Vicilibri lawikibooks https://la.wikibooks.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicilibri Disputatio Vicilibrorum Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 3618 10799 10789 2026-06-18T04:14:09Z PandaMystique 2967 10799 wikitext text/x-wiki ==※ Anarchismus ※== '''Anarchismus''' (vox e Graeco vocabulo ''ἀναρχία'' ducta, quod "sine principe" sive "sine imperio" significat) inter doctrinas civiles socialesque numeratur quae in Occidente maxime vituperatae minimeque recte intellectae sunt. Saepe ad perturbationis laudem aut ad studium eorum qui sibi solis consulunt redigitur; re vera tamen nititur in earum institutionum reprehensione, argumentis firmata, quibus homines in alios imperium exercent, atque in consilio societatis aliter constituendae. Non omnem auctoritatem oppugnat, multo minus peritiam; eam tantum auctoritatem impugnat quae sine consensu imponitur ac dominatur, una cum ordine graduum qui inde nascitur<ref>Pelletier, Philippe, ''L'Anarchisme'', Paris, Le Cavalier Bleu, coll. « Idées reçues », 2010, chapitre « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. Huic reprehensioni adiungitur adumbratio societatis sine talibus gradibus ordinatae, sine civitate vi cogente; ea autem societas libertate singulorum communique libertate, opera voluntaria et mutuo inter homines auxilio continetur. == Origo historica et doctrinae conformatio == Nonnumquam quaesita sunt anarchismi quasi praesagia in antiquis disciplinis, a doctrina Taoistica, quae Lao-tseu saeculo sexto ante aeram nostram tribuitur, usque ad quasdam societates religiosas in quibus omnes pares habebantur, ut Essenorum communitates aut quasdam Anabaptistarum factiones. Guérin tamen monet ne nimis praecursores quaeramus, cum talis inquisitio, ut ipse putat, levibus tantum similitudinibus innitatur<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. Pelletier quaestionem a doctrina ad hominum mores et naturam transfert: Petrum Clastres, Haroldum Barclay et David Graeber secutus, describit societates carentes potestate quae vi cogat, quas "anarchismo propinquas" vocat, easdem tamen "valde imperfectas" dicens, quoniam bellum et quaedam mysticae opiniones formas quasdam auctoritatis et alienationis in eas inducunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Un anarchisme "primitif" ? ».</ref>. Ut philosophia distincte composita, anarchismus aetate recentiore in Europa oritur, dum ordo medii aevi dissolvitur, dum Reformatio illa ad summam contentionem pervenit, dum primae formae recentioris ordinis civilis et oeconomici nascuntur<ref>Fiala, Andrew, "Anarchism", in ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (éd.), Stanford University, 2017.</ref><ref>Woodcock, George, ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'', Peterborough, Broadview Press, 2004 (édition originale 1962), p. 28-35.</ref>. Primus scriptor in quo Woodcock prima vestigia anarchismi rerum communium agnoscit est Gerardus Winstanleius, mercator pannorum qui parvo Fossorum motui (Diggers) praefuit tempore liberae illius rei publicae Anglicae (Commonwealth)<ref>Woodcock, ''Anarchism'', 2004, p. 39-42.</ref>. In libellis annorum 1649 et 1650, praesertim in opere ''The New Law of Righteousnes'' (1649), Winstanleius sententiam protulit qua omnes pares habebantur, religione Christiana ad rationem revocata: Christum cum universa libertate coniungebat et auctoritatem ubique homines corrumpere adfirmabat<ref>Winstanley, Gerrard, ''The New Law of Righteousnes'' [orthographe de l'édition originale de 1649], Londres, 1649, reproduit dans ''The Works of Gerrard Winstanley'', George H. Sabine (éd.), Ithaca, Cornell University Press, 1941, p. 149-200.</ref>. Artum vinculum cernebat inter dominium institutum et libertatis defectum, atque societatem proponebat in qua opus in commune fieret et fructus per aperta horrea inter omnes distribuerentur, sine ulla mercatura. Woodcock tamen notat ultimum Winstanleii scriptum, ''The Law of Freedom'' (1652) ad Cromwellium missum, quaedam habere quae ad imperium spectant, ut laborem coactum et mortis poenam pro quibusdam delictis in communitatem commissis; quare non licet eum sine dubitatione pro perfecto anarchismi auctore habere<ref>Woodcock, ''L'Anarchisme. Une histoire des idées et mouvements libertaires'', Montréal, Lux, 2019, chapitre « L'arbre généalogique ».</ref>. Gulielmus Godwinus primus est qui, opere de iustitia civili anno 1793 edito (''An Enquiry Concerning Political Justice''), anarchismum certa ratione defendit, quamquam ipsum nomen nondum usurpabatur<ref>Godwin, William, ''An Enquiry Concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness'', Londres, G.G.J. et J. Robinson, 1793, 2 volumes.</ref><ref>Philp, Mark, ''Godwin's Political Justice'', Londres, Duckworth, 1986, p. 1-25.</ref>. Godwinus, ab Anglorum dissentientium religione et a philosophis Gallis recentioribus, qui rationem maxime colebant, permotus, anarchismi reprehensiones explicavit adversus civitatem, adversus opes coacervatas et adversus auctoritatem per suffragia populi aliis mandatam. Credebat leges morales certas immutabilesque esse, quae benevolentia erga omnes declararentur, et contendebat singulos sua ratione agere debere potius quam auctoritati institutorum ab hominibus positorum parere, quae semper vero progressui, rationis lumine ducto, obstarent<ref>Godwin, ''Political Justice'', vol. 1, livre II, chapitre 6, p. 234-248.</ref>. Apud Petrum Iosephum Proudhonium primum nomen anarchismi tamquam nomen honestum philosophiae cuiusdam apparet<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Qu'est-ce que la propriété ? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement'', Paris, J.-F. Brocard, 1840, p. 286.</ref>. Anno 1840, in libro ''Qu'est-ce que la propriété ?'', Proudhonius se ipsum anarchistam appellavit, ratus ordinem civilem in auctoritate fundatum tollendum esse eique substituendum ordinem socialem et oeconomicum in pacto voluntario fundatum. Hac ratione vocabulum antea probrosum, perturbationi simile, fit nomen quod traditio quaedam constans sibi vindicat. Pelletier admonet Proudhonium iam ab annis 1840 voce "anarchia" bono sensu uti, eandemque vocem postea per ludibrium receptam esse a socialistis illis "imperio adversantibus" annorum 1880, quos adversarii eorum, Marxiani et rei publicae studiosi, ita appellabant, non aliter ac olim "Mendicantes" (les Gueux) appellati sunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. == Varia anarchismi genera == Anarchismus non est unum corpus doctrinae compositum, sed complexus multarum sententiarum quae quibusdam similitudinibus inter se cohaerent, ut membra eiusdem familiae<ref>Jun, Nathan J., ''Anarchism and Political Modernity'', New York, Continuum, 2012, p. 15-40.</ref>. Eius genera porriguntur ab anarchismo singulorum, quem Maximus Stirnerus docuit, usque ad communismum anarchicum Petri Kropotkini, interiectis mutualismo Proudhonii, collectivismo Michaelis Bakunini et doctrina collegiorum opificum. Guérin tamen monstrat hanc varietatem sub se opiniones satis inter se similes continere: nam definitio Bakunini, qua anarchismus dicitur "doctrina Proudhonii late explicata et ad extremas consequentias perducta", ad maiorem partem motus socialis, ut ipse putat, pertinet<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. === Anarchismus singulorum === Maximus Stirnerus, cui verum nomen Ioannes Casparus Schmidt (1806-1856), eam partem cogitationis anarchicae repraesentat quae singulis maxime favet<ref>Stirner, Max, ''Der Einzige und sein Eigentum'', Leipzig, Otto Wigand, 1844 ; traduction française ''L'Unique et sa propriété'', Paris, Stock, 1900.</ref>. Eius liber, ''Der Einzige und sein Eigentum'' (fere: "Unicus et eius proprium", 1844), qui pro fundamento anarchismi singulorum habetur, eam sententiam tuetur qua libertas uniuscuiusque summa est et nullum huic libertati impedimentum iure obici potest. Stirnerus oppugnat non modo civitatem, imperium, ius et bona privata, sed etiam religionem, familiam, mores et amorem, quae omnia singulis fines agendi imponunt<ref>Paterson, Ronald William Keith, ''The Nihilistic Egoist: Max Stirner'', Oxford, Oxford University Press, 1971, p. 97-135.</ref>. Ei civitas, dominium tamquam ius, iura naturalia, immo ipsa societatis notio, sunt res inanes, veluti "spectra" (Spuke) in animo<ref>Stirner, ''L'Unique et sa propriété'', p. 43-67.</ref>. Dominium, ut scribit, ex vi nascitur: "Non timide ante proprium tuum recedo, sed id semper meum proprium habeo."<ref>Stirner, ''Der Einzige und sein Eigentum'', p. 251.</ref> Haec philosophia, quae interdum "sui amor" (egoismus) appellatur, contendit hominem singulum non debere se dedere "magnae cuidam rei, bonae causae, doctrinae, ordini, muneri excelso", sed "suam ipsius vitam vivere" nihil curantem "quomodo genus humanum se expediat"<ref>Stirner, ''L'Unique et sa propriété'', p. 5-12.</ref>. Stirnerus suadebat ut quisque se ipsum adfirmaret, et "Societatem sui amantium" (Verein von Egoisten) cogitabat, consociationem nullis legibus astrictam quae civitati succederet, ita intellectam ut esset coniunctio per voluntarium omnium partium consensum semper renovata<ref>Clark, John P., ''Max Stirner's Egoism'', Londres, Freedom Press, 1976, p. 71-89.</ref>. Guérin hanc inter singularem et socialem anarchismum dissensionem minuit, observans "anarchistam singularem fortasse esse hominem societatis amantem qui nomen suum dicere non audeat"<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. === Mutualismus Proudhonianus === Mutualismus, a Petro Iosepho Proudhonio (1809-1865) excultus, ab anarchismo singulorum eo differt quod naturam socialem hominis urget<ref>Vincent, K. Steven, ''Pierre-Joseph Proudhon and the Rise of French Republican Socialism'', Oxford, Oxford University Press, 1984, p. 145-178.</ref>. Proudhonius actionem civilem et vim seditiosam reiciebat (nonnulli eius discipuli etiam operum cessationes tamquam genus coactionis improbabant), atque societatem corrigi malebat per pacatam propagationem collegiorum opificum, quae praesertim mutuum inter eos qui bona gignunt creditum promoverent<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''De la capacité politique des classes ouvrières'', Paris, E. Dentu, 1865, p. 89-124.</ref>. Saepe propositum neque umquam ad effectum perductum est consilium argentariae popularis, quae merces inter homines permutaret, pretio earum chartis operis significato. Proudhonius inter possessionem et dominium distinguit: possessio enim ei qui re utitur usum proximum praebet; dominium autem ius significat quo res etiam ad lucrum gignendum adhiberi potest<ref>Proudhon, ''Qu'est-ce que la propriété ?'', p. 1-45.</ref>. Contra eos qui dominium privatum more locupletium defendebant, aequalitatem urgebat et contendebat omnes opifices partem aliquam dominii habere et ad opes accedere debere, scribens "unumquemque opificem in societate adhibitum partem indivisam dominii societatis habere debere"<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Théorie de la propriété'', Paris, Lacroix et Verboeckhoven, 1866, p. 137.</ref>. Censebat "dominium privatum, quod privilegium parit, civitatem accivisse eique imperasse", neque eam aliter teneri quam suis legibus, suis custodibus, suo exercitu. Mutualistae ordinationem foederatam commendabant, a municipio locali ad gradus superiores ascendentem, quae civitati nationali succederet<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Du Principe fédératif et de la nécessité de reconstituer le parti de la révolution'', Paris, E. Dentu, 1863, p. 55-91.</ref>. Cavendum tamen est ne consilium Proudhonianum ad solam parvam possessionem opificum et agricolarum redigatur. Guérin ostendit Proudhonii de re oeconomica cogitationem in utramque partem inclinare: nam in magnis officinis consulto rerum communium fautor erat, scribens "magnam fabricam magnamque agri culturam in futuro ex consociatione gignendas esse", atque indignabatur quod inter adversarios artis progredientis numeraretur<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. Idem Guérin memorat illam "factionem quae se Proudhonianam dicebat", quae in prima illa Societate inter omnes gentes opificum (Prima Internationalis) dominium privatum instrumentorum bonorum gignendorum collectivismo opponere conata est, statim "mortuam natam esse", cum plerique sodales ad Bakunini argumenta transirent<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. === Collectivismus Bakuninianus === Collectivismus est ea anarchismi forma quae cum Michaele Bakunino (1814-1876) coniungitur<ref>Bakunin, Michel, ''Œuvres complètes'', édition établie par Arthur Lehning, 8 volumes, Paris, Champ libre, 1973-1982.</ref>. Hanc philosophiam Bakuninus ab anno 1864 excoluit, cum primas societates inter gentes conderet, Fraternitatem inter gentes, deinde Foedus inter gentes democratiae socialis (1868). Collectivismus anarchicus praecipuam contra doctrinam Marxianam oppositionem in illa Societate inter omnes gentes opificum effecit, unde orta est diuturna illa contentio inter liberam et imperiosam socialismi sententiam<ref>Carr, E. H., ''Michael Bakunin'', Londres, Macmillan, 1937, p. 345-412.