docti quidam extra motum positi inde theorias deduxerunt, ut Georgius Sorel, in cuius libro ''Réflexions sur la violence'' (1908) universa operum cessatio velut fabula socialis cernitur. Quod autem postea aliam viam secutus est, et quod Russell eum primum tamquam Marxi reprehensorem inducit, monent ne eum pro principe huius partis habeamus<ref>Russell, Bertrand, ''Le monde qui pourrait être. Socialisme, anarchisme et anarcho-syndicalisme'', Montréal, Lux, 2025, première partie, « La révolte anarcho-syndicaliste ».</ref>. === Genera secundum Weberum distincta === Distributio in tres partes, scilicet anarchismum singulorum, communismum liberum et doctrinam collegiorum opificum, ad rem historice exponendam commoda manet, sed Gaetanus Manfredonia, rerum gestarum scriptor, eam parum sufficere iudicat. Modum "formarum perfectarum" (types idéaux) a Maximo Webero sumptum repetens, qui quasdam notas auget ut genera condat quae talia in ipsa rerum experientia non reperiuntur, tres formas distinguit: studium seditionis, studium collegiorum, et studium docendi atque efficiendi. In eodem homine, coetu, societate, hae rationes inter se miscentur aut sibi succedunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Une nouvelle typologie de l'anarchisme ».</ref>. Haec ratio id commodi habet, quod motus quosdam comprehendit quos distributio doctrinalis in scholas separatas veluti rigentes cogit. == Fundamenta philosophica et auctoritatis reprehensio == Reprehensio anarchica non omnem auctoritatem petit. In disputatione cum singulorum fautoribus, Malatesta scribit se libenter accipere "auctoritatem eius qui vehiculum regit quo vehitur", et anarchismus peritias agnoscit, sed eis nullum gradum potestatis tribuit: valetudinarium enim et chirurgis et iis qui munditiam curant indiget<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. In re autem puerorum educandorum Bakuninus principium statuit motus a "summa auctoritate ad summam libertatem" tendentis, cum auctoritas ei imponatur qui nondum iudicandi facultatem habet, deinde libertati locum cedat<ref>Bakounine, ''Dieu et l'État'' ; cité par Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. Quod anarchismus oppugnat, ea est auctoritas quae sine consensu imponitur et dominatur, atque ordo graduum qui inde sequitur. Quamvis inter se differant, omnes hae anarchismi formae in his conveniunt: in civitate, in partium studio, in opibus coacervatis reiciendis, sed etiam in quibusdam animi habitibus minus definitis<ref>Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', Londres, Fontana Press, 1993, p. 3-19.</ref>. Quia partium ordinationem vitat, anarchismus elementum morale clarius quam alii reclamationis motus servavit. Id apparet in studio fautorum eius vitam ad simplicitatem revocandi, non solum ut auctoritatis difficultates tollantur, sed etiam ut divitiarum pericula recusentur et frugalis quaedam sufficientia constituatur. Quomodo anarchismus ad progressum se habeat, varie legitur, quod notandum est. Woodcock animadvertit perpetuum bonorum corporeorum incrementum anarchistis numquam placuisse, eosque praesens tempus respuere propter futurum libertatis sobriae, dum virtutes praeteriti temporis naturae propioris revocant; quam societatem dicit "rem fictam optimae civitatis (utopiam) respuere" neque quicquam absoluti aut perfecti agnoscere. Guérin hanc imaginem temperat: nam, ut ipse vult, anarchismus aliquid struere studet, crimen rei fictae recusat, et via historica utitur ut ostendat societatem futuram ex occulto praeteriti labore nasci, non ex doctoris cuiusdam commento<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'anarchisme n'est pas utopique ».</ref>. Praecipua differentia inter anarchistas et socialistas, etiam Marxianos, in hoc est: illi enim censent civitatem primum capiendam esse ut deinde dissolvatur; anarchistae contra contendunt, quoniam potestas corrumpit, quamcumque praesentis auctoritatis structurae occupationem eam tantum perpetuare posse<ref>Guérin, Daniel, ''Anarchism: From Theory to Practice'', New York, Monthly Review Press, 1970, p. 13-43.</ref>. Qui tamen collegia opificum sequuntur, sua collegia tamquam ossa novae societatis intra veterem crescentis habent. Anarchistae argumenta protulerunt quibus negant ullum esse commune officium civitati parendi, et quibus effectus potestatis publicae demonstrant<ref>Wolff, Robert Paul, ''In Defense of Anarchism'', New York, Harper & Row, 1970, p. 3-27.</ref>. Magis disputantur eorum placita, civitatem scilicet tollendam esse, ordinem socialem sine ea fieri posse, et transitum ad anarchismum non esse vanum<ref>McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', Aldershot, Ashgate, 2007, p. 45-78.</ref>. Eorum sententia, onus probandi penes eum est qui aliis imperare et eos regere vult: auctoritas enim ostendere debet se in eorum commodum agere quibus imperat, alioquin iniustus est eius usus. == Ordo sine civitate: administratio sui ipsius et foederatio == Qui partem socialem docent, anarchismum a perturbatione secernunt. Proudhonius adfirmat anarchismum non esse perturbationem, sed ordinem naturalem ordini contrarium qui arte fit et desuper imponitur, scilicet "societatem ordinatam et vivam"<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « Nécessité de l'organisation ».</ref>. Voline explicat non agi de "ordinatione" aut "non ordinatione", sed de duobus diversis ordinandi principiis, quorum alterum ab imo proficiscitur et in centra coniungendi se nectit, alterum ad exemplum veteris illius societatis oppressivae effingitur. Malatesta anarchistas omni ordinationi adversos ad officium revocat, observans eos qui ordinem recusant ne minimam quidem auctoritatem accipiant, re vera malle perturbationem quae vitam reddat impossibilem<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « Nécessité de l'organisation ».</ref>. Administratio sui ipsius, ut Guérin censet, est res ab anarchismo maxime proprie inventa<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos et chapitre « L'autogestion ».</ref>. Cum "Libellus communistarum" (Manifeste communiste) per longum tempus nihil aliud praevideret quam instrumenta bonorum gignendorum in unius civitatis manus conferenda, Proudhonius rationem rei oeconomicae sine civitate administrandae proposuit. Cum subito multae consociationes opificum per res novas mensis Februarii anni 1848 orirentur, in hac nascente administratione sui ipsius, magis quam in rerum publicarum conversione, ipsum rerum novarum factum vidit, et opifices hortatus est ut se ordinarent et bonorum gignendorum domini fierent. Instrumenta bonorum gignendorum permutandorumque neque a societatibus divitum neque a civitate administranda esse, sed a consociationibus opificum: id enim solum, ut Proudhonius putabat, alienationi virium communium finem facere posse<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. Directa illa populi potestas in consilio anarchico libera foederatione nititur. Pelletier notat anarchistas interdum malle vocabulum "administrationis directae", ut se ab experimento Iugoslavico distinguant, quod intra civitatem et sine libertatibus publicis gestum est: unaquaeque enim res oeconomica, unumquodque munus publicum, unaquaeque consociatio se ipsam administrat, dum privatum cuiusque partis studium eo compensatur quod partes ipsae in municipium regionemque pari iure coniunguntur<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchisme est contre la démocratie ».</ref>. Ita foederatio ex Proudhoniana ratione pacti liberi, ultro citroque obligantis et utrimque aequati, proficiscitur; et anarchismus, ut Pelletier vult, intellegitur tamquam modus simultatum regendarum aequa virium libratione fundatus<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos » ; Proudhon, ''Du Principe fédératif''.</ref>. Res novae Hispanicae huic sententiae experimentum praebuerunt. In Aragonia, postquam impetus Franchii in Catalonia mense Iulio anni 1936 cecidit, communitates agricolarum constitutae sunt, quae per pagos, deinde in concilio regionali permutationum copias administrante, foedere coniunctae sunt. Ut libertarii fontes et historici quidam tradunt, ibi bonorum effectio servata vel aucta est, et libertas relicta agricolis qui se iungere nolebant; sed res adhuc disputatur, pro locis dispar, et locorum necessitatibus belloque impedita<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Gestion directe et collectivisation en Espagne » ; Préposiet, Jean, ''Histoire de l'anarchisme'', Paris, Tallandier, 2002, « L'Espagne et le collectivisme libertaire » ; sur les collectivités, Peirats, José, ''La CNT dans la Révolution espagnole'', Paris, Spartacus, 1975.</ref>. Hae communitates partim mense Augusto anni 1937 ab agmine a communistis Hispanicis misso deletae sunt, deinde Franchio anno 1939 vincente penitus interierunt. == Anarchismus et natura tuenda == Anarchismus aliquid valuit ad recentiorem de natura tuenda cogitationem formandam<ref>Jourdain, Edouard, ''Géopolitique de l'anarchisme. Vers un nouveau moment libertaire'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2023, « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde : anarchisme et écologie » ; Purchase, Graham, ''Anarchism and Environmental Survival'', Tucson, See Sharp Press, 1994.</ref>. Anarchismus naturae studiosus vinculum statuit inter dominationem in mundum naturalem exercitam et dominationem qua homines inter se premuntur; formas institutas et moderatas studii naturae tuendae reprehendit, quod nimis ad solum hominem spectent, et concordem hominum cum natura coniunctionem optat, quam adiuvant artes quae nihil inquinant et consuetudines ad hominis modum aptatae. === De origine libertaria studii naturae === Praeter Thoreau et ante Bookchinum, traditio anarchica suam quoque naturae studiosam seriem auctorum habet, praesertim apud Gallice loquentes. Elisaeus Reclus, terrarum descriptor libertarius, notionem "mesologiae" excoluit, id est studii illorum locorum ubi multae res inter se agunt, in quibus est societas<ref>Sur Reclus, voir Ferretti, Federico, ''Élisée Reclus, pour une géographie nouvelle'', Paris, Éditions du CTHS, 2014 ; Vincent, Jean-Didier, ''Élisée Reclus. Géographe, anarchiste, écologiste'', Paris, Robert Laffont, 2010.</ref>. Hominem partem totius cuiusdam ordine aequato esse putabat, scribens "hominem esse naturam sui ipsius consciam factam"<ref>Reclus, Élisée, ''L'Homme et la Terre'', Paris, Librairie universelle, 1905.</ref>, et ex huius aequilibrii observatione colligebat capitalismum et nimium gignendi studium et naturae et homini nocere. Kropotkinus autem, rerum naturae peritus, in natura exemplum morum humanorum cernebat: contra eos qui Darwini doctrinam ad res sociales transferebant, contendebat per operam coniunctam fieri ut animantia locis se accommodent<ref>Kropotkin, ''Mutual Aid''.</ref>. Hae considerationes iis qui urbes designant, Ebenezer Howard et Patricio Geddes, exemplo fuerunt, quorum urbes-horti, optima urbis et ruris coniungentes, in foedera coire debebant<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Hic animi sensus etiam in factis apparuit: pars illa "naturiana", Lutetiae anno 1894 orta, et coloniae rusticae, ut "liber locus" apud Vaux (1902-1905), vitam "in natura" degendam temptaverunt, quam Serge Latouche motui illi qui minus crescere vult comparat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. === Ecologia socialis et primitivismus === Henricus David Thoreau (1817-1862), scriptor, naturae studiosus et "transcendentalista" Americanus, diu de natura cogitationem movit<ref>Thoreau, Henry David, "La Désobéissance civile" (1849), in ''Désobéir'', Paris, Mille et Une Nuits, 1994, p. 7-35.</ref>. Cum imperio diffideret, praesertim quatenus servitutem imponeret et bellum gereret, scribebat: "Toto animo hoc dictum accipio: 'Id imperium optimum est quod minime imperat'", addens se etiam credere "id imperium optimum esse quod omnino non imperat"<ref>Thoreau, Henry David, "Resistance to Civil Government", in ''Aesthetic Papers'', Boston, 1849, p. 189.</ref>. Ad lacum Waldenensem, in mundo naturali invenit fontem morum ex misericordia in animalia, ex reverentia rerum incultarum, ex amore loci, ex vita simplici et sibi sufficienti compositorum<ref>Thoreau, Henry David, ''Walden; or, Life in the Woods'', Boston, Ticknor and Fields, 1854, p. 1-23.</ref>. Potius quam anarchista proprie dictus, radicem quandam Americanam cogitationis libertariae et naturalis repraesentat. Murray Bookchinus (1921-2006), a Kropotkino permotus, philosophiam anarchicam cum cura naturae tuendae coniunxit, ecologiam socialem (rationem socialem de natura) excolens<ref>Bookchin, Murray, ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy'', Palo Alto, Cheshire Books, 1982, p. 1-43.</ref>. Contendebat mala quae ad naturam pertinent ex parte sociali oriri, praesertim ex ordine civili per gradus distincto<ref>Bookchin, Murray, "Ecology and Revolutionary Thought" (1965), in ''Post-Scarcity Anarchism'', Berkeley, Ramparts Press, 1971, p. 57-82.</ref>. Malum, ut ipse putabat, non in ipsa urbe esse, sed in urbium incremento quod capitalismus gignit, ex quo et natura et homo simul nimis premuntur; dominationi, etiam in naturam, opponebat operam coniunctam communitatum quae municipali ratione libera ordinantur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Sub finem vitae Bookchinus anarchismum reprehendit et se ipsum "communalistam" dixit<ref>Bookchin, Murray, ''Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm'', Oakland, AK Press, 1995, p. 1-35.</ref>. Alii scriptores Americani in hac traditione versantur, ut Lewis Mumford rerum gestarum scriptor, Gary Snyder poeta, Ioannes Clark, qui imaginationem regionis urget, Eduardus Abbey scriptor, et David Watson artis reprehensor<ref>Clark, John P., ''The Anarchist Moment: Reflections on Culture, Nature and Power'', Montréal, Black Rose Books, 1984, p. 123-156.</ref>. Anarchismus primitivus forma est magis controversa. Reprehensionem de natura et de re publica ad ipsa civilis cultus initia refert, cuius effectus, quos putat, accusat: artes mechanicas, agri culturam, mansuefactionem animalium, hominum multitudinem crescentem, operum divisionem<ref>Zerzan, John, ''Elements of Refusal'', Seattle, Left Bank Books, 1988, p. 67-94.</ref>. Ioannes Zerzan hanc rupturam ad ortum sermonis signa adhibentis, numerorum, agri culturae refert, et contendit alienationem vitari non posse nisi parvis coetibus inter se familiaribus multiplicatis<ref>Zerzan, John, "Language: Origin and Meaning", in ''Future Primitive and Other Essays'', Brooklyn, Autonomedia, 1994, p. 23-51.</ref>. Jourdain animadvertit hanc partem, inter fabulam boni hominis silvestris et res extremas mundi finem nuntiantes fluctuantem, longe abesse ab eo ut omnibus in motu placeat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Cognata quaestio per illam "collapsologiam" (doctrinam de civilis cultus interitu) pervadit, quae annis post 2010 crevit; cuius unus auctor, Pablo Servigne, anarchistarum motui propinquus est, quaeque civilis cultus machinalis interitum mox futurum esse ponit<ref>Servigne, Pablo et Raphaël Stevens, ''Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes'', Paris, Seuil, 2015.</ref>. Quae sententia, et in motu anarchico et extra eum, reprehenditur quod rem a re publica avocet et omnia fato fieri statuat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde » ; Charbonnier, Pierre, « Splendeurs et misères de la collapsologie. Les impensés du survivalisme de gauche », ''Revue du Crieur'', n° 13, 2019, p. 88-95.</ref>. === Res communes et bioregionalismus === Hodierna de rebus communibus cogitatio hanc traditionem continuat. Res communes significant ea quibus communitas quaedam utitur, quae sibi leges ad ea servanda statuit, et extra civitatem et extra forum; saeptio autem communium medii aevi, quam possessores et civitas effecerunt, capitalismi ortum, ut quidam interpretantur, comitata est<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Quomodo hae res communes valeant, Elinor Ostrom, rei oeconomicae perita, descripsit<ref>Ostrom, Elinor, ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action'', Cambridge, Cambridge University Press, 1990.</ref>; et exempla inveniuntur in illis "acequiis", ductibus aquarum communiter administratis in Novo Mexico inde a saeculo septimo decimo, aut in "Horto Solanorum" (Parc de la pomme de terre) in Peruvia, ubi gentes indigenae centenas varietates communiter servant. Bioregionalismus, a Petro Berg fictus et a Kirkpatrick Sale circa notionem modi humani excultus, regionem naturalem ut spatium concipit ubi populus cum loco suo coniunctissime vivit<ref>Sale, Kirkpatrick, ''Dwellers in the Land: The Bioregional Vision'', San Francisco, Sierra Club Books, 1985.</ref>; quare scientiam gentium indigenarum magni aestimat, sicut in operibus Iacobi Scott et David Graeber fieri solet, qui hominum mores et naturam describunt<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Qui anarchismum naturae studiosum reprehendunt, notant eum nimis ad imagines nimium ornatas naturae et naturae humanae propendere, omni civitati in unum collectae adversari (quam tamen nonnulli ad mala naturae magna ex parte tractanda necessariam putant), et formis ordinationis sine uno capite uti, quas adversarii parum utiles iudicant. Anarchistae naturae studiosi respondent gravitatem malorum naturae postulare ut mores et societas penitus mutentur, et administrationem per res communes saepe naturae parcere magis quam administrationem civitatis aut fori. == Hereditas et momentum hodiernum == Anarchismus mature in motum naturae tuendae valuit. Quoniam late res perpendit, vetat ne quis gravitatem discriminis naturae et amplitudinem remediorum quae poscit minoris aestimet. Praeter hunc autem campum, anarchismus manet reprehensio structurarum potestatis et dominationis. Eius capita, scilicet imperii nimii recusatio, libertas singulorum et universorum, opera voluntaria mutuumque auxilium, motus sociales etiam nunc movent. Ab Hispanis "Indignatis" usque ad motum "Occupy Wall Street", a reclamationibus discipulorum Quebecensium anni 2012 usque ad seditiones quas "Ver Arabicum" exeunte anno 2010 aperuit, principia anarchica rursus exoriri videntur: sui ipsorum ordinatio, consociatio voluntaria, directa populi potestas, communis actio sine gradibus<ref>Graeber, David, ''The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement'', New York, Spiegel & Grau, 2013, p. 67-102.</ref>. Jourdain his addit experimenta in certis locis diuturniora, a municipiis Zapatistarum in Chiapa usque ad liberam administrationem Rojavae, ubi principia foederationis et administrationis sui ipsius exercentur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Au cœur des conflits » et conclusion.</ref>. Ut David Graeber et Andreas Grubačić animadvertunt, motus rerum novarum, qui saeculo vicesimo primo per totum orbem se extendit, traditioni anarchismi similior est quam traditioni Marxianae, cum aetas haec "multo magis studeat novas agendi formas invenire quam de subtilissimis doctrinae partibus disputare"<ref>Graeber, David et Andrej Grubačić, "Anarchism, or the Revolutionary Movement of the Twenty-first Century", ''ZNet'', 2004.</ref>. Anarchismus hodiernus eo cognoscitur quod sectas eosque qui ceteris se duces praebere volunt reicit, quod omnes gentes complectitur, quod sine uno capite agit, quod directa populi potestate utitur. Maximi facit illam rationem civilem quae iam nunc adumbrat quod optatur, scilicet media finibus congruere debere et praesentes ordinandi formas ea bona exprimere debere quae in societate optata quaeruntur<ref>Franks, Benjamin, "Prefiguration", in ''The Palgrave Handbook of Anarchism'', Carl Levy et Matthew S. Adams (éds.), Cham, Palgrave Macmillan, 2019, p. 1-17.</ref>. Eius praeterea auctoritatis civilis reprehensio disputationes de civitatis iure aluit, quae philosophos hodiernos de re publica tenent: anarchismus enim philosophicus, ab anarchismo civili diversus, contendit nullam esse auctoritatem civilem iustam, neque tamen civitatem statim tollendam esse suadet<ref>Simmons, A. John, ''Moral Principles and Political Obligations'', Princeton, Princeton University Press, 1979, p. 192-216.</ref>. == Disputationes et obiectiones == Obiectiones quae anarchismo opponuntur non omnes ex pravo quodam contemptu nascuntur; quaedam enim, a scriptoribus diligentibus prolatae, certa responsa poscunt. Prima obiectio est num fieri possit. Bertrandus Russell, qui anarchismum plenum pro fine optando habet, eum tamen "in praesens fieri non posse" iudicat et putat eum "vix annum aut alterum, postquam ad effectum perductus sit, duraturum"<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', introduction.</ref>. Veretur ne doctrina collegiorum opificum, civitate carens, auctoritatem aliquam summam denuo aedificare debeat ut simultates inter coetus eorum qui bona gignunt componat, et tamquam media via "guild socialism" (socialismum collegiorum) proponit, qui et libertariam erga civitatem diffidentiam et necessitatem per foederationem inter artificia coniungendi sociat<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', introduction et deuxième partie.</ref>. Anarchistae fere respondent anarchismum non esse rem fictam sine fundamento: Guérin enim scribit se crimen rei fictae recusare et aliquid struere velle, et collectivae illae agrorum administrationes in Aragonia annis 1936-1937 rem ipsam, quamvis brevem et disputatam, praebent<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'anarchisme n'est pas utopique » ; Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Gestion directe et collectivisation en Espagne ».</ref>. Altera obiectio ad naturam humanam pertinet. Russell animadvertit alienae libertatis reverentiam non esse naturae instinctum, et, si nullum sit frenum, fortem debilem oppressurum, plures pauciores, eos qui vim amant pacatissimos<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', chapitre « Gouvernement et lois ».</ref>. Inde colligit modicam quandam imperii et legum formam necessariam manere, quae tamen malum sit quod quantum fieri potest minuendum est. Ursula Le Guin, fabularum scriptrix, similem difficultatem in libro ''Les Dépossédés'' (1974) ostendit: in quadam enim stella anarchica, ubi leges desunt, ea similitudo morum quae omnibus imponitur partem vitae privatae corrodit. Jourdain inde colligit plerosque anarchistas fateri regulas et potestates vitari non posse, sed in eo rem verti ut rationes virium aequae, quae temperari revocarique possint, statuantur, et ut libertas singulorum cum communitate aequata servetur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', conclusion.</ref>. Tertia obiectio, a Roberto Michels in libro ''Les Partis politiques'' (1911) prolata, ad illam "aeneam oligarchiae legem" (legem paucorum dominationis) pertinet: omnis enim societas, sive factio sive collegium, in paucos imperantes et plures parentes dividi solet, dum ii qui ceteros repraesentant tandem se a communitatis custodia subducunt. Préposiet animadvertit Michels, quamquam anarchista non est, sic tamen libertariam repraesentationis reprehensionem attingere, quam Proudhonii verbis firmat; sed huius legis vim etiam ut quaestionem anarchismo oppositam valere: num foederationes libertariae cavere possint ne ordo quidam imperantium induretur<ref>Préposiet, ''Histoire de l'anarchisme'', « Un écueil. La loi d'airain de l'oligarchie ».</ref>. Anarchistae huic respondent mandato imperativo, finito et revocabili, et consilio communiter capto potius quam aliis commisso<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchisme est contre la démocratie ».</ref>. Quarta obiectio ad varietatem bonorum et ad opinionem vulgi adhibendam pertinet. Godwinus et Kropotkinus opinione nitebantur ad abusus deterrendos, ubi nulla esset coactio. Georgius Orwell obicit hanc rem in tyrannidem quandam morum vergere posse, quae, quia nullis legibus scriptis finitur, omni legum ratione gravior fiat<ref>Orwell, George, "Réflexions sur Gandhi", in ''Essais, articles, lettres'', tome IV, Paris, Ivrea-Encyclopédie des Nuisances, 1995, p. 539-548.