</ref>. Bakuninus collectivistaeque cum mutualistis consentiebant in civitate et rationibus civilibus reiciendis, in ordinatione foederata, in eo quod opifex pro opere suo remunerandus esset. Differebant autem, quod ad civitatem evertendam res novas necessarias esse contendebant, et praesertim quod terram et instrumenta bonorum gignendorum communia esse volebant atque a collegiis opificum administrari. Atque in mutualismo elementum primum erat opifex singulus, in collectivismo vero coetus opificum<ref>Bakunin, Michel, ''Étatisme et anarchie'', édition française établie par Renée Lamberet, Paris, Champ libre, 1976, p. 289-345.</ref>. Bakuninus anarchismum singulorum reiecit et anarchismum doctrinam socialem esse adfirmavit, in communium officiorum susceptione fundatam. Scripta eius odium prae se ferunt erga civitatem et erga "ipsam rei publicae ordinationem tamquam fontem oppressionis et quaestus iniqui ex aliorum labore"<ref>Bakunin, Michel, ''Dieu et l'État'', Genève, 1882 ; réédition Paris, Maspero, 1976, p. 29-67.</ref>. Consilia eius eo spectabant ut civitas et instituta per gradus distincta everterentur, et eorum loco constitueretur ratio municipiorum libere foederatorum, ab imo ad summum ordinatorum, cum voluntariis eorum qui bona gignunt consociationibus a loco ad omnes gentes pertinentibus. Cogitatio eius spectat ad communitates civiles in libertatem vindicandas, in quibus sodales facultates suas augent neque alii aliis imperant<ref>Saltman, Richard B., ''The Social and Political Thought of Michael Bakunin'', Westport, Greenwood Press, 1983, p. 102-134.</ref>. Ei libertas communitatem poscebat, ita ut nemo liber sit nisi omnes liberi sint; poscebat etiam aequalitatem, in iuribus quoque et in muneribus socialibus mulieribus tribuendis. === Communismus anarchicus Kropotkinianus === Collectivismus, qui alibi annis 1870 communismo anarchico (cuius praecipuus auctor Petrus Kropotkinus, 1842-1921) cessit, in Hispania diutius quam alibi valuit, priusquam illic annis 1930 a doctrina collegiorum opificum (CNT) et a communismo libero obrueretur<ref>Kropotkin, Pierre, ''La Conquête du pain'', Paris, Tresse et Stock, 1892 ; réédition Paris, Éditions du Sextant, 2006.</ref><ref>Woodcock, ''L'Anarchisme'' (Lux, 2019), chapitre « L'anarchisme en Espagne ».</ref>. Kropotkinus fortasse apertissime eam partem exposuit quae ex disputationibus inter anarchistas doctos Genavae, post Communam Parisiensem anni 1871, orta erat. In libris ''La Conquête du pain'' (1892) et ''Champs, usines et ateliers'' (''Fields, Factories and Workshops'', 1899), formam societatis sine uno capite, per multa loca dispersae, descripsit, in coniunctione agri culturae et officinarum, vitae urbanae et rusticae, doctrinae et artis discendae fundatam<ref>Kropotkin, Pierre, ''Fields, Factories and Workshops'', Londres, Thomas Nelson and Sons, 1899 ; traduction française ''Champs, usines et ateliers'', Paris, Stock, 1910.</ref>. Kropotkinus theorias suas cum doctrina de specierum mutatione (evolutione) coniunxit: anarchismum enim, ut in libro ''L'Entraide'' (''Mutual Aid'', 1902) significat, ultimum gradum esse operae coniunctae crescentis, quae in rerum naturae mutatione vim habeat<ref>Kropotkin, Pierre, ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'', Londres, William Heinemann, 1902 ; traduction française ''L'Entraide, un facteur de l'évolution'', Paris, Hachette, 1906.</ref>. Communismus anarchicus a collectivismo uno in puncto differebat, scilicet quomodo fructus operis partirentur. Adversus mercedem horis operis aestimatam, communistae anarchici hoc dictum opponebant: "ab unoquoque pro eius facultatibus, unicuique pro eius necessitatibus", et horrea aperta cogitabant ubi quisque sumeret quibus indigeret. Sic ratiocinabantur opus esse naturalem quandam necessitatem, et, si bona in promptu sint nec ullo modo circumscribantur, neminem plus quam uti posset sumpturum esse<ref>Kropotkin, ''La Conquête du pain'', chapitre 5, p. 71-89.</ref>. Kropotkinus vim mutui auxilii in communitatibus, tam bestiarum quam hominum, urgebat, contendens mutuum auxilium, non solam contentionem, causam esse qua animantia locis suis aptius accommodarentur; id postea multi naturae rerum periti comprobaverunt<ref>Todes, Daniel P., ''Darwin without Malthus: The Struggle for Existence in Russian Evolutionary Thought'', Oxford, Oxford University Press, 1989, p. 123-145.</ref>. Mores ex naturae observatione fundare conatus est<ref>Kropotkin, Pierre, ''L'Éthique'', ouvrage posthume publié en 1922 ; traduction française Paris, Stock, 1979, p. 34-78.</ref>. Dum capitalismum (rationem oeconomicam qua instrumenta bonorum gignendorum a privatis tenentur) et civitatem reprehendit, dum municipium medii aevi pro exemplo proponit, dum scientiam de animantibus eorumque moribus ad res sociales explicandas adhibet, rationes ad mutationem naturae et ad res novas pertinentes coniunxit in ea mundi imagine ubi naturae tuendae cura locum praecipuum tenet. === Doctrina collegiorum opificum (anarcho-syndicalismus) === Doctrina collegiorum opificum exeunte decennio 1880 crevit, cum multi anarchistae in collegia opificum Gallica intrarent, quae post Communam Parisiensem oppressa rursus surgebant<ref>Julliard, Jacques, ''Fernand Pelloutier et les origines du syndicalisme d'action directe'', Paris, Éditions du Seuil, 1971, p. 87-134.</ref>. Postea anarchistae quidam acres loca praecipua in summo opificum foedere (Confédération générale du travail), anno 1895 condito, occupaverunt, et fundamentum anarchismi ad collegia transtulerunt, quae habebantur tamquam societates eos qui bona gignunt communi certamine communique opere coniungentes. Hoc certamen ita gerendum erat ut opifices ipsi per se, non per alios, agerent, maxime in officinis; eius autem summa forma, universa operum cessatio, et capitalismum et civitatem funditus evertere posset<ref>Pouget, Émile, ''Le Sabotage'', Paris, Marcel Rivière, 1910, p. 17-45.</ref>. Tum collegia, seditionis instrumenta, fierent prima elementa societatis liberae: opifices officinarum potestatem caperent et per singula artificia foedere coniungerentur. Sic doctrina collegiorum opificum collegia in medio certamine ordinum collocat<ref>van der Linden, Marcel et Wayne Thorpe (éds.), ''Revolutionary Syndicalism: An International Perspective'', Aldershot, Scolar Press, 1990, p. 1-24.</ref>. Collegia habet tamquam instrumenta quibus et commoda statim parentur et res novae sociales praeparentur, quae formam universae operum cessationis sumant, eo consilio ut civitas et capitalismus tollantur. Quoniam comitiis publicis adversa est, partes civiles reicit et agit ut opifices ipsi rem gerant, per operum cessationes, per consensum ab emendo vendendove abstinendi, et per operis dolo impediendi rationem. Societates foederatae ab imo ad summum struuntur, et secundum loca et secundum artificia: collegia localia in maiores coetus coeunt, qui per regiones, deinde per totam gentem se colligunt, cum unumquodque collegium etiam cum collegiis artium cognatarum in societatibus artificiorum coniunctis coniungatur<ref>Rocker, Rudolf, ''Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice'', Oakland, AK Press, 2004 (édition originale 1938), p. 54-82.</ref>. In Gallia, Italia, Hispania, haec collegiorum forma sola anarchismo multitudinis favorem dedit. Praecipui eius effectores fuerunt homines acres, ut Fernandus Pelloutier, Georgius Yvetot, Aemilius Pouget. Docti quidam extra motum positi inde theorias deduxerunt, ut Georgius Sorel, in cuius libro ''Réflexions sur la violence'' (1908) universa operum cessatio velut fabula socialis cernitur. Quod autem postea aliam viam secutus est, et quod Russell eum primum tamquam Marxi reprehensorem inducit, monent ne eum pro principe huius partis habeamus<ref>Russell, Bertrand, ''Le monde qui pourrait être. Socialisme, anarchisme et anarcho-syndicalisme'', Montréal, Lux, 2025, première partie, « La révolte anarcho-syndicaliste ».</ref>. === Genera secundum Weberum distincta === Distributio in tres partes, scilicet anarchismum singulorum, communismum liberum et doctrinam collegiorum opificum, ad rem historice exponendam commoda manet, sed Gaetanus Manfredonia, rerum gestarum scriptor, eam parum sufficere iudicat. Modum "formarum perfectarum" (types idéaux) a Maximo Webero sumptum repetens, qui quasdam notas auget ut genera condat quae talia in ipsa rerum experientia non reperiuntur, tres formas distinguit: studium seditionis, studium collegiorum, et studium docendi atque efficiendi. In eodem homine, coetu, societate, hae rationes inter se miscentur aut sibi succedunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Une nouvelle typologie de l'anarchisme ».</ref>. Haec ratio id commodi habet, quod motus quosdam comprehendit quos distributio doctrinalis in scholas separatas veluti rigentes cogit. == Fundamenta philosophica et auctoritatis reprehensio == Reprehensio anarchica non omnem auctoritatem petit. In disputatione cum singulorum fautoribus, Malatesta scribit se libenter accipere "auctoritatem eius qui vehiculum regit quo vehitur", et anarchismus peritias agnoscit, sed eis nullum gradum potestatis tribuit: valetudinarium enim et chirurgis et iis qui munditiam curant indiget<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. In re autem puerorum educandorum Bakuninus principium statuit motus a "summa auctoritate ad summam libertatem" tendentis, cum auctoritas ei imponatur qui nondum iudicandi facultatem habet, deinde libertati locum cedat<ref>Bakounine, ''Dieu et l'État'' ; cité par Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. Quod anarchismus oppugnat, ea est auctoritas quae sine consensu imponitur et dominatur, atque ordo graduum qui inde sequitur. Quamvis inter se differant, omnes hae anarchismi formae in his conveniunt: in civitate, in partium studio, in opibus coacervatis reiciendis, sed etiam in quibusdam animi habitibus minus definitis<ref>Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', Londres, Fontana Press, 1993, p. 3-19.</ref>. Quia partium ordinationem vitat, anarchismus elementum morale clarius quam alii reclamationis motus servavit. Id apparet in studio fautorum eius vitam ad simplicitatem revocandi, non solum ut auctoritatis difficultates tollantur, sed etiam ut divitiarum pericula recusentur et frugalis quaedam sufficientia constituatur. Quomodo anarchismus ad progressum se habeat, varie legitur, quod notandum est. Woodcock animadvertit perpetuum bonorum corporeorum incrementum anarchistis numquam placuisse, eosque praesens tempus respuere propter futurum libertatis sobriae, dum virtutes praeteriti temporis naturae propioris revocant; quam societatem dicit "rem fictam optimae civitatis (utopiam) respuere" neque quicquam absoluti aut perfecti agnoscere. Guérin hanc imaginem temperat: nam, ut ipse vult, anarchismus aliquid struere studet, crimen rei fictae recusat, et via historica utitur ut ostendat societatem futuram ex occulto praeteriti labore nasci, non ex doctoris cuiusdam commento<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'anarchisme n'est pas utopique ».</ref>. Praecipua differentia inter anarchistas et socialistas, etiam Marxianos, in hoc est: illi enim censent civitatem primum capiendam esse ut deinde dissolvatur; anarchistae contra contendunt, quoniam potestas corrumpit, quamcumque praesentis auctoritatis structurae occupationem eam tantum perpetuare posse<ref>Guérin, Daniel, ''Anarchism: From Theory to Practice'', New York, Monthly Review Press, 1970, p. 13-43.</ref>. Qui tamen collegia opificum sequuntur, sua collegia tamquam ossa novae societatis intra veterem crescentis habent. Anarchistae argumenta protulerunt quibus negant ullum esse commune officium civitati parendi, et quibus effectus potestatis publicae demonstrant<ref>Wolff, Robert Paul, ''In Defense of Anarchism'', New York, Harper & Row, 1970, p. 3-27.</ref>. Magis disputantur eorum placita, civitatem scilicet tollendam esse, ordinem socialem sine ea fieri posse, et transitum ad anarchismum non esse vanum<ref>McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', Aldershot, Ashgate, 2007, p. 45-78.</ref>. Eorum sententia, onus probandi penes eum est qui aliis imperare et eos regere vult: auctoritas enim ostendere debet se in eorum commodum agere quibus imperat, alioquin iniustus est eius usus. == Ordo sine civitate: administratio sui ipsius et foederatio == Qui partem socialem docent, anarchismum a perturbatione secernunt. Proudhonius adfirmat anarchismum non esse perturbationem, sed ordinem naturalem ordini contrarium qui arte fit et desuper imponitur, scilicet "societatem ordinatam et vivam"<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « Nécessité de l'organisation ».</ref>. Voline explicat non agi de "ordinatione" aut "non ordinatione", sed de duobus diversis ordinandi principiis, quorum alterum ab imo proficiscitur et in centra coniungendi se nectit, alterum ad exemplum veteris illius societatis oppressivae effingitur. Malatesta anarchistas omni ordinationi adversos ad officium revocat, observans eos qui ordinem recusant ne minimam quidem auctoritatem accipiant, re vera malle perturbationem quae vitam reddat impossibilem<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « Nécessité de l'organisation ».</ref>. Administratio sui ipsius, ut Guérin censet, est res ab anarchismo maxime proprie inventa<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos et chapitre « L'autogestion ».</ref>. Cum "Libellus communistarum" (Manifeste communiste) per longum tempus nihil aliud praevideret quam instrumenta bonorum gignendorum in unius civitatis manus conferenda, Proudhonius rationem rei oeconomicae sine civitate administrandae proposuit. Cum subito multae consociationes opificum per res novas mensis Februarii anni 1848 orirentur, in hac nascente administratione sui ipsius, magis quam in rerum publicarum conversione, ipsum rerum novarum factum vidit, et opifices hortatus est ut se ordinarent et bonorum gignendorum domini fierent. Instrumenta bonorum gignendorum permutandorumque neque a societatibus divitum neque a civitate administranda esse, sed a consociationibus opificum: id enim solum, ut Proudhonius putabat, alienationi virium communium finem facere posse<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. Directa illa populi potestas in consilio anarchico libera foederatione nititur. Pelletier notat anarchistas interdum malle vocabulum "administrationis directae", ut se ab experimento Iugoslavico distinguant, quod intra civitatem et sine libertatibus publicis gestum est: unaquaeque enim res oeconomica, unumquodque munus publicum, unaquaeque consociatio se ipsam administrat, dum privatum cuiusque partis studium eo compensatur quod partes ipsae in municipium regionemque pari iure coniunguntur<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchisme est contre la démocratie ».</ref>. Ita foederatio ex Proudhoniana ratione pacti liberi, ultro citroque obligantis et utrimque aequati, proficiscitur; et anarchismus, ut Pelletier vult, intellegitur tamquam modus simultatum regendarum aequa virium libratione fundatus<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos » ; Proudhon, ''Du Principe fédératif''.</ref>. Res novae Hispanicae huic sententiae experimentum praebuerunt. In Aragonia, postquam impetus Franchii in Catalonia mense Iulio anni 1936 cecidit, communitates agricolarum constitutae sunt, quae per pagos, deinde in concilio regionali permutationum copias administrante, foedere coniunctae sunt. Ut libertarii fontes et historici quidam tradunt, ibi bonorum effectio servata vel aucta est, et libertas relicta agricolis qui se iungere nolebant; sed res adhuc disputatur, pro locis dispar, et locorum necessitatibus belloque impedita<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Gestion directe et collectivisation en Espagne » ; Préposiet, Jean, ''Histoire de l'anarchisme'', Paris, Tallandier, 2002, « L'Espagne et le collectivisme libertaire » ; sur les collectivités, Peirats, José, ''La CNT dans la Révolution espagnole'', Paris, Spartacus, 1975.</ref>. Hae communitates partim mense Augusto anni 1937 ab agmine a communistis Hispanicis misso deletae sunt, deinde Franchio anno 1939 vincente penitus interierunt. == Anarchismus et natura tuenda == Anarchismus aliquid valuit ad recentiorem de natura tuenda cogitationem formandam<ref>Jourdain, Edouard, ''Géopolitique de l'anarchisme. Vers un nouveau moment libertaire'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2023, « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde : anarchisme et écologie » ; Purchase, Graham, ''Anarchism and Environmental Survival'', Tucson, See Sharp Press, 1994.</ref>. Anarchismus naturae studiosus vinculum statuit inter dominationem in mundum naturalem exercitam et dominationem qua homines inter se premuntur; formas institutas et moderatas studii naturae tuendae reprehendit, quod nimis ad solum hominem spectent, et concordem hominum cum natura coniunctionem optat, quam adiuvant artes quae nihil inquinant et consuetudines ad hominis modum aptatae. === De origine libertaria studii naturae === Praeter Thoreau et ante Bookchinum, traditio anarchica suam quoque naturae studiosam seriem auctorum habet, praesertim apud Gallice loquentes. Elisaeus Reclus, terrarum descriptor libertarius, notionem "mesologiae" excoluit, id est studii illorum locorum ubi multae res inter se agunt, in quibus est societas<ref>Sur Reclus, voir Ferretti, Federico, ''Élisée Reclus, pour une géographie nouvelle'', Paris, Éditions du CTHS, 2014 ; Vincent, Jean-Didier, ''Élisée Reclus. Géographe, anarchiste, écologiste'', Paris, Robert Laffont, 2010.</ref>. Hominem partem totius cuiusdam ordine aequato esse putabat, scribens "hominem esse naturam sui ipsius consciam factam"<ref>Reclus, Élisée, ''L'Homme et la Terre'', Paris, Librairie universelle, 1905.</ref>, et ex huius aequilibrii observatione colligebat capitalismum et nimium gignendi studium et naturae et homini nocere. Kropotkinus autem, rerum naturae peritus, in natura exemplum morum humanorum cernebat: contra eos qui Darwini doctrinam ad res sociales transferebant, contendebat per operam coniunctam fieri ut animantia locis se accommodent<ref>Kropotkin, ''Mutual Aid''.</ref>. Hae considerationes iis qui urbes designant, Ebenezer Howard et Patricio Geddes, exemplo fuerunt, quorum urbes-horti, optima urbis et ruris coniungentes, in foedera coire debebant<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Hic animi sensus etiam in factis apparuit: pars illa "naturiana", Lutetiae anno 1894 orta, et coloniae rusticae, ut "liber locus" apud Vaux (1902-1905), vitam "in natura" degendam temptaverunt, quam Serge Latouche motui illi qui minus crescere vult comparat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. === Ecologia socialis et primitivismus === Henricus David Thoreau (1817-1862), scriptor, naturae studiosus et "transcendentalista" Americanus, diu de natura cogitationem movit<ref>Thoreau, Henry David, "La Désobéissance civile" (1849), in ''Désobéir'', Paris, Mille et Une Nuits, 1994, p. 7-35.</ref>. Cum imperio diffideret, praesertim quatenus servitutem imponeret et bellum gereret, scribebat: "Toto animo hoc dictum accipio: 'Id imperium optimum est quod minime imperat'", addens se etiam credere "id imperium optimum esse quod omnino non imperat"<ref>Thoreau, Henry David, "Resistance to Civil Government", in ''Aesthetic Papers'', Boston, 1849, p. 189.</ref>. Ad lacum Waldenensem, in mundo naturali invenit fontem morum ex misericordia in animalia, ex reverentia rerum incultarum, ex amore loci, ex vita simplici et sibi sufficienti compositorum<ref>Thoreau, Henry David, ''Walden; or, Life in the Woods'', Boston, Ticknor and Fields, 1854, p. 1-23.</ref>. Potius quam anarchista proprie dictus, radicem quandam Americanam cogitationis libertariae et naturalis repraesentat. Murray Bookchinus (1921-2006), a Kropotkino permotus, philosophiam anarchicam cum cura naturae tuendae coniunxit, ecologiam socialem (rationem socialem de natura) excolens<ref>Bookchin, Murray, ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy'', Palo Alto, Cheshire Books, 1982, p. 1-43.</ref>. Contendebat mala quae ad naturam pertinent ex parte sociali oriri, praesertim ex ordine civili per gradus distincto<ref>Bookchin, Murray, "Ecology and Revolutionary Thought" (1965), in ''Post-Scarcity Anarchism'', Berkeley, Ramparts Press, 1971, p. 57-82.</ref>. Malum, ut ipse putabat, non in ipsa urbe esse, sed in urbium incremento quod capitalismus gignit, ex quo et natura et homo simul nimis premuntur; dominationi, etiam in naturam, opponebat operam coniunctam communitatum quae municipali ratione libera ordinantur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Sub finem vitae Bookchinus anarchismum reprehendit et se ipsum "communalistam" dixit<ref>Bookchin, Murray, ''Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm'', Oakland, AK Press, 1995, p. 1-35.</ref>. Alii scriptores Americani in hac traditione versantur, ut Lewis Mumford rerum gestarum scriptor, Gary Snyder poeta, Ioannes Clark, qui imaginationem regionis urget, Eduardus Abbey scriptor, et David Watson artis reprehensor<ref>Clark, John P., ''The Anarchist Moment: Reflections on Culture, Nature and Power'', Montréal, Black Rose Books, 1984, p. 123-156.</ref>. Anarchismus primitivus forma est magis controversa. Reprehensionem de natura et de re publica ad ipsa civilis cultus initia refert, cuius effectus, quos putat, accusat: artes mechanicas, agri culturam, mansuefactionem animalium, hominum multitudinem crescentem, operum divisionem<ref>Zerzan, John, ''Elements of Refusal'', Seattle, Left Bank Books, 1988, p. 67-94.</ref>. Ioannes Zerzan hanc rupturam ad ortum sermonis signa adhibentis, numerorum, agri culturae refert, et contendit alienationem vitari non posse nisi parvis coetibus inter se familiaribus multiplicatis<ref>Zerzan, John, "Language: Origin and Meaning", in ''Future Primitive and Other Essays'', Brooklyn, Autonomedia, 1994, p. 23-51.</ref>. Jourdain animadvertit hanc partem, inter fabulam boni hominis silvestris et res extremas mundi finem nuntiantes fluctuantem, longe abesse ab eo ut omnibus in motu placeat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Cognata quaestio ad illam "collapsologiam" (doctrinam de civilis cultus interitu) pertinet, quae annis post 2010 crevit; cuius unus auctor, Pablo Servigne, anarchistarum motui propinquus est, quaeque civilis cultus industrialis interitum mox futurum esse ponit<ref>Servigne, Pablo et Raphaël Stevens, ''Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes'', Paris, Seuil, 2015.</ref>. Quae sententia, et in motu anarchico et extra eum, reprehenditur quod rem a re publica avocet et omnia fato fieri statuat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde » ; Charbonnier, Pierre, « Splendeurs et misères de la collapsologie. Les impensés du survivalisme de gauche », ''Revue du Crieur'', n° 13, 2019, p. 88-95.</ref>. === Res communes et bioregionalismus === Hodierna de rebus communibus cogitatio hanc traditionem continuat. Res communes sunt ea quibus communitas quaedam utitur, sibi leges ad ea servanda statuens, neque civitati neque foro subiecta; saeptio autem communium medii aevi, quam possessores et civitas effecerunt, capitalismi ortum, ut quidam interpretantur, comitata est<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Quomodo hae res communes valeant, Elinor Ostrom, rei oeconomicae perita, descripsit<ref>Ostrom, Elinor, ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action'', Cambridge, Cambridge University Press, 1990.</ref>; et exempla inveniuntur in illis "acequiis", ductibus aquarum communiter administratis in Novo Mexico inde a saeculo septimo decimo, aut in "Horto Solanorum" (Parc de la pomme de terre) in Peruvia, ubi gentes indigenae centenas varietates communiter servant. Bioregionalismus, a Petro Berg fictus et a Kirkpatrick Sale circa notionem modi humani excultus, regionem naturalem ut spatium concipit ubi populus cum loco suo coniunctissime vivit<ref>Sale, Kirkpatrick, ''Dwellers in the Land: The Bioregional Vision'', San Francisco, Sierra Club Books, 1985.</ref>; quare scientiam gentium indigenarum magni aestimat, sicut in operibus Iacobi Scott et David Graeber fieri solet, qui hominum mores et naturam describunt<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Qui anarchismum naturae studiosum reprehendunt, notant eum nimis ad imagines nimium ornatas naturae et naturae humanae propendere, omni civitati in unum collectae adversari (quam tamen nonnulli ad mala naturae magna ex parte tractanda necessariam putant), et formis ordinationis sine uno capite uti, quas adversarii parum utiles iudicant. Anarchistae naturae studiosi respondent gravitatem malorum naturae postulare ut mores et societas penitus mutentur, et administrationem per res communes saepe naturae parcere magis quam administrationem civitatis aut fori. == Hereditas et momentum hodiernum == Anarchismus mature in motum naturae tuendae valuit. Quoniam late res perpendit, vetat ne quis gravitatem discriminis naturae et amplitudinem remediorum quae poscit minoris aestimet. Praeter hunc autem campum, anarchismus manet reprehensio structurarum potestatis et dominationis. Eius capita, scilicet imperii nimii recusatio, libertas singulorum et universorum, opera voluntaria mutuumque auxilium, motus sociales etiam nunc movent. Ab Hispanis "Indignatis" usque ad motum "Occupy Wall Street", a reclamationibus discipulorum Quebecensium anni 2012 usque ad seditiones quas "Ver Arabicum" exeunte anno 2010 aperuit, principia anarchica rursus exoriri videntur: sui ipsorum ordinatio, consociatio voluntaria, directa populi potestas, communis actio sine gradibus<ref>Graeber, David, ''The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement'', New York, Spiegel & Grau, 2013, p. 67-102.</ref>. Jourdain his addit experimenta in certis locis diuturniora, a municipiis Zapatistarum in Chiapa usque ad liberam administrationem Rojavae, ubi principia foederationis et administrationis sui ipsius exercentur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Au cœur des conflits » et conclusion.</ref>. Ut David Graeber et Andreas Grubačić animadvertunt, motus rerum novarum, qui saeculo vicesimo primo per totum orbem se extendit, traditioni anarchismi similior est quam traditioni Marxianae, cum aetas haec "multo magis studeat novas agendi formas invenire quam de subtilissimis doctrinae partibus disputare"<ref>Graeber, David et Andrej Grubačić, "Anarchism, or the Revolutionary Movement of the Twenty-first Century", ''ZNet'', 2004.