</ref>. Restat quaestio de communi defensione: societas enim sine imperio in unum collecto vix impetui ordinato resistere potest, ut declarat illa armis facta oppressio experimentorum libertariorum. Hae obiectiones disputationem non exhauriunt, sed difficultates ostendunt quibus consilium anarchicum respondere debet. Anarchismus hodiernus eas tractat experiendo, considerando, cum aliis traditionibus colloquendo, potius quam optimam civitatem pronuntiando. Per auctoritatis reprehensionem, per libertatis et operae voluntariae studium, perque formam ordinis sine dominatione, manet inter ea quae in disputationibus de potestate, de libertate, de iustitia sociali respiciuntur. == Notae et fontes == <references /> == Bibliographia == === Fontes primarii === * Bakunin, Michel, ''Dieu et l'État'', Genève, 1882 ; réédition Paris, Maspero, 1976 * Bakunin, Michel, ''Étatisme et anarchie'', édition française établie par Renée Lamberet, Paris, Champ libre, 1976 * Bakunin, Michel, ''Œuvres complètes'', édition établie par Arthur Lehning, 8 volumes, Paris, Champ libre, 1973-1982 * Bookchin, Murray, ''Post-Scarcity Anarchism'', Berkeley, Ramparts Press, 1971 * Bookchin, Murray, ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy'', Palo Alto, Cheshire Books, 1982 * Bookchin, Murray, ''Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm'', Oakland, AK Press, 1995 * Godwin, William, ''An Enquiry Concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness'', Londres, G.G.J. et J. Robinson, 1793, 2 volumes * Kropotkin, Pierre, ''La Conquête du pain'', Paris, Tresse et Stock, 1892 * Kropotkin, Pierre, ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'', Londres, William Heinemann, 1902 * Kropotkin, Pierre, ''L'Éthique'', ouvrage posthume, 1922 ; traduction française Paris, Stock, 1979 * Kropotkin, Pierre, ''Fields, Factories and Workshops'', Londres, Thomas Nelson and Sons, 1899 * Pouget, Émile, ''Le Sabotage'', Paris, Marcel Rivière, 1910 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Qu'est-ce que la propriété ? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement'', Paris, J.-F. Brocard, 1840 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Du Principe fédératif et de la nécessité de reconstituer le parti de la révolution'', Paris, E. Dentu, 1863 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''De la capacité politique des classes ouvrières'', Paris, E. Dentu, 1865 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Théorie de la propriété'', Paris, Lacroix et Verboeckhoven, 1866 * Reclus, Élisée, ''L'Homme et la Terre'', Paris, Librairie universelle, 1905, 6 volumes * Rocker, Rudolf, ''Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice'', Oakland, AK Press, 2004 (édition originale 1938) * Russell, Bertrand, ''Le monde qui pourrait être. Socialisme, anarchisme et anarcho-syndicalisme'', Montréal, Lux, 2014 (rééd. 2025) ; édition originale ''Proposed Roads to Freedom'', 1918 * Sale, Kirkpatrick, ''Dwellers in the Land: The Bioregional Vision'', San Francisco, Sierra Club Books, 1985 * Servigne, Pablo et Raphaël Stevens, ''Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes'', Paris, Seuil, 2015 * Sorel, Georges, ''Réflexions sur la violence'', Paris, Marcel Rivière, 1908 * Stirner, Max, ''Der Einzige und sein Eigentum'', Leipzig, Otto Wigand, 1844 * Thoreau, Henry David, "Resistance to Civil Government", in ''Aesthetic Papers'', Boston, 1849 * Thoreau, Henry David, ''Walden; or, Life in the Woods'', Boston, Ticknor and Fields, 1854 * Voline, ''La Révolution inconnue'', Paris, 1947 * Zerzan, John, ''Elements of Refusal'', Seattle, Left Bank Books, 1988 * Zerzan, John, ''Future Primitive and Other Essays'', Brooklyn, Autonomedia, 1994 === Studia critica et historica === * Carr, E. H., ''Michael Bakunin'', Londres, Macmillan, 1937 * Charbonnier, Pierre, « Splendeurs et misères de la collapsologie. Les impensés du survivalisme de gauche », ''Revue du Crieur'', n° 13, La Découverte, 2019, p. 88-95 * Clark, John P., ''Max Stirner's Egoism'', Londres, Freedom Press, 1976 * Clark, John P., ''The Anarchist Moment: Reflections on Culture, Nature and Power'', Montréal, Black Rose Books, 1984 * Ferretti, Federico, ''Élisée Reclus, pour une géographie nouvelle'', Paris, Éditions du CTHS, 2014 * Fiala, Andrew, "Anarchism", in ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (éd.), Stanford University, 2017 * Franks, Benjamin, "Prefiguration", in ''The Palgrave Handbook of Anarchism'', Carl Levy et Matthew S. Adams (éds.), Cham, Palgrave Macmillan, 2019 * Graeber, David, ''The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement'', New York, Spiegel & Grau, 2013 * Graeber, David et Andrej Grubačić, "Anarchism, or the Revolutionary Movement of the Twenty-first Century", ''ZNet'', 2004 * Guérin, Daniel, ''L'anarchisme. De la doctrine à la pratique'', suivi de ''Anarchisme et marxisme'', Paris, Gallimard, 1981 (première édition 1965) * Guérin, Daniel, ''Ni Dieu ni Maître. Anthologie de l'anarchisme'', Paris, Maspero, 1970 * Guérin, Daniel, ''Anarchism: From Theory to Practice'', New York, Monthly Review Press, 1970 * Jourdain, Edouard, ''Géopolitique de l'anarchisme. Vers un nouveau moment libertaire'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2023 * Julliard, Jacques, ''Fernand Pelloutier et les origines du syndicalisme d'action directe'', Paris, Éditions du Seuil, 1971 * Jun, Nathan J., ''Anarchism and Political Modernity'', New York, Continuum, 2012 * Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', Londres, Fontana Press, 1993 * McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', Aldershot, Ashgate, 2007 * Orwell, George, "Réflexions sur Gandhi", in ''Essais, articles, lettres'', tome IV, Paris, Ivrea-Encyclopédie des Nuisances, 1995 * Ostrom, Elinor, ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action'', Cambridge, Cambridge University Press, 1990 * Paterson, Ronald William Keith, ''The Nihilistic Egoist: Max Stirner'', Oxford, Oxford University Press, 1971 * Peirats, José, ''La CNT dans la Révolution espagnole'', Paris, Spartacus, 1975 * Pelletier, Philippe, ''L'Anarchisme'', Paris, Le Cavalier Bleu, coll. « Idées reçues », 2010 * Philp, Mark, ''Godwin's Political Justice'', Londres, Duckworth, 1986 * Préposiet, Jean, ''Histoire de l'anarchisme'', Paris, Tallandier, 2002 * Purchase, Graham, ''Anarchism and Environmental Survival'', Tucson, See Sharp Press, 1994 * Saltman, Richard B., ''The Social and Political Thought of Michael Bakunin'', Westport, Greenwood Press, 1983 * Simmons, A. John, ''Moral Principles and Political Obligations'', Princeton, Princeton University Press, 1979 * Todes, Daniel P., ''Darwin without Malthus: The Struggle for Existence in Russian Evolutionary Thought'', Oxford, Oxford University Press, 1989 * van der Linden, Marcel et Wayne Thorpe (éds.), ''Revolutionary Syndicalism: An International Perspective'', Aldershot, Scolar Press, 1990 * Vincent, Jean-Didier, ''Élisée Reclus. Géographe, anarchiste, écologiste'', Paris, Robert Laffont, 2010 (Prix Femina essai 2010) * Vincent, K. Steven, ''Pierre-Joseph Proudhon and the Rise of French Republican Socialism'', Oxford, Oxford University Press, 1984 * Wolff, Robert Paul, ''In Defense of Anarchism'', New York, Harper & Row, 1970 * Woodcock, George, ''L'Anarchisme. Une histoire des idées et mouvements libertaires'', Montréal, Lux, 2019 (édition originale ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'', 1962) == Nexus externi == * [https://plato.stanford.edu/entries/anarchism/ Anarchism - Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [https://www.marxists.org/subject/anarchism/ Anarchism Archive] {{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} {{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} [[fr:Dictionnaire de philosophie/Anarchisme]] [[Categoria:Lexicon philosophicum]] {{DEFAULTSORT:Anarchismus}} 3e9jm4xz0450907q5lw9csd8k5b5fdi 10785 10784 2026-06-13T20:57:38Z PandaMystique 2967 10785 wikitext text/x-wiki '''Anarchismus''' (vox e Graeco vocabulo ''ἀναρχία'' ducta, quod "sine principe" sive "sine imperio" significat) inter doctrinas civiles socialesque numeratur quae in Occidente maxime vituperatae minimeque recte intellectae sunt. Saepe ad perturbationis laudem aut ad studium eorum qui sibi solis consulunt redigitur; re vera tamen nititur in earum institutionum reprehensione, argumentis firmata, quibus homines in alios imperium exercent, atque in consilio societatis aliter constituendae. Non omnem auctoritatem oppugnat, multo minus peritiam; eam tantum auctoritatem impugnat quae sine consensu imponitur ac dominatur, una cum ordine graduum qui inde nascitur<ref>Pelletier, Philippe, ''L'Anarchisme'', Paris, Le Cavalier Bleu, coll. « Idées reçues », 2010, chapitre « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. Huic reprehensioni adiungitur adumbratio societatis sine talibus gradibus ordinatae, sine civitate vi cogente; ea autem societas libertate singulorum communique libertate, opera voluntaria et mutuo inter homines auxilio continetur. == Origo historica et doctrinae conformatio == Nonnumquam quaesita sunt anarchismi quasi praesagia in antiquis disciplinis, a doctrina Taoistica, quae Lao-tseu saeculo sexto ante aeram nostram tribuitur, usque ad quasdam societates religiosas in quibus omnes pares habebantur, ut Essenorum communitates aut quasdam Anabaptistarum factiones. Guérin tamen monet ne nimis praecursores quaeramus, cum talis inquisitio, ut ipse putat, levibus tantum similitudinibus innitatur<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. Pelletier quaestionem a doctrina ad hominum mores et naturam transfert: Petrum Clastres, Haroldum Barclay et David Graeber secutus, describit societates carentes potestate quae vi cogat, quas "anarchismo propinquas" vocat, easdem tamen "valde imperfectas" dicens, quoniam bellum et quaedam mysticae opiniones formas quasdam auctoritatis et alienationis in eas inducunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Un anarchisme "primitif" ? ».</ref>. Ut philosophia distincte composita, anarchismus aetate recentiore in Europa oritur, dum ordo medii aevi dissolvitur, dum Reformatio illa ad summam contentionem pervenit, dum primae formae recentioris ordinis civilis et oeconomici nascuntur<ref>Fiala, Andrew, "Anarchism", in ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (éd.), Stanford University, 2017.</ref><ref>Woodcock, George, ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'', Peterborough, Broadview Press, 2004 (édition originale 1962), p. 28-35.</ref>. Primus scriptor in quo Woodcock prima vestigia anarchismi rerum communium agnoscit est Gerardus Winstanleius, mercator pannorum qui parvo Fossorum motui (Diggers) praefuit tempore liberae illius rei publicae Anglicae (Commonwealth)<ref>Woodcock, ''Anarchism'', 2004, p. 39-42.</ref>. In libellis annorum 1649 et 1650, praesertim in opere ''The New Law of Righteousnes'' (1649), Winstanleius sententiam protulit qua omnes pares habebantur, religione Christiana ad rationem revocata: Christum cum universa libertate coniungebat et auctoritatem ubique homines corrumpere adfirmabat<ref>Winstanley, Gerrard, ''The New Law of Righteousnes'' [orthographe de l'édition originale de 1649], Londres, 1649, reproduit dans ''The Works of Gerrard Winstanley'', George H. Sabine (éd.), Ithaca, Cornell University Press, 1941, p. 149-200.</ref>. Artum vinculum cernebat inter dominium institutum et libertatis defectum, atque societatem proponebat in qua opus in commune fieret et fructus per aperta horrea inter omnes distribuerentur, sine ulla mercatura. Woodcock tamen notat ultimum Winstanleii scriptum, ''The Law of Freedom'' (1652) ad Cromwellium missum, quaedam habere quae ad imperium spectant, ut laborem coactum et mortis poenam pro quibusdam delictis in communitatem commissis; quare non licet eum sine dubitatione pro perfecto anarchismi auctore habere<ref>Woodcock, ''L'Anarchisme. Une histoire des idées et mouvements libertaires'', Montréal, Lux, 2019, chapitre « L'arbre généalogique ».</ref>. Gulielmus Godwinus primus est qui, opere de iustitia civili anno 1793 edito (''An Enquiry Concerning Political Justice''), anarchismum certa ratione defendit, quamquam ipsum nomen nondum usurpabatur<ref>Godwin, William, ''An Enquiry Concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness'', Londres, G.G.J. et J. Robinson, 1793, 2 volumes.</ref><ref>Philp, Mark, ''Godwin's Political Justice'', Londres, Duckworth, 1986, p. 1-25.</ref>. Godwinus, ab Anglorum dissentientium religione et a philosophis Gallis recentioribus, qui rationem maxime colebant, permotus, anarchismi reprehensiones explicavit adversus civitatem, adversus opes coacervatas et adversus auctoritatem per suffragia populi aliis mandatam. Credebat leges morales certas immutabilesque esse, quae benevolentia erga omnes declararentur, et contendebat singulos sua ratione agere debere potius quam auctoritati institutorum ab hominibus positorum parere, quae semper vero progressui, rationis lumine ducto, obstarent<ref>Godwin, ''Political Justice'', vol. 1, livre II, chapitre 6, p. 234-248.</ref>. Apud Petrum Iosephum Proudhonium primum nomen anarchismi tamquam nomen honestum philosophiae cuiusdam apparet<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Qu'est-ce que la propriété ? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement'', Paris, J.-F. Brocard, 1840, p. 286.</ref>. Anno 1840, in libro ''Qu'est-ce que la propriété ?'', Proudhonius se ipsum anarchistam appellavit, ratus ordinem civilem in auctoritate fundatum tollendum esse eique substituendum ordinem socialem et oeconomicum in pacto voluntario fundatum. Hac ratione vocabulum antea probrosum, perturbationi simile, fit nomen quod traditio quaedam constans sibi vindicat. Pelletier admonet Proudhonium iam ab annis 1840 voce "anarchia" bono sensu uti, eandemque vocem postea per ludibrium receptam esse a socialistis illis "imperio adversantibus" annorum 1880, quos adversarii eorum, Marxiani et rei publicae studiosi, ita appellabant, non aliter ac olim "Mendicantes" (les Gueux) appellati sunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. == Varia anarchismi genera == Anarchismus non est unum corpus doctrinae compositum, sed complexus multarum sententiarum quae quibusdam similitudinibus inter se cohaerent, ut membra eiusdem familiae<ref>Jun, Nathan J., ''Anarchism and Political Modernity'', New York, Continuum, 2012, p. 15-40.</ref>. Eius genera porriguntur ab anarchismo singulorum, quem Maximus Stirnerus docuit, usque ad communismum anarchicum Petri Kropotkini, interiectis mutualismo Proudhonii, collectivismo Michaelis Bakunini et doctrina collegiorum opificum. Guérin tamen monstrat hanc varietatem sub se opiniones satis inter se similes continere: nam definitio Bakunini, qua anarchismus dicitur "doctrina Proudhonii late explicata et ad extremas consequentias perducta", ad maiorem partem motus socialis, ut ipse putat, pertinet<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. === Anarchismus singulorum === Maximus Stirnerus, cui verum nomen Ioannes Casparus Schmidt (1806-1856), eam partem cogitationis anarchicae repraesentat quae singulis maxime favet<ref>Stirner, Max, ''Der Einzige und sein Eigentum'', Leipzig, Otto Wigand, 1844 ; traduction française ''L'Unique et sa propriété'', Paris, Stock, 1900.</ref>. Eius liber, ''Der Einzige und sein Eigentum'' (fere: "Unicus et eius proprium", 1844), qui pro fundamento anarchismi singulorum habetur, eam sententiam tuetur qua libertas uniuscuiusque summa est et nullum huic libertati impedimentum iure obici potest. Stirnerus oppugnat non modo civitatem, imperium, ius et bona privata, sed etiam religionem, familiam, mores et amorem, quae omnia singulis fines agendi imponunt<ref>Paterson, Ronald William Keith, ''The Nihilistic Egoist: Max Stirner'', Oxford, Oxford University Press, 1971, p. 97-135.</ref>. Ei civitas, dominium tamquam ius, iura naturalia, immo ipsa societatis notio, sunt res inanes, veluti "spectra" (Spuke) in animo<ref>Stirner, ''L'Unique et sa propriété'', p. 43-67.</ref>. Dominium, ut scribit, ex vi nascitur: "Non timide ante proprium tuum recedo, sed id semper meum proprium habeo."<ref>Stirner, ''Der Einzige und sein Eigentum'', p. 251.</ref> Haec philosophia, quae interdum "sui amor" (egoismus) appellatur, contendit hominem singulum non debere se dedere "magnae cuidam rei, bonae causae, doctrinae, ordini, muneri excelso", sed "suam ipsius vitam vivere" nihil curantem "quomodo genus humanum se expediat"<ref>Stirner, ''L'Unique et sa propriété'', p. 5-12.</ref>. Stirnerus suadebat ut quisque se ipsum adfirmaret, et "Societatem sui amantium" (Verein von Egoisten) cogitabat, consociationem nullis legibus astrictam quae civitati succederet, ita intellectam ut esset coniunctio per voluntarium omnium partium consensum semper renovata<ref>Clark, John P., ''Max Stirner's Egoism'', Londres, Freedom Press, 1976, p. 71-89.</ref>. Guérin hanc inter singularem et socialem anarchismum dissensionem minuit, observans "anarchistam singularem fortasse esse hominem societatis amantem qui nomen suum dicere non audeat"<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. === Mutualismus Proudhonianus === Mutualismus, a Petro Iosepho Proudhonio (1809-1865) excultus, ab anarchismo singulorum eo differt quod naturam socialem hominis urget<ref>Vincent, K. Steven, ''Pierre-Joseph Proudhon and the Rise of French Republican Socialism'', Oxford, Oxford University Press, 1984, p. 145-178.</ref>. Proudhonius actionem civilem et vim seditiosam reiciebat (nonnulli eius discipuli etiam operum cessationes tamquam genus coactionis improbabant), atque societatem corrigi malebat per pacatam propagationem collegiorum opificum, quae praesertim mutuum inter eos qui bona gignunt creditum promoverent<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''De la capacité politique des classes ouvrières'', Paris, E. Dentu, 1865, p. 89-124.</ref>. Saepe propositum neque umquam ad effectum perductum est consilium argentariae popularis, quae merces inter homines permutaret, pretio earum chartis operis significato. Proudhonius inter possessionem et dominium distinguit: possessio enim ei qui re utitur usum proximum praebet; dominium autem ius significat quo res etiam ad lucrum gignendum adhiberi potest<ref>Proudhon, ''Qu'est-ce que la propriété ?'', p. 1-45.</ref>. Contra eos qui dominium privatum more locupletium defendebant, aequalitatem urgebat et contendebat omnes opifices partem aliquam dominii habere et ad opes accedere debere, scribens "unumquemque opificem in societate adhibitum partem indivisam dominii societatis habere debere"<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Théorie de la propriété'', Paris, Lacroix et Verboeckhoven, 1866, p. 137.</ref>. Censebat "dominium privatum, quod privilegium parit, civitatem accivisse eique imperasse", neque eam aliter teneri quam suis legibus, suis custodibus, suo exercitu. Mutualistae ordinationem foederatam commendabant, a municipio locali ad gradus superiores ascendentem, quae civitati nationali succederet<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Du Principe fédératif et de la nécessité de reconstituer le parti de la révolution'', Paris, E. Dentu, 1863, p. 55-91.</ref>. Cavendum tamen est ne consilium Proudhonianum ad solam parvam possessionem opificum et agricolarum redigatur. Guérin ostendit Proudhonii de re oeconomica cogitationem in utramque partem inclinare: nam in magnis officinis consulto rerum communium fautor erat, scribens "magnam fabricam magnamque agri culturam in futuro ex consociatione gignendas esse", atque indignabatur quod inter adversarios artis progredientis numeraretur<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. Idem Guérin memorat illam "factionem quae se Proudhonianam dicebat", quae in prima illa Societate inter omnes gentes opificum (Prima Internationalis) dominium privatum instrumentorum bonorum gignendorum collectivismo opponere conata est, statim "mortuam natam esse", cum plerique sodales ad Bakunini argumenta transirent<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. === Collectivismus Bakuninianus === Collectivismus est ea anarchismi forma quae cum Michaele Bakunino (1814-1876) coniungitur<ref>Bakunin, Michel, ''Œuvres complètes'', édition établie par Arthur Lehning, 8 volumes, Paris, Champ libre, 1973-1982.</ref>. Hanc philosophiam Bakuninus ab anno 1864 excoluit, cum primas societates inter gentes conderet, Fraternitatem inter gentes, deinde Foedus inter gentes democratiae socialis (1868). Collectivismus anarchicus praecipuam contra doctrinam Marxianam oppositionem in illa Societate inter omnes gentes opificum effecit, unde orta est diuturna illa contentio inter liberam et imperiosam socialismi sententiam<ref>Carr, E. H., ''Michael Bakunin'', Londres, Macmillan, 1937, p. 345-412.</ref>. Bakuninus collectivistaeque cum mutualistis consentiebant in civitate et rationibus civilibus reiciendis, in ordinatione foederata, in eo quod opifex pro opere suo remunerandus esset. Differebant autem, quod ad civitatem evertendam res novas necessarias esse contendebant, et praesertim quod terram et instrumenta bonorum gignendorum communia esse volebant atque a collegiis opificum administrari. Atque in mutualismo elementum primum erat opifex singulus, in collectivismo vero coetus opificum<ref>Bakunin, Michel, ''Étatisme et anarchie'', édition française établie par Renée Lamberet, Paris, Champ libre, 1976, p. 289-345.</ref>. Bakuninus anarchismum singulorum reiecit et anarchismum doctrinam socialem esse adfirmavit, in communium officiorum susceptione fundatam. Scripta eius odium prae se ferunt erga civitatem et erga "ipsam rei publicae ordinationem tamquam fontem oppressionis et quaestus iniqui ex aliorum labore"<ref>Bakunin, Michel, ''Dieu et l'État'', Genève, 1882 ; réédition Paris, Maspero, 1976, p. 29-67.</ref>. Consilia eius eo spectabant ut civitas et instituta per gradus distincta everterentur, et eorum loco constitueretur ratio municipiorum libere foederatorum, ab imo ad summum ordinatorum, cum voluntariis eorum qui bona gignunt consociationibus a loco ad omnes gentes pertinentibus. Cogitatio eius spectat ad communitates civiles in libertatem vindicandas, in quibus sodales facultates suas augent neque alii aliis imperant<ref>Saltman, Richard B., ''The Social and Political Thought of Michael Bakunin'', Westport, Greenwood Press, 1983, p. 102-134.</ref>. Ei libertas communitatem poscebat, ita ut nemo liber sit nisi omnes liberi sint; poscebat etiam aequalitatem, in iuribus quoque et in muneribus socialibus mulieribus tribuendis. === Communismus anarchicus Kropotkinianus === Collectivismus, qui alibi annis 1870 communismo anarchico (cuius praecipuus auctor Petrus Kropotkinus, 1842-1921) cessit, in Hispania diutius quam alibi valuit, priusquam illic annis 1930 a doctrina collegiorum opificum (CNT) et a communismo libero obrueretur<ref>Kropotkin, Pierre, ''La Conquête du pain'', Paris, Tresse et Stock, 1892 ; réédition Paris, Éditions du Sextant, 2006.</ref><ref>Woodcock, ''L'Anarchisme'' (Lux, 2019), chapitre « L'anarchisme en Espagne ».</ref>. Kropotkinus fortasse apertissime eam partem exposuit quae ex disputationibus inter anarchistas doctos Genavae, post Communam Parisiensem anni 1871, orta erat. In libris ''La Conquête du pain'' (1892) et ''Champs, usines et ateliers'' (''Fields, Factories and Workshops'', 1899), formam societatis sine uno capite, per multa loca dispersae, descripsit, in coniunctione agri culturae et officinarum, vitae urbanae et rusticae, doctrinae et artis discendae fundatam<ref>Kropotkin, Pierre, ''Fields, Factories and Workshops'', Londres, Thomas Nelson and Sons, 1899 ; traduction française ''Champs, usines et ateliers'', Paris, Stock, 1910.