</ref>. Anarchismus hodiernus eo cognoscitur quod sectas eosque qui ceteris se duces praebere volunt reicit, quod omnes gentes complectitur, quod sine uno capite agit, quod directa populi potestate utitur. Maximi facit illam rationem civilem quae iam nunc adumbrat quod optatur, scilicet media finibus congruere debere et praesentes ordinandi formas ea bona exprimere debere quae in societate optata quaeruntur<ref>Franks, Benjamin, "Prefiguration", in ''The Palgrave Handbook of Anarchism'', Carl Levy et Matthew S. Adams (éds.), Cham, Palgrave Macmillan, 2019, p. 1-17.</ref>. Eius praeterea auctoritatis civilis reprehensio disputationes de civitatis iure aluit, quae philosophos hodiernos de re publica tenent: anarchismus enim philosophicus, ab anarchismo civili diversus, contendit nullam esse auctoritatem civilem iustam, neque tamen civitatem statim tollendam esse suadet<ref>Simmons, A. John, ''Moral Principles and Political Obligations'', Princeton, Princeton University Press, 1979, p. 192-216.</ref>. == Disputationes et obiectiones == Obiectiones quae anarchismo opponuntur non omnes ex pravo quodam contemptu nascuntur; quaedam enim, a scriptoribus diligentibus prolatae, certa responsa poscunt. Prima obiectio est num fieri possit. Bertrandus Russell, qui anarchismum plenum pro fine optando habet, eum tamen "in praesens fieri non posse" iudicat et putat eum "vix annum aut alterum, postquam ad effectum perductus sit, duraturum"<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', introduction.</ref>. Veretur ne doctrina collegiorum opificum, civitate carens, auctoritatem aliquam summam denuo aedificare debeat ut simultates inter coetus eorum qui bona gignunt componat, et tamquam media via "guild socialism" (socialismum collegiorum) proponit, qui et libertariam erga civitatem diffidentiam et necessitatem per foederationem inter artificia coniungendi sociat<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', introduction et deuxième partie.</ref>. Anarchistae fere respondent anarchismum non esse rem fictam sine fundamento: Guérin enim scribit se crimen rei fictae recusare et aliquid struere velle, et collectivae illae agrorum administrationes in Aragonia annis 1936-1937 rem ipsam, quamvis brevem et disputatam, praebent<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'anarchisme n'est pas utopique » ; Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Gestion directe et collectivisation en Espagne ».</ref>. Altera obiectio ad naturam humanam pertinet. Russell animadvertit alienae libertatis reverentiam non esse naturae instinctum, et, si nullum sit frenum, fortem debilem oppressurum esse, plures pauciores, eos qui vim amant pacatissimos oppressuros<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', chapitre « Gouvernement et lois ».</ref>. Inde colligit modicam quandam imperii et legum formam necessariam manere, quae tamen malum sit quod quantum fieri potest minuendum est. Ursula Le Guin, fabularum scriptrix, similem difficultatem in libro ''Les Dépossédés'' (1974) ostendit: in quodam enim orbe anarchico, ubi leges desunt, ea similitudo morum quae omnibus imponitur partem vitae privatae corrodit. Jourdain inde colligit plerosque anarchistas fateri regulas et potestates vitari non posse, sed in eo rem verti ut rationes virium aequae, quae temperari revocarique possint, statuantur, et ut libertas singulorum cum communitate aequata servetur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', conclusion.</ref>. Tertia obiectio, a Roberto Michels in libro ''Les Partis politiques'' (1911) prolata, ad illam "aeneam oligarchiae legem" (legem paucorum dominationis) pertinet: omnis enim societas, sive factio sive collegium, in paucos imperantes et plures parentes dividi solet, dum ii qui ceteros repraesentant tandem se a communitatis custodia subducunt. Préposiet animadvertit Michels, quamquam anarchista non est, sic tamen libertariam repraesentationis reprehensionem attingere, quam Proudhonii verbis firmat; sed huius legis vim etiam ut quaestionem anarchismo oppositam valere: num foederationes libertariae cavere possint ne ordo quidam imperantium induretur<ref>Préposiet, ''Histoire de l'anarchisme'', « Un écueil. La loi d'airain de l'oligarchie ».</ref>. Anarchistae huic respondent mandato imperativo, finito et revocabili, et consilio communiter capto potius quam aliis commisso<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchisme est contre la démocratie ».</ref>. Quarta obiectio ad varietatem bonorum et ad opinionem vulgi adhibendam pertinet. Godwinus et Kropotkinus opinione nitebantur ad abusus deterrendos, ubi nulla esset coactio. Georgius Orwell obicit hanc rem in tyrannidem quandam morum vergere posse, quae, quia nullis legibus scriptis finitur, omni legum ratione gravior fiat<ref>Orwell, George, "Réflexions sur Gandhi", in ''Essais, articles, lettres'', tome IV, Paris, Ivrea-Encyclopédie des Nuisances, 1995, p. 539-548.</ref>. Restat quaestio de communi defensione: societas enim sine imperio in unum collecto vix impetui ordinato resistere potest, ut declarat illa experimentorum libertariorum armata oppressio. Hae obiectiones disputationem non exhauriunt, sed difficultates ostendunt quibus consilium anarchicum respondere debet. Anarchismus hodiernus eas tractat experiendo, considerando, cum aliis traditionibus colloquendo, potius quam optimam civitatem pronuntiando. Per auctoritatis reprehensionem, per libertatis et operae voluntariae studium, perque formam ordinis sine dominatione, manet inter ea quae in disputationibus de potestate, de libertate, de iustitia sociali respiciuntur. == Notae et fontes == <references /> == Bibliographia == === Fontes primarii === * Bakunin, Michel, ''Dieu et l'État'', Genève, 1882 ; réédition Paris, Maspero, 1976 * Bakunin, Michel, ''Étatisme et anarchie'', édition française établie par Renée Lamberet, Paris, Champ libre, 1976 * Bakunin, Michel, ''Œuvres complètes'', édition établie par Arthur Lehning, 8 volumes, Paris, Champ libre, 1973-1982 * Bookchin, Murray, ''Post-Scarcity Anarchism'', Berkeley, Ramparts Press, 1971 * Bookchin, Murray, ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy'', Palo Alto, Cheshire Books, 1982 * Bookchin, Murray, ''Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm'', Oakland, AK Press, 1995 * Godwin, William, ''An Enquiry Concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness'', Londres, G.G.J. et J. Robinson, 1793, 2 volumes * Kropotkin, Pierre, ''La Conquête du pain'', Paris, Tresse et Stock, 1892 * Kropotkin, Pierre, ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'', Londres, William Heinemann, 1902 * Kropotkin, Pierre, ''L'Éthique'', ouvrage posthume, 1922 ; traduction française Paris, Stock, 1979 * Kropotkin, Pierre, ''Fields, Factories and Workshops'', Londres, Thomas Nelson and Sons, 1899 * Pouget, Émile, ''Le Sabotage'', Paris, Marcel Rivière, 1910 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Qu'est-ce que la propriété ? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement'', Paris, J.-F. Brocard, 1840 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Du Principe fédératif et de la nécessité de reconstituer le parti de la révolution'', Paris, E. Dentu, 1863 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''De la capacité politique des classes ouvrières'', Paris, E. Dentu, 1865 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Théorie de la propriété'', Paris, Lacroix et Verboeckhoven, 1866 * Reclus, Élisée, ''L'Homme et la Terre'', Paris, Librairie universelle, 1905, 6 volumes * Rocker, Rudolf, ''Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice'', Oakland, AK Press, 2004 (édition originale 1938) * Russell, Bertrand, ''Le monde qui pourrait être. Socialisme, anarchisme et anarcho-syndicalisme'', Montréal, Lux, 2014 (rééd. 2025) ; édition originale ''Proposed Roads to Freedom'', 1918 * Sale, Kirkpatrick, ''Dwellers in the Land: The Bioregional Vision'', San Francisco, Sierra Club Books, 1985 * Servigne, Pablo et Raphaël Stevens, ''Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes'', Paris, Seuil, 2015 * Sorel, Georges, ''Réflexions sur la violence'', Paris, Marcel Rivière, 1908 * Stirner, Max, ''Der Einzige und sein Eigentum'', Leipzig, Otto Wigand, 1844 * Thoreau, Henry David, "Resistance to Civil Government", in ''Aesthetic Papers'', Boston, 1849 * Thoreau, Henry David, ''Walden; or, Life in the Woods'', Boston, Ticknor and Fields, 1854 * Voline, ''La Révolution inconnue'', Paris, 1947 * Zerzan, John, ''Elements of Refusal'', Seattle, Left Bank Books, 1988 * Zerzan, John, ''Future Primitive and Other Essays'', Brooklyn, Autonomedia, 1994 === Studia critica et historica === * Carr, E. H., ''Michael Bakunin'', Londres, Macmillan, 1937 * Charbonnier, Pierre, « Splendeurs et misères de la collapsologie. Les impensés du survivalisme de gauche », ''Revue du Crieur'', n° 13, La Découverte, 2019, p. 88-95 * Clark, John P., ''Max Stirner's Egoism'', Londres, Freedom Press, 1976 * Clark, John P., ''The Anarchist Moment: Reflections on Culture, Nature and Power'', Montréal, Black Rose Books, 1984 * Ferretti, Federico, ''Élisée Reclus, pour une géographie nouvelle'', Paris, Éditions du CTHS, 2014 * Fiala, Andrew, "Anarchism", in ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (éd.), Stanford University, 2017 * Franks, Benjamin, "Prefiguration", in ''The Palgrave Handbook of Anarchism'', Carl Levy et Matthew S. Adams (éds.), Cham, Palgrave Macmillan, 2019 * Graeber, David, ''The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement'', New York, Spiegel & Grau, 2013 * Graeber, David et Andrej Grubačić, "Anarchism, or the Revolutionary Movement of the Twenty-first Century", ''ZNet'', 2004 * Guérin, Daniel, ''L'anarchisme. De la doctrine à la pratique'', suivi de ''Anarchisme et marxisme'', Paris, Gallimard, 1981 (première édition 1965) * Guérin, Daniel, ''Ni Dieu ni Maître. Anthologie de l'anarchisme'', Paris, Maspero, 1970 * Guérin, Daniel, ''Anarchism: From Theory to Practice'', New York, Monthly Review Press, 1970 * Jourdain, Edouard, ''Géopolitique de l'anarchisme. Vers un nouveau moment libertaire'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2023 * Julliard, Jacques, ''Fernand Pelloutier et les origines du syndicalisme d'action directe'', Paris, Éditions du Seuil, 1971 * Jun, Nathan J., ''Anarchism and Political Modernity'', New York, Continuum, 2012 * Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', Londres, Fontana Press, 1993 * McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', Aldershot, Ashgate, 2007 * Orwell, George, "Réflexions sur Gandhi", in ''Essais, articles, lettres'', tome IV, Paris, Ivrea-Encyclopédie des Nuisances, 1995 * Ostrom, Elinor, ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action'', Cambridge, Cambridge University Press, 1990 * Paterson, Ronald William Keith, ''The Nihilistic Egoist: Max Stirner'', Oxford, Oxford University Press, 1971 * Peirats, José, ''La CNT dans la Révolution espagnole'', Paris, Spartacus, 1975 * Pelletier, Philippe, ''L'Anarchisme'', Paris, Le Cavalier Bleu, coll. « Idées reçues », 2010 * Philp, Mark, ''Godwin's Political Justice'', Londres, Duckworth, 1986 * Préposiet, Jean, ''Histoire de l'anarchisme'', Paris, Tallandier, 2002 * Purchase, Graham, ''Anarchism and Environmental Survival'', Tucson, See Sharp Press, 1994 * Saltman, Richard B., ''The Social and Political Thought of Michael Bakunin'', Westport, Greenwood Press, 1983 * Simmons, A. John, ''Moral Principles and Political Obligations'', Princeton, Princeton University Press, 1979 * Todes, Daniel P., ''Darwin without Malthus: The Struggle for Existence in Russian Evolutionary Thought'', Oxford, Oxford University Press, 1989 * van der Linden, Marcel et Wayne Thorpe (éds.), ''Revolutionary Syndicalism: An International Perspective'', Aldershot, Scolar Press, 1990 * Vincent, Jean-Didier, ''Élisée Reclus. Géographe, anarchiste, écologiste'', Paris, Robert Laffont, 2010 (Prix Femina essai 2010) * Vincent, K. Steven, ''Pierre-Joseph Proudhon and the Rise of French Republican Socialism'', Oxford, Oxford University Press, 1984 * Wolff, Robert Paul, ''In Defense of Anarchism'', New York, Harper & Row, 1970 * Woodcock, George, ''L'Anarchisme. Une histoire des idées et mouvements libertaires'', Montréal, Lux, 2019 (édition originale ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'', 1962) == Nexus externi == * [https://plato.stanford.edu/entries/anarchism/ Anarchism - Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [https://www.marxists.org/subject/anarchism/ Anarchism Archive] [[fr:Dictionnaire de philosophie/Anarchisme]] tcifs2ckt3u0ao87dwgswffri1y8206 10801 10799 2026-06-18T04:15:01Z PandaMystique 2967 10801 wikitext text/x-wiki {{Lexicon}} ==※ Anarchismus ※== '''Anarchismus''' (vox e Graeco vocabulo ''ἀναρχία'' ducta, quod "sine principe" sive "sine imperio" significat) inter doctrinas civiles socialesque numeratur quae in Occidente maxime vituperatae minimeque recte intellectae sunt. Saepe ad perturbationis laudem aut ad studium eorum qui sibi solis consulunt redigitur; re vera tamen nititur in earum institutionum reprehensione, argumentis firmata, quibus homines in alios imperium exercent, atque in consilio societatis aliter constituendae. Non omnem auctoritatem oppugnat, multo minus peritiam; eam tantum auctoritatem impugnat quae sine consensu imponitur ac dominatur, una cum ordine graduum qui inde nascitur<ref>Pelletier, Philippe, ''L'Anarchisme'', Paris, Le Cavalier Bleu, coll. « Idées reçues », 2010, chapitre « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. Huic reprehensioni adiungitur adumbratio societatis sine talibus gradibus ordinatae, sine civitate vi cogente; ea autem societas libertate singulorum communique libertate, opera voluntaria et mutuo inter homines auxilio continetur. == Origo historica et doctrinae conformatio == Nonnumquam quaesita sunt anarchismi quasi praesagia in antiquis disciplinis, a doctrina Taoistica, quae Lao-tseu saeculo sexto ante aeram nostram tribuitur, usque ad quasdam societates religiosas in quibus omnes pares habebantur, ut Essenorum communitates aut quasdam Anabaptistarum factiones. Guérin tamen monet ne nimis praecursores quaeramus, cum talis inquisitio, ut ipse putat, levibus tantum similitudinibus innitatur<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. Pelletier quaestionem a doctrina ad hominum mores et naturam transfert: Petrum Clastres, Haroldum Barclay et David Graeber secutus, describit societates carentes potestate quae vi cogat, quas "anarchismo propinquas" vocat, easdem tamen "valde imperfectas" dicens, quoniam bellum et quaedam mysticae opiniones formas quasdam auctoritatis et alienationis in eas inducunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Un anarchisme "primitif" ? ».