</ref>. Kropotkinus theorias suas cum doctrina de specierum mutatione (evolutione) coniunxit: anarchismum enim, ut in libro ''L'Entraide'' (''Mutual Aid'', 1902) significat, ultimum gradum esse operae coniunctae crescentis, quae in rerum naturae mutatione vim habeat<ref>Kropotkin, Pierre, ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'', Londres, William Heinemann, 1902 ; traduction française ''L'Entraide, un facteur de l'évolution'', Paris, Hachette, 1906.</ref>. Communismus anarchicus a collectivismo uno in puncto differebat, scilicet quomodo fructus operis partirentur. Adversus mercedem horis operis aestimatam, communistae anarchici hoc dictum opponebant: "ab unoquoque pro eius facultatibus, unicuique pro eius necessitatibus", et horrea aperta cogitabant ubi quisque sumeret quibus indigeret. Sic ratiocinabantur opus esse naturalem quandam necessitatem, et, si bona in promptu sint nec ullo modo circumscribantur, neminem plus quam uti posset sumpturum esse<ref>Kropotkin, ''La Conquête du pain'', chapitre 5, p. 71-89.</ref>. Kropotkinus vim mutui auxilii in communitatibus, tam bestiarum quam hominum, urgebat, contendens mutuum auxilium, non solam contentionem, causam esse qua animantia locis suis aptius accommodarentur; id postea multi naturae rerum periti comprobaverunt<ref>Todes, Daniel P., ''Darwin without Malthus: The Struggle for Existence in Russian Evolutionary Thought'', Oxford, Oxford University Press, 1989, p. 123-145.</ref>. Mores ex naturae observatione fundare conatus est<ref>Kropotkin, Pierre, ''L'Éthique'', ouvrage posthume publié en 1922 ; traduction française Paris, Stock, 1979, p. 34-78.</ref>. Dum capitalismum (rationem oeconomicam qua instrumenta bonorum gignendorum a privatis tenentur) et civitatem reprehendit, dum municipium medii aevi pro exemplo proponit, dum scientiam de animantibus eorumque moribus ad res sociales explicandas adhibet, rationes ad mutationem naturae et ad res novas pertinentes coniunxit in ea mundi imagine ubi naturae tuendae cura locum praecipuum tenet. === Doctrina collegiorum opificum (anarcho-syndicalismus) === Doctrina collegiorum opificum exeunte decennio 1880 crevit, cum multi anarchistae in collegia opificum Gallica intrarent, quae post Communam Parisiensem oppressa rursus surgebant<ref>Julliard, Jacques, ''Fernand Pelloutier et les origines du syndicalisme d'action directe'', Paris, Éditions du Seuil, 1971, p. 87-134.</ref>. Postea anarchistae quidam acres loca praecipua in summo opificum foedere (Confédération générale du travail), anno 1895 condito, occupaverunt, et fundamentum anarchismi ad collegia transtulerunt, quae habebantur tamquam societates eos qui bona gignunt communi certamine communique opere coniungentes. Hoc certamen ita gerendum erat ut opifices ipsi per se, non per alios, agerent, maxime in officinis; eius autem summa forma, universa operum cessatio, et capitalismum et civitatem funditus evertere posset<ref>Pouget, Émile, ''Le Sabotage'', Paris, Marcel Rivière, 1910, p. 17-45.</ref>. Tum collegia, seditionis instrumenta, fierent prima elementa societatis liberae: opifices officinarum potestatem caperent et per singula artificia foedere coniungerentur. Sic doctrina collegiorum opificum collegia in medio certamine ordinum collocat<ref>van der Linden, Marcel et Wayne Thorpe (éds.), ''Revolutionary Syndicalism: An International Perspective'', Aldershot, Scolar Press, 1990, p. 1-24.</ref>. Collegia habet tamquam instrumenta quibus et commoda statim parentur et res novae sociales praeparentur, quae formam universae operum cessationis sumant, eo consilio ut civitas et capitalismus tollantur. Quoniam comitiis publicis adversa est, partes civiles reicit et agit ut opifices ipsi rem gerant, per operum cessationes, per consensum ab emendo vendendove abstinendi, et per operis dolo impediendi rationem. Societates foederatae ab imo ad summum struuntur, et secundum loca et secundum artificia: collegia localia in maiores coetus coeunt, qui per regiones, deinde per totam gentem se colligunt, cum unumquodque collegium etiam cum collegiis artium cognatarum in societatibus artificiorum coniunctis coniungatur<ref>Rocker, Rudolf, ''Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice'', Oakland, AK Press, 2004 (édition originale 1938), p. 54-82.</ref>. In Gallia, Italia, Hispania, haec collegiorum forma sola anarchismo multitudinis favorem dedit. Praecipui eius effectores fuerunt homines acres, ut Fernandus Pelloutier, Georgius Yvetot, Aemilius Pouget. Docti quidam extra motum positi inde theorias deduxerunt, ut Georgius Sorel, in cuius libro ''Réflexions sur la violence'' (1908) universa operum cessatio velut fabula socialis cernitur. Quod autem postea aliam viam secutus est, et quod Russell eum primum tamquam Marxi reprehensorem inducit, monent ne eum pro principe huius partis habeamus<ref>Russell, Bertrand, ''Le monde qui pourrait être. Socialisme, anarchisme et anarcho-syndicalisme'', Montréal, Lux, 2025, première partie, « La révolte anarcho-syndicaliste ».</ref>. === Genera secundum Weberum distincta === Distributio in tres partes, scilicet anarchismum singulorum, communismum liberum et doctrinam collegiorum opificum, ad rem historice exponendam commoda manet, sed Gaetanus Manfredonia, rerum gestarum scriptor, eam parum sufficere iudicat. Modum "formarum perfectarum" (types idéaux) a Maximo Webero sumptum repetens, qui quasdam notas auget ut genera condat quae talia in ipsa rerum experientia non reperiuntur, tres formas distinguit: studium seditionis, studium collegiorum, et studium docendi atque efficiendi. In eodem homine, coetu, societate, hae rationes inter se miscentur aut sibi succedunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Une nouvelle typologie de l'anarchisme ».</ref>. Haec ratio id commodi habet, quod motus quosdam comprehendit quos distributio doctrinalis in scholas separatas veluti rigentes cogit. == Fundamenta philosophica et auctoritatis reprehensio == Reprehensio anarchica non omnem auctoritatem petit. In disputatione cum singulorum fautoribus, Malatesta scribit se libenter accipere "auctoritatem eius qui vehiculum regit quo vehitur", et anarchismus peritias agnoscit, sed eis nullum gradum potestatis tribuit: valetudinarium enim et chirurgis et iis qui munditiam curant indiget<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. In re autem puerorum educandorum Bakuninus principium statuit motus a "summa auctoritate ad summam libertatem" tendentis, cum auctoritas ei imponatur qui nondum iudicandi facultatem habet, deinde libertati locum cedat<ref>Bakounine, ''Dieu et l'État'' ; cité par Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. Quod anarchismus oppugnat, ea est auctoritas quae sine consensu imponitur et dominatur, atque ordo graduum qui inde sequitur. Quamvis inter se differant, omnes hae anarchismi formae in his conveniunt: in civitate, in partium studio, in opibus coacervatis reiciendis, sed etiam in quibusdam animi habitibus minus definitis<ref>Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', Londres, Fontana Press, 1993, p. 3-19.</ref>. Quia partium ordinationem vitat, anarchismus elementum morale clarius quam alii reclamationis motus servavit. Id apparet in studio fautorum eius vitam ad simplicitatem revocandi, non solum ut auctoritatis difficultates tollantur, sed etiam ut divitiarum pericula recusentur et frugalis quaedam sufficientia constituatur. Quomodo anarchismus ad progressum se habeat, varie legitur, quod notandum est. Woodcock animadvertit perpetuum bonorum corporeorum incrementum anarchistis numquam placuisse, eosque praesens tempus respuere propter futurum libertatis sobriae, dum virtutes praeteriti temporis naturae propioris revocant; quam societatem dicit "rem fictam optimae civitatis (utopiam) respuere" neque quicquam absoluti aut perfecti agnoscere. Guérin hanc imaginem temperat: nam, ut ipse vult, anarchismus aliquid struere studet, crimen rei fictae recusat, et via historica utitur ut ostendat societatem futuram ex occulto praeteriti labore nasci, non ex doctoris cuiusdam commento<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'anarchisme n'est pas utopique ».</ref>. Praecipua differentia inter anarchistas et socialistas, etiam Marxianos, in hoc est: illi enim censent civitatem primum capiendam esse ut deinde dissolvatur; anarchistae contra contendunt, quoniam potestas corrumpit, quamcumque praesentis auctoritatis structurae occupationem eam tantum perpetuare posse<ref>Guérin, Daniel, ''Anarchism: From Theory to Practice'', New York, Monthly Review Press, 1970, p. 13-43.</ref>. Qui tamen collegia opificum sequuntur, sua collegia tamquam ossa novae societatis intra veterem crescentis habent. Anarchistae argumenta protulerunt quibus negant ullum esse commune officium civitati parendi, et quibus effectus potestatis publicae demonstrant<ref>Wolff, Robert Paul, ''In Defense of Anarchism'', New York, Harper & Row, 1970, p. 3-27.</ref>. Magis disputantur eorum placita, civitatem scilicet tollendam esse, ordinem socialem sine ea fieri posse, et transitum ad anarchismum non esse vanum<ref>McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', Aldershot, Ashgate, 2007, p. 45-78.</ref>. Eorum sententia, onus probandi penes eum est qui aliis imperare et eos regere vult: auctoritas enim ostendere debet se in eorum commodum agere quibus imperat, alioquin iniustus est eius usus. == Ordo sine civitate: administratio sui ipsius et foederatio == Qui partem socialem docent, anarchismum a perturbatione secernunt. Proudhonius adfirmat anarchismum non esse perturbationem, sed ordinem naturalem ordini contrarium qui arte fit et desuper imponitur, scilicet "societatem ordinatam et vivam"<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « Nécessité de l'organisation ».</ref>. Voline explicat non agi de "ordinatione" aut "non ordinatione", sed de duobus diversis ordinandi principiis, quorum alterum ab imo proficiscitur et in centra coniungendi se nectit, alterum ad exemplum veteris illius societatis oppressivae effingitur. Malatesta anarchistas omni ordinationi adversos ad officium revocat, observans eos qui ordinem recusant ne minimam quidem auctoritatem accipiant, re vera malle perturbationem quae vitam reddat impossibilem<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « Nécessité de l'organisation ».</ref>. Administratio sui ipsius, ut Guérin censet, est res ab anarchismo maxime proprie inventa<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos et chapitre « L'autogestion ».</ref>. Cum "Libellus communistarum" (Manifeste communiste) per longum tempus nihil aliud praevideret quam instrumenta bonorum gignendorum in unius civitatis manus conferenda, Proudhonius rationem rei oeconomicae sine civitate administrandae proposuit. Cum subito multae consociationes opificum per res novas mensis Februarii anni 1848 orirentur, in hac nascente administratione sui ipsius, magis quam in rerum publicarum conversione, ipsum rerum novarum factum vidit, et opifices hortatus est ut se ordinarent et bonorum gignendorum domini fierent. Instrumenta bonorum gignendorum permutandorumque neque a societatibus divitum neque a civitate administranda esse, sed a consociationibus opificum: id enim solum, ut Proudhonius putabat, alienationi virium communium finem facere posse<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. Directa illa populi potestas in consilio anarchico libera foederatione nititur. Pelletier notat anarchistas interdum malle vocabulum "administrationis directae", ut se ab experimento Iugoslavico distinguant, quod intra civitatem et sine libertatibus publicis gestum est: unaquaeque enim res oeconomica, unumquodque munus publicum, unaquaeque consociatio se ipsam administrat, dum privatum cuiusque partis studium eo compensatur quod partes ipsae in municipium regionemque pari iure coniunguntur<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchisme est contre la démocratie ».</ref>. Ita foederatio ex Proudhoniana ratione pacti liberi, ultro citroque obligantis et utrimque aequati, proficiscitur; et anarchismus, ut Pelletier vult, intellegitur tamquam modus simultatum regendarum aequa virium libratione fundatus<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos » ; Proudhon, ''Du Principe fédératif''.</ref>. Res novae Hispanicae huic sententiae experimentum praebuerunt. In Aragonia, postquam impetus Franchii in Catalonia mense Iulio anni 1936 cecidit, communitates agricolarum constitutae sunt, quae per pagos, deinde in concilio regionali permutationum copias administrante, foedere coniunctae sunt. Ut libertarii fontes et historici quidam tradunt, ibi bonorum effectio servata vel aucta est, et libertas relicta agricolis qui se iungere nolebant; sed res adhuc disputatur, pro locis dispar, et locorum necessitatibus belloque impedita<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Gestion directe et collectivisation en Espagne » ; Préposiet, Jean, ''Histoire de l'anarchisme'', Paris, Tallandier, 2002, « L'Espagne et le collectivisme libertaire » ; sur les collectivités, Peirats, José, ''La CNT dans la Révolution espagnole'', Paris, Spartacus, 1975.</ref>. Hae communitates partim mense Augusto anni 1937 ab agmine a communistis Hispanicis misso deletae sunt, deinde Franchio anno 1939 vincente penitus interierunt. == Anarchismus et natura tuenda == Anarchismus aliquid valuit ad recentiorem de natura tuenda cogitationem formandam<ref>Jourdain, Edouard, ''Géopolitique de l'anarchisme. Vers un nouveau moment libertaire'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2023, « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde : anarchisme et écologie » ; Purchase, Graham, ''Anarchism and Environmental Survival'', Tucson, See Sharp Press, 1994.</ref>. Anarchismus naturae studiosus vinculum statuit inter dominationem in mundum naturalem exercitam et dominationem qua homines inter se premuntur; formas institutas et moderatas studii naturae tuendae reprehendit, quod nimis ad solum hominem spectent, et concordem hominum cum natura coniunctionem optat, quam adiuvant artes quae nihil inquinant et consuetudines ad hominis modum aptatae. === De origine libertaria studii naturae === Praeter Thoreau et ante Bookchinum, traditio anarchica suam quoque naturae studiosam seriem auctorum habet, praesertim apud Gallice loquentes. Elisaeus Reclus, terrarum descriptor libertarius, notionem "mesologiae" excoluit, id est studii illorum locorum ubi multae res inter se agunt, in quibus est societas<ref>Sur Reclus, voir Ferretti, Federico, ''Élisée Reclus, pour une géographie nouvelle'', Paris, Éditions du CTHS, 2014 ; Vincent, Jean-Didier, ''Élisée Reclus. Géographe, anarchiste, écologiste'', Paris, Robert Laffont, 2010.</ref>. Hominem partem totius cuiusdam ordine aequato esse putabat, scribens "hominem esse naturam sui ipsius consciam factam"<ref>Reclus, Élisée, ''L'Homme et la Terre'', Paris, Librairie universelle, 1905.</ref>, et ex huius aequilibrii observatione colligebat capitalismum et nimium gignendi studium et naturae et homini nocere. Kropotkinus autem, rerum naturae peritus, in natura exemplum morum humanorum cernebat: contra eos qui Darwini doctrinam ad res sociales transferebant, contendebat per operam coniunctam fieri ut animantia locis se accommodent<ref>Kropotkin, ''Mutual Aid''.</ref>. Hae considerationes iis qui urbes designant, Ebenezer Howard et Patricio Geddes, exemplo fuerunt, quorum urbes-horti, optima urbis et ruris coniungentes, in foedera coire debebant<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Hic animi sensus etiam in factis apparuit: pars illa "naturiana", Lutetiae anno 1894 orta, et coloniae rusticae, ut "liber locus" apud Vaux (1902-1905), vitam "in natura" degendam temptaverunt, quam Serge Latouche motui illi qui minus crescere vult comparat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. === Ecologia socialis et primitivismus === Henricus David Thoreau (1817-1862), scriptor, naturae studiosus et "transcendentalista" Americanus, diu de natura cogitationem movit<ref>Thoreau, Henry David, "La Désobéissance civile" (1849), in ''Désobéir'', Paris, Mille et Une Nuits, 1994, p. 7-35.</ref>. Cum imperio diffideret, praesertim quatenus servitutem imponeret et bellum gereret, scribebat: "Toto animo hoc dictum accipio: 'Id imperium optimum est quod minime imperat'", addens se etiam credere "id imperium optimum esse quod omnino non imperat"<ref>Thoreau, Henry David, "Resistance to Civil Government", in ''Aesthetic Papers'', Boston, 1849, p. 189.</ref>. Ad lacum Waldenensem, in mundo naturali invenit fontem morum ex misericordia in animalia, ex reverentia rerum incultarum, ex amore loci, ex vita simplici et sibi sufficienti compositorum<ref>Thoreau, Henry David, ''Walden; or, Life in the Woods'', Boston, Ticknor and Fields, 1854, p. 1-23.</ref>. Potius quam anarchista proprie dictus, radicem quandam Americanam cogitationis libertariae et naturalis repraesentat. Murray Bookchinus (1921-2006), a Kropotkino permotus, philosophiam anarchicam cum cura naturae tuendae coniunxit, ecologiam socialem (rationem socialem de natura) excolens<ref>Bookchin, Murray, ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy'', Palo Alto, Cheshire Books, 1982, p. 1-43.</ref>. Contendebat mala quae ad naturam pertinent ex parte sociali oriri, praesertim ex ordine civili per gradus distincto<ref>Bookchin, Murray, "Ecology and Revolutionary Thought" (1965), in ''Post-Scarcity Anarchism'', Berkeley, Ramparts Press, 1971, p. 57-82.</ref>. Malum, ut ipse putabat, non in ipsa urbe esse, sed in urbium incremento quod capitalismus gignit, ex quo et natura et homo simul nimis premuntur; dominationi, etiam in naturam, opponebat operam coniunctam communitatum quae municipali ratione libera ordinantur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Sub finem vitae Bookchinus anarchismum reprehendit et se ipsum "communalistam" dixit<ref>Bookchin, Murray, ''Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm'', Oakland, AK Press, 1995, p. 1-35.</ref>. Alii scriptores Americani in hac traditione versantur, ut Lewis Mumford rerum gestarum scriptor, Gary Snyder poeta, Ioannes Clark, qui imaginationem regionis urget, Eduardus Abbey scriptor, et David Watson artis reprehensor<ref>Clark, John P., ''The Anarchist Moment: Reflections on Culture, Nature and Power'', Montréal, Black Rose Books, 1984, p. 123-156.</ref>. Anarchismus primitivus forma est magis controversa. Reprehensionem de natura et de re publica ad ipsa civilis cultus initia refert, cuius effectus, quos putat, accusat: artes mechanicas, agri culturam, mansuefactionem animalium, hominum multitudinem crescentem, operum divisionem<ref>Zerzan, John, ''Elements of Refusal'', Seattle, Left Bank Books, 1988, p. 67-94.</ref>. Ioannes Zerzan hanc rupturam ad ortum sermonis signa adhibentis, numerorum, agri culturae refert, et contendit alienationem vitari non posse nisi parvis coetibus inter se familiaribus multiplicatis<ref>Zerzan, John, "Language: Origin and Meaning", in ''Future Primitive and Other Essays'', Brooklyn, Autonomedia, 1994, p. 23-51.</ref>. Jourdain animadvertit hanc partem, inter fabulam boni hominis silvestris et res extremas mundi finem nuntiantes fluctuantem, longe abesse ab eo ut omnibus in motu placeat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Cognata quaestio ad illam "collapsologiam" (doctrinam de civilis cultus interitu) pertinet, quae annis post 2010 crevit; cuius unus auctor, Pablo Servigne, anarchistarum motui propinquus est, quaeque civilis cultus industrialis interitum mox futurum esse ponit<ref>Servigne, Pablo et Raphaël Stevens, ''Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes'', Paris, Seuil, 2015.</ref>. Quae sententia, et in motu anarchico et extra eum, reprehenditur quod rem a re publica avocet et omnia fato fieri statuat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde » ; Charbonnier, Pierre, « Splendeurs et misères de la collapsologie. Les impensés du survivalisme de gauche », ''Revue du Crieur'', n° 13, 2019, p. 88-95.</ref>. === Res communes et bioregionalismus === Hodierna de rebus communibus cogitatio hanc traditionem continuat. Res communes sunt ea quibus communitas quaedam utitur, sibi leges ad ea servanda statuens, neque civitati neque foro subiecta; saeptio autem communium medii aevi, quam possessores et civitas effecerunt, capitalismi ortum, ut quidam interpretantur, comitata est<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Quomodo hae res communes valeant, Elinor Ostrom, rei oeconomicae perita, descripsit<ref>Ostrom, Elinor, ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action'', Cambridge, Cambridge University Press, 1990.</ref>; et exempla inveniuntur in illis "acequiis", ductibus aquarum communiter administratis in Novo Mexico inde a saeculo septimo decimo, aut in "Horto Solanorum" (Parc de la pomme de terre) in Peruvia, ubi gentes indigenae centenas varietates communiter servant. Bioregionalismus, a Petro Berg fictus et a Kirkpatrick Sale circa notionem modi humani excultus, regionem naturalem ut spatium concipit ubi populus cum loco suo coniunctissime vivit<ref>Sale, Kirkpatrick, ''Dwellers in the Land: The Bioregional Vision'', San Francisco, Sierra Club Books, 1985.</ref>; quare scientiam gentium indigenarum magni aestimat, sicut in operibus Iacobi Scott et David Graeber fieri solet, qui hominum mores et naturam describunt<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Qui anarchismum naturae studiosum reprehendunt, notant eum nimis ad imagines nimium ornatas naturae et naturae humanae propendere, omni civitati in unum collectae adversari (quam tamen nonnulli ad mala naturae magna ex parte tractanda necessariam putant), et formis ordinationis sine uno capite uti, quas adversarii parum utiles iudicant. Anarchistae naturae studiosi respondent gravitatem malorum naturae postulare ut mores et societas penitus mutentur, et administrationem per res communes saepe naturae parcere magis quam administrationem civitatis aut fori. == Hereditas et momentum hodiernum == Anarchismus mature in motum naturae tuendae valuit. Quoniam late res perpendit, vetat ne quis gravitatem discriminis naturae et amplitudinem remediorum quae poscit minoris aestimet. Praeter hunc autem campum, anarchismus manet reprehensio structurarum potestatis et dominationis. Eius capita, scilicet imperii nimii recusatio, libertas singulorum et universorum, opera voluntaria mutuumque auxilium, motus sociales etiam nunc movent. Ab Hispanis "Indignatis" usque ad motum "Occupy Wall Street", a reclamationibus discipulorum Quebecensium anni 2012 usque ad seditiones quas "Ver Arabicum" exeunte anno 2010 aperuit, principia anarchica rursus exoriri videntur: sui ipsorum ordinatio, consociatio voluntaria, directa populi potestas, communis actio sine gradibus<ref>Graeber, David, ''The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement'', New York, Spiegel & Grau, 2013, p. 67-102.</ref>. Jourdain his addit experimenta in certis locis diuturniora, a municipiis Zapatistarum in Chiapa usque ad liberam administrationem Rojavae, ubi principia foederationis et administrationis sui ipsius exercentur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Au cœur des conflits » et conclusion.</ref>. Ut David Graeber et Andreas Grubačić animadvertunt, motus rerum novarum, qui saeculo vicesimo primo per totum orbem se extendit, traditioni anarchismi similior est quam traditioni Marxianae, cum aetas haec "multo magis studeat novas agendi formas invenire quam de subtilissimis doctrinae partibus disputare"<ref>Graeber, David et Andrej Grubačić, "Anarchism, or the Revolutionary Movement of the Twenty-first Century", ''ZNet'', 2004.</ref>. Anarchismus hodiernus eo cognoscitur quod sectas eosque qui ceteris se duces praebere volunt reicit, quod omnes gentes complectitur, quod sine uno capite agit, quod directa populi potestate utitur. Maximi facit illam rationem civilem quae iam nunc adumbrat quod optatur, scilicet media finibus congruere debere et praesentes ordinandi formas ea bona exprimere debere quae in societate optata quaeruntur<ref>Franks, Benjamin, "Prefiguration", in ''The Palgrave Handbook of Anarchism'', Carl Levy et Matthew S. Adams (éds.), Cham, Palgrave Macmillan, 2019, p. 1-17.