</ref>. Ut philosophia distincte composita, anarchismus aetate recentiore in Europa oritur, dum ordo medii aevi dissolvitur, dum Reformatio illa ad summam contentionem pervenit, dum primae formae recentioris ordinis civilis et oeconomici nascuntur<ref>Fiala, Andrew, "Anarchism", in ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (éd.), Stanford University, 2017.</ref><ref>Woodcock, George, ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'', Peterborough, Broadview Press, 2004 (édition originale 1962), p. 28-35.</ref>. Primus scriptor in quo Woodcock prima vestigia anarchismi rerum communium agnoscit est Gerardus Winstanleius, mercator pannorum qui parvo Fossorum motui (Diggers) praefuit tempore liberae illius rei publicae Anglicae (Commonwealth)<ref>Woodcock, ''Anarchism'', 2004, p. 39-42.</ref>. In libellis annorum 1649 et 1650, praesertim in opere ''The New Law of Righteousnes'' (1649), Winstanleius sententiam protulit qua omnes pares habebantur, religione Christiana ad rationem revocata: Christum cum universa libertate coniungebat et auctoritatem ubique homines corrumpere adfirmabat<ref>Winstanley, Gerrard, ''The New Law of Righteousnes'' [orthographe de l'édition originale de 1649], Londres, 1649, reproduit dans ''The Works of Gerrard Winstanley'', George H. Sabine (éd.), Ithaca, Cornell University Press, 1941, p. 149-200.</ref>. Artum vinculum cernebat inter dominium institutum et libertatis defectum, atque societatem proponebat in qua opus in commune fieret et fructus per aperta horrea inter omnes distribuerentur, sine ulla mercatura. Woodcock tamen notat ultimum Winstanleii scriptum, ''The Law of Freedom'' (1652) ad Cromwellium missum, quaedam habere quae ad imperium spectant, ut laborem coactum et mortis poenam pro quibusdam delictis in communitatem commissis; quare non licet eum sine dubitatione pro perfecto anarchismi auctore habere<ref>Woodcock, ''L'Anarchisme. Une histoire des idées et mouvements libertaires'', Montréal, Lux, 2019, chapitre « L'arbre généalogique ».</ref>. Gulielmus Godwinus primus est qui, opere de iustitia civili anno 1793 edito (''An Enquiry Concerning Political Justice''), anarchismum certa ratione defendit, quamquam ipsum nomen nondum usurpabatur<ref>Godwin, William, ''An Enquiry Concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness'', Londres, G.G.J. et J. Robinson, 1793, 2 volumes.</ref><ref>Philp, Mark, ''Godwin's Political Justice'', Londres, Duckworth, 1986, p. 1-25.</ref>. Godwinus, ab Anglorum dissentientium religione et a philosophis Gallis recentioribus, qui rationem maxime colebant, permotus, anarchismi reprehensiones explicavit adversus civitatem, adversus opes coacervatas et adversus auctoritatem per suffragia populi aliis mandatam. Credebat leges morales certas immutabilesque esse, quae benevolentia erga omnes declararentur, et contendebat singulos sua ratione agere debere potius quam auctoritati institutorum ab hominibus positorum parere, quae semper vero progressui, rationis lumine ducto, obstarent<ref>Godwin, ''Political Justice'', vol. 1, livre II, chapitre 6, p. 234-248.</ref>. Apud Petrum Iosephum Proudhonium primum nomen anarchismi tamquam nomen honestum philosophiae cuiusdam apparet<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Qu'est-ce que la propriété ? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement'', Paris, J.-F. Brocard, 1840, p. 286.</ref>. Anno 1840, in libro ''Qu'est-ce que la propriété ?'', Proudhonius se ipsum anarchistam appellavit, ratus ordinem civilem in auctoritate fundatum tollendum esse eique substituendum ordinem socialem et oeconomicum in pacto voluntario fundatum. Hac ratione vocabulum antea probrosum, perturbationi simile, fit nomen quod traditio quaedam constans sibi vindicat. Pelletier admonet Proudhonium iam ab annis 1840 voce "anarchia" bono sensu uti, eandemque vocem postea per ludibrium receptam esse a socialistis illis "imperio adversantibus" annorum 1880, quos adversarii eorum, Marxiani et rei publicae studiosi, ita appellabant, non aliter ac olim "Mendicantes" (les Gueux) appellati sunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. == Varia anarchismi genera == Anarchismus non est unum corpus doctrinae compositum, sed complexus multarum sententiarum quae quibusdam similitudinibus inter se cohaerent, ut membra eiusdem familiae<ref>Jun, Nathan J., ''Anarchism and Political Modernity'', New York, Continuum, 2012, p. 15-40.</ref>. Eius genera porriguntur ab anarchismo singulorum, quem Maximus Stirnerus docuit, usque ad communismum anarchicum Petri Kropotkini, interiectis mutualismo Proudhonii, collectivismo Michaelis Bakunini et doctrina collegiorum opificum. Guérin tamen monstrat hanc varietatem sub se opiniones satis inter se similes continere: nam definitio Bakunini, qua anarchismus dicitur "doctrina Proudhonii late explicata et ad extremas consequentias perducta", ad maiorem partem motus socialis, ut ipse putat, pertinet<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. === Anarchismus singulorum === Maximus Stirnerus, cui verum nomen Ioannes Casparus Schmidt (1806-1856), eam partem cogitationis anarchicae repraesentat quae singulis maxime favet<ref>Stirner, Max, ''Der Einzige und sein Eigentum'', Leipzig, Otto Wigand, 1844 ; traduction française ''L'Unique et sa propriété'', Paris, Stock, 1900.</ref>. Eius liber, ''Der Einzige und sein Eigentum'' (fere: "Unicus et eius proprium", 1844), qui pro fundamento anarchismi singulorum habetur, eam sententiam tuetur qua libertas uniuscuiusque summa est et nullum huic libertati impedimentum iure obici potest. Stirnerus oppugnat non modo civitatem, imperium, ius et bona privata, sed etiam religionem, familiam, mores et amorem, quae omnia singulis fines agendi imponunt<ref>Paterson, Ronald William Keith, ''The Nihilistic Egoist: Max Stirner'', Oxford, Oxford University Press, 1971, p. 97-135.</ref>. Ei civitas, dominium tamquam ius, iura naturalia, immo ipsa societatis notio, sunt res inanes, veluti "spectra" (Spuke) in animo<ref>Stirner, ''L'Unique et sa propriété'', p. 43-67.</ref>. Dominium, ut scribit, ex vi nascitur: "Non timide ante proprium tuum recedo, sed id semper meum proprium habeo."<ref>Stirner, ''Der Einzige und sein Eigentum'', p. 251.</ref> Haec philosophia, quae interdum "sui amor" (egoismus) appellatur, contendit hominem singulum non debere se dedere "magnae cuidam rei, bonae causae, doctrinae, ordini, muneri excelso", sed "suam ipsius vitam vivere" nihil curantem "quomodo genus humanum se expediat"<ref>Stirner, ''L'Unique et sa propriété'', p. 5-12.</ref>. Stirnerus suadebat ut quisque se ipsum adfirmaret, et "Societatem sui amantium" (Verein von Egoisten) cogitabat, consociationem nullis legibus astrictam quae civitati succederet, ita intellectam ut esset coniunctio per voluntarium omnium partium consensum semper renovata<ref>Clark, John P., ''Max Stirner's Egoism'', Londres, Freedom Press, 1976, p. 71-89.</ref>. Guérin hanc inter singularem et socialem anarchismum dissensionem minuit, observans "anarchistam singularem fortasse esse hominem societatis amantem qui nomen suum dicere non audeat"<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos.</ref>. === Mutualismus Proudhonianus === Mutualismus, a Petro Iosepho Proudhonio (1809-1865) excultus, ab anarchismo singulorum eo differt quod naturam socialem hominis urget<ref>Vincent, K. Steven, ''Pierre-Joseph Proudhon and the Rise of French Republican Socialism'', Oxford, Oxford University Press, 1984, p. 145-178.</ref>. Proudhonius actionem civilem et vim seditiosam reiciebat (nonnulli eius discipuli etiam operum cessationes tamquam genus coactionis improbabant), atque societatem corrigi malebat per pacatam propagationem collegiorum opificum, quae praesertim mutuum inter eos qui bona gignunt creditum promoverent<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''De la capacité politique des classes ouvrières'', Paris, E. Dentu, 1865, p. 89-124.</ref>. Saepe propositum neque umquam ad effectum perductum est consilium argentariae popularis, quae merces inter homines permutaret, pretio earum chartis operis significato. Proudhonius inter possessionem et dominium distinguit: possessio enim ei qui re utitur usum proximum praebet; dominium autem ius significat quo res etiam ad lucrum gignendum adhiberi potest<ref>Proudhon, ''Qu'est-ce que la propriété ?'', p. 1-45.</ref>. Contra eos qui dominium privatum more locupletium defendebant, aequalitatem urgebat et contendebat omnes opifices partem aliquam dominii habere et ad opes accedere debere, scribens "unumquemque opificem in societate adhibitum partem indivisam dominii societatis habere debere"<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Théorie de la propriété'', Paris, Lacroix et Verboeckhoven, 1866, p. 137.</ref>. Censebat "dominium privatum, quod privilegium parit, civitatem accivisse eique imperasse", neque eam aliter teneri quam suis legibus, suis custodibus, suo exercitu. Mutualistae ordinationem foederatam commendabant, a municipio locali ad gradus superiores ascendentem, quae civitati nationali succederet<ref>Proudhon, Pierre-Joseph, ''Du Principe fédératif et de la nécessité de reconstituer le parti de la révolution'', Paris, E. Dentu, 1863, p. 55-91.</ref>. Cavendum tamen est ne consilium Proudhonianum ad solam parvam possessionem opificum et agricolarum redigatur. Guérin ostendit Proudhonii de re oeconomica cogitationem in utramque partem inclinare: nam in magnis officinis consulto rerum communium fautor erat, scribens "magnam fabricam magnamque agri culturam in futuro ex consociatione gignendas esse", atque indignabatur quod inter adversarios artis progredientis numeraretur<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. Idem Guérin memorat illam "factionem quae se Proudhonianam dicebat", quae in prima illa Societate inter omnes gentes opificum (Prima Internationalis) dominium privatum instrumentorum bonorum gignendorum collectivismo opponere conata est, statim "mortuam natam esse", cum plerique sodales ad Bakunini argumenta transirent<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. === Collectivismus Bakuninianus === Collectivismus est ea anarchismi forma quae cum Michaele Bakunino (1814-1876) coniungitur<ref>Bakunin, Michel, ''Œuvres complètes'', édition établie par Arthur Lehning, 8 volumes, Paris, Champ libre, 1973-1982.</ref>. Hanc philosophiam Bakuninus ab anno 1864 excoluit, cum primas societates inter gentes conderet, Fraternitatem inter gentes, deinde Foedus inter gentes democratiae socialis (1868). Collectivismus anarchicus praecipuam contra doctrinam Marxianam oppositionem in illa Societate inter omnes gentes opificum effecit, unde orta est diuturna illa contentio inter liberam et imperiosam socialismi sententiam<ref>Carr, E. H., ''Michael Bakunin'', Londres, Macmillan, 1937, p. 345-412.</ref>. Bakuninus collectivistaeque cum mutualistis consentiebant in civitate et rationibus civilibus reiciendis, in ordinatione foederata, in eo quod opifex pro opere suo remunerandus esset. Differebant autem, quod ad civitatem evertendam res novas necessarias esse contendebant, et praesertim quod terram et instrumenta bonorum gignendorum communia esse volebant atque a collegiis opificum administrari. Atque in mutualismo elementum primum erat opifex singulus, in collectivismo vero coetus opificum<ref>Bakunin, Michel, ''Étatisme et anarchie'', édition française établie par Renée Lamberet, Paris, Champ libre, 1976, p. 289-345.</ref>. Bakuninus anarchismum singulorum reiecit et anarchismum doctrinam socialem esse adfirmavit, in communium officiorum susceptione fundatam. Scripta eius odium prae se ferunt erga civitatem et erga "ipsam rei publicae ordinationem tamquam fontem oppressionis et quaestus iniqui ex aliorum labore"<ref>Bakunin, Michel, ''Dieu et l'État'', Genève, 1882 ; réédition Paris, Maspero, 1976, p. 29-67.