</ref>. Eius praeterea auctoritatis civilis reprehensio disputationes de civitatis iure aluit, quae philosophos hodiernos de re publica tenent: anarchismus enim philosophicus, ab anarchismo civili diversus, contendit nullam esse auctoritatem civilem iustam, neque tamen civitatem statim tollendam esse suadet<ref>Simmons, A. John, ''Moral Principles and Political Obligations'', Princeton, Princeton University Press, 1979, p. 192-216.</ref>. == Disputationes et obiectiones == Obiectiones quae anarchismo opponuntur non omnes ex pravo quodam contemptu nascuntur; quaedam enim, a scriptoribus diligentibus prolatae, certa responsa poscunt. Prima obiectio est num fieri possit. Bertrandus Russell, qui anarchismum plenum pro fine optando habet, eum tamen "in praesens fieri non posse" iudicat et putat eum "vix annum aut alterum, postquam ad effectum perductus sit, duraturum"<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', introduction.</ref>. Veretur ne doctrina collegiorum opificum, civitate carens, auctoritatem aliquam summam denuo aedificare debeat ut simultates inter coetus eorum qui bona gignunt componat, et tamquam media via "guild socialism" (socialismum collegiorum) proponit, qui et libertariam erga civitatem diffidentiam et necessitatem per foederationem inter artificia coniungendi sociat<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', introduction et deuxième partie.</ref>. Anarchistae fere respondent anarchismum non esse rem fictam sine fundamento: Guérin enim scribit se crimen rei fictae recusare et aliquid struere velle, et collectivae illae agrorum administrationes in Aragonia annis 1936-1937 rem ipsam, quamvis brevem et disputatam, praebent<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'anarchisme n'est pas utopique » ; Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Gestion directe et collectivisation en Espagne ».</ref>. Altera obiectio ad naturam humanam pertinet. Russell animadvertit alienae libertatis reverentiam non esse naturae instinctum, et, si nullum sit frenum, fortem debilem oppressurum esse, plures pauciores, eos qui vim amant pacatissimos oppressuros<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', chapitre « Gouvernement et lois ».</ref>. Inde colligit modicam quandam imperii et legum formam necessariam manere, quae tamen malum sit quod quantum fieri potest minuendum est. Ursula Le Guin, fabularum scriptrix, similem difficultatem in libro ''Les Dépossédés'' (1974) ostendit: in quodam enim orbe anarchico, ubi leges desunt, ea similitudo morum quae omnibus imponitur partem vitae privatae corrodit. Jourdain inde colligit plerosque anarchistas fateri regulas et potestates vitari non posse, sed in eo rem verti ut rationes virium aequae, quae temperari revocarique possint, statuantur, et ut libertas singulorum cum communitate aequata servetur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', conclusion.</ref>. Tertia obiectio, a Roberto Michels in libro ''Les Partis politiques'' (1911) prolata, ad illam "aeneam oligarchiae legem" (legem paucorum dominationis) pertinet: omnis enim societas, sive factio sive collegium, in paucos imperantes et plures parentes dividi solet, dum ii qui ceteros repraesentant tandem se a communitatis custodia subducunt. Préposiet animadvertit Michels, quamquam anarchista non est, sic tamen libertariam repraesentationis reprehensionem attingere, quam Proudhonii verbis firmat; sed huius legis vim etiam ut quaestionem anarchismo oppositam valere: num foederationes libertariae cavere possint ne ordo quidam imperantium induretur<ref>Préposiet, ''Histoire de l'anarchisme'', « Un écueil. La loi d'airain de l'oligarchie ».</ref>. Anarchistae huic respondent mandato imperativo, finito et revocabili, et consilio communiter capto potius quam aliis commisso<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchisme est contre la démocratie ».</ref>. Quarta obiectio ad varietatem bonorum et ad opinionem vulgi adhibendam pertinet. Godwinus et Kropotkinus opinione nitebantur ad abusus deterrendos, ubi nulla esset coactio. Georgius Orwell obicit hanc rem in tyrannidem quandam morum vergere posse, quae, quia nullis legibus scriptis finitur, omni legum ratione gravior fiat<ref>Orwell, George, "Réflexions sur Gandhi", in ''Essais, articles, lettres'', tome IV, Paris, Ivrea-Encyclopédie des Nuisances, 1995, p. 539-548.</ref>. Restat quaestio de communi defensione: societas enim sine imperio in unum collecto vix impetui ordinato resistere potest, ut declarat illa experimentorum libertariorum armata oppressio. Hae obiectiones disputationem non exhauriunt, sed difficultates ostendunt quibus consilium anarchicum respondere debet. Anarchismus hodiernus eas tractat experiendo, considerando, cum aliis traditionibus colloquendo, potius quam optimam civitatem pronuntiando. Per auctoritatis reprehensionem, per libertatis et operae voluntariae studium, perque formam ordinis sine dominatione, manet inter ea quae in disputationibus de potestate, de libertate, de iustitia sociali respiciuntur. == Notae et fontes == <references /> == Bibliographia == === Fontes primarii === * Bakunin, Michel, ''Dieu et l'État'', Genève, 1882 ; réédition Paris, Maspero, 1976 * Bakunin, Michel, ''Étatisme et anarchie'', édition française établie par Renée Lamberet, Paris, Champ libre, 1976 * Bakunin, Michel, ''Œuvres complètes'', édition établie par Arthur Lehning, 8 volumes, Paris, Champ libre, 1973-1982 * Bookchin, Murray, ''Post-Scarcity Anarchism'', Berkeley, Ramparts Press, 1971 * Bookchin, Murray, ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy'', Palo Alto, Cheshire Books, 1982 * Bookchin, Murray, ''Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm'', Oakland, AK Press, 1995 * Godwin, William, ''An Enquiry Concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness'', Londres, G.G.J. et J. Robinson, 1793, 2 volumes * Kropotkin, Pierre, ''La Conquête du pain'', Paris, Tresse et Stock, 1892 * Kropotkin, Pierre, ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'', Londres, William Heinemann, 1902 * Kropotkin, Pierre, ''L'Éthique'', ouvrage posthume, 1922 ; traduction française Paris, Stock, 1979 * Kropotkin, Pierre, ''Fields, Factories and Workshops'', Londres, Thomas Nelson and Sons, 1899 * Pouget, Émile, ''Le Sabotage'', Paris, Marcel Rivière, 1910 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Qu'est-ce que la propriété ? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement'', Paris, J.-F. Brocard, 1840 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Du Principe fédératif et de la nécessité de reconstituer le parti de la révolution'', Paris, E. Dentu, 1863 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''De la capacité politique des classes ouvrières'', Paris, E. Dentu, 1865 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Théorie de la propriété'', Paris, Lacroix et Verboeckhoven, 1866 * Reclus, Élisée, ''L'Homme et la Terre'', Paris, Librairie universelle, 1905, 6 volumes * Rocker, Rudolf, ''Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice'', Oakland, AK Press, 2004 (édition originale 1938) * Russell, Bertrand, ''Le monde qui pourrait être. Socialisme, anarchisme et anarcho-syndicalisme'', Montréal, Lux, 2014 (rééd. 2025) ; édition originale ''Proposed Roads to Freedom'', 1918 * Sale, Kirkpatrick, ''Dwellers in the Land: The Bioregional Vision'', San Francisco, Sierra Club Books, 1985 * Servigne, Pablo et Raphaël Stevens, ''Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes'', Paris, Seuil, 2015 * Sorel, Georges, ''Réflexions sur la violence'', Paris, Marcel Rivière, 1908 * Stirner, Max, ''Der Einzige und sein Eigentum'', Leipzig, Otto Wigand, 1844 * Thoreau, Henry David, "Resistance to Civil Government", in ''Aesthetic Papers'', Boston, 1849 * Thoreau, Henry David, ''Walden; or, Life in the Woods'', Boston, Ticknor and Fields, 1854 * Voline, ''La Révolution inconnue'', Paris, 1947 * Zerzan, John, ''Elements of Refusal'', Seattle, Left Bank Books, 1988 * Zerzan, John, ''Future Primitive and Other Essays'', Brooklyn, Autonomedia, 1994 === Studia critica et historica === * Carr, E. H., ''Michael Bakunin'', Londres, Macmillan, 1937 * Charbonnier, Pierre, « Splendeurs et misères de la collapsologie. Les impensés du survivalisme de gauche », ''Revue du Crieur'', n° 13, La Découverte, 2019, p. 88-95 * Clark, John P., ''Max Stirner's Egoism'', Londres, Freedom Press, 1976 * Clark, John P., ''The Anarchist Moment: Reflections on Culture, Nature and Power'', Montréal, Black Rose Books, 1984 * Ferretti, Federico, ''Élisée Reclus, pour une géographie nouvelle'', Paris, Éditions du CTHS, 2014 * Fiala, Andrew, "Anarchism", in ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (éd.), Stanford University, 2017 * Franks, Benjamin, "Prefiguration", in ''The Palgrave Handbook of Anarchism'', Carl Levy et Matthew S. Adams (éds.), Cham, Palgrave Macmillan, 2019 * Graeber, David, ''The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement'', New York, Spiegel & Grau, 2013 * Graeber, David et Andrej Grubačić, "Anarchism, or the Revolutionary Movement of the Twenty-first Century", ''ZNet'', 2004 * Guérin, Daniel, ''L'anarchisme. De la doctrine à la pratique'', suivi de ''Anarchisme et marxisme'', Paris, Gallimard, 1981 (première édition 1965) * Guérin, Daniel, ''Ni Dieu ni Maître. Anthologie de l'anarchisme'', Paris, Maspero, 1970 * Guérin, Daniel, ''Anarchism: From Theory to Practice'', New York, Monthly Review Press, 1970 * Jourdain, Edouard, ''Géopolitique de l'anarchisme. Vers un nouveau moment libertaire'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2023 * Julliard, Jacques, ''Fernand Pelloutier et les origines du syndicalisme d'action directe'', Paris, Éditions du Seuil, 1971 * Jun, Nathan J., ''Anarchism and Political Modernity'', New York, Continuum, 2012 * Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', Londres, Fontana Press, 1993 * McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', Aldershot, Ashgate, 2007 * Orwell, George, "Réflexions sur Gandhi", in ''Essais, articles, lettres'', tome IV, Paris, Ivrea-Encyclopédie des Nuisances, 1995 * Ostrom, Elinor, ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action'', Cambridge, Cambridge University Press, 1990 * Paterson, Ronald William Keith, ''The Nihilistic Egoist: Max Stirner'', Oxford, Oxford University Press, 1971 * Peirats, José, ''La CNT dans la Révolution espagnole'', Paris, Spartacus, 1975 * Pelletier, Philippe, ''L'Anarchisme'', Paris, Le Cavalier Bleu, coll. « Idées reçues », 2010 * Philp, Mark, ''Godwin's Political Justice'', Londres, Duckworth, 1986 * Préposiet, Jean, ''Histoire de l'anarchisme'', Paris, Tallandier, 2002 * Purchase, Graham, ''Anarchism and Environmental Survival'', Tucson, See Sharp Press, 1994 * Saltman, Richard B., ''The Social and Political Thought of Michael Bakunin'', Westport, Greenwood Press, 1983 * Simmons, A. John, ''Moral Principles and Political Obligations'', Princeton, Princeton University Press, 1979 * Todes, Daniel P., ''Darwin without Malthus: The Struggle for Existence in Russian Evolutionary Thought'', Oxford, Oxford University Press, 1989 * van der Linden, Marcel et Wayne Thorpe (éds.), ''Revolutionary Syndicalism: An International Perspective'', Aldershot, Scolar Press, 1990 * Vincent, Jean-Didier, ''Élisée Reclus. Géographe, anarchiste, écologiste'', Paris, Robert Laffont, 2010 (Prix Femina essai 2010) * Vincent, K. Steven, ''Pierre-Joseph Proudhon and the Rise of French Republican Socialism'', Oxford, Oxford University Press, 1984 * Wolff, Robert Paul, ''In Defense of Anarchism'', New York, Harper & Row, 1970 * Woodcock, George, ''L'Anarchisme. Une histoire des idées et mouvements libertaires'', Montréal, Lux, 2019 (édition originale ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'', 1962) == Nexus externi == * [https://plato.stanford.edu/entries/anarchism/ Anarchism - Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [https://www.marxists.org/subject/anarchism/ Anarchism Archive] {{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} {{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} [[fr:Dictionnaire de philosophie/Anarchisme]] [[Categoria:Lexicon philosophicum]] {{DEFAULTSORT:Anarchismus}} qayes6y2a0tqpiczb0es7ngdl3a3m43 10787 10785 2026-06-14T04:41:34Z PandaMystique 2967 10787 wikitext text/x-wiki {{Lexicon|Anarchismus}} '''Anarchismus''' (vox e Graeco vocabulo ''ἀναρχία'' ducta, quod "sine principe" sive "sine imperio" significat) inter doctrinas civiles socialesque numeratur quae in Occidente maxime vituperatae minimeque recte intellectae sunt. Saepe ad perturbationis laudem aut ad studium eorum qui sibi solis consulunt redigitur; re vera tamen nititur in earum institutionum reprehensione, argumentis firmata, quibus homines in alios imperium exercent, atque in consilio societatis aliter constituendae. Non omnem auctoritatem oppugnat, multo minus peritiam; eam tantum auctoritatem impugnat quae sine consensu imponitur ac dominatur, una cum ordine graduum qui inde nascitur<ref>Pelletier, Philippe, ''L'Anarchisme'', Paris, Le Cavalier Bleu, coll. « Idées reçues », 2010, chapitre « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. Huic reprehensioni adiungitur adumbratio societatis sine talibus gradibus ordinatae, sine civitate vi cogente; ea autem societas libertate singulorum communique libertate, opera voluntaria et mutuo inter homines auxilio continetur. == Origo historica et doctrinae conformatio == Nonnumquam quaesita sunt anarchismi quasi praesagia in antiquis disciplinis, a doctrina Taoistica, quae Lao-tseu saeculo sexto ante aeram nostram tribuitur, usque ad quasdam societates religiosas in quibus omnes pares habebantur, ut Essenorum communitates aut quasdam Anabaptistarum factiones. Guérin tamen monet ne nimis praecursores quaeramus, cum talis inquisitio, ut ipse putat, levibus tantum similitudinibus innitatur<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. Pelletier quaestionem a doctrina ad hominum mores et naturam transfert: Petrum Clastres, Haroldum Barclay et David Graeber secutus, describit societates carentes potestate quae vi cogat, quas "anarchismo propinquas" vocat, easdem tamen "valde imperfectas" dicens, quoniam bellum et quaedam mysticae opiniones formas quasdam auctoritatis et alienationis in eas inducunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Un anarchisme "primitif" ? ».</ref>. Ut philosophia distincte composita, anarchismus aetate recentiore in Europa oritur, dum ordo medii aevi dissolvitur, dum Reformatio illa ad summam contentionem pervenit, dum primae formae recentioris ordinis civilis et oeconomici nascuntur<ref>Fiala, Andrew, "Anarchism", in ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (éd.), Stanford University, 2017.</ref><ref>Woodcock, George, ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'', Peterborough, Broadview Press, 2004 (édition originale 1962), p. 28-35.</ref>. Primus scriptor in quo Woodcock prima vestigia anarchismi rerum communium agnoscit est Gerardus Winstanleius, mercator pannorum qui parvo Fossorum motui (Diggers) praefuit tempore liberae illius rei publicae Anglicae (Commonwealth)<ref>Woodcock, ''Anarchism'', 2004, p. 39-42.</ref>. In libellis annorum 1649 et 1650, praesertim in opere ''The New Law of Righteousnes'' (1649), Winstanleius sententiam protulit qua omnes pares habebantur, religione Christiana ad rationem revocata: Christum cum universa libertate coniungebat et auctoritatem ubique homines corrumpere adfirmabat<ref>Winstanley, Gerrard, ''The New Law of Righteousnes'' [orthographe de l'édition originale de 1649], Londres, 1649, reproduit dans ''The Works of Gerrard Winstanley'', George H. Sabine (éd.), Ithaca, Cornell University Press, 1941, p. 149-200.</ref>. Artum vinculum cernebat inter dominium institutum et libertatis defectum, atque societatem proponebat in qua opus in commune fieret et fructus per aperta horrea inter omnes distribuerentur, sine ulla mercatura. Woodcock tamen notat ultimum Winstanleii scriptum, ''The Law of Freedom'' (1652) ad Cromwellium missum, quaedam habere quae ad imperium spectant, ut laborem coactum et mortis poenam pro quibusdam delictis in communitatem commissis; quare non licet eum sine dubitatione pro perfecto anarchismi auctore habere<ref>Woodcock, ''L'Anarchisme. Une histoire des idées et mouvements libertaires'', Montréal, Lux, 2019, chapitre « L'arbre généalogique ».</ref>. Gulielmus Godwinus primus est qui, opere de iustitia civili anno 1793 edito (''An Enquiry Concerning Political Justice''), anarchismum certa ratione defendit, quamquam ipsum nomen nondum usurpabatur<ref>Godwin, William, ''An Enquiry Concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness'', Londres, G.G.J. et J. Robinson, 1793, 2 volumes.</ref><ref>Philp, Mark, ''Godwin's Political Justice'', Londres, Duckworth, 1986, p. 1-25.</ref>. Godwinus, ab Anglorum dissentientium religione et a philosophis Gallis recentioribus, qui rationem maxime colebant, permotus, anarchismi reprehensiones explicavit adversus civitatem, adversus opes coacervatas et adversus auctoritatem per suffragia populi aliis mandatam. Credebat leges morales certas immutabilesque esse, quae benevolentia erga omnes declararentur, et contendebat singulos sua ratione agere debere potius quam auctoritati institutorum ab hominibus positorum parere, quae semper vero progressui, rationis lumine ducto, obstarent<ref>Godwin, ''Political Justice'', vol. 1, livre II, chapitre 6, p. 234-248.</ref>. Apud Petrum Iosephum Proudhonium primum nomen anarchismi tamquam nomen honestum philosophiae cuiusdam apparet<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Qu'est-ce que la propriété ? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement'', Paris, J.-F. Brocard, 1840, p. 286.</ref>. Anno 1840, in libro ''Qu'est-ce que la propriété ?'', Proudhonius se ipsum anarchistam appellavit, ratus ordinem civilem in auctoritate fundatum tollendum esse eique substituendum ordinem socialem et oeconomicum in pacto voluntario fundatum. Hac ratione vocabulum antea probrosum, perturbationi simile, fit nomen quod traditio quaedam constans sibi vindicat. Pelletier admonet Proudhonium iam ab annis 1840 voce "anarchia" bono sensu uti, eandemque vocem postea per ludibrium receptam esse a socialistis illis "imperio adversantibus" annorum 1880, quos adversarii eorum, Marxiani et rei publicae studiosi, ita appellabant, non aliter ac olim "Mendicantes" (les Gueux) appellati sunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. == Varia anarchismi genera == Anarchismus non est unum corpus doctrinae compositum, sed complexus multarum sententiarum quae quibusdam similitudinibus inter se cohaerent, ut membra eiusdem familiae<ref>Jun, Nathan J., ''Anarchism and Political Modernity'', New York, Continuum, 2012, p. 15-40.</ref>. Eius genera porriguntur ab anarchismo singulorum, quem Maximus Stirnerus docuit, usque ad communismum anarchicum Petri Kropotkini, interiectis mutualismo Proudhonii, collectivismo Michaelis Bakunini et doctrina collegiorum opificum. Guérin tamen monstrat hanc varietatem sub se opiniones satis inter se similes continere: nam definitio Bakunini, qua anarchismus dicitur "doctrina Proudhonii late explicata et ad extremas consequentias perducta", ad maiorem partem motus socialis, ut ipse putat, pertinet<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. === Anarchismus singulorum === Maximus Stirnerus, cui verum nomen Ioannes Casparus Schmidt (1806-1856), eam partem cogitationis anarchicae repraesentat quae singulis maxime favet<ref>Stirner, Max, ''Der Einzige und sein Eigentum'', Leipzig, Otto Wigand, 1844 ; traduction française ''L'Unique et sa propriété'', Paris, Stock, 1900.</ref>. Eius liber, ''Der Einzige und sein Eigentum'' (fere: "Unicus et eius proprium", 1844), qui pro fundamento anarchismi singulorum habetur, eam sententiam tuetur qua libertas uniuscuiusque summa est et nullum huic libertati impedimentum iure obici potest. Stirnerus oppugnat non modo civitatem, imperium, ius et bona privata, sed etiam religionem, familiam, mores et amorem, quae omnia singulis fines agendi imponunt<ref>Paterson, Ronald William Keith, ''The Nihilistic Egoist: Max Stirner'', Oxford, Oxford University Press, 1971, p. 97-135.</ref>. Ei civitas, dominium tamquam ius, iura naturalia, immo ipsa societatis notio, sunt res inanes, veluti "spectra" (Spuke) in animo<ref>Stirner, ''L'Unique et sa propriété'', p. 43-67.</ref>. Dominium, ut scribit, ex vi nascitur: "Non timide ante proprium tuum recedo, sed id semper meum proprium habeo."<ref>Stirner, ''Der Einzige und sein Eigentum'', p. 251.</ref> Haec philosophia, quae interdum "sui amor" (egoismus) appellatur, contendit hominem singulum non debere se dedere "magnae cuidam rei, bonae causae, doctrinae, ordini, muneri excelso", sed "suam ipsius vitam vivere" nihil curantem "quomodo genus humanum se expediat"<ref>Stirner, ''L'Unique et sa propriété'', p. 5-12.</ref>. Stirnerus suadebat ut quisque se ipsum adfirmaret, et "Societatem sui amantium" (Verein von Egoisten) cogitabat, consociationem nullis legibus astrictam quae civitati succederet, ita intellectam ut esset coniunctio per voluntarium omnium partium consensum semper renovata<ref>Clark, John P., ''Max Stirner's Egoism'', Londres, Freedom Press, 1976, p. 71-89.</ref>. Guérin hanc inter singularem et socialem anarchismum dissensionem minuit, observans "anarchistam singularem fortasse esse hominem societatis amantem qui nomen suum dicere non audeat"<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. === Mutualismus Proudhonianus === Mutualismus, a Petro Iosepho Proudhonio (1809-1865) excultus, ab anarchismo singulorum eo differt quod naturam socialem hominis urget<ref>Vincent, K. Steven, ''Pierre-Joseph Proudhon and the Rise of French Republican Socialism'', Oxford, Oxford University Press, 1984, p. 145-178.</ref>. Proudhonius actionem civilem et vim seditiosam reiciebat (nonnulli eius discipuli etiam operum cessationes tamquam genus coactionis improbabant), atque societatem corrigi malebat per pacatam propagationem collegiorum opificum, quae praesertim mutuum inter eos qui bona gignunt creditum promoverent<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''De la capacité politique des classes ouvrières'', Paris, E. Dentu, 1865, p. 89-124.</ref>. Saepe propositum neque umquam ad effectum perductum est consilium argentariae popularis, quae merces inter homines permutaret, pretio earum chartis operis significato. Proudhonius inter possessionem et dominium distinguit: possessio enim ei qui re utitur usum proximum praebet; dominium autem ius significat quo res etiam ad lucrum gignendum adhiberi potest<ref>Proudhon, ''Qu'est-ce que la propriété ?'', p. 1-45.</ref>. Contra eos qui dominium privatum more locupletium defendebant, aequalitatem urgebat et contendebat omnes opifices partem aliquam dominii habere et ad opes accedere debere, scribens "unumquemque opificem in societate adhibitum partem indivisam dominii societatis habere debere"<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Théorie de la propriété'', Paris, Lacroix et Verboeckhoven, 1866, p. 137.</ref>. Censebat "dominium privatum, quod privilegium parit, civitatem accivisse eique imperasse", neque eam aliter teneri quam suis legibus, suis custodibus, suo exercitu. Mutualistae ordinationem foederatam commendabant, a municipio locali ad gradus superiores ascendentem, quae civitati nationali succederet<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Du Principe fédératif et de la nécessité de reconstituer le parti de la révolution'', Paris, E. Dentu, 1863, p. 55-91.