</ref>. Consilia eius eo spectabant ut civitas et instituta per gradus distincta everterentur, et eorum loco constitueretur ratio municipiorum libere foederatorum, ab imo ad summum ordinatorum, cum voluntariis eorum qui bona gignunt consociationibus a loco ad omnes gentes pertinentibus. Cogitatio eius spectat ad communitates civiles in libertatem vindicandas, in quibus sodales facultates suas augent neque alii aliis imperant<ref>Saltman, Richard B., ''The Social and Political Thought of Michael Bakunin'', Westport, Greenwood Press, 1983, p. 102-134.</ref>. Ei libertas communitatem poscebat, ita ut nemo liber sit nisi omnes liberi sint; poscebat etiam aequalitatem, in iuribus quoque et in muneribus socialibus mulieribus tribuendis. === Communismus anarchicus Kropotkinianus === Collectivismus, qui alibi annis 1870 communismo anarchico (cuius praecipuus auctor Petrus Kropotkinus, 1842-1921) cessit, in Hispania diutius quam alibi valuit, priusquam illic annis 1930 a doctrina collegiorum opificum (CNT) et a communismo libero obrueretur<ref>Kropotkin, Pierre, ''La Conquête du pain'', Paris, Tresse et Stock, 1892 ; réédition Paris, Éditions du Sextant, 2006.</ref><ref>Woodcock, ''L'Anarchisme'' (Lux, 2019), chapitre « L'anarchisme en Espagne ».</ref>. Kropotkinus fortasse apertissime eam partem exposuit quae ex disputationibus inter anarchistas doctos Genavae, post Communam Parisiensem anni 1871, orta erat. In libris ''La Conquête du pain'' (1892) et ''Champs, usines et ateliers'' (''Fields, Factories and Workshops'', 1899), formam societatis sine uno capite, per multa loca dispersae, descripsit, in coniunctione agri culturae et officinarum, vitae urbanae et rusticae, doctrinae et artis discendae fundatam<ref>Kropotkin, Pierre, ''Fields, Factories and Workshops'', Londres, Thomas Nelson and Sons, 1899 ; traduction française ''Champs, usines et ateliers'', Paris, Stock, 1910.</ref>. Kropotkinus theorias suas cum doctrina de specierum mutatione (evolutione) coniunxit: anarchismum enim, ut in libro ''L'Entraide'' (''Mutual Aid'', 1902) significat, ultimum gradum esse operae coniunctae crescentis, quae in rerum naturae mutatione vim habeat<ref>Kropotkin, Pierre, ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'', Londres, William Heinemann, 1902 ; traduction française ''L'Entraide, un facteur de l'évolution'', Paris, Hachette, 1906.</ref>. Communismus anarchicus a collectivismo uno in puncto differebat, scilicet quomodo fructus operis partirentur. Adversus mercedem horis operis aestimatam, communistae anarchici hoc dictum opponebant: "ab unoquoque pro eius facultatibus, unicuique pro eius necessitatibus", et horrea aperta cogitabant ubi quisque sumeret quibus indigeret. Sic ratiocinabantur opus esse naturalem quandam necessitatem, et, si bona in promptu sint nec ullo modo circumscribantur, neminem plus quam uti posset sumpturum esse<ref>Kropotkin, ''La Conquête du pain'', chapitre 5, p. 71-89.</ref>. Kropotkinus vim mutui auxilii in communitatibus, tam bestiarum quam hominum, urgebat, contendens mutuum auxilium, non solam contentionem, causam esse qua animantia locis suis aptius accommodarentur; id postea multi naturae rerum periti comprobaverunt<ref>Todes, Daniel P., ''Darwin without Malthus: The Struggle for Existence in Russian Evolutionary Thought'', Oxford, Oxford University Press, 1989, p. 123-145.</ref>. Mores ex naturae observatione fundare conatus est<ref>Kropotkin, Pierre, ''L'Éthique'', ouvrage posthume publié en 1922 ; traduction française Paris, Stock, 1979, p. 34-78.</ref>. Dum capitalismum (rationem oeconomicam qua instrumenta bonorum gignendorum a privatis tenentur) et civitatem reprehendit, dum municipium medii aevi pro exemplo proponit, dum scientiam de animantibus eorumque moribus ad res sociales explicandas adhibet, rationes ad mutationem naturae et ad res novas pertinentes coniunxit in ea mundi imagine ubi naturae tuendae cura locum praecipuum tenet. === Doctrina collegiorum opificum (anarcho-syndicalismus) === Doctrina collegiorum opificum exeunte decennio 1880 crevit, cum multi anarchistae in collegia opificum Gallica intrarent, quae post Communam Parisiensem oppressa rursus surgebant<ref>Julliard, Jacques, ''Fernand Pelloutier et les origines du syndicalisme d'action directe'', Paris, Éditions du Seuil, 1971, p. 87-134.</ref>. Postea anarchistae quidam acres loca praecipua in summo opificum foedere (Confédération générale du travail), anno 1895 condito, occupaverunt, et fundamentum anarchismi ad collegia transtulerunt, quae habebantur tamquam societates eos qui bona gignunt communi certamine communique opere coniungentes. Hoc certamen ita gerendum erat ut opifices ipsi per se, non per alios, agerent, maxime in officinis; eius autem summa forma, universa operum cessatio, et capitalismum et civitatem funditus evertere posset<ref>Pouget, Émile, ''Le Sabotage'', Paris, Marcel Rivière, 1910, p. 17-45.</ref>. Tum collegia, seditionis instrumenta, fierent prima elementa societatis liberae: opifices officinarum potestatem caperent et per singula artificia foedere coniungerentur. Sic doctrina collegiorum opificum collegia in medio certamine ordinum collocat<ref>van der Linden, Marcel et Wayne Thorpe (éds.), ''Revolutionary Syndicalism: An International Perspective'', Aldershot, Scolar Press, 1990, p. 1-24.</ref>. Collegia habet tamquam instrumenta quibus et commoda statim parentur et res novae sociales praeparentur, quae formam universae operum cessationis sumant, eo consilio ut civitas et capitalismus tollantur. Quoniam comitiis publicis adversa est, partes civiles reicit et agit ut opifices ipsi rem gerant, per operum cessationes, per consensum ab emendo vendendove abstinendi, et per operis dolo impediendi rationem. Societates foederatae ab imo ad summum struuntur, et secundum loca et secundum artificia: collegia localia in maiores coetus coeunt, qui per regiones, deinde per totam gentem se colligunt, cum unumquodque collegium etiam cum collegiis artium cognatarum in societatibus artificiorum coniunctis coniungatur<ref>Rocker, Rudolf, ''Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice'', Oakland, AK Press, 2004 (édition originale 1938), p. 54-82.</ref>. In Gallia, Italia, Hispania, haec collegiorum forma sola anarchismo multitudinis favorem dedit. Praecipui eius effectores fuerunt homines acres, ut Fernandus Pelloutier, Georgius Yvetot, Aemilius Pouget. Docti quidam extra motum positi inde theorias deduxerunt, ut Georgius Sorel, in cuius libro ''Réflexions sur la violence'' (1908) universa operum cessatio velut fabula socialis cernitur. Quod autem postea aliam viam secutus est, et quod Russell eum primum tamquam Marxi reprehensorem inducit, monent ne eum pro principe huius partis habeamus<ref>Russell, Bertrand, ''Le monde qui pourrait être. Socialisme, anarchisme et anarcho-syndicalisme'', Montréal, Lux, 2025, première partie, « La révolte anarcho-syndicaliste ».</ref>. === Genera secundum Weberum distincta === Distributio in tres partes, scilicet anarchismum singulorum, communismum liberum et doctrinam collegiorum opificum, ad rem historice exponendam commoda manet, sed Gaetanus Manfredonia, rerum gestarum scriptor, eam parum sufficere iudicat. Modum "formarum perfectarum" (types idéaux) a Maximo Webero sumptum repetens, qui quasdam notas auget ut genera condat quae talia in ipsa rerum experientia non reperiuntur, tres formas distinguit: studium seditionis, studium collegiorum, et studium docendi atque efficiendi. In eodem homine, coetu, societate, hae rationes inter se miscentur aut sibi succedunt<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Une nouvelle typologie de l'anarchisme ».</ref>. Haec ratio id commodi habet, quod motus quosdam comprehendit quos distributio doctrinalis in scholas separatas veluti rigentes cogit. == Fundamenta philosophica et auctoritatis reprehensio == Reprehensio anarchica non omnem auctoritatem petit. In disputatione cum singulorum fautoribus, Malatesta scribit se libenter accipere "auctoritatem eius qui vehiculum regit quo vehitur", et anarchismus peritias agnoscit, sed eis nullum gradum potestatis tribuit: valetudinarium enim et chirurgis et iis qui munditiam curant indiget<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. In re autem puerorum educandorum Bakuninus principium statuit motus a "summa auctoritate ad summam libertatem" tendentis, cum auctoritas ei imponatur qui nondum iudicandi facultatem habet, deinde libertati locum cedat<ref>Bakounine, ''Dieu et l'État'' ; cité par Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos ».</ref>. Quod anarchismus oppugnat, ea est auctoritas quae sine consensu imponitur et dominatur, atque ordo graduum qui inde sequitur. Quamvis inter se differant, omnes hae anarchismi formae in his conveniunt: in civitate, in partium studio, in opibus coacervatis reiciendis, sed etiam in quibusdam animi habitibus minus definitis<ref>Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', Londres, Fontana Press, 1993, p. 3-19.</ref>. Quia partium ordinationem vitat, anarchismus elementum morale clarius quam alii reclamationis motus servavit. Id apparet in studio fautorum eius vitam ad simplicitatem revocandi, non solum ut auctoritatis difficultates tollantur, sed etiam ut divitiarum pericula recusentur et frugalis quaedam sufficientia constituatur. Quomodo anarchismus ad progressum se habeat, varie legitur, quod notandum est. Woodcock animadvertit perpetuum bonorum corporeorum incrementum anarchistis numquam placuisse, eosque praesens tempus respuere propter futurum libertatis sobriae, dum virtutes praeteriti temporis naturae propioris revocant; quam societatem dicit "rem fictam optimae civitatis (utopiam) respuere" neque quicquam absoluti aut perfecti agnoscere. Guérin hanc imaginem temperat: nam, ut ipse vult, anarchismus aliquid struere studet, crimen rei fictae recusat, et via historica utitur ut ostendat societatem futuram ex occulto praeteriti labore nasci, non ex doctoris cuiusdam commento<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'anarchisme n'est pas utopique ».</ref>. Praecipua differentia inter anarchistas et socialistas, etiam Marxianos, in hoc est: illi enim censent civitatem primum capiendam esse ut deinde dissolvatur; anarchistae contra contendunt, quoniam potestas corrumpit, quamcumque praesentis auctoritatis structurae occupationem eam tantum perpetuare posse<ref>Guérin, Daniel, ''Anarchism: From Theory to Practice'', New York, Monthly Review Press, 1970, p. 13-43.</ref>. Qui tamen collegia opificum sequuntur, sua collegia tamquam ossa novae societatis intra veterem crescentis habent. Anarchistae argumenta protulerunt quibus negant ullum esse commune officium civitati parendi, et quibus effectus potestatis publicae demonstrant<ref>Wolff, Robert Paul, ''In Defense of Anarchism'', New York, Harper & Row, 1970, p. 3-27.</ref>. Magis disputantur eorum placita, civitatem scilicet tollendam esse, ordinem socialem sine ea fieri posse, et transitum ad anarchismum non esse vanum<ref>McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', Aldershot, Ashgate, 2007, p. 45-78.</ref>. Eorum sententia, onus probandi penes eum est qui aliis imperare et eos regere vult: auctoritas enim ostendere debet se in eorum commodum agere quibus imperat, alioquin iniustus est eius usus. == Ordo sine civitate: administratio sui ipsius et foederatio == Qui partem socialem docent, anarchismum a perturbatione secernunt. Proudhonius adfirmat anarchismum non esse perturbationem, sed ordinem naturalem ordini contrarium qui arte fit et desuper imponitur, scilicet "societatem ordinatam et vivam"<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « Nécessité de l'organisation ».</ref>. Voline explicat non agi de "ordinatione" aut "non ordinatione", sed de duobus diversis ordinandi principiis, quorum alterum ab imo proficiscitur et in centra coniungendi se nectit, alterum ad exemplum veteris illius societatis oppressivae effingitur. Malatesta anarchistas omni ordinationi adversos ad officium revocat, observans eos qui ordinem recusant ne minimam quidem auctoritatem accipiant, re vera malle perturbationem quae vitam reddat impossibilem<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « Nécessité de l'organisation ».</ref>. Administratio sui ipsius, ut Guérin censet, est res ab anarchismo maxime proprie inventa<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', avant-propos et chapitre « L'autogestion ».</ref>. Cum "Libellus communistarum" (Manifeste communiste) per longum tempus nihil aliud praevideret quam instrumenta bonorum gignendorum in unius civitatis manus conferenda, Proudhonius rationem rei oeconomicae sine civitate administrandae proposuit. Cum subito multae consociationes opificum per res novas mensis Februarii anni 1848 orirentur, in hac nascente administratione sui ipsius, magis quam in rerum publicarum conversione, ipsum rerum novarum factum vidit, et opifices hortatus est ut se ordinarent et bonorum gignendorum domini fierent. Instrumenta bonorum gignendorum permutandorumque neque a societatibus divitum neque a civitate administranda esse, sed a consociationibus opificum: id enim solum, ut Proudhonius putabat, alienationi virium communium finem facere posse<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'autogestion ».