</ref>. Cavendum tamen est ne consilium Proudhonianum ad solam parvam possessionem opificum et agricolarum redigatur. Guérin ostendit Proudhonii de re oeconomica cogitationem in utramque partem inclinare: nam in magnis officinis consulto rerum communium fautor erat, scribens "magnam fabricam magnamque agri culturam in futuro ex consociatione gignendas esse", atque indignabatur quod inter adversarios artis progredientis numeraretur<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. Idem Guérin memorat illam "factionem quae se Proudhonianam dicebat", quae in prima illa Societate inter omnes gentes opificum (Prima Internationalis) dominium privatum instrumentorum bonorum gignendorum collectivismo opponere conata est, statim "mortuam natam esse", cum plerique sodales ad Bakunini argumenta transirent<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. === Collectivismus Bakuninianus === Collectivismus est ea anarchismi forma quae cum Michaele Bakunino (1814-1876) coniungitur<ref>Bakunin, Michel, ''Œuvres complètes'', édition établie par Arthur Lehning, 8 volumes, Paris, Champ libre, 1973-1982.</ref>. Hanc philosophiam Bakuninus ab anno 1864 excoluit, cum primas societates inter gentes conderet, Fraternitatem inter gentes, deinde Foedus inter gentes democratiae socialis (1868). Collectivismus anarchicus praecipuam contra doctrinam Marxianam oppositionem in illa Societate inter omnes gentes opificum effecit, unde orta est diuturna illa contentio inter liberam et imperiosam socialismi sententiam<ref>Carr, E. H., ''Michael Bakunin'', Londres, Macmillan, 1937, p. 345-412.</ref>. Bakuninus collectivistaeque cum mutualistis consentiebant in civitate et rationibus civilibus reiciendis, in ordinatione foederata, in eo quod opifex pro opere suo remunerandus esset. Differebant autem, quod ad civitatem evertendam res novas necessarias esse contendebant, et praesertim quod terram et instrumenta bonorum gignendorum communia esse volebant atque a collegiis opificum administrari. Atque in mutualismo elementum primum erat opifex singulus, in collectivismo vero coetus opificum<ref>Bakunin, Michel, ''Étatisme et anarchie'', édition française établie par Renée Lamberet, Paris, Champ libre, 1976, p. 289-345.</ref>. Bakuninus anarchismum singulorum reiecit et anarchismum doctrinam socialem esse adfirmavit, in communium officiorum susceptione fundatam. Scripta eius odium prae se ferunt erga civitatem et erga "ipsam rei publicae ordinationem tamquam fontem oppressionis et quaestus iniqui ex aliorum labore"<ref>Bakunin, Michel, ''Dieu et l'État'', Genève, 1882 ; réédition Paris, Maspero, 1976, p. 29-67.</ref>. Consilia eius eo spectabant ut civitas et instituta per gradus distincta everterentur, et eorum loco constitueretur ratio municipiorum libere foederatorum, ab imo ad summum ordinatorum, cum voluntariis eorum qui bona gignunt consociationibus a loco ad omnes gentes pertinentibus. Cogitatio eius spectat ad communitates civiles in libertatem vindicandas, in quibus sodales facultates suas augent neque alii aliis imperant<ref>Saltman, Richard B., ''The Social and Political Thought of Michael Bakunin'', Westport, Greenwood Press, 1983, p. 102-134.</ref>. Ei libertas communitatem poscebat, ita ut nemo liber sit nisi omnes liberi sint; poscebat etiam aequalitatem, in iuribus quoque et in muneribus socialibus mulieribus tribuendis. === Communismus anarchicus Kropotkinianus === Collectivismus, qui alibi annis 1870 communismo anarchico (cuius praecipuus auctor Petrus Kropotkinus, 1842-1921) cessit, in Hispania diutius quam alibi valuit, priusquam illic annis 1930 a doctrina collegiorum opificum (CNT) et a communismo libero obrueretur<ref>Kropotkin, Pierre, ''La Conquête du pain'', Paris, Tresse et Stock, 1892 ; réédition Paris, Éditions du Sextant, 2006.</ref><ref>Woodcock, ''L'Anarchisme'' (Lux, 2019), chapitre « L'anarchisme en Espagne ».</ref>. Kropotkinus fortasse apertissime eam partem exposuit quae ex disputationibus inter anarchistas doctos Genavae, post Communam Parisiensem anni 1871, orta erat. In libris ''La Conquête du pain'' (1892) et ''Champs, usines et ateliers'' (''Fields, Factories and Workshops'', 1899), formam societatis sine uno capite, per multa loca dispersae, descripsit, in coniunctione agri culturae et officinarum, vitae urbanae et rusticae, doctrinae et artis discendae fundatam<ref>Kropotkin, Pierre, ''Fields, Factories and Workshops'', Londres, Thomas Nelson and Sons, 1899 ; traduction française ''Champs, usines et ateliers'', Paris, Stock, 1910.</ref>. Kropotkinus theorias suas cum doctrina de specierum mutatione (evolutione) coniunxit: anarchismum enim, ut in libro ''L'Entraide'' (''Mutual Aid'', 1902) significat, ultimum gradum esse operae coniunctae crescentis, quae in rerum naturae mutatione vim habeat<ref>Kropotkin, Pierre, ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'', Londres, William Heinemann, 1902 ; traduction française ''L'Entraide, un facteur de l'évolution'', Paris, Hachette, 1906.</ref>. Communismus anarchicus a collectivismo uno in puncto differebat, scilicet quomodo fructus operis partirentur. Adversus mercedem horis operis aestimatam, communistae anarchici hoc dictum opponebant: "ab unoquoque pro eius facultatibus, unicuique pro eius necessitatibus", et horrea aperta cogitabant ubi quisque sumeret quibus indigeret. Sic ratiocinabantur opus esse naturalem quandam necessitatem, et, si bona in promptu sint nec ullo modo circumscribantur, neminem plus quam uti posset sumpturum esse<ref>Kropotkin, ''La Conquête du pain'', chapitre 5, p. 71-89.</ref>. Kropotkinus vim mutui auxilii in communitatibus, tam bestiarum quam hominum, urgebat, contendens mutuum auxilium, non solam contentionem, causam esse qua animantia locis suis aptius accommodarentur; id postea multi naturae rerum periti comprobaverunt<ref>Todes, Daniel P., ''Darwin without Malthus: The Struggle for Existence in Russian Evolutionary Thought'', Oxford, Oxford University Press, 1989, p. 123-145.</ref>. Mores ex naturae observatione fundare conatus est<ref>Kropotkin, Pierre, ''L'Éthique'', ouvrage posthume publié en 1922 ; traduction française Paris, Stock, 1979, p. 34-78.</ref>. Dum capitalismum (rationem oeconomicam qua instrumenta bonorum gignendorum a privatis tenentur) et civitatem reprehendit, dum municipium medii aevi pro exemplo proponit, dum scientiam de animantibus eorumque moribus ad res sociales explicandas adhibet, rationes ad mutationem naturae et ad res novas pertinentes coniunxit in ea mundi imagine ubi naturae tuendae cura locum praecipuum tenet. === Doctrina collegiorum opificum (anarcho-syndicalismus) === Doctrina collegiorum opificum exeunte decennio 1880 crevit, cum multi anarchistae in collegia opificum Gallica intrarent, quae post Communam Parisiensem oppressa rursus surgebant<ref>Julliard, Jacques, ''Fernand Pelloutier et les origines du syndicalisme d'action directe'', Paris, Éditions du Seuil, 1971, p. 87-134.</ref>. Postea anarchistae quidam acres loca praecipua in summo opificum foedere (Confédération générale du travail), anno 1895 condito, occupaverunt, et fundamentum anarchismi ad collegia transtulerunt, quae habebantur tamquam societates eos qui bona gignunt communi certamine communique opere coniungentes. Hoc certamen ita gerendum erat ut opifices ipsi per se, non per alios, agerent, maxime in officinis; eius autem summa forma, universa operum cessatio, et capitalismum et civitatem funditus evertere posset<ref>Pouget, Émile, ''Le Sabotage'', Paris, Marcel Rivière, 1910, p. 17-45.</ref>. Tum collegia, seditionis instrumenta, fierent prima elementa societatis liberae: opifices officinarum potestatem caperent et per singula artificia foedere coniungerentur. Sic doctrina collegiorum opificum collegia in medio certamine ordinum collocat<ref>van der Linden, Marcel et Wayne Thorpe (éds.), ''Revolutionary Syndicalism: An International Perspective'', Aldershot, Scolar Press, 1990, p. 1-24.</ref>. Collegia habet tamquam instrumenta quibus et commoda statim parentur et res novae sociales praeparentur, quae formam universae operum cessationis sumant, eo consilio ut civitas et capitalismus tollantur. Quoniam comitiis publicis adversa est, partes civiles reicit et agit ut opifices ipsi rem gerant, per operum cessationes, per consensum ab emendo vendendove abstinendi, et per operis dolo impediendi rationem. Societates foederatae ab imo ad summum struuntur, et secundum loca et secundum artificia: collegia localia in maiores coetus coeunt, qui per regiones, deinde per totam gentem se colligunt, cum unumquodque collegium etiam cum collegiis artium cognatarum in societatibus artificiorum coniunctis coniungatur<ref>Rocker, Rudolf, ''Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice'', Oakland, AK Press, 2004 (édition originale 1938), p. 54-82.</ref>. In Gallia, Italia, Hispania, haec collegiorum forma sola anarchismo multitudinis favorem dedit. Praecipui eius effectores fuerunt homines acres, ut Fernandus Pelloutier, Georgius Yvetot, Aemilius Pouget. Docti quidam extra motum positi inde theorias deduxerunt, ut Georgius Sorel, in cuius libro ''Réflexions sur la violence'' (1908) universa operum cessatio velut fabula socialis cernitur. Quod autem postea aliam viam secutus est, et quod Russell eum primum tamquam Marxi reprehensorem inducit, monent ne eum pro principe huius partis habeamus<ref>Russell, Bertrand, ''Le monde qui pourrait être. Socialisme, anarchisme et anarcho-syndicalisme'', Montréal, Lux, 2025, première partie, « La révolte anarcho-syndicaliste ».</ref>. === Genera secundum Weberum distincta === Distributio in tres partes, scilicet anarchismum singulorum, communismum liberum et doctrinam collegiorum opificum, ad rem historice exponendam commoda manet, sed Gaetanus Manfredonia, rerum gestarum scriptor, eam parum sufficere iudicat. Modum "formarum perfectarum" (types idéaux) a Maximo Webero sumptum repetens, qui quasdam notas auget ut genera condat quae talia in ipsa rerum experientia non reperiuntur, tres formas distinguit: studium seditionis, studium collegiorum, et studium docendi atque efficiendi. In eodem homine, coetu, societate, hae rationes inter se miscentur aut sibi succedunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Une nouvelle typologie de l'anarchisme ».</ref>. Haec ratio id commodi habet, quod motus quosdam comprehendit quos distributio doctrinalis in scholas separatas veluti rigentes cogit. == Fundamenta philosophica et auctoritatis reprehensio == Reprehensio anarchica non omnem auctoritatem petit. In disputatione cum singulorum fautoribus, Malatesta scribit se libenter accipere "auctoritatem eius qui vehiculum regit quo vehitur", et anarchismus peritias agnoscit, sed eis nullum gradum potestatis tribuit: valetudinarium enim et chirurgis et iis qui munditiam curant indiget<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. In re autem puerorum educandorum Bakuninus principium statuit motus a "summa auctoritate ad summam libertatem" tendentis, cum auctoritas ei imponatur qui nondum iudicandi facultatem habet, deinde libertati locum cedat<ref>Bakounine, ''Dieu et l'État'' ; cité par Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. Quod anarchismus oppugnat, ea est auctoritas quae sine consensu imponitur et dominatur, atque ordo graduum qui inde sequitur. Quamvis inter se differant, omnes hae anarchismi formae in his conveniunt: in civitate, in partium studio, in opibus coacervatis reiciendis, sed etiam in quibusdam animi habitibus minus definitis<ref>Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', Londres, Fontana Press, 1993, p. 3-19.</ref>. Quia partium ordinationem vitat, anarchismus elementum morale clarius quam alii reclamationis motus servavit. Id apparet in studio fautorum eius vitam ad simplicitatem revocandi, non solum ut auctoritatis difficultates tollantur, sed etiam ut divitiarum pericula recusentur et frugalis quaedam sufficientia constituatur. Quomodo anarchismus ad progressum se habeat, varie legitur, quod notandum est. Woodcock animadvertit perpetuum bonorum corporeorum incrementum anarchistis numquam placuisse, eosque praesens tempus respuere propter futurum libertatis sobriae, dum virtutes praeteriti temporis naturae propioris revocant; quam societatem dicit "rem fictam optimae civitatis (utopiam) respuere" neque quicquam absoluti aut perfecti agnoscere. Guérin hanc imaginem temperat: nam, ut ipse vult, anarchismus aliquid struere studet, crimen rei fictae recusat, et via historica utitur ut ostendat societatem futuram ex occulto praeteriti labore nasci, non ex doctoris cuiusdam commento<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'anarchisme n'est pas utopique ».</ref>. Praecipua differentia inter anarchistas et socialistas, etiam Marxianos, in hoc est: illi enim censent civitatem primum capiendam esse ut deinde dissolvatur; anarchistae contra contendunt, quoniam potestas corrumpit, quamcumque praesentis auctoritatis structurae occupationem eam tantum perpetuare posse<ref>Guérin, Daniel, ''Anarchism: From Theory to Practice'', New York, Monthly Review Press, 1970, p. 13-43.</ref>. Qui tamen collegia opificum sequuntur, sua collegia tamquam ossa novae societatis intra veterem crescentis habent. Anarchistae argumenta protulerunt quibus negant ullum esse commune officium civitati parendi, et quibus effectus potestatis publicae demonstrant<ref>Wolff, Robert Paul, ''In Defense of Anarchism'', New York, Harper & Row, 1970, p. 3-27.</ref>. Magis disputantur eorum placita, civitatem scilicet tollendam esse, ordinem socialem sine ea fieri posse, et transitum ad anarchismum non esse vanum<ref>McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', Aldershot, Ashgate, 2007, p. 45-78.</ref>. Eorum sententia, onus probandi penes eum est qui aliis imperare et eos regere vult: auctoritas enim ostendere debet se in eorum commodum agere quibus imperat, alioquin iniustus est eius usus. == Ordo sine civitate: administratio sui ipsius et foederatio == Qui partem socialem docent, anarchismum a perturbatione secernunt. Proudhonius adfirmat anarchismum non esse perturbationem, sed ordinem naturalem ordini contrarium qui arte fit et desuper imponitur, scilicet "societatem ordinatam et vivam"<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « Nécessité de l'organisation ».</ref>. Voline explicat non agi de "ordinatione" aut "non ordinatione", sed de duobus diversis ordinandi principiis, quorum alterum ab imo proficiscitur et in centra coniungendi se nectit, alterum ad exemplum veteris illius societatis oppressivae effingitur. Malatesta anarchistas omni ordinationi adversos ad officium revocat, observans eos qui ordinem recusant ne minimam quidem auctoritatem accipiant, re vera malle perturbationem quae vitam reddat impossibilem<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « Nécessité de l'organisation ».</ref>. Administratio sui ipsius, ut Guérin censet, est res ab anarchismo maxime proprie inventa<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos et chapitre « L'autogestion ».</ref>. Cum "Libellus communistarum" (Manifeste communiste) per longum tempus nihil aliud praevideret quam instrumenta bonorum gignendorum in unius civitatis manus conferenda, Proudhonius rationem rei oeconomicae sine civitate administrandae proposuit. Cum subito multae consociationes opificum per res novas mensis Februarii anni 1848 orirentur, in hac nascente administratione sui ipsius, magis quam in rerum publicarum conversione, ipsum rerum novarum factum vidit, et opifices hortatus est ut se ordinarent et bonorum gignendorum domini fierent. Instrumenta bonorum gignendorum permutandorumque neque a societatibus divitum neque a civitate administranda esse, sed a consociationibus opificum: id enim solum, ut Proudhonius putabat, alienationi virium communium finem facere posse<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. Directa illa populi potestas in consilio anarchico libera foederatione nititur. Pelletier notat anarchistas interdum malle vocabulum "administrationis directae", ut se ab experimento Iugoslavico distinguant, quod intra civitatem et sine libertatibus publicis gestum est: unaquaeque enim res oeconomica, unumquodque munus publicum, unaquaeque consociatio se ipsam administrat, dum privatum cuiusque partis studium eo compensatur quod partes ipsae in municipium regionemque pari iure coniunguntur<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchisme est contre la démocratie ».</ref>. Ita foederatio ex Proudhoniana ratione pacti liberi, ultro citroque obligantis et utrimque aequati, proficiscitur; et anarchismus, ut Pelletier vult, intellegitur tamquam modus simultatum regendarum aequa virium libratione fundatus<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos » ; Proudhon, ''Du Principe fédératif''.</ref>. Res novae Hispanicae huic sententiae experimentum praebuerunt. In Aragonia, postquam impetus Franchii in Catalonia mense Iulio anni 1936 cecidit, communitates agricolarum constitutae sunt, quae per pagos, deinde in concilio regionali permutationum copias administrante, foedere coniunctae sunt. Ut libertarii fontes et historici quidam tradunt, ibi bonorum effectio servata vel aucta est, et libertas relicta agricolis qui se iungere nolebant; sed res adhuc disputatur, pro locis dispar, et locorum necessitatibus belloque impedita<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Gestion directe et collectivisation en Espagne » ; Préposiet, Jean, ''Histoire de l'anarchisme'', Paris, Tallandier, 2002, « L'Espagne et le collectivisme libertaire » ; sur les collectivités, Peirats, José, ''La CNT dans la Révolution espagnole'', Paris, Spartacus, 1975.</ref>. Hae communitates partim mense Augusto anni 1937 ab agmine a communistis Hispanicis misso deletae sunt, deinde Franchio anno 1939 vincente penitus interierunt. == Anarchismus et natura tuenda == Anarchismus aliquid valuit ad recentiorem de natura tuenda cogitationem formandam<ref>Jourdain, Edouard, ''Géopolitique de l'anarchisme. Vers un nouveau moment libertaire'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2023, « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde : anarchisme et écologie » ; Purchase, Graham, ''Anarchism and Environmental Survival'', Tucson, See Sharp Press, 1994.</ref>. Anarchismus naturae studiosus vinculum statuit inter dominationem in mundum naturalem exercitam et dominationem qua homines inter se premuntur; formas institutas et moderatas studii naturae tuendae reprehendit, quod nimis ad solum hominem spectent, et concordem hominum cum natura coniunctionem optat, quam adiuvant artes quae nihil inquinant et consuetudines ad hominis modum aptatae. === De origine libertaria studii naturae === Praeter Thoreau et ante Bookchinum, traditio anarchica suam quoque naturae studiosam seriem auctorum habet, praesertim apud Gallice loquentes. Elisaeus Reclus, terrarum descriptor libertarius, notionem "mesologiae" excoluit, id est studii illorum locorum ubi multae res inter se agunt, in quibus est societas<ref>Sur Reclus, voir Ferretti, Federico, ''Élisée Reclus, pour une géographie nouvelle'', Paris, Éditions du CTHS, 2014 ; Vincent, Jean-Didier, ''Élisée Reclus. Géographe, anarchiste, écologiste'', Paris, Robert Laffont, 2010.</ref>. Hominem partem totius cuiusdam ordine aequato esse putabat, scribens "hominem esse naturam sui ipsius consciam factam"<ref>Reclus, Élisée, ''L'Homme et la Terre'', Paris, Librairie universelle, 1905.</ref>, et ex huius aequilibrii observatione colligebat capitalismum et nimium gignendi studium et naturae et homini nocere. Kropotkinus autem, rerum naturae peritus, in natura exemplum morum humanorum cernebat: contra eos qui Darwini doctrinam ad res sociales transferebant, contendebat per operam coniunctam fieri ut animantia locis se accommodent<ref>Kropotkin, ''Mutual Aid''.</ref>. Hae considerationes iis qui urbes designant, Ebenezer Howard et Patricio Geddes, exemplo fuerunt, quorum urbes-horti, optima urbis et ruris coniungentes, in foedera coire debebant<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Hic animi sensus etiam in factis apparuit: pars illa "naturiana", Lutetiae anno 1894 orta, et coloniae rusticae, ut "liber locus" apud Vaux (1902-1905), vitam "in natura" degendam temptaverunt, quam Serge Latouche motui illi qui minus crescere vult comparat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. === Ecologia socialis et primitivismus === Henricus David Thoreau (1817-1862), scriptor, naturae studiosus et "transcendentalista" Americanus, diu de natura cogitationem movit<ref>Thoreau, Henry David, "La Désobéissance civile" (1849), in ''Désobéir'', Paris, Mille et Une Nuits, 1994, p. 7-35.</ref>. Cum imperio diffideret, praesertim quatenus servitutem imponeret et bellum gereret, scribebat: "Toto animo hoc dictum accipio: 'Id imperium optimum est quod minime imperat'", addens se etiam credere "id imperium optimum esse quod omnino non imperat"<ref>Thoreau, Henry David, "Resistance to Civil Government", in ''Aesthetic Papers'', Boston, 1849, p. 189.</ref>. Ad lacum Waldenensem, in mundo naturali invenit fontem morum ex misericordia in animalia, ex reverentia rerum incultarum, ex amore loci, ex vita simplici et sibi sufficienti compositorum<ref>Thoreau, Henry David, ''Walden; or, Life in the Woods'', Boston, Ticknor and Fields, 1854, p. 1-23.</ref>. Potius quam anarchista proprie dictus, radicem quandam Americanam cogitationis libertariae et naturalis repraesentat. Murray Bookchinus (1921-2006), a Kropotkino permotus, philosophiam anarchicam cum cura naturae tuendae coniunxit, ecologiam socialem (rationem socialem de natura) excolens<ref>Bookchin, Murray, ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy'', Palo Alto, Cheshire Books, 1982, p. 1-43.</ref>. Contendebat mala quae ad naturam pertinent ex parte sociali oriri, praesertim ex ordine civili per gradus distincto<ref>Bookchin, Murray, "Ecology and Revolutionary Thought" (1965), in ''Post-Scarcity Anarchism'', Berkeley, Ramparts Press, 1971, p. 57-82.</ref>. Malum, ut ipse putabat, non in ipsa urbe esse, sed in urbium incremento quod capitalismus gignit, ex quo et natura et homo simul nimis premuntur; dominationi, etiam in naturam, opponebat operam coniunctam communitatum quae municipali ratione libera ordinantur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Sub finem vitae Bookchinus anarchismum reprehendit et se ipsum "communalistam" dixit<ref>Bookchin, Murray, ''Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm'', Oakland, AK Press, 1995, p. 1-35.</ref>. Alii scriptores Americani in hac traditione versantur, ut Lewis Mumford rerum gestarum scriptor, Gary Snyder poeta, Ioannes Clark, qui imaginationem regionis urget, Eduardus Abbey scriptor, et David Watson artis reprehensor<ref>Clark, John P., ''The Anarchist Moment: Reflections on Culture, Nature and Power'', Montréal, Black Rose Books, 1984, p. 123-156.</ref>. Anarchismus primitivus forma est magis controversa. Reprehensionem de natura et de re publica ad ipsa civilis cultus initia refert, cuius effectus, quos putat, accusat: artes mechanicas, agri culturam, mansuefactionem animalium, hominum multitudinem crescentem, operum divisionem<ref>Zerzan, John, ''Elements of Refusal'', Seattle, Left Bank Books, 1988, p. 67-94.</ref>. Ioannes Zerzan hanc rupturam ad ortum sermonis signa adhibentis, numerorum, agri culturae refert, et contendit alienationem vitari non posse nisi parvis coetibus inter se familiaribus multiplicatis<ref>Zerzan, John, "Language: Origin and Meaning", in ''Future Primitive and Other Essays'', Brooklyn, Autonomedia, 1994, p. 23-51.</ref>. Jourdain animadvertit hanc partem, inter fabulam boni hominis silvestris et res extremas mundi finem nuntiantes fluctuantem, longe abesse ab eo ut omnibus in motu placeat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Cognata quaestio ad illam "collapsologiam" (doctrinam de civilis cultus interitu) pertinet, quae annis post 2010 crevit; cuius unus auctor, Pablo Servigne, anarchistarum motui propinquus est, quaeque civilis cultus industrialis interitum mox futurum esse ponit<ref>Servigne, Pablo et Raphaël Stevens, ''Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes'', Paris, Seuil, 2015.</ref>. Quae sententia, et in motu anarchico et extra eum, reprehenditur quod rem a re publica avocet et omnia fato fieri statuat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde » ; Charbonnier, Pierre, « Splendeurs et misères de la collapsologie. Les impensés du survivalisme de gauche », ''Revue du Crieur'', n° 13, 2019, p. 88-95.</ref>. === Res communes et bioregionalismus === Hodierna de rebus communibus cogitatio hanc traditionem continuat. Res communes sunt ea quibus communitas quaedam utitur, sibi leges ad ea servanda statuens, neque civitati neque foro subiecta; saeptio autem communium medii aevi, quam possessores et civitas effecerunt, capitalismi ortum, ut quidam interpretantur, comitata est<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Quomodo hae res communes valeant, Elinor Ostrom, rei oeconomicae perita, descripsit<ref>Ostrom, Elinor, ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action'', Cambridge, Cambridge University Press, 1990.</ref>; et exempla inveniuntur in illis "acequiis", ductibus aquarum communiter administratis in Novo Mexico inde a saeculo septimo decimo, aut in "Horto Solanorum" (Parc de la pomme de terre) in Peruvia, ubi gentes indigenae centenas varietates communiter servant. Bioregionalismus, a Petro Berg fictus et a Kirkpatrick Sale circa notionem modi humani excultus, regionem naturalem ut spatium concipit ubi populus cum loco suo coniunctissime vivit<ref>Sale, Kirkpatrick, ''Dwellers in the Land: The Bioregional Vision'', San Francisco, Sierra Club Books, 1985.</ref>; quare scientiam gentium indigenarum magni aestimat, sicut in operibus Iacobi Scott et David Graeber fieri solet, qui hominum mores et naturam describunt<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Qui anarchismum naturae studiosum reprehendunt, notant eum nimis ad imagines nimium ornatas naturae et naturae humanae propendere, omni civitati in unum collectae adversari (quam tamen nonnulli ad mala naturae magna ex parte tractanda necessariam putant), et formis ordinationis sine uno capite uti, quas adversarii parum utiles iudicant. Anarchistae naturae studiosi respondent gravitatem malorum naturae postulare ut mores et societas penitus mutentur, et administrationem per res communes saepe naturae parcere magis quam administrationem civitatis aut fori. == Hereditas et momentum hodiernum == Anarchismus mature in motum naturae tuendae valuit. Quoniam late res perpendit, vetat ne quis gravitatem discriminis naturae et amplitudinem remediorum quae poscit minoris aestimet. Praeter hunc autem campum, anarchismus manet reprehensio structurarum potestatis et dominationis. Eius capita, scilicet imperii nimii recusatio, libertas singulorum et universorum, opera voluntaria mutuumque auxilium, motus sociales etiam nunc movent. Ab Hispanis "Indignatis" usque ad motum "Occupy Wall Street", a reclamationibus discipulorum Quebecensium anni 2012 usque ad seditiones quas "Ver Arabicum" exeunte anno 2010 aperuit, principia anarchica rursus exoriri videntur: sui ipsorum ordinatio, consociatio voluntaria, directa populi potestas, communis actio sine gradibus<ref>Graeber, David, ''The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement'', New York, Spiegel & Grau, 2013, p. 67-102.</ref>. Jourdain his addit experimenta in certis locis diuturniora, a municipiis Zapatistarum in Chiapa usque ad liberam administrationem Rojavae, ubi principia foederationis et administrationis sui ipsius exercentur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Au cœur des conflits » et conclusion.</ref>. Ut David Graeber et Andreas Grubačić animadvertunt, motus rerum novarum, qui saeculo vicesimo primo per totum orbem se extendit, traditioni anarchismi similior est quam traditioni Marxianae, cum aetas haec "multo magis studeat novas agendi formas invenire quam de subtilissimis doctrinae partibus disputare"<ref>Graeber, David et Andrej Grubačić, "Anarchism, or the Revolutionary Movement of the Twenty-first Century", ''ZNet'', 2004.</ref>. Anarchismus hodiernus eo cognoscitur quod sectas eosque qui ceteris se duces praebere volunt reicit, quod omnes gentes complectitur, quod sine uno capite agit, quod directa populi potestate utitur. Maximi facit illam rationem civilem quae iam nunc adumbrat quod optatur, scilicet media finibus congruere debere et praesentes ordinandi formas ea bona exprimere debere quae in societate optata quaeruntur<ref>Franks, Benjamin, "Prefiguration", in ''The Palgrave Handbook of Anarchism'', Carl Levy et Matthew S. Adams (éds.), Cham, Palgrave Macmillan, 2019, p. 1-17.</ref>. Eius praeterea auctoritatis civilis reprehensio disputationes de civitatis iure aluit, quae philosophos hodiernos de re publica tenent: anarchismus enim philosophicus, ab anarchismo civili diversus, contendit nullam esse auctoritatem civilem iustam, neque tamen civitatem statim tollendam esse suadet<ref>Simmons, A. John, ''Moral Principles and Political Obligations'', Princeton, Princeton University Press, 1979, p. 192-216.</ref>. == Disputationes et obiectiones == Obiectiones quae anarchismo opponuntur non omnes ex pravo quodam contemptu nascuntur; quaedam enim, a scriptoribus diligentibus prolatae, certa responsa poscunt. Prima obiectio est num fieri possit. Bertrandus Russell, qui anarchismum plenum pro fine optando habet, eum tamen "in praesens fieri non posse" iudicat et putat eum "vix annum aut alterum, postquam ad effectum perductus sit, duraturum"<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', introduction.</ref>. Veretur ne doctrina collegiorum opificum, civitate carens, auctoritatem aliquam summam denuo aedificare debeat ut simultates inter coetus eorum qui bona gignunt componat, et tamquam media via "guild socialism" (socialismum collegiorum) proponit, qui et libertariam erga civitatem diffidentiam et necessitatem per foederationem inter artificia coniungendi sociat<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', introduction et deuxième partie.</ref>. Anarchistae fere respondent anarchismum non esse rem fictam sine fundamento: Guérin enim scribit se crimen rei fictae recusare et aliquid struere velle, et collectivae illae agrorum administrationes in Aragonia annis 1936-1937 rem ipsam, quamvis brevem et disputatam, praebent<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'anarchisme n'est pas utopique » ; Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Gestion directe et collectivisation en Espagne ».</ref>. Altera obiectio ad naturam humanam pertinet. Russell animadvertit alienae libertatis reverentiam non esse naturae instinctum, et, si nullum sit frenum, fortem debilem oppressurum esse, plures pauciores, eos qui vim amant pacatissimos oppressuros<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', chapitre « Gouvernement et lois ».</ref>. Inde colligit modicam quandam imperii et legum formam necessariam manere, quae tamen malum sit quod quantum fieri potest minuendum est. Ursula Le Guin, fabularum scriptrix, similem difficultatem in libro ''Les Dépossédés'' (1974) ostendit: in quodam enim orbe anarchico, ubi leges desunt, ea similitudo morum quae omnibus imponitur partem vitae privatae corrodit. Jourdain inde colligit plerosque anarchistas fateri regulas et potestates vitari non posse, sed in eo rem verti ut rationes virium aequae, quae temperari revocarique possint, statuantur, et ut libertas singulorum cum communitate aequata servetur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', conclusion.</ref>. Tertia obiectio, a Roberto Michels in libro ''Les Partis politiques'' (1911) prolata, ad illam "aeneam oligarchiae legem" (legem paucorum dominationis) pertinet: omnis enim societas, sive factio sive collegium, in paucos imperantes et plures parentes dividi solet, dum ii qui ceteros repraesentant tandem se a communitatis custodia subducunt. Préposiet animadvertit Michels, quamquam anarchista non est, sic tamen libertariam repraesentationis reprehensionem attingere, quam Proudhonii verbis firmat; sed huius legis vim etiam ut quaestionem anarchismo oppositam valere: num foederationes libertariae cavere possint ne ordo quidam imperantium induretur<ref>Préposiet, ''Histoire de l'anarchisme'', « Un écueil. La loi d'airain de l'oligarchie ».</ref>. Anarchistae huic respondent mandato imperativo, finito et revocabili, et consilio communiter capto potius quam aliis commisso<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchisme est contre la démocratie ».</ref>. Quarta obiectio ad varietatem bonorum et ad opinionem vulgi adhibendam pertinet. Godwinus et Kropotkinus opinione nitebantur ad abusus deterrendos, ubi nulla esset coactio. Georgius Orwell obicit hanc rem in tyrannidem quandam morum vergere posse, quae, quia nullis legibus scriptis finitur, omni legum ratione gravior fiat<ref>Orwell, George, "Réflexions sur Gandhi", in ''Essais, articles, lettres'', tome IV, Paris, Ivrea-Encyclopédie des Nuisances, 1995, p. 539-548.</ref>. Restat quaestio de communi defensione: societas enim sine imperio in unum collecto vix impetui ordinato resistere potest, ut declarat illa experimentorum libertariorum armata oppressio. Hae obiectiones disputationem non exhauriunt, sed difficultates ostendunt quibus consilium anarchicum respondere debet. Anarchismus hodiernus eas tractat experiendo, considerando, cum aliis traditionibus colloquendo, potius quam optimam civitatem pronuntiando. Per auctoritatis reprehensionem, per libertatis et operae voluntariae studium, perque formam ordinis sine dominatione, manet inter ea quae in disputationibus de potestate, de libertate, de iustitia sociali respiciuntur. == Notae et fontes == <references /> == Bibliographia == === Fontes primarii === * Bakunin, Michel, ''Dieu et l'État'', Genève, 1882 ; réédition Paris, Maspero, 1976 * Bakunin, Michel, ''Étatisme et anarchie'', édition française établie par Renée Lamberet, Paris, Champ libre, 1976 * Bakunin, Michel, ''Œuvres complètes'', édition établie par Arthur Lehning, 8 volumes, Paris, Champ libre, 1973-1982 * Bookchin, Murray, ''Post-Scarcity Anarchism'', Berkeley, Ramparts Press, 1971 * Bookchin, Murray, ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy'', Palo Alto, Cheshire Books, 1982 * Bookchin, Murray, ''Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm'', Oakland, AK Press, 1995 * Godwin, William, ''An Enquiry Concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness'', Londres, G.G.J. et J. Robinson, 1793, 2 volumes * Kropotkin, Pierre, ''La Conquête du pain'', Paris, Tresse et Stock, 1892 * Kropotkin, Pierre, ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'', Londres, William Heinemann, 1902 * Kropotkin, Pierre, ''L'Éthique'', ouvrage posthume, 1922 ; traduction française Paris, Stock, 1979 * Kropotkin, Pierre, ''Fields, Factories and Workshops'', Londres, Thomas Nelson and Sons, 1899 * Pouget, Émile, ''Le Sabotage'', Paris, Marcel Rivière, 1910 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Qu'est-ce que la propriété ? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement'', Paris, J.-F. Brocard, 1840 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Du Principe fédératif et de la nécessité de reconstituer le parti de la révolution'', Paris, E. Dentu, 1863 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''De la capacité politique des classes ouvrières'', Paris, E. Dentu, 1865 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Théorie de la propriété'', Paris, Lacroix et Verboeckhoven, 1866 * Reclus, Élisée, ''L'Homme et la Terre'', Paris, Librairie universelle, 1905, 6 volumes * Rocker, Rudolf, ''Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice'', Oakland, AK Press, 2004 (édition originale 1938) * Russell, Bertrand, ''Le monde qui pourrait être. Socialisme, anarchisme et anarcho-syndicalisme'', Montréal, Lux, 2014 (rééd. 2025) ; édition originale ''Proposed Roads to Freedom'', 1918 * Sale, Kirkpatrick, ''Dwellers in the Land: The Bioregional Vision'', San Francisco, Sierra Club Books, 1985 * Servigne, Pablo et Raphaël Stevens, ''Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes'', Paris, Seuil, 2015 * Sorel, Georges, ''Réflexions sur la violence'', Paris, Marcel Rivière, 1908 * Stirner, Max, ''Der Einzige und sein Eigentum'', Leipzig, Otto Wigand, 1844 * Thoreau, Henry David, "Resistance to Civil Government", in ''Aesthetic Papers'', Boston, 1849 * Thoreau, Henry David, ''Walden; or, Life in the Woods'', Boston, Ticknor and Fields, 1854 * Voline, ''La Révolution inconnue'', Paris, 1947 * Zerzan, John, ''Elements of Refusal'', Seattle, Left Bank Books, 1988 * Zerzan, John, ''Future Primitive and Other Essays'', Brooklyn, Autonomedia, 1994 === Studia critica et historica === * Carr, E. H., ''Michael Bakunin'', Londres, Macmillan, 1937 * Charbonnier, Pierre, « Splendeurs et misères de la collapsologie. Les impensés du survivalisme de gauche », ''Revue du Crieur'', n° 13, La Découverte, 2019, p. 88-95 * Clark, John P., ''Max Stirner's Egoism'', Londres, Freedom Press, 1976 * Clark, John P., ''The Anarchist Moment: Reflections on Culture, Nature and Power'', Montréal, Black Rose Books, 1984 * Ferretti, Federico, ''Élisée Reclus, pour une géographie nouvelle'', Paris, Éditions du CTHS, 2014 * Fiala, Andrew, "Anarchism", in ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (éd.), Stanford University, 2017 * Franks, Benjamin, "Prefiguration", in ''The Palgrave Handbook of Anarchism'', Carl Levy et Matthew S. Adams (éds.), Cham, Palgrave Macmillan, 2019 * Graeber, David, ''The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement'', New York, Spiegel & Grau, 2013 * Graeber, David et Andrej Grubačić, "Anarchism, or the Revolutionary Movement of the Twenty-first Century", ''ZNet'', 2004 * Guérin, Daniel, ''L'anarchisme. De la doctrine à la pratique'', suivi de ''Anarchisme et marxisme'', Paris, Gallimard, 1981 (première édition 1965) * Guérin, Daniel, ''Ni Dieu ni Maître. Anthologie de l'anarchisme'', Paris, Maspero, 1970 * Guérin, Daniel, ''Anarchism: From Theory to Practice'', New York, Monthly Review Press, 1970 * Jourdain, Edouard, ''Géopolitique de l'anarchisme. Vers un nouveau moment libertaire'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2023 * Julliard, Jacques, ''Fernand Pelloutier et les origines du syndicalisme d'action directe'', Paris, Éditions du Seuil, 1971 * Jun, Nathan J., ''Anarchism and Political Modernity'', New York, Continuum, 2012 * Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', Londres, Fontana Press, 1993 * McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', Aldershot, Ashgate, 2007 * Orwell, George, "Réflexions sur Gandhi", in ''Essais, articles, lettres'', tome IV, Paris, Ivrea-Encyclopédie des Nuisances, 1995 * Ostrom, Elinor, ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action'', Cambridge, Cambridge University Press, 1990 * Paterson, Ronald William Keith, ''The Nihilistic Egoist: Max Stirner'', Oxford, Oxford University Press, 1971 * Peirats, José, ''La CNT dans la Révolution espagnole'', Paris, Spartacus, 1975 * Pelletier, Philippe, ''L'Anarchisme'', Paris, Le Cavalier Bleu, coll. « Idées reçues », 2010 * Philp, Mark, ''Godwin's Political Justice'', Londres, Duckworth, 1986 * Préposiet, Jean, ''Histoire de l'anarchisme'', Paris, Tallandier, 2002 * Purchase, Graham, ''Anarchism and Environmental Survival'', Tucson, See Sharp Press, 1994 * Saltman, Richard B., ''The Social and Political Thought of Michael Bakunin'', Westport, Greenwood Press, 1983 * Simmons, A. John, ''Moral Principles and Political Obligations'', Princeton, Princeton University Press, 1979 * Todes, Daniel P., ''Darwin without Malthus: The Struggle for Existence in Russian Evolutionary Thought'', Oxford, Oxford University Press, 1989 * van der Linden, Marcel et Wayne Thorpe (éds.), ''Revolutionary Syndicalism: An International Perspective'', Aldershot, Scolar Press, 1990 * Vincent, Jean-Didier, ''Élisée Reclus. Géographe, anarchiste, écologiste'', Paris, Robert Laffont, 2010 (Prix Femina essai 2010) * Vincent, K. Steven, ''Pierre-Joseph Proudhon and the Rise of French Republican Socialism'', Oxford, Oxford University Press, 1984 * Wolff, Robert Paul, ''In Defense of Anarchism'', New York, Harper & Row, 1970 * Woodcock, George, ''L'Anarchisme. Une histoire des idées et mouvements libertaires'', Montréal, Lux, 2019 (édition originale ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'', 1962) == Nexus externi == * [https://plato.stanford.edu/entries/anarchism/ Anarchism - Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [https://www.marxists.org/subject/anarchism/ Anarchism Archive] [[fr:Dictionnaire de philosophie/Anarchisme]] {{DEFAULTSORT:Anarchismus}} il8s1jusnh1wgszlzcbh5wa0tsi6aoi 10789 10787 2026-06-14T04:42:44Z PandaMystique 2967 10789 wikitext text/x-wiki {{Lexicon|Anarchismus}} '''Anarchismus''' (vox e Graeco vocabulo ''ἀναρχία'' ducta, quod "sine principe" sive "sine imperio" significat) inter doctrinas civiles socialesque numeratur quae in Occidente maxime vituperatae minimeque recte intellectae sunt. Saepe ad perturbationis laudem aut ad studium eorum qui sibi solis consulunt redigitur; re vera tamen nititur in earum institutionum reprehensione, argumentis firmata, quibus homines in alios imperium exercent, atque in consilio societatis aliter constituendae. Non omnem auctoritatem oppugnat, multo minus peritiam; eam tantum auctoritatem impugnat quae sine consensu imponitur ac dominatur, una cum ordine graduum qui inde nascitur<ref>Pelletier, Philippe, ''L'Anarchisme'', Paris, Le Cavalier Bleu, coll. « Idées reçues », 2010, chapitre « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. Huic reprehensioni adiungitur adumbratio societatis sine talibus gradibus ordinatae, sine civitate vi cogente; ea autem societas libertate singulorum communique libertate, opera voluntaria et mutuo inter homines auxilio continetur. == Origo historica et doctrinae conformatio == Nonnumquam quaesita sunt anarchismi quasi praesagia in antiquis disciplinis, a doctrina Taoistica, quae Lao-tseu saeculo sexto ante aeram nostram tribuitur, usque ad quasdam societates religiosas in quibus omnes pares habebantur, ut Essenorum communitates aut quasdam Anabaptistarum factiones. Guérin tamen monet ne nimis praecursores quaeramus, cum talis inquisitio, ut ipse putat, levibus tantum similitudinibus innitatur<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. Pelletier quaestionem a doctrina ad hominum mores et naturam transfert: Petrum Clastres, Haroldum Barclay et David Graeber secutus, describit societates carentes potestate quae vi cogat, quas "anarchismo propinquas" vocat, easdem tamen "valde imperfectas" dicens, quoniam bellum et quaedam mysticae opiniones formas quasdam auctoritatis et alienationis in eas inducunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Un anarchisme "primitif" ? ».</ref>. Ut philosophia distincte composita, anarchismus aetate recentiore in Europa oritur, dum ordo medii aevi dissolvitur, dum Reformatio illa ad summam contentionem pervenit, dum primae formae recentioris ordinis civilis et oeconomici nascuntur<ref>Fiala, Andrew, "Anarchism", in ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (éd.), Stanford University, 2017.</ref><ref>Woodcock, George, ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'', Peterborough, Broadview Press, 2004 (édition originale 1962), p. 28-35.</ref>. Primus scriptor in quo Woodcock prima vestigia anarchismi rerum communium agnoscit est Gerardus Winstanleius, mercator pannorum qui parvo Fossorum motui (Diggers) praefuit tempore liberae illius rei publicae Anglicae (Commonwealth)<ref>Woodcock, ''Anarchism'', 2004, p. 39-42.</ref>. In libellis annorum 1649 et 1650, praesertim in opere ''The New Law of Righteousnes'' (1649), Winstanleius sententiam protulit qua omnes pares habebantur, religione Christiana ad rationem revocata: Christum cum universa libertate coniungebat et auctoritatem ubique homines corrumpere adfirmabat<ref>Winstanley, Gerrard, ''The New Law of Righteousnes'' [orthographe de l'édition originale de 1649], Londres, 1649, reproduit dans ''The Works of Gerrard Winstanley'', George H. Sabine (éd.), Ithaca, Cornell University Press, 1941, p. 149-200.</ref>. Artum vinculum cernebat inter dominium institutum et libertatis defectum, atque societatem proponebat in qua opus in commune fieret et fructus per aperta horrea inter omnes distribuerentur, sine ulla mercatura. Woodcock tamen notat ultimum Winstanleii scriptum, ''The Law of Freedom'' (1652) ad Cromwellium missum, quaedam habere quae ad imperium spectant, ut laborem coactum et mortis poenam pro quibusdam delictis in communitatem commissis; quare non licet eum sine dubitatione pro perfecto anarchismi auctore habere<ref>Woodcock, ''L'Anarchisme. Une histoire des idées et mouvements libertaires'', Montréal, Lux, 2019, chapitre « L'arbre généalogique ».</ref>. Gulielmus Godwinus primus est qui, opere de iustitia civili anno 1793 edito (''An Enquiry Concerning Political Justice''), anarchismum certa ratione defendit, quamquam ipsum nomen nondum usurpabatur<ref>Godwin, William, ''An Enquiry Concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness'', Londres, G.G.J. et J. Robinson, 1793, 2 volumes.</ref><ref>Philp, Mark, ''Godwin's Political Justice'', Londres, Duckworth, 1986, p. 1-25.</ref>. Godwinus, ab Anglorum dissentientium religione et a philosophis Gallis recentioribus, qui rationem maxime colebant, permotus, anarchismi reprehensiones explicavit adversus civitatem, adversus opes coacervatas et adversus auctoritatem per suffragia populi aliis mandatam. Credebat leges morales certas immutabilesque esse, quae benevolentia erga omnes declararentur, et contendebat singulos sua ratione agere debere potius quam auctoritati institutorum ab hominibus positorum parere, quae semper vero progressui, rationis lumine ducto, obstarent<ref>Godwin, ''Political Justice'', vol. 1, livre II, chapitre 6, p. 234-248.</ref>. Apud Petrum Iosephum Proudhonium primum nomen anarchismi tamquam nomen honestum philosophiae cuiusdam apparet<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Qu'est-ce que la propriété ? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement'', Paris, J.-F. Brocard, 1840, p. 286.</ref>. Anno 1840, in libro ''Qu'est-ce que la propriété ?'', Proudhonius se ipsum anarchistam appellavit, ratus ordinem civilem in auctoritate fundatum tollendum esse eique substituendum ordinem socialem et oeconomicum in pacto voluntario fundatum. Hac ratione vocabulum antea probrosum, perturbationi simile, fit nomen quod traditio quaedam constans sibi vindicat. Pelletier admonet Proudhonium iam ab annis 1840 voce "anarchia" bono sensu uti, eandemque vocem postea per ludibrium receptam esse a socialistis illis "imperio adversantibus" annorum 1880, quos adversarii eorum, Marxiani et rei publicae studiosi, ita appellabant, non aliter ac olim "Mendicantes" (les Gueux) appellati sunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. == Varia anarchismi genera == Anarchismus non est unum corpus doctrinae compositum, sed complexus multarum sententiarum quae quibusdam similitudinibus inter se cohaerent, ut membra eiusdem familiae<ref>Jun, Nathan J., ''Anarchism and Political Modernity'', New York, Continuum, 2012, p. 15-40.</ref>. Eius genera porriguntur ab anarchismo singulorum, quem Maximus Stirnerus docuit, usque ad communismum anarchicum Petri Kropotkini, interiectis mutualismo Proudhonii, collectivismo Michaelis Bakunini et doctrina collegiorum opificum. Guérin tamen monstrat hanc varietatem sub se opiniones satis inter se similes continere: nam definitio Bakunini, qua anarchismus dicitur "doctrina Proudhonii late explicata et ad extremas consequentias perducta", ad maiorem partem motus socialis, ut ipse putat, pertinet<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. === Anarchismus singulorum === Maximus Stirnerus, cui verum nomen Ioannes Casparus Schmidt (1806-1856), eam partem cogitationis anarchicae repraesentat quae singulis maxime favet<ref>Stirner, Max, ''Der Einzige und sein Eigentum'', Leipzig, Otto Wigand, 1844 ; traduction française ''L'Unique et sa propriété'', Paris, Stock, 1900.