</ref>. Directa illa populi potestas in consilio anarchico libera foederatione nititur. Pelletier notat anarchistas interdum malle vocabulum "administrationis directae", ut se ab experimento Iugoslavico distinguant, quod intra civitatem et sine libertatibus publicis gestum est: unaquaeque enim res oeconomica, unumquodque munus publicum, unaquaeque consociatio se ipsam administrat, dum privatum cuiusque partis studium eo compensatur quod partes ipsae in municipium regionemque pari iure coniunguntur<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchisme est contre la démocratie ».</ref>. Ita foederatio ex Proudhoniana ratione pacti liberi, ultro citroque obligantis et utrimque aequati, proficiscitur; et anarchismus, ut Pelletier vult, intellegitur tamquam modus simultatum regendarum aequa virium libratione fundatus<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchie, c'est le chaos » ; Proudhon, ''Du Principe fédératif''.</ref>. Res novae Hispanicae huic sententiae experimentum praebuerunt. In Aragonia, postquam impetus Franchii in Catalonia mense Iulio anni 1936 cecidit, communitates agricolarum constitutae sunt, quae per pagos, deinde in concilio regionali permutationum copias administrante, foedere coniunctae sunt. Ut libertarii fontes et historici quidam tradunt, ibi bonorum effectio servata vel aucta est, et libertas relicta agricolis qui se iungere nolebant; sed res adhuc disputatur, pro locis dispar, et locorum necessitatibus belloque impedita<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Gestion directe et collectivisation en Espagne » ; Préposiet, Jean, ''Histoire de l'anarchisme'', Paris, Tallandier, 2002, « L'Espagne et le collectivisme libertaire » ; sur les collectivités, Peirats, José, ''La CNT dans la Révolution espagnole'', Paris, Spartacus, 1975.</ref>. Hae communitates partim mense Augusto anni 1937 ab agmine a communistis Hispanicis misso deletae sunt, deinde Franchio anno 1939 vincente penitus interierunt. == Anarchismus et natura tuenda == Anarchismus aliquid valuit ad recentiorem de natura tuenda cogitationem formandam<ref>Jourdain, Edouard, ''Géopolitique de l'anarchisme. Vers un nouveau moment libertaire'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2023, « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde : anarchisme et écologie » ; Purchase, Graham, ''Anarchism and Environmental Survival'', Tucson, See Sharp Press, 1994.</ref>. Anarchismus naturae studiosus vinculum statuit inter dominationem in mundum naturalem exercitam et dominationem qua homines inter se premuntur; formas institutas et moderatas studii naturae tuendae reprehendit, quod nimis ad solum hominem spectent, et concordem hominum cum natura coniunctionem optat, quam adiuvant artes quae nihil inquinant et consuetudines ad hominis modum aptatae. === De origine libertaria studii naturae === Praeter Thoreau et ante Bookchinum, traditio anarchica suam quoque naturae studiosam seriem auctorum habet, praesertim apud Gallice loquentes. Elisaeus Reclus, terrarum descriptor libertarius, notionem "mesologiae" excoluit, id est studii illorum locorum ubi multae res inter se agunt, in quibus est societas<ref>Sur Reclus, voir Ferretti, Federico, ''Élisée Reclus, pour une géographie nouvelle'', Paris, Éditions du CTHS, 2014 ; Vincent, Jean-Didier, ''Élisée Reclus. Géographe, anarchiste, écologiste'', Paris, Robert Laffont, 2010.</ref>. Hominem partem totius cuiusdam ordine aequato esse putabat, scribens "hominem esse naturam sui ipsius consciam factam"<ref>Reclus, Élisée, ''L'Homme et la Terre'', Paris, Librairie universelle, 1905.</ref>, et ex huius aequilibrii observatione colligebat capitalismum et nimium gignendi studium et naturae et homini nocere. Kropotkinus autem, rerum naturae peritus, in natura exemplum morum humanorum cernebat: contra eos qui Darwini doctrinam ad res sociales transferebant, contendebat per operam coniunctam fieri ut animantia locis se accommodent<ref>Kropotkin, ''Mutual Aid''.</ref>. Hae considerationes iis qui urbes designant, Ebenezer Howard et Patricio Geddes, exemplo fuerunt, quorum urbes-horti, optima urbis et ruris coniungentes, in foedera coire debebant<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Hic animi sensus etiam in factis apparuit: pars illa "naturiana", Lutetiae anno 1894 orta, et coloniae rusticae, ut "liber locus" apud Vaux (1902-1905), vitam "in natura" degendam temptaverunt, quam Serge Latouche motui illi qui minus crescere vult comparat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. === Ecologia socialis et primitivismus === Henricus David Thoreau (1817-1862), scriptor, naturae studiosus et "transcendentalista" Americanus, diu de natura cogitationem movit<ref>Thoreau, Henry David, "La Désobéissance civile" (1849), in ''Désobéir'', Paris, Mille et Une Nuits, 1994, p. 7-35.</ref>. Cum imperio diffideret, praesertim quatenus servitutem imponeret et bellum gereret, scribebat: "Toto animo hoc dictum accipio: 'Id imperium optimum est quod minime imperat'", addens se etiam credere "id imperium optimum esse quod omnino non imperat"<ref>Thoreau, Henry David, "Resistance to Civil Government", in ''Aesthetic Papers'', Boston, 1849, p. 189.</ref>. Ad lacum Waldenensem, in mundo naturali invenit fontem morum ex misericordia in animalia, ex reverentia rerum incultarum, ex amore loci, ex vita simplici et sibi sufficienti compositorum<ref>Thoreau, Henry David, ''Walden; or, Life in the Woods'', Boston, Ticknor and Fields, 1854, p. 1-23.</ref>. Potius quam anarchista proprie dictus, radicem quandam Americanam cogitationis libertariae et naturalis repraesentat. Murray Bookchinus (1921-2006), a Kropotkino permotus, philosophiam anarchicam cum cura naturae tuendae coniunxit, ecologiam socialem (rationem socialem de natura) excolens<ref>Bookchin, Murray, ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy'', Palo Alto, Cheshire Books, 1982, p. 1-43.</ref>. Contendebat mala quae ad naturam pertinent ex parte sociali oriri, praesertim ex ordine civili per gradus distincto<ref>Bookchin, Murray, "Ecology and Revolutionary Thought" (1965), in ''Post-Scarcity Anarchism'', Berkeley, Ramparts Press, 1971, p. 57-82.</ref>. Malum, ut ipse putabat, non in ipsa urbe esse, sed in urbium incremento quod capitalismus gignit, ex quo et natura et homo simul nimis premuntur; dominationi, etiam in naturam, opponebat operam coniunctam communitatum quae municipali ratione libera ordinantur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Sub finem vitae Bookchinus anarchismum reprehendit et se ipsum "communalistam" dixit<ref>Bookchin, Murray, ''Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm'', Oakland, AK Press, 1995, p. 1-35.</ref>. Alii scriptores Americani in hac traditione versantur, ut Lewis Mumford rerum gestarum scriptor, Gary Snyder poeta, Ioannes Clark, qui imaginationem regionis urget, Eduardus Abbey scriptor, et David Watson artis reprehensor<ref>Clark, John P., ''The Anarchist Moment: Reflections on Culture, Nature and Power'', Montréal, Black Rose Books, 1984, p. 123-156.</ref>. Anarchismus primitivus forma est magis controversa. Reprehensionem de natura et de re publica ad ipsa civilis cultus initia refert, cuius effectus, quos putat, accusat: artes mechanicas, agri culturam, mansuefactionem animalium, hominum multitudinem crescentem, operum divisionem<ref>Zerzan, John, ''Elements of Refusal'', Seattle, Left Bank Books, 1988, p. 67-94.</ref>. Ioannes Zerzan hanc rupturam ad ortum sermonis signa adhibentis, numerorum, agri culturae refert, et contendit alienationem vitari non posse nisi parvis coetibus inter se familiaribus multiplicatis<ref>Zerzan, John, "Language: Origin and Meaning", in ''Future Primitive and Other Essays'', Brooklyn, Autonomedia, 1994, p. 23-51.</ref>. Jourdain animadvertit hanc partem, inter fabulam boni hominis silvestris et res extremas mundi finem nuntiantes fluctuantem, longe abesse ab eo ut omnibus in motu placeat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Cognata quaestio ad illam "collapsologiam" (doctrinam de civilis cultus interitu) pertinet, quae annis post 2010 crevit; cuius unus auctor, Pablo Servigne, anarchistarum motui propinquus est, quaeque civilis cultus industrialis interitum mox futurum esse ponit<ref>Servigne, Pablo et Raphaël Stevens, ''Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes'', Paris, Seuil, 2015.</ref>. Quae sententia, et in motu anarchico et extra eum, reprehenditur quod rem a re publica avocet et omnia fato fieri statuat<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde » ; Charbonnier, Pierre, « Splendeurs et misères de la collapsologie. Les impensés du survivalisme de gauche », ''Revue du Crieur'', n° 13, 2019, p. 88-95.</ref>. === Res communes et bioregionalismus === Hodierna de rebus communibus cogitatio hanc traditionem continuat. Res communes sunt ea quibus communitas quaedam utitur, sibi leges ad ea servanda statuens, neque civitati neque foro subiecta; saeptio autem communium medii aevi, quam possessores et civitas effecerunt, capitalismi ortum, ut quidam interpretantur, comitata est<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Quomodo hae res communes valeant, Elinor Ostrom, rei oeconomicae perita, descripsit<ref>Ostrom, Elinor, ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action'', Cambridge, Cambridge University Press, 1990.</ref>; et exempla inveniuntur in illis "acequiis", ductibus aquarum communiter administratis in Novo Mexico inde a saeculo septimo decimo, aut in "Horto Solanorum" (Parc de la pomme de terre) in Peruvia, ubi gentes indigenae centenas varietates communiter servant. Bioregionalismus, a Petro Berg fictus et a Kirkpatrick Sale circa notionem modi humani excultus, regionem naturalem ut spatium concipit ubi populus cum loco suo coniunctissime vivit<ref>Sale, Kirkpatrick, ''Dwellers in the Land: The Bioregional Vision'', San Francisco, Sierra Club Books, 1985.</ref>; quare scientiam gentium indigenarum magni aestimat, sicut in operibus Iacobi Scott et David Graeber fieri solet, qui hominum mores et naturam describunt<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Lutter contre le capitalisme pour préserver le monde ».</ref>. Qui anarchismum naturae studiosum reprehendunt, notant eum nimis ad imagines nimium ornatas naturae et naturae humanae propendere, omni civitati in unum collectae adversari (quam tamen nonnulli ad mala naturae magna ex parte tractanda necessariam putant), et formis ordinationis sine uno capite uti, quas adversarii parum utiles iudicant. Anarchistae naturae studiosi respondent gravitatem malorum naturae postulare ut mores et societas penitus mutentur, et administrationem per res communes saepe naturae parcere magis quam administrationem civitatis aut fori. == Hereditas et momentum hodiernum == Anarchismus mature in motum naturae tuendae valuit. Quoniam late res perpendit, vetat ne quis gravitatem discriminis naturae et amplitudinem remediorum quae poscit minoris aestimet. Praeter hunc autem campum, anarchismus manet reprehensio structurarum potestatis et dominationis. Eius capita, scilicet imperii nimii recusatio, libertas singulorum et universorum, opera voluntaria mutuumque auxilium, motus sociales etiam nunc movent. Ab Hispanis "Indignatis" usque ad motum "Occupy Wall Street", a reclamationibus discipulorum Quebecensium anni 2012 usque ad seditiones quas "Ver Arabicum" exeunte anno 2010 aperuit, principia anarchica rursus exoriri videntur: sui ipsorum ordinatio, consociatio voluntaria, directa populi potestas, communis actio sine gradibus<ref>Graeber, David, ''The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement'', New York, Spiegel & Grau, 2013, p. 67-102.</ref>. Jourdain his addit experimenta in certis locis diuturniora, a municipiis Zapatistarum in Chiapa usque ad liberam administrationem Rojavae, ubi principia foederationis et administrationis sui ipsius exercentur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', « Au cœur des conflits » et conclusion.</ref>. Ut David Graeber et Andreas Grubačić animadvertunt, motus rerum novarum, qui saeculo vicesimo primo per totum orbem se extendit, traditioni anarchismi similior est quam traditioni Marxianae, cum aetas haec "multo magis studeat novas agendi formas invenire quam de subtilissimis doctrinae partibus disputare"<ref>Graeber, David et Andrej Grubačić, "Anarchism, or the Revolutionary Movement of the Twenty-first Century", ''ZNet'', 2004.</ref>. Anarchismus hodiernus eo cognoscitur quod sectas eosque qui ceteris se duces praebere volunt reicit, quod omnes gentes complectitur, quod sine uno capite agit, quod directa populi potestate utitur. Maximi facit illam rationem civilem quae iam nunc adumbrat quod optatur, scilicet media finibus congruere debere et praesentes ordinandi formas ea bona exprimere debere quae in societate optata quaeruntur<ref>Franks, Benjamin, "Prefiguration", in ''The Palgrave Handbook of Anarchism'', Carl Levy et Matthew S. Adams (éds.), Cham, Palgrave Macmillan, 2019, p. 1-17.</ref>. Eius praeterea auctoritatis civilis reprehensio disputationes de civitatis iure aluit, quae philosophos hodiernos de re publica tenent: anarchismus enim philosophicus, ab anarchismo civili diversus, contendit nullam esse auctoritatem civilem iustam, neque tamen civitatem statim tollendam esse suadet<ref>Simmons, A. John, ''Moral Principles and Political Obligations'', Princeton, Princeton University Press, 1979, p. 192-216.