</ref>. Eius liber, ''Der Einzige und sein Eigentum'' (fere: "Unicus et eius proprium", 1844), qui pro fundamento anarchismi singulorum habetur, eam sententiam tuetur qua libertas uniuscuiusque summa est et nullum huic libertati impedimentum iure obici potest. Stirnerus oppugnat non modo civitatem, imperium, ius et bona privata, sed etiam religionem, familiam, mores et amorem, quae omnia singulis fines agendi imponunt<ref>Paterson, Ronald William Keith, ''The Nihilistic Egoist: Max Stirner'', Oxford, Oxford University Press, 1971, p. 97-135.</ref>. Ei civitas, dominium tamquam ius, iura naturalia, immo ipsa societatis notio, sunt res inanes, veluti "spectra" (Spuke) in animo<ref>Stirner, ''L'Unique et sa propriété'', p. 43-67.</ref>. Dominium, ut scribit, ex vi nascitur: "Non timide ante proprium tuum recedo, sed id semper meum proprium habeo."<ref>Stirner, ''Der Einzige und sein Eigentum'', p. 251.</ref> Haec philosophia, quae interdum "sui amor" (egoismus) appellatur, contendit hominem singulum non debere se dedere "magnae cuidam rei, bonae causae, doctrinae, ordini, muneri excelso", sed "suam ipsius vitam vivere" nihil curantem "quomodo genus humanum se expediat"<ref>Stirner, ''L'Unique et sa propriété'', p. 5-12.</ref>. Stirnerus suadebat ut quisque se ipsum adfirmaret, et "Societatem sui amantium" (Verein von Egoisten) cogitabat, consociationem nullis legibus astrictam quae civitati succederet, ita intellectam ut esset coniunctio per voluntarium omnium partium consensum semper renovata<ref>Clark, John P., ''Max Stirner's Egoism'', Londres, Freedom Press, 1976, p. 71-89.</ref>. Guérin hanc inter singularem et socialem anarchismum dissensionem minuit, observans "anarchistam singularem fortasse esse hominem societatis amantem qui nomen suum dicere non audeat"<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. === Mutualismus Proudhonianus === Mutualismus, a Petro Iosepho Proudhonio (1809-1865) excultus, ab anarchismo singulorum eo differt quod naturam socialem hominis urget<ref>Vincent, K. Steven, ''Pierre-Joseph Proudhon and the Rise of French Republican Socialism'', Oxford, Oxford University Press, 1984, p. 145-178.</ref>. Proudhonius actionem civilem et vim seditiosam reiciebat (nonnulli eius discipuli etiam operum cessationes tamquam genus coactionis improbabant), atque societatem corrigi malebat per pacatam propagationem collegiorum opificum, quae praesertim mutuum inter eos qui bona gignunt creditum promoverent<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''De la capacité politique des classes ouvrières'', Paris, E. Dentu, 1865, p. 89-124.</ref>. Saepe propositum neque umquam ad effectum perductum est consilium argentariae popularis, quae merces inter homines permutaret, pretio earum chartis operis significato. Proudhonius inter possessionem et dominium distinguit: possessio enim ei qui re utitur usum proximum praebet; dominium autem ius significat quo res etiam ad lucrum gignendum adhiberi potest<ref>Proudhon, ''Qu'est-ce que la propriété ?'', p. 1-45.</ref>. Contra eos qui dominium privatum more locupletium defendebant, aequalitatem urgebat et contendebat omnes opifices partem aliquam dominii habere et ad opes accedere debere, scribens "unumquemque opificem in societate adhibitum partem indivisam dominii societatis habere debere"<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Théorie de la propriété'', Paris, Lacroix et Verboeckhoven, 1866, p. 137.</ref>. Censebat "dominium privatum, quod privilegium parit, civitatem accivisse eique imperasse", neque eam aliter teneri quam suis legibus, suis custodibus, suo exercitu. Mutualistae ordinationem foederatam commendabant, a municipio locali ad gradus superiores ascendentem, quae civitati nationali succederet<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Du Principe fédératif et de la nécessité de reconstituer le parti de la révolution'', Paris, E. Dentu, 1863, p. 55-91.</ref>. Cavendum tamen est ne consilium Proudhonianum ad solam parvam possessionem opificum et agricolarum redigatur. Guérin ostendit Proudhonii de re oeconomica cogitationem in utramque partem inclinare: nam in magnis officinis consulto rerum communium fautor erat, scribens "magnam fabricam magnamque agri culturam in futuro ex consociatione gignendas esse", atque indignabatur quod inter adversarios artis progredientis numeraretur<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. Idem Guérin memorat illam "factionem quae se Proudhonianam dicebat", quae in prima illa Societate inter omnes gentes opificum (Prima Internationalis) dominium privatum instrumentorum bonorum gignendorum collectivismo opponere conata est, statim "mortuam natam esse", cum plerique sodales ad Bakunini argumenta transirent<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. === Collectivismus Bakuninianus === Collectivismus est ea anarchismi forma quae cum Michaele Bakunino (1814-1876) coniungitur<ref>Bakunin, Michel, ''Œuvres complètes'', édition établie par Arthur Lehning, 8 volumes, Paris, Champ libre, 1973-1982.</ref>. Hanc philosophiam Bakuninus ab anno 1864 excoluit, cum primas societates inter gentes conderet, Fraternitatem inter gentes, deinde Foedus inter gentes democratiae socialis (1868). Collectivismus anarchicus praecipuam contra doctrinam Marxianam oppositionem in illa Societate inter omnes gentes opificum effecit, unde orta est diuturna illa contentio inter liberam et imperiosam socialismi sententiam<ref>Carr, E. H., ''Michael Bakunin'', Londres, Macmillan, 1937, p. 345-412.</ref>. Bakuninus collectivistaeque cum mutualistis consentiebant in civitate et rationibus civilibus reiciendis, in ordinatione foederata, in eo quod opifex pro opere suo remunerandus esset. Differebant autem, quod ad civitatem evertendam res novas necessarias esse contendebant, et praesertim quod terram et instrumenta bonorum gignendorum communia esse volebant atque a collegiis opificum administrari. Atque in mutualismo elementum primum erat opifex singulus, in collectivismo vero coetus opificum<ref>Bakunin, Michel, ''Étatisme et anarchie'', édition française établie par Renée Lamberet, Paris, Champ libre, 1976, p. 289-345.</ref>. Bakuninus anarchismum singulorum reiecit et anarchismum doctrinam socialem esse adfirmavit, in communium officiorum susceptione fundatam. Scripta eius odium prae se ferunt erga civitatem et erga "ipsam rei publicae ordinationem tamquam fontem oppressionis et quaestus iniqui ex aliorum labore"<ref>Bakunin, Michel, ''Dieu et l'État'', Genève, 1882 ; réédition Paris, Maspero, 1976, p. 29-67.</ref>. Consilia eius eo spectabant ut civitas et instituta per gradus distincta everterentur, et eorum loco constitueretur ratio municipiorum libere foederatorum, ab imo ad summum ordinatorum, cum voluntariis eorum qui bona gignunt consociationibus a loco ad omnes gentes pertinentibus. Cogitatio eius spectat ad communitates civiles in libertatem vindicandas, in quibus sodales facultates suas augent neque alii aliis imperant<ref>Saltman, Richard B., ''The Social and Political Thought of Michael Bakunin'', Westport, Greenwood Press, 1983, p. 102-134.</ref>. Ei libertas communitatem poscebat, ita ut nemo liber sit nisi omnes liberi sint; poscebat etiam aequalitatem, in iuribus quoque et in muneribus socialibus mulieribus tribuendis. === Communismus anarchicus Kropotkinianus === Collectivismus, qui alibi annis 1870 communismo anarchico (cuius praecipuus auctor Petrus Kropotkinus, 1842-1921) cessit, in Hispania diutius quam alibi valuit, priusquam illic annis 1930 a doctrina collegiorum opificum (CNT) et a communismo libero obrueretur<ref>Kropotkin, Pierre, ''La Conquête du pain'', Paris, Tresse et Stock, 1892 ; réédition Paris, Éditions du Sextant, 2006.</ref><ref>Woodcock, ''L'Anarchisme'' (Lux, 2019), chapitre « L'anarchisme en Espagne ».</ref>. Kropotkinus fortasse apertissime eam partem exposuit quae ex disputationibus inter anarchistas doctos Genavae, post Communam Parisiensem anni 1871, orta erat. In libris ''La Conquête du pain'' (1892) et ''Champs, usines et ateliers'' (''Fields, Factories and Workshops'', 1899), formam societatis sine uno capite, per multa loca dispersae, descripsit, in coniunctione agri culturae et officinarum, vitae urbanae et rusticae, doctrinae et artis discendae fundatam<ref>Kropotkin, Pierre, ''Fields, Factories and Workshops'', Londres, Thomas Nelson and Sons, 1899 ; traduction française ''Champs, usines et ateliers'', Paris, Stock, 1910.</ref>. Kropotkinus theorias suas cum doctrina de specierum mutatione (evolutione) coniunxit: anarchismum enim, ut in libro ''L'Entraide'' (''Mutual Aid'', 1902) significat, ultimum gradum esse operae coniunctae crescentis, quae in rerum naturae mutatione vim habeat<ref>Kropotkin, Pierre, ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'', Londres, William Heinemann, 1902 ; traduction française ''L'Entraide, un facteur de l'évolution'', Paris, Hachette, 1906.</ref>. Communismus anarchicus a collectivismo uno in puncto differebat, scilicet quomodo fructus operis partirentur. Adversus mercedem horis operis aestimatam, communistae anarchici hoc dictum opponebant: "ab unoquoque pro eius facultatibus, unicuique pro eius necessitatibus", et horrea aperta cogitabant ubi quisque sumeret quibus indigeret. Sic ratiocinabantur opus esse naturalem quandam necessitatem, et, si bona in promptu sint nec ullo modo circumscribantur, neminem plus quam uti posset sumpturum esse<ref>Kropotkin, ''La Conquête du pain'', chapitre 5, p. 71-89.</ref>. Kropotkinus vim mutui auxilii in communitatibus, tam bestiarum quam hominum, urgebat, contendens mutuum auxilium, non solam contentionem, causam esse qua animantia locis suis aptius accommodarentur; id postea multi naturae rerum periti comprobaverunt<ref>Todes, Daniel P., ''Darwin without Malthus: The Struggle for Existence in Russian Evolutionary Thought'', Oxford, Oxford University Press, 1989, p. 123-145.</ref>. Mores ex naturae observatione fundare conatus est<ref>Kropotkin, Pierre, ''L'Éthique'', ouvrage posthume publié en 1922 ; traduction française Paris, Stock, 1979, p. 34-78.</ref>. Dum capitalismum (rationem oeconomicam qua instrumenta bonorum gignendorum a privatis tenentur) et civitatem reprehendit, dum municipium medii aevi pro exemplo proponit, dum scientiam de animantibus eorumque moribus ad res sociales explicandas adhibet, rationes ad mutationem naturae et ad res novas pertinentes coniunxit in ea mundi imagine ubi naturae tuendae cura locum praecipuum tenet. === Doctrina collegiorum opificum (anarcho-syndicalismus) === Doctrina collegiorum opificum exeunte decennio 1880 crevit, cum multi anarchistae in collegia opificum Gallica intrarent, quae post Communam Parisiensem oppressa rursus surgebant<ref>Julliard, Jacques, ''Fernand Pelloutier et les origines du syndicalisme d'action directe'', Paris, Éditions du Seuil, 1971, p. 87-134.</ref>. Postea anarchistae quidam acres loca praecipua in summo opificum foedere (Confédération générale du travail), anno 1895 condito, occupaverunt, et fundamentum anarchismi ad collegia transtulerunt, quae habebantur tamquam societates eos qui bona gignunt communi certamine communique opere coniungentes. Hoc certamen ita gerendum erat ut opifices ipsi per se, non per alios, agerent, maxime in officinis; eius autem summa forma, universa operum cessatio, et capitalismum et civitatem funditus evertere posset<ref>Pouget, Émile, ''Le Sabotage'', Paris, Marcel Rivière, 1910, p. 17-45.</ref>. Tum collegia, seditionis instrumenta, fierent prima elementa societatis liberae: opifices officinarum potestatem caperent et per singula artificia foedere coniungerentur. Sic doctrina collegiorum opificum collegia in medio certamine ordinum collocat<ref>van der Linden, Marcel et Wayne Thorpe (éds.), ''Revolutionary Syndicalism: An International Perspective'', Aldershot, Scolar Press, 1990, p. 1-24.</ref>. Collegia habet tamquam instrumenta quibus et commoda statim parentur et res novae sociales praeparentur, quae formam universae operum cessationis sumant, eo consilio ut civitas et capitalismus tollantur. Quoniam comitiis publicis adversa est, partes civiles reicit et agit ut opifices ipsi rem gerant, per operum cessationes, per consensum ab emendo vendendove abstinendi, et per operis dolo impediendi rationem. Societates foederatae ab imo ad summum struuntur, et secundum loca et secundum artificia: collegia localia in maiores coetus coeunt, qui per regiones, deinde per totam gentem se colligunt, cum unumquodque collegium etiam cum collegiis artium cognatarum in societatibus artificiorum coniunctis coniungatur<ref>Rocker, Rudolf, ''Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice'', Oakland, AK Press, 2004 (édition originale 1938), p. 54-82.</ref>. In Gallia, Italia, Hispania, haec collegiorum forma sola anarchismo multitudinis favorem dedit. Praecipui eius effectores fuerunt homines acres, ut Fernandus Pelloutier, Georgius Yvetot, Aemilius Pouget. Docti quidam extra motum positi inde theorias deduxerunt, ut Georgius Sorel, in cuius libro ''Réflexions sur la violence'' (1908) universa operum cessatio velut fabula socialis cernitur. Quod autem postea aliam viam secutus est, et quod Russell eum primum tamquam Marxi reprehensorem inducit, monent ne eum pro principe huius partis habeamus<ref>Russell, Bertrand, ''Le monde qui pourrait être. Socialisme, anarchisme et anarcho-syndicalisme'', Montréal, Lux, 2025, première partie, « La révolte anarcho-syndicaliste ».</ref>. === Genera secundum Weberum distincta === Distributio in tres partes, scilicet anarchismum singulorum, communismum liberum et doctrinam collegiorum opificum, ad rem historice exponendam commoda manet, sed Gaetanus Manfredonia, rerum gestarum scriptor, eam parum sufficere iudicat. Modum "formarum perfectarum" (types idéaux) a Maximo Webero sumptum repetens, qui quasdam notas auget ut genera condat quae talia in ipsa rerum experientia non reperiuntur, tres formas distinguit: studium seditionis, studium collegiorum, et studium docendi atque efficiendi. In eodem homine, coetu, societate, hae rationes inter se miscentur aut sibi succedunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Une nouvelle typologie de l'anarchisme ».</ref>. Haec ratio id commodi habet, quod motus quosdam comprehendit quos distributio doctrinalis in scholas separatas veluti rigentes cogit. == Fundamenta philosophica et auctoritatis reprehensio == Reprehensio anarchica non omnem auctoritatem petit. In disputatione cum singulorum fautoribus, Malatesta scribit se libenter accipere "auctoritatem eius qui vehiculum regit quo vehitur", et anarchismus peritias agnoscit, sed eis nullum gradum potestatis tribuit: valetudinarium enim et chirurgis et iis qui munditiam curant indiget<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. In re autem puerorum educandorum Bakuninus principium statuit motus a "summa auctoritate ad summam libertatem" tendentis, cum auctoritas ei imponatur qui nondum iudicandi facultatem habet, deinde libertati locum cedat<ref>Bakounine, ''Dieu et l'État'' ; cité par Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. Quod anarchismus oppugnat, ea est auctoritas quae sine consensu imponitur et dominatur, atque ordo graduum qui inde sequitur. Quamvis inter se differant, omnes hae anarchismi formae in his conveniunt: in civitate, in partium studio, in opibus coacervatis reiciendis, sed etiam in quibusdam animi habitibus minus definitis<ref>Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', Londres, Fontana Press, 1993, p. 3-19.</ref>. Quia partium ordinationem vitat, anarchismus elementum morale clarius quam alii reclamationis motus servavit. Id apparet in studio fautorum eius vitam ad simplicitatem revocandi, non solum ut auctoritatis difficultates tollantur, sed etiam ut divitiarum pericula recusentur et frugalis quaedam sufficientia constituatur. Quomodo anarchismus ad progressum se habeat, varie legitur, quod notandum est. Woodcock animadvertit perpetuum bonorum corporeorum incrementum anarchistis numquam placuisse, eosque praesens tempus respuere propter futurum libertatis sobriae, dum virtutes praeteriti temporis naturae propioris revocant; quam societatem dicit "rem fictam optimae civitatis (utopiam) respuere" neque quicquam absoluti aut perfecti agnoscere. Guérin hanc imaginem temperat: nam, ut ipse vult, anarchismus aliquid struere studet, crimen rei fictae recusat, et via historica utitur ut ostendat societatem futuram ex occulto praeteriti labore nasci, non ex doctoris cuiusdam commento<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'anarchisme n'est pas utopique ».</ref>. Praecipua differentia inter anarchistas et socialistas, etiam Marxianos, in hoc est: illi enim censent civitatem primum capiendam esse ut deinde dissolvatur; anarchistae contra contendunt, quoniam potestas corrumpit, quamcumque praesentis auctoritatis structurae occupationem eam tantum perpetuare posse<ref>Guérin, Daniel, ''Anarchism: From Theory to Practice'', New York, Monthly Review Press, 1970, p. 13-43.</ref>. Qui tamen collegia opificum sequuntur, sua collegia tamquam ossa novae societatis intra veterem crescentis habent. Anarchistae argumenta protulerunt quibus negant ullum esse commune officium civitati parendi, et quibus effectus potestatis publicae demonstrant<ref>Wolff, Robert Paul, ''In Defense of Anarchism'', New York, Harper & Row, 1970, p. 3-27.</ref>. Magis disputantur eorum placita, civitatem scilicet tollendam esse, ordinem socialem sine ea fieri posse, et transitum ad anarchismum non esse vanum<ref>McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', Aldershot, Ashgate, 2007, p. 45-78.</ref>. Eorum sententia, onus probandi penes eum est qui aliis imperare et eos regere vult: auctoritas enim ostendere debet se in eorum commodum agere quibus imperat, alioquin iniustus est eius usus. == Ordo sine civitate: administratio sui ipsius et foederatio == Qui partem socialem docent, anarchismum a perturbatione secernunt. Proudhonius adfirmat anarchismum non esse perturbationem, sed ordinem naturalem ordini contrarium qui arte fit et desuper imponitur, scilicet "societatem ordinatam et vivam"<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « Nécessité de l'organisation ».</ref>. Voline explicat non agi de "ordinatione" aut "non ordinatione", sed de duobus diversis ordinandi principiis, quorum alterum ab imo proficiscitur et in centra coniungendi se nectit, alterum ad exemplum veteris illius societatis oppressivae effingitur. Malatesta anarchistas omni ordinationi adversos ad officium revocat, observans eos qui ordinem recusant ne minimam quidem auctoritatem accipiant, re vera malle perturbationem quae vitam reddat impossibilem<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « Nécessité de l'organisation ».</ref>. Administratio sui ipsius, ut Guérin censet, est res ab anarchismo maxime proprie inventa<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos et chapitre « L'autogestion ».</ref>. Cum "Libellus communistarum" (Manifeste communiste) per longum tempus nihil aliud praevideret quam instrumenta bonorum gignendorum in unius civitatis manus conferenda, Proudhonius rationem rei oeconomicae sine civitate administrandae proposuit. Cum subito multae consociationes opificum per res novas mensis Februarii anni 1848 orirentur, in hac nascente administratione sui ipsius, magis quam in rerum publicarum conversione, ipsum rerum novarum factum vidit, et opifices hortatus est ut se ordinarent et bonorum gignendorum domini fierent. Instrumenta bonorum gignendorum permutandorumque neque a societatibus divitum neque a civitate administranda esse, sed a consociationibus opificum: id enim solum, ut Proudhonius putabat, alienationi virium communium finem facere posse<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. Directa illa populi potestas in consilio anarchico libera foederatione nititur. Pelletier notat anarchistas interdum malle vocabulum "administrationis directae", ut se ab experimento Iugoslavico distinguant, quod intra civitatem et sine libertatibus publicis gestum est: unaquaeque enim res oeconomica, unumquodque munus publicum, unaquaeque consociatio se ipsam administrat, dum privatum cuiusque partis studium eo compensatur quod partes ipsae in municipium regionemque pari iure coniunguntur<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchisme est contre la démocratie ».</ref>. Ita foederatio ex Proudhoniana ratione pacti liberi, ultro citroque obligantis et utrimque aequati, proficiscitur; et anarchismus, ut Pelletier vult, intellegitur tamquam modus simultatum regendarum aequa virium libratione fundatus<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos » ; Proudhon, ''Du Principe fédératif''.</ref>. Res novae Hispanicae huic sententiae experimentum praebuerunt. In Aragonia, postquam impetus Franchii in Catalonia mense Iulio anni 1936 cecidit, communitates agricolarum constitutae sunt, quae per pagos, deinde in concilio regionali permutationum copias administrante, foedere coniunctae sunt. Ut libertarii fontes et historici quidam tradunt, ibi bonorum effectio servata vel aucta est, et libertas relicta agricolis qui se iungere nolebant; sed res adhuc disputatur, pro locis dispar, et locorum necessitatibus belloque impedita<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Gestion directe et collectivisation en Espagne » ; Préposiet, Jean, ''Histoire de l'anarchisme'', Paris, Tallandier, 2002, « L'Espagne et le collectivisme libertaire » ; sur les collectivités, Peirats, José, ''La CNT dans la Révolution espagnole'', Paris, Spartacus, 1975.</ref>. Hae communitates partim mense Augusto anni 1937 ab agmine a communistis Hispanicis misso deletae sunt, deinde Franchio anno 1939 vincente penitus interierunt. == Anarchismus et natura tuenda == Anarchismus aliquid valuit ad recentiorem de natura tuenda cogitationem formandam<ref>Jourdain, Edouard, ''Géopolitique de l'anarchisme. Vers un nouveau moment libertaire'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2023, « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde : anarchisme et écologie » ; Purchase, Graham, ''Anarchism and Environmental Survival'', Tucson, See Sharp Press, 1994.</ref>. Anarchismus naturae studiosus vinculum statuit inter dominationem in mundum naturalem exercitam et dominationem qua homines inter se premuntur; formas institutas et moderatas studii naturae tuendae reprehendit, quod nimis ad solum hominem spectent, et concordem hominum cum natura coniunctionem optat, quam adiuvant artes quae nihil inquinant et consuetudines ad hominis modum aptatae. === De origine libertaria studii naturae === Praeter Thoreau et ante Bookchinum, traditio anarchica suam quoque naturae studiosam seriem auctorum habet, praesertim apud Gallice loquentes. Elisaeus Reclus, terrarum descriptor libertarius, notionem "mesologiae" excoluit, id est studii illorum locorum ubi multae res inter se agunt, in quibus est societas<ref>Sur Reclus, voir Ferretti, Federico, ''Élisée Reclus, pour une géographie nouvelle'', Paris, Éditions du CTHS, 2014 ; Vincent, Jean-Didier, ''Élisée Reclus. Géographe, anarchiste, écologiste'', Paris, Robert Laffont, 2010.</ref>. Hominem partem totius cuiusdam ordine aequato esse putabat, scribens "hominem esse naturam sui ipsius consciam factam"<ref>Reclus, Élisée, ''L'Homme et la Terre'', Paris, Librairie universelle, 1905.</ref>, et ex huius aequilibrii observatione colligebat capitalismum et nimium gignendi studium et naturae et homini nocere. Kropotkinus autem, rerum naturae peritus, in natura exemplum morum humanorum cernebat: contra eos qui Darwini doctrinam ad res sociales transferebant, contendebat per operam coniunctam fieri ut animantia locis se accommodent<ref>Kropotkin, ''Mutual Aid''.</ref>. Hae considerationes iis qui urbes designant, Ebenezer Howard et Patricio Geddes, exemplo fuerunt, quorum urbes-horti, optima urbis et ruris coniungentes, in foedera coire debebant<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Hic animi sensus etiam in factis apparuit: pars illa "naturiana", Lutetiae anno 1894 orta, et coloniae rusticae, ut "liber locus" apud Vaux (1902-1905), vitam "in natura" degendam temptaverunt, quam Serge Latouche motui illi qui minus crescere vult comparat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. === Ecologia socialis et primitivismus === Henricus David Thoreau (1817-1862), scriptor, naturae studiosus et "transcendentalista" Americanus, diu de natura cogitationem movit<ref>Thoreau, Henry David, "La Désobéissance civile" (1849), in ''Désobéir'', Paris, Mille et Une Nuits, 1994, p. 7-35.</ref>. Cum imperio diffideret, praesertim quatenus servitutem imponeret et bellum gereret, scribebat: "Toto animo hoc dictum accipio: 'Id imperium optimum est quod minime imperat'", addens se etiam credere "id imperium optimum esse quod omnino non imperat"<ref>Thoreau, Henry David, "Resistance to Civil Government", in ''Aesthetic Papers'', Boston, 1849, p. 189.</ref>. Ad lacum Waldenensem, in mundo naturali invenit fontem morum ex misericordia in animalia, ex reverentia rerum incultarum, ex amore loci, ex vita simplici et sibi sufficienti compositorum<ref>Thoreau, Henry David, ''Walden; or, Life in the Woods'', Boston, Ticknor and Fields, 1854, p. 1-23.</ref>. Potius quam anarchista proprie dictus, radicem quandam Americanam cogitationis libertariae et naturalis repraesentat. Murray Bookchinus (1921-2006), a Kropotkino permotus, philosophiam anarchicam cum cura naturae tuendae coniunxit, ecologiam socialem (rationem socialem de natura) excolens<ref>Bookchin, Murray, ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy'', Palo Alto, Cheshire Books, 1982, p. 1-43.</ref>. Contendebat mala quae ad naturam pertinent ex parte sociali oriri, praesertim ex ordine civili per gradus distincto<ref>Bookchin, Murray, "Ecology and Revolutionary Thought" (1965), in ''Post-Scarcity Anarchism'', Berkeley, Ramparts Press, 1971, p. 57-82.</ref>. Malum, ut ipse putabat, non in ipsa urbe esse, sed in urbium incremento quod capitalismus gignit, ex quo et natura et homo simul nimis premuntur; dominationi, etiam in naturam, opponebat operam coniunctam communitatum quae municipali ratione libera ordinantur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Sub finem vitae Bookchinus anarchismum reprehendit et se ipsum "communalistam" dixit<ref>Bookchin, Murray, ''Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm'', Oakland, AK Press, 1995, p. 1-35.</ref>. Alii scriptores Americani in hac traditione versantur, ut Lewis Mumford rerum gestarum scriptor, Gary Snyder poeta, Ioannes Clark, qui imaginationem regionis urget, Eduardus Abbey scriptor, et David Watson artis reprehensor<ref>Clark, John P., ''The Anarchist Moment: Reflections on Culture, Nature and Power'', Montréal, Black Rose Books, 1984, p. 123-156.</ref>. Anarchismus primitivus forma est magis controversa. Reprehensionem de natura et de re publica ad ipsa civilis cultus initia refert, cuius effectus, quos putat, accusat: artes mechanicas, agri culturam, mansuefactionem animalium, hominum multitudinem crescentem, operum divisionem<ref>Zerzan, John, ''Elements of Refusal'', Seattle, Left Bank Books, 1988, p. 67-94.</ref>. Ioannes Zerzan hanc rupturam ad ortum sermonis signa adhibentis, numerorum, agri culturae refert, et contendit alienationem vitari non posse nisi parvis coetibus inter se familiaribus multiplicatis<ref>Zerzan, John, "Language: Origin and Meaning", in ''Future Primitive and Other Essays'', Brooklyn, Autonomedia, 1994, p. 23-51.</ref>. Jourdain animadvertit hanc partem, inter fabulam boni hominis silvestris et res extremas mundi finem nuntiantes fluctuantem, longe abesse ab eo ut omnibus in motu placeat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Cognata quaestio ad illam "collapsologiam" (doctrinam de civilis cultus interitu) pertinet, quae annis post 2010 crevit; cuius unus auctor, Pablo Servigne, anarchistarum motui propinquus est, quaeque civilis cultus industrialis interitum mox futurum esse ponit<ref>Servigne, Pablo et Raphaël Stevens, ''Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes'', Paris, Seuil, 2015.</ref>. Quae sententia, et in motu anarchico et extra eum, reprehenditur quod rem a re publica avocet et omnia fato fieri statuat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde » ; Charbonnier, Pierre, « Splendeurs et misères de la collapsologie. Les impensés du survivalisme de gauche », ''Revue du Crieur'', n° 13, 2019, p. 88-95.</ref>. === Res communes et bioregionalismus === Hodierna de rebus communibus cogitatio hanc traditionem continuat. Res communes sunt ea quibus communitas quaedam utitur, sibi leges ad ea servanda statuens, neque civitati neque foro subiecta; saeptio autem communium medii aevi, quam possessores et civitas effecerunt, capitalismi ortum, ut quidam interpretantur, comitata est<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Quomodo hae res communes valeant, Elinor Ostrom, rei oeconomicae perita, descripsit<ref>Ostrom, Elinor, ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action'', Cambridge, Cambridge University Press, 1990.</ref>; et exempla inveniuntur in illis "acequiis", ductibus aquarum communiter administratis in Novo Mexico inde a saeculo septimo decimo, aut in "Horto Solanorum" (Parc de la pomme de terre) in Peruvia, ubi gentes indigenae centenas varietates communiter servant. Bioregionalismus, a Petro Berg fictus et a Kirkpatrick Sale circa notionem modi humani excultus, regionem naturalem ut spatium concipit ubi populus cum loco suo coniunctissime vivit<ref>Sale, Kirkpatrick, ''Dwellers in the Land: The Bioregional Vision'', San Francisco, Sierra Club Books, 1985.</ref>; quare scientiam gentium indigenarum magni aestimat, sicut in operibus Iacobi Scott et David Graeber fieri solet, qui hominum mores et naturam describunt<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Qui anarchismum naturae studiosum reprehendunt, notant eum nimis ad imagines nimium ornatas naturae et naturae humanae propendere, omni civitati in unum collectae adversari (quam tamen nonnulli ad mala naturae magna ex parte tractanda necessariam putant), et formis ordinationis sine uno capite uti, quas adversarii parum utiles iudicant. Anarchistae naturae studiosi respondent gravitatem malorum naturae postulare ut mores et societas penitus mutentur, et administrationem per res communes saepe naturae parcere magis quam administrationem civitatis aut fori. == Hereditas et momentum hodiernum == Anarchismus mature in motum naturae tuendae valuit. Quoniam late res perpendit, vetat ne quis gravitatem discriminis naturae et amplitudinem remediorum quae poscit minoris aestimet. Praeter hunc autem campum, anarchismus manet reprehensio structurarum potestatis et dominationis. Eius capita, scilicet imperii nimii recusatio, libertas singulorum et universorum, opera voluntaria mutuumque auxilium, motus sociales etiam nunc movent. Ab Hispanis "Indignatis" usque ad motum "Occupy Wall Street", a reclamationibus discipulorum Quebecensium anni 2012 usque ad seditiones quas "Ver Arabicum" exeunte anno 2010 aperuit, principia anarchica rursus exoriri videntur: sui ipsorum ordinatio, consociatio voluntaria, directa populi potestas, communis actio sine gradibus<ref>Graeber, David, ''The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement'', New York, Spiegel & Grau, 2013, p. 67-102.</ref>. Jourdain his addit experimenta in certis locis diuturniora, a municipiis Zapatistarum in Chiapa usque ad liberam administrationem Rojavae, ubi principia foederationis et administrationis sui ipsius exercentur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Au cœur des conflits » et conclusion.</ref>. Ut David Graeber et Andreas Grubačić animadvertunt, motus rerum novarum, qui saeculo vicesimo primo per totum orbem se extendit, traditioni anarchismi similior est quam traditioni Marxianae, cum aetas haec "multo magis studeat novas agendi formas invenire quam de subtilissimis doctrinae partibus disputare"<ref>Graeber, David et Andrej Grubačić, "Anarchism, or the Revolutionary Movement of the Twenty-first Century", ''ZNet'', 2004.</ref>. Anarchismus hodiernus eo cognoscitur quod sectas eosque qui ceteris se duces praebere volunt reicit, quod omnes gentes complectitur, quod sine uno capite agit, quod directa populi potestate utitur. Maximi facit illam rationem civilem quae iam nunc adumbrat quod optatur, scilicet media finibus congruere debere et praesentes ordinandi formas ea bona exprimere debere quae in societate optata quaeruntur<ref>Franks, Benjamin, "Prefiguration", in ''The Palgrave Handbook of Anarchism'', Carl Levy et Matthew S. Adams (éds.), Cham, Palgrave Macmillan, 2019, p. 1-17.</ref>. Eius praeterea auctoritatis civilis reprehensio disputationes de civitatis iure aluit, quae philosophos hodiernos de re publica tenent: anarchismus enim philosophicus, ab anarchismo civili diversus, contendit nullam esse auctoritatem civilem iustam, neque tamen civitatem statim tollendam esse suadet<ref>Simmons, A. John, ''Moral Principles and Political Obligations'', Princeton, Princeton University Press, 1979, p. 192-216.</ref>. == Disputationes et obiectiones == Obiectiones quae anarchismo opponuntur non omnes ex pravo quodam contemptu nascuntur; quaedam enim, a scriptoribus diligentibus prolatae, certa responsa poscunt. Prima obiectio est num fieri possit. Bertrandus Russell, qui anarchismum plenum pro fine optando habet, eum tamen "in praesens fieri non posse" iudicat et putat eum "vix annum aut alterum, postquam ad effectum perductus sit, duraturum"<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', introduction.</ref>. Veretur ne doctrina collegiorum opificum, civitate carens, auctoritatem aliquam summam denuo aedificare debeat ut simultates inter coetus eorum qui bona gignunt componat, et tamquam media via "guild socialism" (socialismum collegiorum) proponit, qui et libertariam erga civitatem diffidentiam et necessitatem per foederationem inter artificia coniungendi sociat<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', introduction et deuxième partie.</ref>. Anarchistae fere respondent anarchismum non esse rem fictam sine fundamento: Guérin enim scribit se crimen rei fictae recusare et aliquid struere velle, et collectivae illae agrorum administrationes in Aragonia annis 1936-1937 rem ipsam, quamvis brevem et disputatam, praebent<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'anarchisme n'est pas utopique » ; Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Gestion directe et collectivisation en Espagne ».</ref>. Altera obiectio ad naturam humanam pertinet. Russell animadvertit alienae libertatis reverentiam non esse naturae instinctum, et, si nullum sit frenum, fortem debilem oppressurum esse, plures pauciores, eos qui vim amant pacatissimos oppressuros<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', chapitre « Gouvernement et lois ».</ref>. Inde colligit modicam quandam imperii et legum formam necessariam manere, quae tamen malum sit quod quantum fieri potest minuendum est. Ursula Le Guin, fabularum scriptrix, similem difficultatem in libro ''Les Dépossédés'' (1974) ostendit: in quodam enim orbe anarchico, ubi leges desunt, ea similitudo morum quae omnibus imponitur partem vitae privatae corrodit. Jourdain inde colligit plerosque anarchistas fateri regulas et potestates vitari non posse, sed in eo rem verti ut rationes virium aequae, quae temperari revocarique possint, statuantur, et ut libertas singulorum cum communitate aequata servetur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', conclusion.</ref>. Tertia obiectio, a Roberto Michels in libro ''Les Partis politiques'' (1911) prolata, ad illam "aeneam oligarchiae legem" (legem paucorum dominationis) pertinet: omnis enim societas, sive factio sive collegium, in paucos imperantes et plures parentes dividi solet, dum ii qui ceteros repraesentant tandem se a communitatis custodia subducunt. Préposiet animadvertit Michels, quamquam anarchista non est, sic tamen libertariam repraesentationis reprehensionem attingere, quam Proudhonii verbis firmat; sed huius legis vim etiam ut quaestionem anarchismo oppositam valere: num foederationes libertariae cavere possint ne ordo quidam imperantium induretur<ref>Préposiet, ''Histoire de l'anarchisme'', « Un écueil. La loi d'airain de l'oligarchie ».</ref>. Anarchistae huic respondent mandato imperativo, finito et revocabili, et consilio communiter capto potius quam aliis commisso<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchisme est contre la démocratie ».</ref>. Quarta obiectio ad varietatem bonorum et ad opinionem vulgi adhibendam pertinet. Godwinus et Kropotkinus opinione nitebantur ad abusus deterrendos, ubi nulla esset coactio. Georgius Orwell obicit hanc rem in tyrannidem quandam morum vergere posse, quae, quia nullis legibus scriptis finitur, omni legum ratione gravior fiat<ref>Orwell, George, "Réflexions sur Gandhi", in ''Essais, articles, lettres'', tome IV, Paris, Ivrea-Encyclopédie des Nuisances, 1995, p. 539-548.</ref>. Restat quaestio de communi defensione: societas enim sine imperio in unum collecto vix impetui ordinato resistere potest, ut declarat illa experimentorum libertariorum armata oppressio. Hae obiectiones disputationem non exhauriunt, sed difficultates ostendunt quibus consilium anarchicum respondere debet. Anarchismus hodiernus eas tractat experiendo, considerando, cum aliis traditionibus colloquendo, potius quam optimam civitatem pronuntiando. Per auctoritatis reprehensionem, per libertatis et operae voluntariae studium, perque formam ordinis sine dominatione, manet inter ea quae in disputationibus de potestate, de libertate, de iustitia sociali respiciuntur. == Notae et fontes == <references /> == Bibliographia == === Fontes primarii === * Bakunin, Michel, ''Dieu et l'État'', Genève, 1882 ; réédition Paris, Maspero, 1976 * Bakunin, Michel, ''Étatisme et anarchie'', édition française établie par Renée Lamberet, Paris, Champ libre, 1976 * Bakunin, Michel, ''Œuvres complètes'', édition établie par Arthur Lehning, 8 volumes, Paris, Champ libre, 1973-1982 * Bookchin, Murray, ''Post-Scarcity Anarchism'', Berkeley, Ramparts Press, 1971 * Bookchin, Murray, ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy'', Palo Alto, Cheshire Books, 1982 * Bookchin, Murray, ''Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm'', Oakland, AK Press, 1995 * Godwin, William, ''An Enquiry Concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness'', Londres, G.G.J. et J. Robinson, 1793, 2 volumes * Kropotkin, Pierre, ''La Conquête du pain'', Paris, Tresse et Stock, 1892 * Kropotkin, Pierre, ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'', Londres, William Heinemann, 1902 * Kropotkin, Pierre, ''L'Éthique'', ouvrage posthume, 1922 ; traduction française Paris, Stock, 1979 * Kropotkin, Pierre, ''Fields, Factories and Workshops'', Londres, Thomas Nelson and Sons, 1899 * Pouget, Émile, ''Le Sabotage'', Paris, Marcel Rivière, 1910 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Qu'est-ce que la propriété ? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement'', Paris, J.-F. Brocard, 1840 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Du Principe fédératif et de la nécessité de reconstituer le parti de la révolution'', Paris, E. Dentu, 1863 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''De la capacité politique des classes ouvrières'', Paris, E. Dentu, 1865 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Théorie de la propriété'', Paris, Lacroix et Verboeckhoven, 1866 * Reclus, Élisée, ''L'Homme et la Terre'', Paris, Librairie universelle, 1905, 6 volumes * Rocker, Rudolf, ''Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice'', Oakland, AK Press, 2004 (édition originale 1938) * Russell, Bertrand, ''Le monde qui pourrait être. Socialisme, anarchisme et anarcho-syndicalisme'', Montréal, Lux, 2014 (rééd. 2025) ; édition originale ''Proposed Roads to Freedom'', 1918 * Sale, Kirkpatrick, ''Dwellers in the Land: The Bioregional Vision'', San Francisco, Sierra Club Books, 1985 * Servigne, Pablo et Raphaël Stevens, ''Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes'', Paris, Seuil, 2015 * Sorel, Georges, ''Réflexions sur la violence'', Paris, Marcel Rivière, 1908 * Stirner, Max, ''Der Einzige und sein Eigentum'', Leipzig, Otto Wigand, 1844 * Thoreau, Henry David, "Resistance to Civil Government", in ''Aesthetic Papers'', Boston, 1849 * Thoreau, Henry David, ''Walden; or, Life in the Woods'', Boston, Ticknor and Fields, 1854 * Voline, ''La Révolution inconnue'', Paris, 1947 * Zerzan, John, ''Elements of Refusal'', Seattle, Left Bank Books, 1988 * Zerzan, John, ''Future Primitive and Other Essays'', Brooklyn, Autonomedia, 1994 === Studia critica et historica === * Carr, E. H., ''Michael Bakunin'', Londres, Macmillan, 1937 * Charbonnier, Pierre, « Splendeurs et misères de la collapsologie. Les impensés du survivalisme de gauche », ''Revue du Crieur'', n° 13, La Découverte, 2019, p. 88-95 * Clark, John P., ''Max Stirner's Egoism'', Londres, Freedom Press, 1976 * Clark, John P., ''The Anarchist Moment: Reflections on Culture, Nature and Power'', Montréal, Black Rose Books, 1984 * Ferretti, Federico, ''Élisée Reclus, pour une géographie nouvelle'', Paris, Éditions du CTHS, 2014 * Fiala, Andrew, "Anarchism", in ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (éd.), Stanford University, 2017 * Franks, Benjamin, "Prefiguration", in ''The Palgrave Handbook of Anarchism'', Carl Levy et Matthew S. Adams (éds.), Cham, Palgrave Macmillan, 2019 * Graeber, David, ''The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement'', New York, Spiegel & Grau, 2013 * Graeber, David et Andrej Grubačić, "Anarchism, or the Revolutionary Movement of the Twenty-first Century", ''ZNet'', 2004 * Guérin, Daniel, ''L'anarchisme. De la doctrine à la pratique'', suivi de ''Anarchisme et marxisme'', Paris, Gallimard, 1981 (première édition 1965) * Guérin, Daniel, ''Ni Dieu ni Maître. Anthologie de l'anarchisme'', Paris, Maspero, 1970 * Guérin, Daniel, ''Anarchism: From Theory to Practice'', New York, Monthly Review Press, 1970 * Jourdain, Edouard, ''Géopolitique de l'anarchisme. Vers un nouveau moment libertaire'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2023 * Julliard, Jacques, ''Fernand Pelloutier et les origines du syndicalisme d'action directe'', Paris, Éditions du Seuil, 1971 * Jun, Nathan J., ''Anarchism and Political Modernity'', New York, Continuum, 2012 * Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', Londres, Fontana Press, 1993 * McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', Aldershot, Ashgate, 2007 * Orwell, George, "Réflexions sur Gandhi", in ''Essais, articles, lettres'', tome IV, Paris, Ivrea-Encyclopédie des Nuisances, 1995 * Ostrom, Elinor, ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action'', Cambridge, Cambridge University Press, 1990 * Paterson, Ronald William Keith, ''The Nihilistic Egoist: Max Stirner'', Oxford, Oxford University Press, 1971 * Peirats, José, ''La CNT dans la Révolution espagnole'', Paris, Spartacus, 1975 * Pelletier, Philippe, ''L'Anarchisme'', Paris, Le Cavalier Bleu, coll. « Idées reçues », 2010 * Philp, Mark, ''Godwin's Political Justice'', Londres, Duckworth, 1986 * Préposiet, Jean, ''Histoire de l'anarchisme'', Paris, Tallandier, 2002 * Purchase, Graham, ''Anarchism and Environmental Survival'', Tucson, See Sharp Press, 1994 * Saltman, Richard B., ''The Social and Political Thought of Michael Bakunin'', Westport, Greenwood Press, 1983 * Simmons, A. John, ''Moral Principles and Political Obligations'', Princeton, Princeton University Press, 1979 * Todes, Daniel P., ''Darwin without Malthus: The Struggle for Existence in Russian Evolutionary Thought'', Oxford, Oxford University Press, 1989 * van der Linden, Marcel et Wayne Thorpe (éds.), ''Revolutionary Syndicalism: An International Perspective'', Aldershot, Scolar Press, 1990 * Vincent, Jean-Didier, ''Élisée Reclus. Géographe, anarchiste, écologiste'', Paris, Robert Laffont, 2010 (Prix Femina essai 2010) * Vincent, K. Steven, ''Pierre-Joseph Proudhon and the Rise of French Republican Socialism'', Oxford, Oxford University Press, 1984 * Wolff, Robert Paul, ''In Defense of Anarchism'', New York, Harper & Row, 1970 * Woodcock, George, ''L'Anarchisme. Une histoire des idées et mouvements libertaires'', Montréal, Lux, 2019 (édition originale ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'', 1962) == Nexus externi == * [https://plato.stanford.edu/entries/anarchism/ Anarchism - Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [https://www.marxists.org/subject/anarchism/ Anarchism Archive] [[fr:Dictionnaire de philosophie/Anarchisme]] csftzohz615bozq0l9wyr9jiw8zwbc0 10 3619 10786 2026-06-14T04:40:40Z PandaMystique 2967 Paginam instituit, scribens '<div style="text-align: center; font-size: 1.4em; font-weight: bold; margin-bottom: 1em; padding-bottom: 0.5em; border-bottom: 2px solid #8b7355; color: #777;">※ {{{1}}} ※</div> <includeonly>{{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} {{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} [[Categoria:Lexicon philosophicum]]</includeonly>' 10786 wikitext text/x-wiki <div style="text-align: center; font-size: 1.4em; font-weight: bold; margin-bottom: 1em; padding-bottom: 0.5em; border-bottom: 2px solid #8b7355; color: #777;">※ {{{1}}} ※</div> <includeonly>{{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} {{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} [[Categoria:Lexicon philosophicum]]</includeonly> fp03hsrsepdfsyq1i1g56gq7bzfcd75 10788 10786 2026-06-14T04:42:27Z PandaMystique 2967 10788 wikitext text/x-wiki <div style="text-align: center; font-size: 1.4em; font-weight: bold; margin-bottom: 1em; padding-bottom: 0.5em; border-bottom: 2px solid #8b7355; color: #777;">※ {{{1}}} ※</div> <includeonly>{{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} {{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} [[Categoria:Lexicon philosophicum]] {{DEFAULTSORT:{{{1}}}}}</includeonly> eg13pktcb2z0cqpj1fsi7baffm4vvoc 10790 10788 2026-06-14T04:43:35Z PandaMystique 2967 10790 wikitext text/x-wiki <div style="text-align: left; font-size: 1.4em; font-weight: bold; margin-bottom: 1em; padding-bottom: 0.5em; border-bottom: 2px solid #8b7355; color: #777;">※ {{{1}}} ※</div> <includeonly>{{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} {{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} [[Categoria:Lexicon philosophicum]] {{DEFAULTSORT:{{{1}}}}}</includeonly> dx0yiu801ntqmhnb1npd4q3rvo9uymx 10791 10790 2026-06-14T04:57:10Z PandaMystique 2967 10791 wikitext text/x-wiki <div style="text-align: center; font-size: 1.4em; font-weight: bold; margin-bottom: 1em; padding-bottom: 0.5em; border-bottom: 2px solid #8b7355; color: #777;">※ {{{1}}} ※</div> {{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} {{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} <includeonly>[[Categoria:Lexicon philosophicum]] {{DEFAULTSORT:{{{1}}}}}</includeonly> 4dhk0w4w4kt2240xwzxluzucep3r548 10792 10791 2026-06-14T04:57:37Z PandaMystique 2967 10792 wikitext text/x-wiki <div style="text-align: center; font-size: 1.4em; font-weight: bold; margin-bottom: 1em; padding-bottom: 0.5em; border-bottom: 2px solid #8b7355; color: #777;">※ {{{1}}} ※</div> <includeonly>{{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} {{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} [[Categoria:Lexicon philosophicum]] {{DEFAULTSORT:{{{1}}}}}</includeonly> eg13pktcb2z0cqpj1fsi7baffm4vvoc 10793 10792 2026-06-14T04:58:16Z PandaMystique 2967 10793 wikitext text/x-wiki <div style="text-align: center; font-size: 1.4em; font-weight: bold; margin-bottom: 1em; padding-bottom: 0.5em; border-bottom: 2px solid #8b7355; color: #777;">※ {{{1}}} ※</div><br> <includeonly>{{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} {{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} [[Categoria:Lexicon philosophicum]] {{DEFAULTSORT:{{{1}}}}}</includeonly> 24zdt8q99y9owdqyezz989q0d2haxrl