</ref>. == Disputationes et obiectiones == Obiectiones quae anarchismo opponuntur non omnes ex pravo quodam contemptu nascuntur; quaedam enim, a scriptoribus diligentibus prolatae, certa responsa poscunt. Prima obiectio est num fieri possit. Bertrandus Russell, qui anarchismum plenum pro fine optando habet, eum tamen "in praesens fieri non posse" iudicat et putat eum "vix annum aut alterum, postquam ad effectum perductus sit, duraturum"<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', introduction.</ref>. Veretur ne doctrina collegiorum opificum, civitate carens, auctoritatem aliquam summam denuo aedificare debeat ut simultates inter coetus eorum qui bona gignunt componat, et tamquam media via "guild socialism" (socialismum collegiorum) proponit, qui et libertariam erga civitatem diffidentiam et necessitatem per foederationem inter artificia coniungendi sociat<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', introduction et deuxième partie.</ref>. Anarchistae fere respondent anarchismum non esse rem fictam sine fundamento: Guérin enim scribit se crimen rei fictae recusare et aliquid struere velle, et collectivae illae agrorum administrationes in Aragonia annis 1936-1937 rem ipsam, quamvis brevem et disputatam, praebent<ref>Guérin, ''L'anarchisme'', chapitre « L'anarchisme n'est pas utopique » ; Pelletier, ''L'Anarchisme'', « Gestion directe et collectivisation en Espagne ».</ref>. Altera obiectio ad naturam humanam pertinet. Russell animadvertit alienae libertatis reverentiam non esse naturae instinctum, et, si nullum sit frenum, fortem debilem oppressurum esse, plures pauciores, eos qui vim amant pacatissimos oppressuros<ref>Russell, ''Le monde qui pourrait être'', chapitre « Gouvernement et lois ».</ref>. Inde colligit modicam quandam imperii et legum formam necessariam manere, quae tamen malum sit quod quantum fieri potest minuendum est. Ursula Le Guin, fabularum scriptrix, similem difficultatem in libro ''Les Dépossédés'' (1974) ostendit: in quodam enim orbe anarchico, ubi leges desunt, ea similitudo morum quae omnibus imponitur partem vitae privatae corrodit. Jourdain inde colligit plerosque anarchistas fateri regulas et potestates vitari non posse, sed in eo rem verti ut rationes virium aequae, quae temperari revocarique possint, statuantur, et ut libertas singulorum cum communitate aequata servetur<ref>Jourdain, ''Géopolitique de l'anarchisme'', conclusion.</ref>. Tertia obiectio, a Roberto Michels in libro ''Les Partis politiques'' (1911) prolata, ad illam "aeneam oligarchiae legem" (legem paucorum dominationis) pertinet: omnis enim societas, sive factio sive collegium, in paucos imperantes et plures parentes dividi solet, dum ii qui ceteros repraesentant tandem se a communitatis custodia subducunt. Préposiet animadvertit Michels, quamquam anarchista non est, sic tamen libertariam repraesentationis reprehensionem attingere, quam Proudhonii verbis firmat; sed huius legis vim etiam ut quaestionem anarchismo oppositam valere: num foederationes libertariae cavere possint ne ordo quidam imperantium induretur<ref>Préposiet, ''Histoire de l'anarchisme'', « Un écueil. La loi d'airain de l'oligarchie ».</ref>. Anarchistae huic respondent mandato imperativo, finito et revocabili, et consilio communiter capto potius quam aliis commisso<ref>Pelletier, ''L'Anarchisme'', « L'anarchisme est contre la démocratie ».</ref>. Quarta obiectio ad varietatem bonorum et ad opinionem vulgi adhibendam pertinet. Godwinus et Kropotkinus opinione nitebantur ad abusus deterrendos, ubi nulla esset coactio. Georgius Orwell obicit hanc rem in tyrannidem quandam morum vergere posse, quae, quia nullis legibus scriptis finitur, omni legum ratione gravior fiat<ref>Orwell, George, "Réflexions sur Gandhi", in ''Essais, articles, lettres'', tome IV, Paris, Ivrea-Encyclopédie des Nuisances, 1995, p. 539-548.</ref>. Restat quaestio de communi defensione: societas enim sine imperio in unum collecto vix impetui ordinato resistere potest, ut declarat illa experimentorum libertariorum armata oppressio. Hae obiectiones disputationem non exhauriunt, sed difficultates ostendunt quibus consilium anarchicum respondere debet. Anarchismus hodiernus eas tractat experiendo, considerando, cum aliis traditionibus colloquendo, potius quam optimam civitatem pronuntiando. Per auctoritatis reprehensionem, per libertatis et operae voluntariae studium, perque formam ordinis sine dominatione, manet inter ea quae in disputationibus de potestate, de libertate, de iustitia sociali respiciuntur. == Notae et fontes == <references /> == Bibliographia == === Fontes primarii === * Bakunin, Michel, ''Dieu et l'État'', Genève, 1882 ; réédition Paris, Maspero, 1976 * Bakunin, Michel, ''Étatisme et anarchie'', édition française établie par Renée Lamberet, Paris, Champ libre, 1976 * Bakunin, Michel, ''Œuvres complètes'', édition établie par Arthur Lehning, 8 volumes, Paris, Champ libre, 1973-1982 * Bookchin, Murray, ''Post-Scarcity Anarchism'', Berkeley, Ramparts Press, 1971 * Bookchin, Murray, ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy'', Palo Alto, Cheshire Books, 1982 * Bookchin, Murray, ''Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm'', Oakland, AK Press, 1995 * Godwin, William, ''An Enquiry Concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness'', Londres, G.G.J. et J. Robinson, 1793, 2 volumes * Kropotkin, Pierre, ''La Conquête du pain'', Paris, Tresse et Stock, 1892 * Kropotkin, Pierre, ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'', Londres, William Heinemann, 1902 * Kropotkin, Pierre, ''L'Éthique'', ouvrage posthume, 1922 ; traduction française Paris, Stock, 1979 * Kropotkin, Pierre, ''Fields, Factories and Workshops'', Londres, Thomas Nelson and Sons, 1899 * Pouget, Émile, ''Le Sabotage'', Paris, Marcel Rivière, 1910 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Qu'est-ce que la propriété ? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement'', Paris, J.-F. Brocard, 1840 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Du Principe fédératif et de la nécessité de reconstituer le parti de la révolution'', Paris, E. Dentu, 1863 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''De la capacité politique des classes ouvrières'', Paris, E. Dentu, 1865 * Proudhon, Pierre-Joseph, ''Théorie de la propriété'', Paris, Lacroix et Verboeckhoven, 1866 * Reclus, Élisée, ''L'Homme et la Terre'', Paris, Librairie universelle, 1905, 6 volumes * Rocker, Rudolf, ''Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice'', Oakland, AK Press, 2004 (édition originale 1938) * Russell, Bertrand, ''Le monde qui pourrait être. Socialisme, anarchisme et anarcho-syndicalisme'', Montréal, Lux, 2014 (rééd. 2025) ; édition originale ''Proposed Roads to Freedom'', 1918 * Sale, Kirkpatrick, ''Dwellers in the Land: The Bioregional Vision'', San Francisco, Sierra Club Books, 1985 * Servigne, Pablo et Raphaël Stevens, ''Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes'', Paris, Seuil, 2015 * Sorel, Georges, ''Réflexions sur la violence'', Paris, Marcel Rivière, 1908 * Stirner, Max, ''Der Einzige und sein Eigentum'', Leipzig, Otto Wigand, 1844 * Thoreau, Henry David, "Resistance to Civil Government", in ''Aesthetic Papers'', Boston, 1849 * Thoreau, Henry David, ''Walden; or, Life in the Woods'', Boston, Ticknor and Fields, 1854 * Voline, ''La Révolution inconnue'', Paris, 1947 * Zerzan, John, ''Elements of Refusal'', Seattle, Left Bank Books, 1988 * Zerzan, John, ''Future Primitive and Other Essays'', Brooklyn, Autonomedia, 1994 === Studia critica et historica === * Carr, E. H., ''Michael Bakunin'', Londres, Macmillan, 1937 * Charbonnier, Pierre, « Splendeurs et misères de la collapsologie. Les impensés du survivalisme de gauche », ''Revue du Crieur'', n° 13, La Découverte, 2019, p. 88-95 * Clark, John P., ''Max Stirner's Egoism'', Londres, Freedom Press, 1976 * Clark, John P., ''The Anarchist Moment: Reflections on Culture, Nature and Power'', Montréal, Black Rose Books, 1984 * Ferretti, Federico, ''Élisée Reclus, pour une géographie nouvelle'', Paris, Éditions du CTHS, 2014 * Fiala, Andrew, "Anarchism", in ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Edward N. Zalta (éd.), Stanford University, 2017 * Franks, Benjamin, "Prefiguration", in ''The Palgrave Handbook of Anarchism'', Carl Levy et Matthew S. Adams (éds.), Cham, Palgrave Macmillan, 2019 * Graeber, David, ''The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement'', New York, Spiegel & Grau, 2013 * Graeber, David et Andrej Grubačić, "Anarchism, or the Revolutionary Movement of the Twenty-first Century", ''ZNet'', 2004 * Guérin, Daniel, ''L'anarchisme. De la doctrine à la pratique'', suivi de ''Anarchisme et marxisme'', Paris, Gallimard, 1981 (première édition 1965) * Guérin, Daniel, ''Ni Dieu ni Maître. Anthologie de l'anarchisme'', Paris, Maspero, 1970 * Guérin, Daniel, ''Anarchism: From Theory to Practice'', New York, Monthly Review Press, 1970 * Jourdain, Edouard, ''Géopolitique de l'anarchisme. Vers un nouveau moment libertaire'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2023 * Julliard, Jacques, ''Fernand Pelloutier et les origines du syndicalisme d'action directe'', Paris, Éditions du Seuil, 1971 * Jun, Nathan J., ''Anarchism and Political Modernity'', New York, Continuum, 2012 * Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', Londres, Fontana Press, 1993 * McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', Aldershot, Ashgate, 2007 * Orwell, George, "Réflexions sur Gandhi", in ''Essais, articles, lettres'', tome IV, Paris, Ivrea-Encyclopédie des Nuisances, 1995 * Ostrom, Elinor, ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action'', Cambridge, Cambridge University Press, 1990 * Paterson, Ronald William Keith, ''The Nihilistic Egoist: Max Stirner'', Oxford, Oxford University Press, 1971 * Peirats, José, ''La CNT dans la Révolution espagnole'', Paris, Spartacus, 1975 * Pelletier, Philippe, ''L'Anarchisme'', Paris, Le Cavalier Bleu, coll. « Idées reçues », 2010 * Philp, Mark, ''Godwin's Political Justice'', Londres, Duckworth, 1986 * Préposiet, Jean, ''Histoire de l'anarchisme'', Paris, Tallandier, 2002 * Purchase, Graham, ''Anarchism and Environmental Survival'', Tucson, See Sharp Press, 1994 * Saltman, Richard B., ''The Social and Political Thought of Michael Bakunin'', Westport, Greenwood Press, 1983 * Simmons, A. John, ''Moral Principles and Political Obligations'', Princeton, Princeton University Press, 1979 * Todes, Daniel P., ''Darwin without Malthus: The Struggle for Existence in Russian Evolutionary Thought'', Oxford, Oxford University Press, 1989 * van der Linden, Marcel et Wayne Thorpe (éds.), ''Revolutionary Syndicalism: An International Perspective'', Aldershot, Scolar Press, 1990 * Vincent, Jean-Didier, ''Élisée Reclus. Géographe, anarchiste, écologiste'', Paris, Robert Laffont, 2010 (Prix Femina essai 2010) * Vincent, K. Steven, ''Pierre-Joseph Proudhon and the Rise of French Republican Socialism'', Oxford, Oxford University Press, 1984 * Wolff, Robert Paul, ''In Defense of Anarchism'', New York, Harper & Row, 1970 * Woodcock, George, ''L'Anarchisme. Une histoire des idées et mouvements libertaires'', Montréal, Lux, 2019 (édition originale ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'', 1962) == Nexus externi == * [https://plato.stanford.edu/entries/anarchism/ Anarchism - Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [https://www.marxists.org/subject/anarchism/ Anarchism Archive] [[fr:Dictionnaire de philosophie/Anarchisme]] 3znmcysy7srpzy6i3mwlbf2s7ijrfln 10 3619 10796 10793 2026-06-18T04:03:14Z PandaMystique 2967 10796 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} {{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} ※ {{{1}}} ※ <includeonly>[[Categoria:Lexicon philosophicum]] {{DEFAULTSORT:{{{1}}}}}</includeonly> aof63yscvzlury3ql55k21ey5zu3eir 10797 10796 2026-06-18T04:04:35Z PandaMystique 2967 10797 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} <div style="font-size: 1.4em; font-weight: bold; margin-bottom: 1em; padding-bottom: 0.5em; border-bottom: 2px solid #8b7355; color: #777;">※ {{{1}}} ※</div><br> <includeonly>{{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} [[Categoria:Lexicon philosophicum]] {{DEFAULTSORT:{{{1}}}}}</includeonly> 47unuey24m2sfn568dtyst90f873262 10798 10797 2026-06-18T04:06:22Z PandaMystique 2967 10798 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} <div style="font-size: 1.4em; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #8b7355; color: #777;">※ {{{1}}} ※</div><br> <includeonly>{{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}} [[Categoria:Lexicon philosophicum]] {{DEFAULTSORT:{{{1}}}}}</includeonly> 4ir6sgh8jzgjivp6c11w5gj5xz41qky 10800 10798 2026-06-18T04:14:40Z PandaMystique 2967 10800 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Sous-Page|sousPage|taille préfixe=0.7em|taille titre=120%|italique=non}}{{#invoke:Mise en page|confortable|largeur=normal}} [[Categoria:Lexicon philosophicum]] {{DEFAULTSORT:{{{1}}}}}</includeonly> ihxmlke5k0w2c6dqjcmts89ioslf8ke